O‘zbekistonda dorivor o‘simliklar - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

O‘zbekistonda dorivor o‘simliklar

Купить

Bajardi: N. Sidikova

REJA :
1. O'simlik olamining sayyoramizdagi o'rni va uning
inson hayotidagi ahamiyati.
2. Hozirgi davrda o'simliklarning kamayib ketish
sabablari.
3. O'simlik olamini muhofaza qilish choralari.
4. “Qizil kitob” va qo'riqxonalar haqida. O’zbekistonda dorivor o’simliklar

O'simliklar dunyosi yerdagi hayotning birlamchi manbai hisoblanadi. Ular
yiliga 380 mlrd.tonna organik modda hosil qiladi , buning 330 mlrd.tonnasi
dengiz va okean o'simliklariga, 40 mlrd.tonnasi o'rmonlarga, 8-10 mlrd.
tonnasi o'tloqlarga to'g'ri keladi. O'simliklar er yuzidagi hayotning asosi
hisoblanadi. O'simliklar fotosintez jarayoni natijasida havodan karbonat
angidrid gazi ni yutib , kislorod chiqaradi.

O'simliklar havoni xushbo'y hid, fitonsid deb ataluvchi uchuvchan moddalar
bilan boyitib, kasallik tarqatuvchi bakteriyalarni qirib tashlaydi. Ular xilma-
xil shovqinlarni so'ndiradi va changlarni yutib qoladi. Havoda kislorod
miqdorining doimo etarli darajada mavjud bo'lib turishini ta'minlab, kishilar
hayoti uchun eng yaxshi mikroiqlimni vujudga keltiradi. Olimlarning
aniqlashicha, 1 gektar 20 yoshli qarag'ayzor har yili 9,35 tonna SO2 ni yutib,
7,25 O2 chiqaradi. 1 ga maydonga o'rtacha 60 yoshli qarag'ayzor yiliga 10
tonna O2 ajratib chiqarsa, 40 yoshli emanzor 14 tonnaga yaqin O2 ni ajratib
chiqaradi. Quyoshli issiq kunlarda 1gektar o'rmonzor 220-230 kg SO2 ni
yutib, 180-220 kg O2 ajratadi. O'rmonlar tabiiy muhitni tozalovchi, atmosfera
va gidrosfera muvozanatini saqlovchi vosita. Hisoblashlarga qaraganda
1gektar oq qayin o'rmoni 1 kunda 47 ming litr suvni bug'ga aylantiradi.

Bu suvni tozalash , havoni namlantirish va yog'in yog'ishiga imkon yaratilishi
demakdir. O'rmonlar o'ziga xos suv omborlaridir.

4 Insonning kundalik hayotida ham o'simliklarning ahamiyati
juda katta. Shuningdek , o'simliklar muhim tabiiy geografik omil
sifatida YEr yuzidagi suv oqimiga, bug'lanishga, tuproqda nam
saqlanishida, atmosferaning pastki qismidagi havo oqimiga
shamolning kuchi va yo'nalishiga, hayvonlarning hayotiga katta
ta'sir etadi.
O'simliklar jamiyat uchun behisob oziq-ovqat,
xom ashyo ,
dori-darmon, qurilish materiallari va boshqa sohalarning asosiy
manbaidir.
O'simliklar har xil kiyim-bosh, ichimliklar tayyorlash uchun
shuningdek, chorva mollari uchun asosiy ozuqa manbai bo'lib

ham hisoblanadi , insonlarga zavq-shavq beradigan estetik
lazzat sifatida ham ahamiyatlidir. YEr sharida mavjud bo'lgan
500 ming o'simlik turining 6000 turidan inson kundalik hayotda
foydalanadi. Shundan 1500 turi dorivor o'simlik sifatida
ahamiyatga ega. O'zbekistonda 4148 tur o'simlik mavjud bo'lib,
shundan 577 tasi dorivor o'simliklar, 103 turi bo'yoqdor
o'simliklar, 560 turi efir moyli o'simliklar hisoblanadi.

5 Insonning o'simliklarga ijobiy va salbiy ta'siri
ajratiladi. O'rmonlarni tiklash,
ko'kalamzorlashtirish, o'simliklarning serhosil
navlarini yaratish va boshqalar ijobiy ta'sirga
kiradi. Insonning salbiy ta'siri oqibatida
sayyoramizdagi o'rmonlarning 2/3 qismi yo'q
qilingan, ko'plab qimmatli o'simlik turlari
yo'qolib ketgan. Yangi erlarni o'zlashtirish, atrof
muhitning ifloslanishi oqibatida yuzlab o'simlik
turlari yo'qolmoqda. O'simliklardan har xil
yo'nalishlarda tartibsiz foydalanish natijasida
ularning turlari kamayib noyob o'simliklarga
aylanib bormoqda.

6
Atrof muhitni, shu jumladan o'simlik olamini muhofaza qilish
muammosi hozirgi davrda ekologik muammolarning eng
muhim masalalaridan biri bo'lib qoldi, chunki kishilar
tabiatdan keragidan ortiq foydalanib, uning tabiiy
manzarasini o'zgartirib, asrlar davomida vujudga kelgan ham
jamoalarga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. Natijada o'simlik
turlarining ko'plab yo'qolib ketish xavfi tug'ilmoqda.
O'simlik turlarining bunday yo'qolib ketishi inson uchun tiklab
bo'lmaydigan salbiy oqibatlarga sabab bo'lishi mumkin.

7УЧИНЧИ МИНГ ЙИЛЛИК БЎСА ҒА СИДА УЧИНЧИ МИНГ ЙИЛЛИК БЎСА ҒА СИДА
ТА БИА Т ВА ИНСОНТА БИА Т ВА ИНСОН
•
60% дан ортиқ роқ қ у ру қ лик ни антропоген
(инсон таъсирида ў згарган) ландш аф тлар
эгаллаган.
•
Балиқ ту рларнинг 30% , қ у ш ту рларининг 12% ,
х айвон ту рлари нинг 24% йў қ бў либ к етиш
араф асида;
•
ҳ авонинг ў ртача ҳ арорати 0,4 - 0,6 о
С, ок еан
сатҳ и 10 - 25 с антим етр га к ў тарилди, арид
зоналарда қ у рғ оқ чилик ва саҳ роланиш
ж араёнлари к у чайди .
Noyob va yo'qolib borayotgan turlarning
muhofazasiga e'tiborni kuchaytirish uchun 1966 yili
Ta biatni Muhofaza qilish Xalqaro Ittifoqi tomonidan
xalqaro “Qizil kitob” tashkil qilingan. Qizil kitob
faqatgina xatar darakchisi bo'lmay, balki muhofaza
harakatlarining dasturi hamdir. O'simlikni muhofaza
qilish faqatgina turli davlatlar o'rtasidagi hamkorlik
yo'li bilangina muvaffaqiyatli olib borilishi mumkin.

O'zbekistonda mavjud 4 mingdan ortiq o'simlik turlarining
10-12 %i muhofaza talab (4148 tur). Eng qimmatli tog'
o'rmonlarining maydoni o'nlab marta qisqarib ketgan. To 'qaylar
va qayir o'rmonlari ko'plab kesib tashlangan. Ta biiy
yaylovlarning maydoni 6,5 mln.ga qisqargan. Shu bois 1984 yil
O'zbekiston Qizil kitobining 2-jildi nashr ettirildi. Unda
muhofaza qilinishi kerak bo'lgan 400 o'simliklarning 163 turi
kiritilgan. Masalan, cherkez, isiriq, etmak, shovul, anzur
piyoz,yovvoyi anjir , yong'oq, sumbul, bodom, lola, chinnigul va
boshqa o'simliklar.

Sayyoramizdagi o'simliklar va hayvon resurslari nihoyatda
katta va rang-barang, lekin bu resurslar ulardan faqat oqilona
foydalanilgan vaqtdagina hamda ularning tiklanish sharoiti
ta'minlangandagina kishilar jamiyati talablarini qondira oladi.

Mamlakatimizda shifobaxsh o‘simliklardan tabiiy dori-darmon
ishlab chiqarishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Xususan,
o‘simliklarning dorivor xususiyatlarini o‘rganish, ulardan oqilona
foydalanish, yetishtirish ko‘lamini kengaytirish bo‘yicha loyihalar
amalga oshirilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 2015-yil 19-yanvardagi 2015-2017-yillarda o‘rmon
xo‘jaliklari tizimini rivojlantirish, dorivor va ozuqabop o‘simliklar
xomashyosini yetishtirish, tayyorlash va qayta ishlashni yanada
kengaytirish chora-tadbirlariga oid qarori ushbu yo‘nalishdagi
ishlar samaradorligini oshirishda muhim omil bo‘lib xizmat
qilayotir.
2008-yilda tashkil etilgan va dorivor giyohlar yetishtirish hamda
ularni qayta ishlashga ixtisoslashtirilgan «Mountain Herbs» mas’uliyati
cheklangan jamiyati ham bu boradagi ishlarga o‘z hissasini
qo‘shmoqda. Korxonadagi zamonaviy uskunalarda yurtimiz tog‘larida
o‘sadigan yovvoyi giyohlardan arzon va yuqori sifatli efir moylari ishlab
chiqarilmoqda.

10 O‘zbekistonda shifobaxsh xususiyatga ega 1150 dan ortiq o‘simlik o‘sadi, – deydi
kompaniya bosh direktori Danil Isakov. – Ajdodlarimiz turli kasalliklarni davolash,
salomatlikni mustahkamlash uchun tabiatning ushbu bebaho tuhfasidan samarali
foydalangan. Mustaqillik yillarida mamlakatimizda dorivor o‘simliklarni yetishtirish va
qayta ishlash yo‘lga qo‘yildi.
«Mountain Herbs» korxonasida 40 dan ortiq turdagi shifobaxsh moylar ishlab
chiqarilmoqda va mahsulotlar turini ko‘paytirish ishlari olib borilmoqda. Jambil,
toshcho‘p, qizilpoycha, dastorbosh kabi o‘simliklar shifobaxsh xususiyatga ega.
Lavanda va shuvoq moyiga talab katta. Ularning to‘rt mingdan ziyod turi mavjud.
Shuningdek, korxonada organizmni mustahkamlab, bakteriyalarga qarshi kurashish
xususiyatiga ega, buyrak va peshob yo‘llari kasalliklarini davolash, parfyumeriya va
oziq-ovqat sanoatida qo‘llaniladigan Chimyon dudnigi moyi ham ishlab
chiqarilmoqda. Bundan tashqari, suv bug‘i yordamida ajratib olinadigan shuvoq va
kunjut suyuqligi asosida tayyorlanadigan og‘riq qoldiruvchi «Te z yordam» preparati
radikulit, nevralgiya, artrit, revmatizm va boshqa ko‘plab kasalliklarni davolashda
qo‘llaniladi.
– Eksperimental va klinik tadqiqotlar davomida tarkibida shuvoq o‘simligi bo‘lgan
mazkur preparatning samaradorligi isbotlandi, – deydi Respublika ixtisoslashtirilgan
terapiya va tibbiy reabilitatsiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi pulmonologiya bo‘limi
rahbari Gulora Sodiqova. – Preparat surtilganda teri orqali ta’sir ko‘rsatib, nafas
olish yo‘llari shamollaganda organizmning himoya to‘qimalari bo‘lgan makrofaglar
paydo bo‘lishiga yordam beradi.

« Mount ain Herbs» k orxonasida mahsulot ishlab chiqarishda
belgilangan norma v a qoidalarga rioy a qilish, o‘simlik larni qo‘lda
t erib olishga alohida e’t ibor qarat ilmoqda. Bu y uqori sifat li
mahsulot t ay y orlash v a at rof-muhit ga zarar y et k azishni
k amay t irish imk onini bermoqda. O‘simlik lardan olingan moy lar v a
ular asosida t ay y orlangan k remlar « Dori-darmon» ak siy adorlik
k ompaniy asi dorixonalari orqali t arqat ilmoqda. Bundan t ashqari,
doriv or v osit alar Shv ey t sariy a, Qozog‘ist on v a boshqa dav lat larga
ek sport qilinmoqda.
Korxona t urli doriv or o‘simlik lar, jumladan, mav rak zaxirasi mav jud
bo‘lgan Bo‘st onliq t umanidagi o‘rmonchilik x o‘jaligi bilan
hamk orlik ni y o‘lga qo‘y ishni rejalasht irmoqda. Shuningdek ,
lav andaning chet dan olib k elingan y angi t urlarini y et isht irish,
t ajriba almashish uchun t urli simpoziumlarda isht irok et ishni
faollasht irish, ishlab chiqariladigan mahsulot t urini k o‘pay t irish
k o‘zda t ut ilmoqda.

11

1- rasm: O’zbekiston respublikasi qo’riqxonalarning xaritada joylashishi

O‘zbekiston qo‘riqxonalari va ularning asosiy faoliyat
turlari
№ Qo‘riqxona nomi va
tashkil etilgan yili Joylashgan o‘rni va er yuzasi tuzilishi Faoliyat turi
1 Bodayto‘qay 1971-yil
Qoraqolpog‘istonda, Amudaryo deltasida, maydoni 1000 ga.
Deltada hosil bo‘lgan to‘lqinsimon tekisliklardan iborat. Qayir bo‘yi to‘qaylari landshaftlari, arid va ko‘k bargli terak, jiyda, tol, chingil, qamish xar xil hashorat
turlari, turkiston kapalagi, qora qanotli ninachi, ko‘plab qushlar, jumladan ilonxo‘r, sapsan, uzun dumli
burgut, qora kalxat, fazan, xongul, to‘ng‘iz
2 Zarafshon
1975 - yil Zarafshon daryosining o‘rta oqimida, maydoni 2330 ga, daryo
qayiri va qayir usti terrasasi, tekislik, muloq balandligi
620-900 m. CHo‘l zonasidagi daryo o‘zanlari to‘qay ekotizimi. Noyob o‘simliklarda ko‘pyillik piyozsimon sovrinjon,
shafran, ko‘kterak, Turkiston do‘lanasi, chakanda. Har xil kemiruvchilar – yumronqoziq, jayra, qunduz.
Qushlardan fazan va boshqalar
3 Zomin 1959-yil G‘arbiy Turkiston tizmasining shimoliy yonbag‘rida, maydoni
15600 ga. 1978 yili O‘zbekiston milliy bog‘i tashkil etilib,
uning maydoni 31500 ga.ga etkazilgan. 1700-3500 m mutloq
balandlikda joylashgan. Tog‘lar, daryo vodiylari, ko‘plab
daralar mavjud. O‘simliklardan archa, qoraterak, tog‘ piyozi, shirach, bir necha tur tog‘ lolasi, zirk, marmarak va
boshqalar. Hayvonlardan “Qizil kitob”ga kiritilgan qo‘ng‘ir ayiq, silovsin, qor barsi, tog‘ echkisi.
Qushlardan – qora laylak, burgut va hashoratlardan noyob kapalaklar muhofaza qilinadi.
4 Kitob 1979 – yil Zarafshon tog‘ yonbag‘rining O‘zbekiston hududi qismida
Xojiqo‘rg‘on soyining chap qirg‘og‘ida joylashgan. Maydoni
5378 ga. Er yuzasi 1500-2000 m. balandliklardagi tog‘lardan
iborat. O‘rta Osiyodagi yagona geologik qo‘riqxona. 300-400 mln. Yillar ilgari yashagan hayvonlarning izlari,
tog‘ jinslari, “Qizil kitob”ga kiritilgan noyob o‘simlik turlari – ulug‘vor yunona, ulug‘ tog‘ lolasi, sharq
chinori, anzur piyoz, Zarafshon archasi, qizilcha, shirach. Hashoratlardan beshiktervatar, Tu rkiston
ko‘zoynakli iloni, echkemar, tshbaqa, burgut, kaklik va boshqalar.
5 Surxondaryo davlat
qo‘riqxonasi Ko‘hitang tog‘ tizmasining yonbag‘irlarida, o‘rtacha
balandlikdagi quruq mintaqada joylashgan tog‘ relef shakllari
keng tarqalgan. Bu hudud ko‘plab noyob, endemik o‘simliklarning vatani. Gulli o‘simliklar ko‘pchilikni tashkil etadi.
“Qizil kitob”ga kiritilgan burma shoxli echki, Turkiston silovsini, oq tirnoqli ayiq, qoplon, kapcha ilon,
burgut, qadimgi hayvon izlari, jumladan, dinozavr izi, bir qator arxeologik yodgorliklar, g‘orlar
muhofaza qilinadi.
6 Nurota 1975-yil Nurota tog‘larining markaziy qismida, 400-2000 m. mutloq
balandliklarda, umumiy maydoni 22135 ga. Past va o‘rtacha
balandliklardagi tog‘lar relefi Bir qator hayvonlar turi, Qizilqum qo‘yi, jayra, burgut, qirg‘iy, echkemar, qora grif, ilonxo‘r va
boshqalar, daraxtlardan bodom, yong‘oq, archa muhofaza qilinadi.
7 CHotqol 1947 – yil O‘zbekiston hududida G‘arbiy Tyanshanning CHotqol
tizmasida. Maydoni 3500 ga. 800-3500 m. balandliklarda.
O‘rta va baland tog‘ relefi Qo‘riqxonada mingdan ortiq o‘simlik turi bor. “Qizil kitob”ga kiritilgan tog‘ lolasi, Piskom piyozi,
beresklet archa va hayvonlardan Sibir tog‘ echkisi, bug‘u, oq tirnoqli ayiq muhofaza qilinadi.

E’TIBORINGIZ UCHUN
RAHMAT !!!

O‘zbekistonda dorivor o‘simliklar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish