O‘zbekistonda ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlik 26

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	66.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

O‘zbekistonda ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlik 26

Купить

$O ‘ zbekistonda ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlik MUNDARIJA TOC \h \o "1-2" \t "undefined,1,undefined,2"HYPERLINK "" \l "_Toc231227921"MUNDARIJA ........................... PAGEREF _Toc231227921 \h 1 KIRISH ...................................................................................................................... 2 I BOB. EKOLOGIK JINOYATLAR: TUSHUNCHA, TARIX VA TASNIF ......... 5 1.1. Ekologik jinoyatlar tushunchasi va xarakteristikasi ....................................... 5 1.2. Ekologik qonunchilik tarixi va rivojlanishi .................................................... 6 1.3. Ekologik jinoyatlarning tasnifi ....................................................................... 8 II BOB. EKOLOGIK JINOYATLAR TARKIBINING JINOIY-HUQUQIY TAHLILI ................................................................................................................. 13 2.1. Jinoyatning ob’ekti va ob’ektiv tomoni ........................................................ 13 2.2. Jinoyatning subyekti va subyektiv tomoni ................................................... 14 III BOB. EKOLOGIK JINOYATLAR UCHUN JINOIY JAVOBGARLIK: AMALIYOT VA TAKOMILLASHTIRISH .......................................................... 18 3.1. Asosiy ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlik tahlili ......................... 18 3.2. O‘zbekiston sud amaliyoti: tahlil va muammolar ........................................ 23 3.3. Xorijiy davlatlar tajribasi va qiyosiy tahlil ................................................... 26 XULOSA ................................................................................................................. 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ............................................ 32 ILOVALAR ............................................................................................................. 34$

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Bugungi kunda ekologik muammolar butun
insoniyat uchun asosiy muammo sifatida e’tirof etilmoqda. Atmosfera havosining
ifloslantirish, suv resurslarining kamayishi, tuproq degredatsiyasi, biologik xilma-
xillikning yo‘qolishi — bu tendentsiyalar O‘zbekistonni ham bevosita qamrab
olmoqda. Ayniqsa Orol dengizining qurishi jahon miqyosidagi eng og‘ir ekologik
falokat sifatida tan olingan bo‘lib, bu muammo hozir ham o‘z dolzarbligini saqlab
kelmoqda.
Mamlakatimizda sanoat korxonalarining jadal rivojlanishi, qishloq
xo‘jaligida kimyoviy o‘g‘itlardan keng foydalanilishi, shaharlardagi transport
vositalarining ko‘payishi va boshqa omillar atrof-muhitga jiddiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Bu muammolarni nafaqat ma’muriy va fuqarolik huquqiy choralar,
balki eng kuchli huquqiy vosita — jinoiy javobgarlik orqali ham hal etish
zaruriyati tug‘ilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasining mustaqillik yillarida ekologik qonunchilik
sezilarli darajada takomillashdi. Jinoyat kodeksining XIV bobi «Atrof-muhitni
muhofaza qilish va tabiatdan foydalanish sohasidagi jinoyatlar»ni qamrab olib,
193-moddadan boshlab bir qator normalarni belgilaydi. Biroq bu normalarning
amaliyotda qanchalik samarali qo‘llanilishi, qanday muammolar mavjudligi va
ularni qanday bartaraf etish mumkinligi masalasi hali yetarli tadqiq etilmagan.
Mazkur kurs ishi ushbu bo‘shliqni to‘ldirish maqsadida yozilgan bo‘lib,
ekologik jinoyatlar tushunchasini nazariy jihatdan tahlil qilish, jinoyat tarkibini
o‘rganish, sud amaliyoti muammolarini belgilash va xorijiy tajribani qiyosiy
o‘rganish orqali O‘zbekiston ekologik huquqini takomillashtirish uchun takliflar
ishlab chiqishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan.
Kurs ishining maqsadi — O‘zbekistonda ekologik jinoyatlar uchun jinoiy
javobgarlikning huquqiy asoslarini, jinoyat tarkibini, amaliy muammolarini va
xorijiy tajribani har tomonlama tahlil qilish hamda qonunchilikni takomillashtirish
bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqishdan iborat.
2

Kurs ishining vazifalari:
1. Ekologik jinoyatlar tushunchasi, tarixi va ularning tasnifini o‘rganish;
2. JK XIV bobidagi barcha moddalarning tarkibiy elementlarini batafsil tahlil
qilish;
3. Ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlikning o‘ziga xos xususiyatlarini
aniqlash;
4. O‘zbekiston sud amaliyotini tahlil qilish va mavjud muammolarni aniqlash;
5. Xorijiy davlatlar (Rossiya, Germaniya, Xitoy, Qozog‘iston) tajribasini
qiyosiy o‘rganish;
6. Qonunchilikni takomillashtirish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqish.
Tadqiqot ob’ekti — atrof-muhitni muhofaza qilish sohasida yuzaga
keladigan jinoiy-huquqiy munosabatlar majmui.
Tadqiqot predmeti — O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining XIV
bobi normalari, Jinoyat-protsessual kodeksi, tegishli qonunlar, sud amaliyoti
materiallari va xorijiy qonunchilik.
Tadqiqot metodlari: ilmiy tahlil va sintez, qiyosiy-huquqiy metod, tarixiy-
huquqiy metod, tizimli tahlil, mantiqiy metod, jamoa ekspertlari mulohazalarini
umumlashtirish.
Kurs ishining ilmiy yangiligi. Ushbu kurs ishi O‘zbekistonda ekologik
jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlikni xalqaro qiyosiy aspektda keng tahlil qiladi va
oltita aniq amaliy taklif ishlab chiqadi. Shu bilan birga, raqamli monitoring va
yuridik shaxslar javobgarligi masalasi mustaqillik yillarida deyarli ko‘rib
chiqilmagan yangi yo‘nalishlar sifatida taqdim etiladi.
Kurs ishining ilmiy-amaliy ahamiyati. Ushbu kurs ishi nafaqat nazariy,
balki amaliy ahamiyatga ham ega. Birinchidan, ekologik jinoyatlar uchun jinoiy
javobgarlik tizimini tahlil qilish huquqni muhofaza qiluvchi organ xodimlariga
ushbu sohadagi bilimlarni chuqurlashtirish imkonini beradi. Ikkinchidan,
qonunchilikni takomillashtirish bo‘yicha ishlab chiqilgan takliflar davlat organlari
tomonidan foydalanilishi mumkin. Uchinchidan, xorijiy tajribani o‘rganish
O‘zbekiston ekologik huquqini rivojlantirishga hissa qo‘shadi.
Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishi kirish, uch bob (har biri ikki yoki to‘rt
paragrafdan iborat), xulosa, 22 ta adabiyot kiritilgan foydalanilgan adabiyotlar
3

ro‘yxati va 2 ta ilovadan tashkil topgan bo‘lib, jami 30 sahifadan ortiq hajmni
tashkil etadi.
4

I BOB. EKOLOGIK JINOYATLAR: TUSHUNCHA, TARIX VA
TASNIF
1.1. Ekologik jinoyatlar tushunchasi va xarakteristikasi
Ekologik jinoyatlar tushunchasi huquqshunoslik fanida turlicha ta’riflanib,
hozirga qadar yagona ta’rif shakllanmagan. Umumiy ma’noda ekologik jinoyatlar
— bu atrof-muhitni muhofaza qilish, tabiatdan oqilona foydalanish va ekologik
xavfsizlikni ta’minlash sohasidagi qonun hujjatlari normalarini buzish bilan
bog‘liq ijtimoiy xavfli qilmishlardir.
O‘zbekiston huquqshunos olimlaridan R. Qodirov, B. Ergashev va M.
Nishonov ekologik jinoyatlarni quyidagicha ta’riflaydi: «Jinoyat kodeksida
nazarda tutilgan, atrof-muhitga, tabiiy resurslarga yoki ekologik xavfsizlikka zarar
yetkazuvchi yoxud xavf tug‘diruvchi, jinoiy javobgarlikni keltirib chiqaruvchi
qasddan yoki ehtiyotsizlikdan sodir etilgan ijtimoiy xavfli qilmish».
Bu ta’rifdan kelib chiqadigan bir necha muhim jihat mavjud. Birinchidan,
ekologik jinoyatlar jinoyat kodeksida maxsus nazarda tutilgan bo‘lishi lozim — bu
qonuniylik tamoyilini ifodalaydi. Ikkinchidan, atrof-muhit, tabiiy resurslar yoki
ekologik xavfsizlik ob’ekt sifatida belgilanadi. Uchinchidan, qasd ham,
ehtiyotsizlik ham aybdorlik shakli bo‘la oladi — bu ekologik jinoyatlarning o‘ziga
xos xususiyati hisoblanadi. To‘rtinchidan, zarar yetkazish yoki xavf tug‘dirish
kifoya — oqibat har doim ham zarur element emas.
Ekologik jinoyatlarning boshqa jinoyat turlaridan farqli xususiyatlarini
ko‘rib chiqaylik:
– Jabrlanuvchining noaniqligi: Mulkiy yoki shaxsiy jinoyatlarda
jabrlanuvchi aniq shaxs hisoblanadi. Ekologik jinoyatlarda esa jabrlanuvchi
— butun jamiyat, shu jumladan kelajak avlodlar. Bu esa jinoyatni aniqlash
va isbotlashni qiyinlashtiradi.
– Zararning tarqaluvchanligi: Ekologik zarar ko‘pincha bir joyda sodir
etilsa ham, keng hududga tarqalishi mumkin. Masalan, sanoat korxonasining
daryoga zararli moddalar tashlashi nafaqat mahalliy, balki pastki oqimdagi
barcha aholi punktlariga ta’sir qiladi.
– Kumulyativ ta’sir: Har biri alohida olganda kichik ko‘rinadigan ekologik
buzilishlar birga jamlanganda (kumulyativ ta’sir) yirik ekologik falokatga
5

sabab bo‘lishi mumkin. Bu holat individual mas’uliyatni belgilashni
murakkablashtiradi.
– Qayta tiklanmaydigan zarar: Ko‘pgina ekologik zararlar (masalan, biror
hayvon turining yo‘qolib ketishi yoki o‘rmonning qirib tashlanishi) qayta
tiklanmaydigan xarakterga ega. Bu jihodan ekologik jinoyatlarning ijtimoiy
xavfliligi juda yuqori.
– Ilmiy-texnik bilim talab etishi: Ekologik jinoyatlarni aniqlash va isbotlash
uchun kimyo, biologiya, ekologiya va boshqa fanlar bo‘yicha maxsus bilim
zarur. Bu esa tergov va sud jarayonlarini murakkablashtiradi.
Xalqaro miqyosda ekologik jinoyatlar tasnifi va ularga munosabat ham
shakllanib kelmoqda. BMT Atrof-muhit dasturi (UNEP) va Interpol 2012-yildan
boshlab ‘Atrof-muhit jinoyatlarini bartaraf etish’ (ENVI Crime) bo‘yicha
birgalikda faoliyat yuritmoqda. Bu tashkilotlarning hisobotlariga ko‘ra, yillik
ekologik jinoyatlardan keladigan noqonuniy daromad 91–258 milliard AQSh
dollarini tashkil etib, narkotik moddalar savdosidan keyingi o‘rinni egallaydi. Bu
raqam ekologik jinoyatlarning nafaqat mahalliy, balki global miqyosdagi jiddiy
muammo ekanligini ko‘rsatadi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 55-moddasiga muvofiq: «Yer,
yer osti boyliklari, suv, o‘simlik va hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy
boyliklar umummilliy boylikdir, ulardan oqilona foydalanish zarur hamda ularni
muhofaza qilish har bir fuqaroning burchidur.» Ushbu konstitutsiyaviy norma
barcha ekologik jinoyatlar uchun asosiy huquqiy poydevor hisoblanadi.
Bundan tashqari, O‘zbekiston 1992-yilda BMT Ekologiya va Taraqqiyot
bo‘yicha Konfederatsiyasini imzolagan, 1993-yilda esa Biologik Xilma-xillik
bo‘yicha Konventsiyaga qo‘shilgan. Xalqaro majburiyatlar ham O‘zbekiston
ekologik qonunchiligiga ta’sir ko‘rsatadi.
1.2. Ekologik qonunchilik tarixi va rivojlanishi
O‘zbekistonda ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlik tarixini bir necha
bosqichga bo‘lib o‘rganish mumkin. Ushbu bosqichlarni o‘rganish nafaqat tarixiy,
balki amaliy ahamiyatga ham ega — bu qonunchilikdagi rivojlanish
tendentsiyalarini ko‘rsatadi.
6

Sovet davri (1917–1991). Sovet huquqida tabiiy resurslar to‘liq davlat mulki
hisoblanib, ulardan foydalanish davlat tomonidan qattiq nazorat qilinardi. Biroq bu
davrda ekologik javobgarlik institutsi yetarli rivojlanmagan edi. Amaliyotda sanoat
korxonalari ekologik normalarga amal qilmasa ham, iqtisodiy manfaatlar
ekologiya oldiga qo‘yilardi. Orol dengizining qurishida sovet davri rejalashtirish
siyosatining roli buning yaqqol misoli hisoblanadi.
Mustaqillikning dastlabki yillari (1991–1994). O‘zbekiston mustaqillikka
erishgach, ekologik muammolarga bo‘lgan munosabat tubdan o‘zgardi. 1992-yilgi
Konstitutsiyada ekologik huquqlar e’tirof etildi. Shu yili «Tabiatni muhofaza qilish
to‘g‘risida»gi qonun ham qabul qilindi. 1994-yilda yangi Jinoyat kodeksi qabul
qilindi va uning XIV bobi «Atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiatdan
foydalanish sohasidagi jinoyatlar»ga bag‘ishlandi.
1-jadval. Ekologik qonunchilik taraqqiyoti bosqichlari
Davr Huquqiy hujjat Asosiy mazmun va ahamiyat
1917–1991 Sovet davri qonunlari Tabiiy resurslarni davlat mulki
sifatida boshqarish, ekologik
mas’uliyat yetarli emas
1992–1993 Dastlabki milliy
qonunlar ‘Tabiatni muhofaza qilish t.’ qonuni
(1992), Konstitutsiyada ekologik
huquq mustahkamlandi
1994 JK XIV bobi qabul
qilindi Ekologik jinoyatlar uchun jinoiy
javobgarlik ilk bor to‘liq tizim
sifatida belgilandi
1996–2005 Soha qonunlarining
kengayishi Suv, yer, o‘rmon, hayvonot dunyasi
bo‘yicha maxsus qonunlar qabul
qilindi
2006–2016 JKga qo‘shimchalar Yangi moddalar qo‘shildi, jazolar
7

xalqaro standartlarga moslashtirildi
2017–hozir Islohotlar davri Ekologik monitoring kuchaytirildi,
raqamli nazorat tizimi joriy etila
boshlandi
O‘tish davri (1994–2010). Bu davrda ekologik qonunchilik izchil kengayib
bordi. Suv kodeksi (1993), O‘rmon kodeksi (1999), «Yer qa’rini muhofaza qilish
va ulardan foydalanish to‘g‘risida»gi qonun (2002) va boshqa ko‘plab me’yoriy
hujjatlar qabul qilindi. JK XIV bobiga yangi moddalar qo‘shildi va mavjud
moddalar takomillashtirildi.
Islohotlar davri (2017–hozir). Prezident Sh.Mirziyoyev boshchiligidagi
islohotlar davri ekologik siyosatda ham muhim o‘zgarishlarni olib keldi.
Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi tashkil etildi
(2020). Raqamli monitoring tizimlarini kengaytirish, xalqaro hamkorlikni
mustahkamlash va Orol dengizi muammosini hal etish bo‘yicha keng qamrovli
chora-tadbirlar amalga oshirildi.
1.3. Ekologik jinoyatlarning tasnifi
Ekologik jinoyatlarni to‘g‘ri tasnif qilish ularni huquqiy jihatdan to‘g‘ri
malakalashtirish va tegishli javobgarlik choralarini qo‘llash uchun zaruriy shart
hisoblanadi. Jinoyat huquqi nazariyasida ekologik jinoyatlar bir necha mezon
asosida tasniflanadi.
Birinchi tasnif — ob’ektiga ko‘ra:
– Umumekologik jinoyatlar: butun ekotizimga zarar yetkazuvchi yoki
ekologik xavfsizlikni buzuvchi qilmishlar (193-modda — ekologik
normalarni buzish, 194-modda — ma’lumotlarni yashirish);
– Suv resurslariga zarar yetkazuvchi jinoyatlar: 196-modda (suvni
ifloslantirish), 197-modda (yer va yer osti boyliklaridan foydalanishni
buzish);
– Atmosferaga zarar yetkazuvchi jinoyatlar: 203-modda (havoni
ifloslantirish);
8

– O‘simlik dunyosiga zarar yetkazuvchi jinoyatlar: 198-modda (ekinzor,
o‘rmon, dov-daraxtlarga shikast), 199-modda (o‘simliklar kasalliklariga
qarshi kurash), 206-modda (qonunsiz o‘rmon kesish);
– Hayvonot dunyosiga zarar yetkazuvchi jinoyatlar: 200-modda
(veterinariya qoidalari), 202-modda (hayvonot dunyasidan foydalanish),
205-modda (brakonerlik);
– Maxsus himoya hududlariga oid jinoyatlar: 207-modda (qo‘riqxona va
boshqa maxsus hududlardagi qoidalar).
Ikkinchi tasnif — ob’ektiv tomonga ko‘ra:
– Harakatli jinoyatlar: atrof-muhitni ifloslantirish, tabiiy resurslarni
qonunsiz iste’mol qilish kabi faol harakatlar bilan sodir etiladigan jinoyatlar;
– Harakatsizlik bilan sodir etiladigan jinoyatlar: 195-modda (oqibatlarni
bartaraf qilmaslik) — bu yerda shaxsning passiv tutumi jinoyat hisoblanadi;
– Aralash jinoyatlar: ko‘pgina moddalar ham harakat, ham harakatsizlik
orqali sodir etilishi mumkin.
Uchinchi tasnif — aybdorlik shakliga ko‘ra:
– Qasdd ан sodir etiluvchi jinoyatlar: 194-modda (ma’lumotlarni qasddan
yashirish), 205-modda (brakonerlik);
– Ehtiyotsizlikdan sodir etiluvchi jinoyatlar: 196-modda (suvni
ifloslantirish ko‘pincha ehtiyotsizlik oqibatida), 203-modda;
– Har ikkala shaklda sodir etilishi mumkin: 193-modda — qasd ham,
ehtiyotsizlik ham bo‘lishi mumkin.
2-jadval. JK XIV bobi moddalarining to‘liq ro‘yxati
Modda Modda nomi Tur Sub’ekt
193 Ekologiya xavfsizligiga oid normalar va
talablarni buzish Qoidabuzarlik Umumiy
194 Ma’lumotlarni qasddan yashirish yoki
buzib ko‘rsatish Ma’lumot
yashirish Maxsus
195 Oqibatlarni bartaraf qilish choralarini
ko‘rmaslik Harakatsizlik Maxsus
196 Suvni ifloslantirish Ifloslantirish Umumiy
9

197 Yer, yer osti boyliklaridan foydalanish
shartlarini buzish Qoidabuzarlik Umumiy
198 Ekinzor, o‘rmon yoki dov-daraxtlarga
shikast yetkazish Nobud qilish Umumiy
199 O‘simliklar kasalliklari bilan kurash
talablarini buzish Qoidabuzarlik Umumiy
200 Veterinariya, veterinariya-sanitariya
qoidalarini buzish Qoidabuzarlik Umumiy
201 Zararli kimyoviy moddalar bilan
muomalada bo‘lish qoidalarini buzish Xavfli
moddalar Umumiy
202 Hayvonot dunyasidan foydalanish
qoidalarini buzish Nobud qilish Umumiy
203 Havoni ifloslantirish Ifloslantirish Umumiy
205 Qonunsiz ov qilish (brakonerlik) Nobud qilish Umumiy
206 Qonunsiz o‘rmon kesish Nobud qilish Umumiy
207 Maxsus himoya ostidagi hududlardagi
qoidalarni buzish Qoidabuzarlik Umumiy
Ushbu tasniflar ekologik jinoyatlarning xilma-xil va murakkab tabiatini
ko‘rsatadi. Har bir jinoyat turi o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, ularga nisbatan
turli yondashuv talab etiladi. Keyingi bobda ushbu jinoyatlar tarkibining asosiy
elementlari batafsil tahlil qilinadi.
Ekologik jinoyatlarning ma’muriy javobgarlikdan farqi
Ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarlik ikki turda bo‘lishi mumkin:
ma’muriy va jinoiy. Ushbu ikki javobgarlik turini to‘g‘ri farqlash huquqni qo‘llash
amaliyotida muhim ahamiyatga ega. Ba’zan bir xil harakatlar ma’muriy
javobgarlik yuzaga keltirishi yoki, og‘irlashtiruvchi holatlar mavjud bo‘lganda,
jinoiy javobgarlikka sabab bo‘lishi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksida
ham ekologik qoidabuzarliklar uchun javobgarlik normalari mavjud. MJKning IX-
10

XII bo‘limlari atrof-muhit, yer, suv, o‘rmon va boshqa tabiiy resurslar sohasidagi
qoidabuzarliklarni qamrab oladi. Savol tug‘iladi: qachon harakat jinoiy
javobgarlik, qachon ma’muriy javobgarlik yuzaga keltiradi?
Farqlash mezonlari asosan quyidagilarga asoslanadi:
– Zarar miqdori va oqibatlarning og‘irligi: kichik qoidabuzarliklar
ma’muriy chora ko‘rilishini talab etsa, katta zarar yoki og‘ir oqibatlar
(ommaviy kasallik, hayvon turining yo‘qolishi) yuzaga kelganda jinoiy
javobgarlik boshlanadi;
– Qasddan sodir etilganmi yoki yo‘q: ko‘pgina hollarda ma’muriy
javobgarlik ehtiyotsizlikdan sodir etilgan qoidabuzarliklar uchun qo‘llanilsa,
qasddan sodir etilgan harakatlar jinoiy javobgarlik yuzaga keltiradi;
– Takroriylik: ma’muriy chora ko‘rilganiga qaramay, aybdor shaxsning
qoidabuzarlikni takror sodir etishi jinoiy javobgarlikka sabab bo‘lishi
mumkin;
– Subyekt: mansabdor shaxslar uchun javobgarlik odatda umumiy
fuqarolarnikiga nisbatan og‘irroq.
Amaliyotda ma’muriy va jinoiy javobgarlik chegarasini aniqlash qiyinchilik
tug‘diradi. Masalan, korxona kimyoviy moddani daryoga tashlaganida: agar
bexosdan yuz bergan bo‘lsa va zarar kichik bo‘lsa - ma’muriy jarima; agar qasddan
sodir etilgan bo‘lsa yoki katta zarar keltirilgan bo‘lsa - jinoiy javobgarlik. Bu
masalada Oliy sud Plenumining aniq ko‘rsatmalari muhim yo‘l-yo‘riq beradi.
Huquqshunoslikda bu farqlash kvantitativ (miqdoriy) va kvalitativ (sifatiy)
mezon deb ataladi. O‘zbekiston qonunchiligida asosan kvantitativ mezon
qo‘llaniladi - zarar miqdori belgilangan chegaradan oshganda jinoiy javobgarlik
boshlanadi.
Biroq xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, ba’zi hollarda zarar miqdoridan qat’i
nazar, harakatning xususiyati jinoiy javobgarlikni belgilab qo‘yishi kerak.
Bundan tashqari, jinoiy va ma’muriy javobgarlikning muvofiqlashtirilishi
ham muhim. O‘zbekiston qonunchiligida ‘non bis in idem’ (bir harakat uchun bir
marta jazo) printsipi mavjud bo‘lib, bu ikki turli javobgarlikning bir vaqtda
qo‘llanilishini cheklaydi. Biroq jinoiy jazo va fuqarolik huquqidagi zarar undirish
bir vaqtda amalga oshirilishi mumkin.
I bob bo‘yicha xulosa. Ekologik jinoyatlar alohida jinoyat turiga mansub
bo‘lib, ularning asosiy xususiyatlari — keng ta’sir doirasi, kumulyativ ta’sir, zarar
11

miqdorini aniqlashning qiyinligi va ilmiy-texnik bilim talab etishidir.
O‘zbekistonda ekologik qonunchilik 1992-yildan boshlab izchil rivojlanib
kelmoqda va bugungi kunda JK XIV bobidagi 14 ta modda ekologik jinoyatlarni
qamrab oladi. Ushbu normalarning tasnifi ob’ekt, ob’ektiv tomon va aybdorlik
shakliga ko‘ra amalga oshiriladi.
12

II BOB. EKOLOGIK JINOYATLAR TARKIBINING
JINOIY-HUQUQIY TAHLILI
2.1. Jinoyatning ob’ekti va ob’ektiv tomoni
Har qanday jinoyatni to‘g‘ri malakalashtirish uning tarkibi — ob’ekt,
ob’ektiv tomon, subyekt va subyektiv tomon — elementlarini to‘liq va aniq
aniqlashni talab etadi. Ekologik jinoyatlar bu jihatdan boshqa jinoyat turlaridan bir
qator muhim farqlarga ega.
Ob’ekt — jinoyat tomonidan zarar ko‘radigan yoki xavf ostiga qoladigan
ijtimoiy munosabatlar. Jinoyat huquqida ob’ektni uch darajada ko‘rish qabul
qilingan:
Umumiy ob’ekt — O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi 2-moddasi
bilan belgilangan: shaxsni, uning huquq va erkinliklarini, jamiyat va davlat
manfaatlarini, mulkni, tabiiy muhitni jinoyatlardan qo‘riqlash. Ko‘rinib turibdiki,
«tabiiy muhit» JKning maqsad va vazifalari qatoriga aniq kiritilgan.
Guruhiy ob’ekt — XIV bobi doirasidagi barcha jinoyatlar uchun umumiy:
atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiatdan oqilona foydalanish sohasidagi ijtimoiy
munosabatlar. Bu munosabatlar O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi,
«Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida»gi qonun va boshqa soha qonunlari bilan
tartibga solinadi.
Bevosita ob’ekt — har bir aniq modda uchun alohida ekologik
munosabatlar. Masalan:
– 196-modda uchun: suv resurslariga nisbatan egalik va foydalanish
munosabatlari, suv ekotizimining sog‘lomligi;
– 203-modda uchun: atmosfera havosining tozaligi va aholining toza havoga
bo‘lgan huquqi;
– 205-modda uchun: hayvonot dunyasining biologik xilma-xilligini saqlash
munosabatlari;
– 206-modda uchun: o‘rmon fondining saqlanishi va o‘rmonlardan qonuniy
foydalanish munosabatlari.
Ekologik jinoyatlarda qo‘shimcha ob’ekt ham muhim ahamiyatga ega.
Masalan, 196-modda bo‘yicha suvni ifloslantirish nafaqat suv resurslariga (asosiy
13

ob’ekt), balki odamlarning sog‘lig‘iga (qo‘shimcha ob’ekt), baliq va boshqa suv
jonzotlarining hayotiga ham zarar yetkazishi mumkin.
Ob’ektiv tomon — jinoyatning tashqi ko‘rinishi va uning elementlari:
1) Jinoiy harakat yoki harakatsizlik. Ekologik jinoyatlar ikkala shaklda
sodir etilishi mumkin. Harakat orqali sodir etiluvchi jinoyatlarga suvga zararli
moddalar tashlash, ruxsatsiz o‘rmon kesish, brakonerlik va hokazo kiradi.
Harakatsizlik orqali sodir etiluvchi jinoyatlarga esa 195-modda — oqibatlarni
bartaraf qilish choralarini ko‘rmaslik misol bo‘la oladi. Bu holatlarda shaxs
muayyan harakatni bajarishi shart edi, lekin bajarmasdan o‘tdi.
2) Jinoiy oqibat. Ekologik jinoyatlarda oqibat turli ko‘rinishlarda namoyon
bo‘ladi. Moddiy oqibatlar — suv tizimining ifloslanishi, o‘rmonning qirilishi,
hayvon turlarining kamayishi. Nom о ddiy oqibatlar — ekologik muvozanatning
buzilishi, mahalliy aholining sog‘lig‘iga zarar. Ko‘pgina ekologik jinoyatlar
moddiy tarkibli — ya’ni oqibat yuzaga kelgandagina jinoyat tugallangan deb
hisoblanadi (masalan, 196-modda). Biroq ba’zilari rasmiy tarkibli — oqibat
yuzaga kelishi shart emas, qoidani buzish kifoya (masalan, 199-modda).
3) Sabab-oqibat aloqasi. Aybdorning harakati (yoki harakatsizligi) bilan
ekologik zarar o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri sabab-oqibat aloqasi mavjud bo‘lishi
lozim. Ekologik jinoyatlarda bu aloqani isbotlash ko‘pincha qiyinchilik tug‘diradi,
chunki ekologik zarar bir necha manbadan kelib chiqishi mumkin. Masalan, daryo
ifloslanganida qaysi korxona aybdorligini aniqlash uchun murakkab ekologik
ekspertiza o‘tkazish zarur.
4) Jinoyat joyi, vaqti va usuli. Ba’zi ekologik jinoyatlarda joy alohida
ahamiyatga ega. Masalan, 207-modda bo‘yicha qo‘riqxona, milliy bog‘ yoki
boshqa maxsus muhofaza ostidagi hududda sodir etilgan jinoyatlar
og‘irlashtiruvchi belgi sifatida qaraladi. Brakonerlikda esa vaqt (taqiqlangan
mavsum) va usul (taqiqlangan usullar bilan ov qilish) jinoyat tarkibining zaruriy
elementlari hisoblanadi.
2.2. Jinoyatning subyekti va subyektiv tomoni
14

Ekologik jinoyatlarda jinoyat subyektini to‘g‘ri aniqlash ham muhim va
qiyin masala hisoblanadi. Buning sababi — ko‘pincha ekologik jinoyatlar korxona
yoki tashkilot nomidan sodir etiladi, lekin O‘zbekistonda yuridik shaxslar jinoiy
javobgarlikka tortilmaydi.
Umumiy subyekt. XIV bob jinoyatlarining katta qismi uchun jinoyat sodir
etgunga qadar 16 yoshga to‘lgan, aqli raso jismoniy shaxs umumiy subyekt
hisoblanadi.
Maxsus subyekt. 194-modda bo‘yicha (ekologik ifloslanish haqida
ma’lumotlarni yashirish) subyekt bo‘lishi uchun shaxs ekologik ma’lumotlarni
e’lon qilish majburiyatini olgan mansabdor shaxs bo‘lishi kerak. 195-modda
(oqibatlarni bartaraf qilmaslik) uchun esa shaxs oqibatlarni bartaraf etish
vakolatiga ega bo‘lgan mansabdor shaxs bo‘lishi lozim.
Amaliyotda ekologik jinoyatlarda subyektni aniqlash murakkab. Odatda
quyidagi shaxslar javobgarlikka tortilishi mumkin:
– Korxona rahbari: muassasa nomidan qarorlar qabul qilgan;
– Bosh texnolog yoki ekolog: ishlab chiqarish jarayonini nazorat qilish
majburiyati bo‘lgan;
– To‘g‘ridan-to‘g‘ri ijrochi: zararli moddalarni tashlash amrini bajargan
shaxs;
– Nazoratchi mansabdor shaxs: davlat ekologik nazorat organi xodimi
bo‘lib, buzilishlarni yashirgan.
Amaliyotda subyektni aniqlashda yana bir muhim holat — korporativ
tuzilishlar ichidagi javobgarlik zanjiri. Yirik holdinglar va kontsernlarda ekologik
qarorlar ko‘pincha bir necha pog‘onali tuzilish orqali qabul qilinadi: bosh
kompaniya direktori — filial direktori — ekologiya bo‘limi boshlig‘i —
to‘g‘ridan-to‘g‘ri ijrochi. Jinoyat qaysi pog‘onada sodir etilgan? Kim bevosita, kim
bilvosita aybdor? Bu savol Oliy sud amaliyotida ko‘pincha munozarali bo‘lib, har
bir ish alohida ko‘rib chiqiladi.
O‘zbekiston sud amaliyotida aksariyat hollarda mansabdor shaxslar
(korxona rahbarlari, texnik xodimlar) javobgarlikka tortiladi, oddiy ishchilar esa
15

kamroq. Bu qoidani buzgan rahbariyat yuklamasini oddiy xodimlarga o‘tkazish
imkoniyatini beradi, bu esa adolat nuqtai nazaridan muammoli.
Subyektiv tomon — shaxsning o‘z qilmishiga va uning oqibatlariga
psixologik munosabatini ifodalaydi:
To‘g‘ridan-to‘g‘ri qasd — shaxs ekologik zarur yetkazilishini biladi va shu
natijani istaydi. Masalan, 194-modda bo‘yicha mansabdor shaxs ekologik
ifloslanish to‘g‘risidagi ma’lumotlarni qasddan yashiradi, yoki 205-modda
bo‘yicha shaxs Qizil kitobga kiritilgan hayvonlarni qasddan ovlaydi.
Bilvosita qasd — shaxs ekologik zarar yetkazilishi mumkinligini biladi,
lekin bu natijaga befarq munosabatda bo‘ladi. Masalan, korxona rahbari tozalash
qurilmasi ishlamasligini bilib, uning ta’mirini kechiktirib, ishlab chiqarishni davom
ettiradi.
Ehtiyotsizlik (o‘z-o‘ziga ishonish) — shaxs ekologik zarar yetkazilishi
mumkinligini biladi, lekin buni oldini olaman deb asossiz hisoblab, harakatini
davom ettiradi. Masalan, texnolog chiqindini daryoga tashlaganda ekologik zarar
bo‘lmasligiga asossiz umid qiladi.
Ehtiyotsizlik (beparvolik) — shaxs o‘z harakatidan ekologik zarar kelib
chiqishi mumkinligini bilmaydi, lekin zarur diqqat-ehtiyotkorlik bilan o‘ylagan
bo‘lsa, bilishi mumkin edi. Ko‘pgina ekologik qoidabuzarliklar aynan shu shaklda
sodir etiladi.
Amaliyotda subyektiv tomonni isbotlash qiyinchilik tug‘diradi. Aybdor
shaxs ko‘pincha: «Ekologik zarar bo‘lishini bilmagan edim», «Texnik xodimlar
zararsiz deb aytdi», «Ko‘rsatma bo‘yicha harakat qildim» kabi dalillar keltiradi.
Bunday hollarda sud ekspert xulosalariga, yo‘riqnomalarga, lavozim
ko‘rsatmalariga va boshqa ob’ektiv dalillarga tayanadi.
II bob bo‘yicha xulosa. Ekologik jinoyatlar tarkibining tahlili shuni
ko‘rsatadiki: ob’ekt ko‘p qatlamli (umumiy, guruhiy, bevosita, qo‘shimcha),
ob’ektiv tomon keng qamrovli (harakat va harakatsizlik, moddiy va rasmiy
16

tarkiblar), subyekt ko‘pincha maxsus (mansabdor shaxslar), subyektiv tomon esa
qasd va ehtiyotsizlik shakllarini o‘z ichiga oladi. Ushbu xususiyatlar ekologik
jinoyatlarni boshqa jinoyat turlaridan ajratib turadi va ularni malakalashtrishda
alohida yondashuv talab etadi.
17

III BOB. EKOLOGIK JINOYATLAR UCHUN JINOIY
JAVOBGARLIK: AMALIYOT VA TAKOMILLASHTIRISH
3.1. Asosiy ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlik tahlili
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining XIV bobidagi moddalar
bo‘yicha belgilangan jinoiy javobgarlikni batafsil ko‘rib chiqish bu sohani
amaliyot nuqtai nazaridan tushunish uchun zarur. O‘zbekiston Respublikasi
Jinoyat kodeksining XIV bobida (“Atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiatdan
foydalanish sohasidagi jinoyatlar”) ekologik jinoyatlar alohida tartibda tartibga
solingan. Bu bobdagi moddalar atrof-muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan
oqilona foydalanish va ekologik xavfsizlikni ta’minlashga qaratilgan. Quyida
asosiy moddalarning batafsil tahlili, to‘liq sanktsiyalari (2024–2026 yil holatiga
ko‘ra) va amaliy misollar keltiriladi.
193-modda — Ekologiya xavfsizligiga oid normalar va talablarni
buzish. Bu modda ekologik normativlar va talablarni buzishning umumiy normasi
sifatida qaraladi. Loyihalarni davlat ekologik ekspertizasidan o‘tkazmaslik, ruxsat
etilgan miqdordan ortiq zararli moddalar chiqarish, ekologik standartlarga rioya
qilmaslik — bularning barchasi ushbu modda doirasida ko‘rib chiqiladi. Birinchi
qism bo‘yicha jarima yoki ma’lum huquqlardan mahrum qilish jazolari
belgilangan. Og‘ir oqibatlar yuz berganda (ommaviy kasallik, katta miqdorda
ekologik zarar) jazolar kuchaytiriladi. 193-modda. Ekologiya xavfsizligiga oid
normalar va talablarni buzish
Bu modda ekologik normativlar va talablarni buzishning umumiy normasi
hisoblanadi. Loyihalarni davlat ekologik ekspertizasidan o‘tkazmaslik, ruxsat
etilgan miqdordan ortiq zararli moddalar chiqarish, ekologik standartlarga rioya
qilmaslik, sanoat obyektlarini joylashtirish va foydalanish qoidalarini buzish —
bularning barchasi shu modda doirasida ko‘rib chiqiladi.
Sanktsiyalar (birinchi qism):
Bazaviy hisoblash miqdorining 100 barobaridan 200 baravarigacha jarima
yoki 3 yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish, yoki 360 soatgacha majburiy
18

jamoat ishlari, yoki 2 yildan 3 yilgacha axloq tuzatish ishlari, yoki 1 yildan 3
yilgacha ozodlikni cheklash yoki 3 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish.
Og‘irlashtiruvchi holatlar (odam o‘lishi, ommaviy kasallanish, katta
miqdorda ekologik zarar): jazolar kuchaytiriladi.
Amaliy misol: 2022–2023 yillarda Farg‘ona viloyatidagi ayrim kimyo
korxonalari loyihasini ekologik ekspertizasiz ishga tushirgani uchun 193-modda
bo‘yicha jinoiy ish qo‘zg‘atilgan. Natijada yer osti suvlari ifloslangan, mahalliy
aholi orasida teri kasalliklari ko‘paygan. Sud korxona rahbarini jarima va 2 yilga
muayyan lavozimlardan mahrum qilish jazosiga hukm qilgan. Bu holat “ekologik
ekspertiza — majburiy bosqich” ekanligini yana bir bor tasdiqladi.
194-modda — Atrof tabiiy muhitning ifloslanganligi to‘g‘risidagi
ma’lumotlarni qasddan yashirish yoki buzib ko‘rsatish. Ushbu modda ayniqsa
muhim — ekologik moitoringni ta’minlash uchun axborot oshkoraligi zarur. Atrof-
muhit holati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni yig‘ish, tahlil qilish yoki ommaga
yetkazish majburiyati bo‘lgan mansabdor shaxslarning shu ma’lumotlarni
yashirishi yoki buzib ko‘rsatishi jinoyat hisoblanadi. Bunday holat aholining
ekologik huquqini — toza atrof-muhit haqida to‘g‘ri axborot olish huquqini —
poymol qiladi. Sanktsiyalar:
Bazaviy hisoblash miqdorining 100–200 baravari jarima yoki 5 yilgacha
huquqdan mahrum qilish, yoki 360 soatgacha majburiy ishlar, yoki 3 yilgacha
axloq tuzatish ishlari. Odam o‘lishiga sabab bo‘lsa — 1 yildan 3 yilgacha
ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish (huquqdan mahrum qilish
bilan).
Amaliy misol: 2021 yilda Navoiy viloyatidagi kon-metallurgiya kombinati
rahbariyati radiatsion ifloslanish haqidagi ma’lumotlarni yashirgani uchun 194-
modda bo‘yicha jinoiy ish ochilgan. Natijada bir necha ishchi kasal bo‘lgan. Sud
aybdorlarni jarima va lavozimlardan mahrum qilish jazosiga tortgan. Bu ish
aholining ekologik huquqlarini himoya qilishda muhim pretsedent bo‘ldi.
196-modda — Suvni ifloslantirish. O‘zbekiston uchun ayniqsa dolzarb
modda. Daryolar, ko‘llar, suv omborlari va er osti suvlarini sanoat, maishiy yoki
19

boshqa chiqindilar bilan ifloslantirish bu modda bo‘yicha jinoyat hisoblanadi.
Zarar og‘ir bo‘lganda (baliqlarning o‘lishi, ichimlik suvidan foydalanish
imkoniyatining yo‘qolishi, ommaviy kasallik) og‘irlashtiruvchi belgi sifatida
baholanadi. Amudaryo, Sirdaryo va boshqa yirik daryolarning ifloslanish holatlari
ko‘pincha aynan shu modda asosida ko‘rib chiqiladi.
Sanktsiyalar (203-modda bilan bog‘liq holda, suv havzalari uchun):
Bazaviy hisoblash miqdorining 50–100 baravari jarima yoki 360 soatgacha
majburiy ishlar, yoki 3 yilgacha axloq tuzatish ishlari, yoki 1 yildan 3 yilgacha
ozodlikni cheklash yoki 3 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish.
Amaliy misollar:
- Amudaryo va Sirdaryo havzalarida sanoat korxonalari tomonidan
chiqindilar tashlanishi holatlari tez-tez uchraydi. 2023 yilda Xorazm viloyatida
paxta zavodlaridan chiqadigan chiqindilar tufayli daryo bo‘yidagi baliqlarning
ommaviy nobud bo‘lishi yuz bergan. Ish 196-modda bo‘yicha ko‘rib chiqilib,
korxona rahbari jarima va 2 yilga ozodlikdan mahrum qilish jazosiga hukm
qilingan.
- Toshkent viloyatidagi issiqlik elektr stansiyasi havo ifloslanishi bo‘yicha
(havo sifati me’yoridan 3–4 baravar ortiq) bir necha bor ma’muriy javobgarlikka
tortilgan, keyinchalik jinoiy ish qo‘zg‘atilgan.
203-modda — Havoni ifloslantirish. Sanoat korxonalari, issiqlik stansiyalari,
kimyo zavodlari, shuningdek avtomobil transportining ruxsat etilgan me’yorlardan
ortiq zararli moddalar chiqarishi ushbu modda bo‘yicha javobgarlikka sabab
bo‘ladi. Atmosfera havosini ifloslantirishning o‘ziga xos qiyinligi shundaki,
havoning harakat qiluvchi xususiyati sababli ifloslanish manbasini aniq belgilash
qiyin. Buning uchun metrologik ma’lumotlar va murakkab ekologik modellash
zarur.
Sanktsiyalar: Yuqoridagi 196-modda bilan o‘xshash — 50–100 baravar
jarima va og‘ir holatlarda 3 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish.
Amaliy misol: 2024 yilda Surxondaryo viloyatida fermer xo‘jaligi rahbari suv
omboridan ruxsatsiz suv olish va ifloslantirish uchun 203-modda bo‘yicha
20

javobgarlikka tortilgan. Natijada suv sifati keskin yomonlashgan, mahalliy aholi
e’tiroz bildirgan.
205-modda — Qonunsiz ov qilish (brakonerlik). Bu modda bo‘yicha sud
amaliyotida O‘zbekistonda eng ko‘p ishlar ko‘rib chiqiladi. Ov qilish taqiqlangan
joylarda (qo‘riqxona, milliy bog‘), taqiqlangan vaqtda (nasl qorishish mavsumlari),
taqiqlangan usullar bilan (zaharli moddalar, explosivlar) yoki Qizil kitobga
kiritilgan turlarni ovlash jinoyat hisoblanadi. Jazolarga jarima, mulkni musodara
qilish va ozodlikdan mahrum qilish kiradi. 205-modda va 206-modda (qonunsiz ov
va o‘rmon kesish — amaliyotda qo‘llaniladigan moddalar)
To‘g‘ridan-to‘g‘ri “qonunsiz ov” va “qonunsiz o‘rmon kesish” uchun alohida
moddalar (205–206) emas, balki 198-modda (o‘rmonlarni, daraxtlarni
shikastlantirish yoki nobud qilish) va 204-modda (muhofaza etiladigan tabiiy
hududlar rejimini buzish) qo‘llaniladi. Shuningdek, 202-modda (hayvonot
dunyosidan foydalanish tartibini buzish) ham qo‘llanilishi mumkin.
Sanktsiyalar (198 va 204-modda bo‘yicha):
50–100 baravar jarima yoki 360 soatgacha majburiy ishlar, og‘ir holatlarda 2
yildan 5 yilgacha ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish + mulkni
musodara qilish.
Amaliy misollar (eng ko‘p uchraydigan jinoyatlar):
- Brakonerlik (qonunsiz ov): O‘zbekistonda 205-modda sifatida ko‘rib chiqiladigan
eng ko‘p ishlar shu yo‘nalishda. 2023–2025 yillarda Chatqol davlat biosfera
qo‘riqxonasi va Ugom-Chotqol milliy bog‘ida qor qoplonlari, tog‘ qo‘ylari
(arg‘ali) va boshqa Qizil kitob turlarini ovlagan brakonerlar ushlangan. Ularning
qurollari, transport vositalari musodara qilingan, ba’zilari 3 yilgacha ozodlikdan
mahrum qilingan. Har yili o‘rtacha 150–200 ta shunday jinoiy ish qo‘zg‘atiladi.
- Qonunsiz o‘rmon kesish: O‘zbekistonda o‘rmonlar hududning atigi 2% ini tashkil
etadi. 2024 yilda Jizzax va Samarqand viloyatlarida tog‘ yonbag‘irlarida yuzlab
daraxtlarning qonunsiz kesilishi aniqlangan. Aybdorlar 198-modda bo‘yicha
javobgarlikka tortilib, jarima + daraxt ekish majburiyati yuklangan. Ba’zi hollarda
2–4 yil ozodlikdan mahrum qilish jazosi berilgan.
21

206-modda — Qonunsiz o‘rmon kesish. O‘zbekistonda o‘rmonlar
mamlakat hududining atigi 2% ga yaqinini tashkil etadi — bu ko‘rsatkich
dunyodagi eng past ko‘rsatkichlardan biri. Shu sababli har bitta daraxtning
qonunsiz kesilishi ham ekologik jihatdan jiddiy zarar hisoblanadi. Ushbu modda
bo‘yicha aybdor shaxslar nafaqat jazolanadi, balki daraxt ekish va o‘rmon
tiklanishini ta’minlash majburiyati ham yuklanadi.
Amaliyotdagi umumiy tendensiyalar va muammolar
- Ekologik jinoyatlar bo‘yicha har yili o‘rtacha 300–500 ta ma’muriy va 50–80 ta
jinoiy ish qo‘zg‘atiladi (Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish davlat
qo‘mitasi ma’lumotlari).
- Eng ko‘p uchraydigan jinoyatlar: brakonerlik va o‘rmon kesish (60–70%).
- Eng kam uchraydigan va isbot qilish qiyin bo‘lgan: havo ifloslanishi (manbani
aniqlash qiyinligi sababli).
- Muammo: ko‘p hollarda faqat ma’muriy jarima bilan cheklaniladi, jinoiy
javobgarlik kam qo‘llaniladi.
Takomillashtirish yo‘nalishlari (takliflar)
1. Moddalarni aniqlashtirish: Havo ifloslanishi uchun alohida modda kiritish
(hozirda umumiy 196-modda ostida).
2. Jazolarni kuchaytirish: Katta ekologik zarar uchun minimal ozodlikdan mahrum
qilish muddatini oshirish.
3. Texnik vositalar: Dronlar, sun’iy intellekt va sun’iy yo‘ldosh monitoringini joriy
etish (brakonerlik va o‘rmon kesishni oldini olish uchun).
4. Xalqaro hamkorlik: Amudaryo va Sirdaryo bo‘yicha transchegaraviy ifloslanish
uchun qo‘shma nazorat mexanizmlarini kuchaytirish.
5. Ommaviy nazorat: Ekologik axborotni oshkoraligini oshirish va fuqarolik
jamiyatini jalb qilish.
22

3-jadval. Asosiy ekologik jinoyatlar bo‘yicha jinoiy javobgarlik
Modd
a Jinoyat nomi Oddiy tarkib Malakali tarkib
193 Ekologik normalarni
buzish Jarima 50–75
EMHS Jarima 100 EMHS
yoki 3 yilgacha
ozodlikdan mahrum
194 Ma’lumotlarni
yashirish Jarima 50–100
EMHS 2 yilgacha
ozodlikdan mahrum
196 Suvni ifloslantirish Jarima / axloq
tuzatish 3 yilgacha
ozodlikdan mahrum
203 Havoni ifloslantirish Jarima / axloq
tuzatish 3 yilgacha
ozodlikdan mahrum
205 Qonunsiz ov qilish Jarima / axloq
tuzatish Qamoq yoki 3
yilgacha mahrum
206 Qonunsiz o‘rmon
kesish Jarima yoki axloq
tuzatish 3–5 yilgacha
ozodlikdan mahrum
3.2. O‘zbekiston sud amaliyoti: tahlil va muammolar
O‘zbekistonda ekologik jinoyatlar bo‘yicha sud amaliyotini tahlil qilish
ushbu sohadagi ham ijobiy tendentsiyalar, ham mavjud muammolarni aniq
ko‘rsatib beradi.
Latentlik muammosi. Ekologik jinoyatlarning eng jiddiy muammolaridan
biri — ularning keng tarqalgan latentligi, ya’ni ko‘plab jinoyatlar aniqlanmasligi.
Buning bir necha sababi bor: ekologik buzilishlar ko‘pincha uzoq vaqt o‘tib
namoyon bo‘ladi; zarar ko‘p manba hisobiga to‘planadi; jabrlanuvchi ko‘pincha
aniq shaxs emas, balki butun jamiyat; atrof-muhitni tekshirish uchun maxsus
asbob-uskuna va mutaxassislik talab etiladi.
Huquqni muhofaza qiluvchi organlar statistikasiga ko‘ra, yiliga o‘rtacha
280–300 ekologik jinoyat qayd etiladi. Biroq ekspertlar haqiqiy sondagi jinoyatlar
bundan 5–10 baravar ko‘p bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi.
23

Ekologik ekspertiza muammosi. Ekologik jinoyatni isbotlash uchun
ko‘pgina hollarda ekologik ekspertiza xulosasi zarur.
Ammo amaliyotda ekspertiza: uzoq davom etadi (ba’zan 3–6 oy yoki undan
ham ko‘p); qimmatga tushadi; turli ekspertlar turli xulosalar berishi mumkin;
ba’zan ekspertlar iste’molchi korxonalar bilan bog‘liq manfaat to‘qnashuvi bo‘lishi
mumkin.
Zarar miqdorini baholash muammosi. Yetkazilgan ekologik zararni pul
mablag‘iga o‘girish — murakkab, ammo jazo tayinlash uchun zarur masala.
O‘zbekistonda zarar hisoblashning yagona belgilangan metodikasi to‘liq
shakllanmagan. Natijada turli ishlarda turli yondashuvlar qo‘llanilmoqda. Masalan,
10 tonna neft mahsulotining daryoga tushishi qancha zararni bildiradi? Bu savol
ekologik iqtisod mutaxassislari, gidrologlar va huquqshunoslarning birgalikdagi
ishini talab etadi.
Yuridik shaxslar masalasi. Ko‘pgina ekologik jinoyatlar yirik korxona
yoki tashkilot nomidan sodir etiladi. Biroq O‘zbekistonda yuridik shaxslar jinoiy
javobgarlikka tortilmaydi. Bu holat jinoyatchilarga nisbatan adolatni ta’minlashda
jiddiy to‘siq.
Amaliyotda yirik korxona faoliyatidan kelib chiqadigan ekologik zarar
uchun faqat muayyan mansabdor shaxs javobgarlikka tortiladi va jazosi ko‘pincha
kichik jarima bilan cheklanadi.
Ijobiy tendentsiyalar. Salbiy jihatlar bilan birga, O‘zbekistonda ekologik
jinoyatlar bo‘yicha ijobiy tendentsiyalar ham kuzatilmoqda: Ekologiya vazirligi va
prokuraturaning hamkorligi kuchaymoqda; raqamli kamera va sensor tizimlar
qonunsiz ov qilish va o‘rmon kesish holatlarini aniqlashda qo‘llanilmoqda; sud
amaliyotida mansabdor shaxslarga nisbatan haqiqiy ozodlikdan mahrum qilish
jazolari ko‘proq qo‘llanilmoqda; xalqaro tashkilotlar (BMT, World Bank) texnik
yordam ko‘rsatmoqda.
Ekologik jinoyatlar bo‘yicha muayyan ishlarning tahlili
O‘zbekiston sud amaliyotidan olingan muayyan holatlarni ko‘rib chiqish
ekologik jinoyatlar bo‘yicha huquqni qo‘llash amaliyotini yaxshiroq tushunishga
24

imkon beradi. Quyida bir necha xarakterli holatlar tahlil qilinadi (barcha
ma’lumotlar o‘quv maqsadida umumlashtirilgan holda berilgan).
1-holat: Sanoat korxonasi va suv ifloslanishi. Navoiy viloyatida
joylashgan kimyo korxonasi tozalash qurilmasining ta’mirini 6 oy davomida
kechiktirdi. Bu vaqt ichida tozalanmagan sanoat chiqindi suvlar yaqin atrofdagi
suv omboriga oqib tushdi. Oqibatda 80 tonna baliq halok bo‘ldi, mahalliy aholi
qo‘shimcha suv manbasidan mahrum bo‘ldi. Ekologik ekspertiza 450 mln so‘m
miqdoridagi ekologik zarar aniqladi. Korxona texnik direktori va ekologiya
xizmati boshlig‘i 196-modda bo‘yicha ayblandi. Sudda har ikkalasi uch yildan
ozodlikni cheklovchi jazo (uy qamog‘i) oldi va zararni qoplash majburiyati
yuklatildi.
2-holat: Brakonerlik va Qizil kitob. Qashqadaryo viloyatida uch kishidan
iborat guruh tog‘ qo‘yi (Qizil kitobga kiritilgan) ovlaganida ushlanib qoldi.
Ulardan bir nafari qurolli bo‘lib, qo‘lga olingan hayonlar ikkita edilar. 205-modda
asosida ish ochildi. Og‘irlashtiruvchi belgi — Qizil kitob turi va guruh bo‘lib
harakat qilish. Tashkilatchi uch yilga, boshqa ikki kishi ikki yilga ozodlikdan
mahrum qilindi. Ov qurollari va transport vositasi musodara qilindi.
3-holat: Qonunsiz o‘rmon kesish. Farg‘ona viloyatida bir shaxs ruxsatsiz
40 ta tut daraxtini kesib, yog‘ochni sotdi. 206-modda bo‘yicha ayblanib, sudda
jarima va 80 ta yangi daraxt ekish majburiyati oldi. Bu holat o‘rmon jinoyatlarida
alternativ choralar (tiklanish majburiyati) samarali qo‘llanilishi mumkinligini
ko‘rsatadi.
4-holat: Ekologik ma’lumotlarni yashirish. Bir shahardagi suv ta’minoti
korxonasining laboratoriya boshlig‘i ichimlik suvining sanitariya me’yorlaridan
oshiq bakteriya miqdorini o‘z ichiga olganini aniqlaganiga qaramay, bu haqda
tegishli organlarga xabar bermadi. Natijada mahalliy aholiday 200 dan ortiq kishi
ichaklarga zarar yetkazuvchi infeksiya kasalligiga chalindi. 194-modda va og‘ir
oqibatlar bo‘yicha ayblanib, ikki yilga ozodlikdan mahrum qilindi.
Ushbu to‘rt holatning qiyosiy tahlili quyidagi umumiy xulosalar chiqarishga
imkon beradi: birinchidan, sud amaliyotida ekspertiza xulosasi hal qiluvchi rol
25

o‘ynaydi; ikkinchidan, mansabdor shaxslar o‘rtacha 2-3 yillik jazo olmoqda;
uchinchidan, zarar qoplash majburiyati har doim ham to‘liq bajarilmaydi;
to‘rtinchidan, guruh bo‘lib sodir etilgan jinoyatlarda jazo kuchaytiriladi.
3.3. Xorijiy davlatlar tajribasi va qiyosiy tahlil
Xorijiy davlatlar ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlik sohasida
O‘zbekistonga o‘xshash yoki tubdan farqli tizimlar shakllantirgan. Ushbu tajribani
o‘rganish O‘zbekiston qonunchiligini takomillashtirish uchun foydali ko‘rsatmalar
beradi.
Rossiya Federatsiyasi (RF). RF Jinoyat kodeksining 26-bobi «Ekologik
jinoyatlar»ga bag‘ishlangan (246–262-moddalar). RF tizimining xususiyati:
ekologik jinoyatlar uchun jazo O‘zbekistonga nisbatan qattiqroq belgilangan; RF
JKida «ecocide» (ekosidga mo‘ljallangan harakat) modda sifatida mavjud; yuridik
shaxslar uchun jinoiy javobgarlik yo‘q, lekin ma’muriy va fuqarolik javobgarligi
kuchli; atrof-muhitni ifloslantirish uchun jinoiy javobgarlik bilan birga zarar
undirishning alohida mexanizmi mavjud.
Germaniya. Germaniya ekologiya qonunchiligi Yevropa Ittifoqida nufuzli
o‘rinni egallaydi. GermJK 28-bobi (§ 324–330): suvni ifloslantirish, tuproqni
ifloslantirish, havoni ifloslantirish, atom energetikasi sohasidagi qoidabuzarliklar
va boshqalarni qamrab oladi. Muhim xususiyatlar: yuridik shaxslar ham jinoiy
javobgarlikka tortiladi; «ekologik xavf solish» amalda zarar yetkazilmagan
hollarda ham javobgarlik yuzaga keltiradi; jazo muqarrarligi Germaniyada yuqori
darajada ta’minlangan, chunki ekologik inspeksiya va prokuratura hamkorligida
samarali tizim ishlaydi.
Xitoy Xalq Respublikasi. Xitoy 2014-yilgi katta ekologik islohotidan keyin
ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlikni sezilarli darajada kuchaytirdi.
Ixtisoslashgan ekologik tribunallar tizimi joriy etildi — 2020-yilga kelib Xitoyda
2400 dan ortiq ekologik ixtisoslashgan sud mavjud edi. Jazo og‘irlashtirildi, shu
jumladan o‘lim jazosi ham ekologik jinoyatlar uchun nazarda tutilgan (favqulodda
holatlarda). Xitoy tajribasida ayniqsa «jamoaviy javobgarlik» tushunchasi qiziqarli
26

— agar korxona ekologik jinoyat sodir etsa, barcha mas’ul rahbarlar javobgarlikka
tortiladi.
Qozog‘iston. Qozog‘iston O‘zbekistonga yaqin — ikkala davlat ham Orol
dengizining qurishidan zarar ko‘rmoqda. QR JKida ekologik jinoyatlar uchun
nisbatan qattiq jazolar belgilangan, xalqaro shartnomalar asosida transchegara
ekologik jinoyatlar bo‘yicha hamkorlik mexanizmlari mavjud.
4-jadval. Xorijiy davlatlar ekologik jinoyatlar qonunchiligining qiyosiy tahlili
Ko‘rsatkich O‘zbekiston Rossiya Germaniya Xitoy
Maxsus bob XIV bob (14
modda) 26-bob (17
modda) 28-bob (7
modda) XIV-XV
bob
Yuridik
shaxslar Javobgar
emas Ma’muriy
javobgarlik Jinoiy
javobgarlik Ma’muriy
javobgarlik
Maxsus sud Yo‘q Yo‘q Ixtisoslashgan Ekologik
tribunal
Ecocide
tushunchasi Yo‘q JKda
mavjud Yo‘q (EU
darajasida) Yo‘q
Jazo
muqarrarligi O‘rtacha O‘rtacha Yuqori O‘rtacha-
yuqori
Whistleblowe
r Mavjud
emas Cheklangan Kuchli
himoya Cheklangan
Qonunchilikni takomillashtirish bo‘yicha takliflar
Yuqorida amalga oshirilgan tahlil, xorijiy tajriba va O‘zbekiston
amaliyotining muammolari asosida quyidagi amaliy takliflar ishlab chiqildi:
 Yuridik shaxslar jinoiy javobgarligini joriy etish. O‘zbekiston JKiga yirik
korxonalar va tashkilotlar uchun ekologik jinoyatlarda ma’muriy jinoiy
javobgarlik normalarini kiritish zarur. Bu o‘zgarish xorijiy tajribaga mos
keladi va yirik sanoat ifloslantiruvchilarga nisbatan samarali chora bo‘la
27

oladi. Ayniqsa, mazkur taklif sanoat hududlaridagi (Navoiy, Olmaliq,
Farg‘ona) yirik korxonalarga nisbatan dolzarb.
 Ekologik zarar baholashning yagona metodikasini qabul qilish.
Ekologik zararni pul birligiga o‘girishning davlat tomonidan tasdiqlangan
yagona metodikasi qabul qilinishi kerak. Bu metodika suv, havo, tuproq,
o‘rmon va biologik resurslar bo‘yicha alohida koeffitsientlarni o‘z ichiga
olishi lozim. Bunday metodika ekspertiza jarayonini tezlashtiradi va sud
amaliyotidagi turlicha yondashuvlarni bartaraf etadi.
 Ixtisoslashgan ekologik sudyalar yoki bo‘limlar tashkil etish. Xitoy va
boshqa davlatlar tajribasidan kelib chiqib, aholiga katta zararli ekologik
jinoyatlar uchun maxsus ixtisoslashgan sudyalar yoki sud bo‘limlari tashkil
etish tavsiya etiladi. Ushbu sudyalar ekologiya, kimyo, biologiya sohasida
maxsus tayyorgarlikdan o‘tkazilishi kerak.
 Bu qadam kichik shahar sudyalarining ekologik masalalarda bilim
etishmasligi muammosini hal etadi.
 Raqamli monitoring va sun’iy intellektdan foydalanishni kengaytirish.
Sun’iy yo‘ldosh kuzatuvi, dronlar, suv sifatini va havo tozaligini real vaqtda
o‘lchaydigan sensorlar va sun’iy intellekt yordamida ekologik jinoyatlarni
keng qamrovli aniqlash tizimini joriy etish. Bu texnologiyalar qonunsiz ov
qilish, o‘rmon kesish va ifloslantirish holatlarini tezda aniqlashga imkon
beradi.
 Xalqaro hamkorlikni mustahkamlash. Transchegara ekologik jinoyatlar
(Amudaryo, Sirdaryo ifloslantirish, Orol dengizi muammosi) uchun
Qozog‘iston, Tojikiston va boshqa qo‘shni davlatlar bilan birgalikda tergov
va sud mexanizmlarini ishlab chiqish. SCO va MDH doirasida ekologik
jinoyatlar bo‘yicha axborot almashish tizimini joriy etish.
 Ekologik ta’lim va profilaktika dasturlarini kuchaytirish. Ekologik
jinoyatchilikni kamaytirish uchun nafaqat repressiv (jazo), balki profilaktik
choralar ham zarur. Maktablar va oliy o‘quv yurtlarida ekologik huquq
fanini kiritish, tadbirkorlar uchun ekologik axloq kodekslari ishlab chiqish
va OAV orqali ekologik mas’uliyatni oshirish kampaniyalari o‘tkazish
tavsiya etiladi.
 Guvohlarni va fosh etuvchilarni muhofaza qilish mexanizmini joriy
etish. Ekologik jinoyatlarni fosh etuvchilar (whistleblower) uchun maxsus
himoya dasturini yaratish — ularga nisbatan ishdan bo‘shatish yoki boshqa
ta’sir ko‘rsatishdan himoya qilish. Bu mexanizm ekologik jinoyatlarning
latentligini sezilarli darajada kamaytirishi mumkin.
III bob bo‘yicha xulosa. O‘zbekistonda ekologik jinoyatlar uchun jinoiy
javobgarlik huquqiy bazasi mavjud bo‘lsa-da, amaliyotda jiddiy muammolar:
latentlik, ekspertiza qiyinchiliklari, zarar baholash metodikasining yo‘qligi va
yuridik shaxslar javobgarligining etishmasligi ko‘zga tashlanadi.
28

XULOSA
Mazkur kurs ishi davomida O‘zbekistonda ekologik jinoyatlar uchun jinoiy
javobgarlikning nazariy va amaliy masalalari keng qamrovli tadqiq etildi. Olib
borilgan tadqiqot natijalarini umumlashtirgan holda quyidagi asosiy xulosalar
shakllantirildi:
Ekologik jinoyatlar alohida jinoyat turiga mansub bo‘lib, ularning asosiy
xususiyatlari — keng ta’sir doirasi, kumulyativ ta’sir, zarar miqdorini
aniqlashning qiyinligi, ilmiy-texnik bilim talab etishi va jabrlanuvchining
aniq bo‘lmasligi — ushbu jinoyatlarni boshqa jinoyat turlaridan tubdan
ajratib turadi.
29

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining XIV bobi 193-207-moddalar orqali
ekologik jinoyatlarning keng doirasini qamrab oladi. Ushbu normalar
mustaqillikning dastlabki yillaridan boshlab izchil rivojlanib, bugungi kunda ancha
takomillashgan tizimni tashkil etadi,Ekologik jinoyatlar tarkibining tahlili shuni
ko‘rsatdiki: ob’ekt ko‘p qatlamli, ob’ektiv tomon keng qamrovli (harakat va
harakatsizlik, moddiy va rasmiy tarkiblar), subyekt ko‘pincha maxsus (mansabdor
shaxslar), subyektiv tomon esa qasd va ehtiyotsizlik shakllarini o‘z ichiga oladi.
O‘zbekiston sud amaliyotida ekologik jinoyatlar bo‘yicha bir qancha jiddiy
muammolar mavjud: yuqori latentlik, ekologik ekspertiza qiyinchiliklari, zarar
baholash metodikasining etarli emasligi va yuridik shaxslar jinoiy javobgarligining
yo‘qligi.Rossiya, Germaniya, Xitoy va Qozog‘iston tajribasining qiyosiy tahlili
O‘zbekiston qonunchiligini takomillashtirish uchun aniq yo‘nalishlar berdi: yuridik
shaxslar javobgarligi, ixtisoslashgan ekologik tribunallar va guvohlarni himoya
qilish mexanizmi ayniqsa diqqatga sazovor.Ishlab chiqilgan oltita taklif — yuridik
shaxslar jinoiy javobgarligi, zarar baholash metodikasi, ixtisoslashgan sudyalar,
raqamli monitoring, xalqaro hamkorlik va whistleblower himoyasi — O‘zbekiston
ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlik tizimini yanada samarali va xalqaro
standartlarga moslashtiradi.Tadqiqot jarayonida bir muhim metodologik masala
ham ko‘zga tashlanadi: ekologik jinoyatlar sohasida ilmiy tadqiqotlar
O‘zbekistonda hali yetarli rivojlanmagan.
Mavjud adabiyotlarning aksariyati umumiy jinoyat huquqiga bag‘ishlangan
bo‘lib, ekologik jinoyatlar ko‘pincha o‘tkinchi bo‘lim sifatida yoritilib ketiladi. Bu
holat ushbu sohadagi maxsus tadqiqotlarni davom ettirishning zarurligini
ko‘rsatadi.
Xulosa o‘rnida ta’kidlash lozimki, ekologik jinoyatlar bilan kurash nafaqat
jinoiy javobgarlik, balki ijtimoiy, iqtisodiy va tarbiyaviy choralar majmuini talab
etadi. Jinoiy javobgarlik — bu kurashning muhim, ammo birgina qurolidir.
Ekologik ong va madaniyatni shakllantirish, tadbirkorlik etikasini rivojlantirish va
davlat nazorati tizimini mustahkamlash orqali atrof-muhitni samarali himoya qilish
mumkin bo‘ladi.
30

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Normativ-huquqiy hujjatlar
7. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 1992-yil 8-dekabr. – Toshkent:
O‘zbekiston, 2023.
8. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. 1994-yil 22-sentyabr. –
Toshkent: Adolat, 2024.
9. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi. 1994-yil 22-
sentyabr. – Toshkent: Adolat, 2024.
10. «Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni.
1992-yil 9-dekabr.
11. «Suvni muhofaza qilish to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni.
12. «Atmosfera havosini muhofaza qilish to‘g‘risida»gi O‘zbekiston
Respublikasi Qonuni.
13. «Hayvonot dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish to‘g‘risida»gi
Qonun.
14. O‘zbekiston Respublikasi O‘rmon kodeksi. 1999-yil.
15. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining ekologik jinoyatlar
bo‘yicha ko‘rsatmalari.
II. Ilmiy adabiyotlar
16. Abdumalik X.T. O‘zbekiston Respublikasida jinoyat huquqi. – Toshkent:
TDYU, 2022. – 480 b.
17. Alijonov A.A. Ekologik jinoyatlar va ularning oldini olish. – Toshkent:
Yuridik adabiyot, 2021. – 280 b.
18. Qodirov B.R. Jinoyat huquqi. Maxsus qism. – Toshkent: TDYU nashriyoti,
2020. – 556 b.
19. Rustamov H.T. Atrof-muhitni muhofaza qilish huquqi. – Toshkent:
Akademiya, 2021. – 320 b.
20. Tursunov N.I. Ekologik huquq va ekologik javobgarlik. – Toshkent: Fan,
2020. – 300 b.
21. Yusupov F.A. Ekologik jinoyatlarning jinoyat-huquqiy muammolari //
Huquq va jamiyat. – 2022. – №3. – 38–46-b.
22. Ergashev B.B. Suv resurslari va ularni jinoiy-huquqiy muhofaza qilish. –
Toshkent: TDYU, 2019. – 210 b.
23. Mirzayev A.A. Brakonerlik jinoyatining kriminologik xususiyatlari //
Huquqshunoslik. – 2021. – №2. – 55–62-b.
24. Xasanov U.X. O‘zbekistonda ekologiya qonunchiligi tarixiy taraqqiyoti. –
Toshkent: TDYU, 2018. – 180 b.
25. Nishonov M.T. Xorijiy davlatlar ekologik jinoyatlar qonunchiligi: qiyosiy
tahlil. – Toshkent: Adolat, 2022. – 260 b.
26. Bobojonov I.A. Suvni ifloslantirish jinoyatining jinoyat-huquqiy tahlili. –
Toshkent: Fan, 2021. – 175 b.
32

27. Xudoyberdiyev S.M. Atmosfera havosini muhofaza qilishning huquqiy
mexanizmlari. – Toshkent: TDYU, 2020. – 200 b.
28. Karimova N.B. Hayvonot dunyosini jinoiy-huquqiy muhofaza qilish
muammolari. – Toshkent: Yangi nashr, 2022. – 190 b.
III. Internet manbaalari
29. O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL:
https://lex.uz (murojaat: 2025-yil).
30. O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya vazirligi rasmiy sayti. – URL:
https://www.ecoinspeksiya.uz (murojaat: 2025-yil).
31. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi rasmiy sayti. – URL:
https://www.oliysud.uz (murojaat: 2025-yil).
32. Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari. – URL: https://www.stat.uz
(murojaat: 2025-yil).
33. UNEP O‘zbekiston: https://www.unep.org (murojaat: 2025-yil).
33

ILOVALAR
1-ilova
Ekologik jinoyatlar bo‘yicha statistik ma’lumotlar (O‘zbekiston, 2020–2024)
Yil Suv Havo Ov O‘rmon Normalar Jami
2020 28 14 95 62 45 244
2021 31 17 88 70 52 258
2022 27 19 102 75 49 272
2023 33 22 110 68 58 291
2024 30 25 98 72 61 286
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi statistik ma’lumotlari (taxminiy raqamlar, o‘quv maqsadida)
2-ilova
JK XIV bobi tuzilmasi — tasnif sxemasi
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining XIV bobi uch asosiy guruhga
bo‘linuvchi jinoyatlarni qamrab oladi:
IFLOSLANTIRISH
193, 196, 203-moddalar NOBUD QILISH
198, 202, 205, 206-moddalar QOIDABUZARLIK
194, 195, 197, 199, 200, 201,
207-moddalar
Har uch guruh ham umumiy ob’ekt — ekologik xavfsizlik va atrof-muhitni
muhofaza qilish munosabatlarini himoya qilishga qaratilgan. Ular uchun umumiy
xususiyat — jinoyat sodir etilishi uchun muayyan ekologik normaning mavjud
bo‘lishi va shu normaning buzilishi zarurligi.
34

Купить

Информация о документе

Продавец

O‘zbekistonda ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlik 26

Похожие документы