Oʻzbekistonda ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlik 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	59.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Oʻzbekistonda ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlik 26

Купить

MUNDARIJA
KIRISH ................................................................................................................... 3
I BOB. EKOLOGIK JINOYATLAR TUSHUNCHASI VA ULAR UCHUN
JINOIY JAVOBGARLIKNING NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI
1.1. Ekologik jinoyatlar tushunchasi, turlari va ularning jinoyat huquqidagi o‘rni
.................................................................................................................................. 5
1.2. Ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlikning huquqiy asoslari va
prinsiplari ...............................................................................................................11
II BOB. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI JINOYAT KODEKSINING
MAXSUS QISMIDA NAZARDA TUTILGAN EKOLOGIYA SOHASIDAGI
JINOYATLAR
2.1. Atrof tabiiy muhitning ifloslanganligi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni qasddan
yashirish yoki buzib ko‘rsatish, Atrof tabiiy muhitning ifloslanishi oqibatlarini
bartaraf qilish choralarini ko‘rmaslik jinoyatlarining jinoiy huquqiy tasnifi
…………………………........................................................................................ 20
2.2. Atrof tabiiy muhitni ifloslantirish, Yer, yer osti boyliklaridan foydalanish
shartlarini yoki ularni muhofaza qilish talablarini buzish, Ekinzor, o‘rmon yoki
boshqa dov-daraxtlarga shikast yetkazish yoki ularni nobud qilish, O‘simliklar
kasalliklari yoki zararkunandalari bilan kurash talablarini buzish jinoyatlarining
jinoiy huquqiy tasnifi ……………………………..................................................28
XULOSA .............................................................................................................. 37
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……………........................................ 39
2

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi. Bugungi kunda atrof-muhitni muhofaza qilish
masalasi nafaqat ekologik, balki ijtimoiy-iqtisodiy va huquqiy muammo sifatida
ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Inson faoliyatining jadallashuvi, sanoat va
qishloq xo‘jaligining kengayishi, tabiiy resurslardan oqilona foydalanmaslik
holatlari ekologik muvozanatning buzilishiga olib kelmoqda. Ayniqsa, yer, suv,
havo, o‘simlik va hayvonot dunyosiga zarar yetkazuvchi noqonuniy xatti-
harakatlar jamiyat va kelajak avlodlar manfaatlariga jiddiy tahdid solmoqda. Shu
bois ekologik xavfsizlikni ta’minlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan
biri hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasida ham ekologik jinoyatlarga qarshi
kurashish, ular uchun jinoiy javobgarlikni belgilash va amaliyotda samarali
qo‘llash masalalariga alohida e’tibor qaratilmoqda. Jinoyat kodeksida ekologik
jinoyatlar uchun javobgarlik nazarda tutilgan bo‘lsa-da, ularning huquqiy tavsifi,
kvalifikatsiyasi va sud-tergov amaliyotida qo‘llanilishi bilan bog‘liq muammolar
mavjud. Ayrim holatlarda ekologik jinoyatlarni aniqlash, isbotlash va to‘g‘ri
baholash murakkablik tug‘diradi. Ushbu holatlar mazkur mavzuning nazariy va
amaliy jihatdan chuqur tadqiq etilishini taqozo etadi. Shuningdek, ekologik
jinoyatlar oqibatida yetkazilgan zararning ko‘lami va xavfliligi jinoiy-huquqiy
choralarni yanada takomillashtirish zaruratini yuzaga keltirmoqda. Shu sababli
O‘zbekistonda ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlik masalalarini ilmiy
tahlil qilish kurs ishining dolzarbligini belgilaydi.
Kurs ishining maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi O‘zbekiston
Respublikasida ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlik institutini kompleks
va tizimli tarzda o‘rganish, ularning jinoyat huquqidagi o‘rnini aniqlash hamda
amaldagi qonunchilik va sud-tergov amaliyoti asosida mavjud muammolarni tahlil
qilishdan iborat. Shu bilan birga, ekologik jinoyatlarning huquqiy tavsifi, jinoyat
tarkibi elementlari va ularni kvalifikatsiya qilish masalalarini ochib berish orqali
jinoiy javobgarlikning samaradorligini oshirishga qaratilgan ilmiy xulosalar ishlab
chiqish ko‘zda tutiladi. Kurs ishida ekologik jinoyatlar bilan bog‘liq huquqiy
3

normalarning amaliyotda qo‘llanish holatini baholash va ularni takomillashtirish
yuzasidan asoslangan takliflar bildirish ham muhim maqsadlardan biri hisoblanadi.
Kurs ishining vazifalari. Belgilangan maqsadga erishish uchun kurs ishida
bir qator ilmiy-amaliy vazifalar belgilangan. Jumladan, ekologik jinoyatlar
tushunchasi va ularning tasnifini aniqlash, ekologik jinoyatlarning jinoyat
huquqidagi o‘rnini ochib berish, ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlikning
huquqiy asoslari va prinsiplarini tahlil qilish vazifalari qo‘yilgan. Shuningdek,
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida nazarda tutilgan ekologik jinoyatlar
tarkibini o‘rganish, ularni kvalifikatsiya qilishda uchraydigan muammolarni
aniqlash hamda sud-tergov amaliyotini tahlil qilish vazifalari bajariladi. Bundan
tashqari, ekologik jinoyatlarga qarshi kurashish bo‘yicha mavjud mexanizmlarning
samaradorligini baholash va jinoiy javobgarlikni takomillashtirish yuzasidan ilmiy
asoslangan xulosalar ishlab chiqish kurs ishining muhim vazifalaridan hisoblanadi.
Kurs ishining obyekti. Mazkur kurs ishining obyekti ekologiya sohasida
yuzaga keladigan ijtimoiy munosabatlar hamda ushbu munosabatlarni jinoiy-
huquqiy yo‘l bilan muhofaza qilish jarayonida vujudga keladigan huquqiy
aloqalardan iborat.
Kurs ishining predmeti. Kurs ishining predmeti O‘zbekiston Respublikasi
Jinoyat kodeksida belgilangan ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlik
normalari, ularning huquqiy mazmuni hamda sud-tergov amaliyotida qo‘llanishi
bilan bog‘liq masalalarni o‘z ichiga oladi.
4

I BOB. EKOLOGIK JINOYATLAR TUSHUNCHASI VA ULAR UCHUN
JINOIY JAVOBGARLIKNING NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI
1.1 Ekologik jinoyatlar tushunchasi, turlari va ularning jinoyat huquqidagi
o‘rni.
Tabiatni muhofaza qilish qonunchiligiga aniq rioya etish, tabiiy resurslardan
ehtiyotkor va oqilona foydalanish bu muhim vazifalardan biri bo‘lib hisoblanadi,
buning bajarilishi natijasida fuqarolarning sog‘lig‘i, turmush sharoitining
yaxshilanishi, davlatning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishi hal etiladi.
Ekologiya sohasidagi jinoyatlarni ijtimoiy xavflilik darajasining yuqoriligi
shu bilan shartlanadiki, ularning sodir etilishi natijasida hayot va sog‘liq uchun
atmosferaning azon qatlamiga, atmosfera havosiga, yer, yer ostiga, yer usti va osti
suvlariga, o‘rmon va boshqa o‘simliklarga, hayvonot dunyosiga,
mikroorganizmlarga, genetik fondga, tabiiy landshaftlarga zarar etkazish xavfi
yuzaga keladi.
Ekologiya sohasidagi jinoyatlar bu jinoyat kodeksida nazarda tutilgan,
insonning hayotiy faoliyatini tabiiy muhitda sifat jihatidan saqlab turishga, uning
resurslaridan oqilona foydalanishga, aholining ekologik xavfsizligini ta'minlovchi
ijtimoiy munosabatlarga tajovuz qiluvchi ijtimoiy xavfli qilmishdir. Ko‘rib
chiqilayotgan jinoyatlarning turdosh ob'ekti bo‘lib, atrof-tabiiy muhitni asrash,
ularning resurslaridan oqilona foydalanish va ekologik xavfsizligini ta'minlash
sohasidagi ijtimoiy munosabatlar hisoblanadi.
Tabiiy muhitni muhofaza etish, uning resurslaridan oqilona foydalanish,
mamlakatda, O‘zbekiston Respublikasining qonunlari, tabiatni muhofaza qilish,
atmosfera havosini asrash va undan foydalanish, o‘simlik va hayvonot dunyosi,
alohida muhofaza etiladigan tabiiy hududlar, yer, suv qonunchiligi, yer osti
boyliklari qonunchiligi, O‘rmon kodeksi va boshqa qonuniy aktlari bilan tartibga
solinadi.
Ko‘rilayotgan jinoyatlarning predmeti bo‘lib, tabiiy holatdagi, tabiiy
muhitning turli kompanentlari, masalan, yovvoyi hayvonlar, qushlar, baliqlar,
yovvoyi holda o‘sayotgan o‘rmon va boshqalar hisoblanadi. Predmet sifatida tabiiy
5

muhitning alohida kompanentlari ham bo‘lishi mumkin. Ularga inson mehnati
sarflangan bo‘lsada, ular tabiiy muhitdan ajratib olinmagan faqat ularga o‘zini
rostlab olish uchun yordam berilgan. Masalan, keyinchalik o‘rmon yoki zovurlarga
qo‘yib yuborish uchun kichik baliqlarni o‘stirish yoki yovvoyi hayvonlar bolalarini
parvarishlash va shu kabilardir.
Shundan kelib chiqqan holda, ekologiya sohasidagi jinoyatlar predmetining
mohiyati, ularni iqtisodiyot sohasidagi jinoyatlardan farqlaydi.
Ko‘rib chiqilayotgan jinoyatlarning ob'ektiv tomoni ko‘p hollarda o‘zining
turli xil atrof-muhitni muhofaza etish va tabiatdan foydalanish qoidalarini harakat
yoki harakatsizlik orqali buzilishi bilan tavsiflanadi. Bunda ekologiya sohasidagi
jinoyatlarning hammasi zaruriy belgi sifatida ma'lum bir oqibatlar keltirib
chiqarishini nazarda tutadi.
Bunda, ekologik qonunchilikning buzilishi bilan bog‘liq ishlar
ko‘rilayotganda, sodir etilgan harakat va zararli oqibat o‘rtasidagi sababiy
bog‘lanishni yoki atrof-muhit va odamlar sog‘lig‘iga jiddiy zarar etkazish
xavfining yuzaga kelishini aniqlash asosiy ahamiyatga egadir. Bunday holatlarda
zararli oqibatlar boshqa faktorlardan, ya'ni o‘rnatilgan tartibning buzilishi bilan
bog‘liq noqonuniy harakatlar oxirgi zarurat holatida sodir etilganmi yoki yo‘qligi
aniqlanishi zarurdir.
Shu bilan birga ekologiya sohasidagi sodir etilgan har bir aniq holatda
keltirilgan zarar miqdori aniqlanishi lozimdir. Bunda ekologik zarar hajmi, miqdori
va narxini aniqlashda hisoblashning markaziy tasdiqlangan usullari va o‘rnatilgan
taksalariga asoslanishi, bularning yo‘qligida esa tabiiy muhitni tiklash uchun faktik
harajatlar, keltirilgan zarar hamda kutilayotgan daromad inobatga olinishi
lozimdir. 1
Ekologiya sohasidagi qoidabuzarliklar dispozitsiyalari umuman olganda
blanket xususiyatga ega bo‘lgan moddalardan iborat. Shuning uchun bu toifadagi
1
O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining «Atrof-muxitni muxofaza kilish va tabiatdan foydalanish
sohasidagi jinoyatlar va boshka xukukbuzarliklar to’g’risidagi ishlar bo’yicha sud amaliyoti hakida»gi 20 dekabr
1996 yildagi №36-sonli Qarori. O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi karorlarining to’plami, 1991-1997: ikki
tomli 1 tom T 1997, 56-64-betlar.
6

jinoiy ishlarni ko‘rish va tergov qilishda boshqa huquq tarmoqlarining qonuniy
aktlariga murojat qilish zarurdir.
Tahlil qilinayotgan jinoyatlarning sub'ektiv tomoni mazmuni JK 23-moddasi
bilan belgilangan murakkab shaklli ayb ekanligi bilan ifodalanadi, ya'ni tabiatni
asrashga nisbatan aybning shakli ham qasd, ham ehtiyotsizlikda, kelib chiqqan
oqibatga esa aybning shakli faqat ehtiyotsizlik bilan ifodalanadi.
Jinoyat sodir etish motivlari javobgarlikka ta'sir etmaydi, shuning uchun u
turlicha bo‘lishi mumkin.
Ko‘rilayotgan jinoyatlarning sub'ekti har qanday 16 yoshga to‘lgan shaxs
bo‘lishi mumkin. Alohida hollarda, masalan, atrof-tabiiy muhitning ifloslanganligi
to‘g‘risidagi ma'lumotlarni qasddan yashirish yoki buzib ko‘rsatish (JK 194-m)
yoki atrof-tabiiy muhitning ifloslanishi oqibatlarini bartaraf qilish choralarini
ko‘rmaslik (JK 195-m) bularda sub'ekt faqat mansabdor shaxs bo‘ladi.
Ob'ektning xususiyatidan kelib chiqqan holda ekologiya sohasidagi hamma
jinoyatlar ikki guruhga bo‘linadi:
1) Atrof-muhitni muhofaza qilish sohasidagi jinoyatlar: ekologiya
xavfsizligiga oid normalar va talablarni buzish (JK 193-m), atrof-tabiiy muhitning
ifloslanganligi to‘g‘risidagi ma'lumotlarni qasddan yashirish yoki buzib ko‘rsatish
(JK 194-m), atrof-tabiiy muhitning ifloslanishi oqibatlarini bartaraf qilish
choralarini ko‘rmaslik (JK 195-m) va atrof-tabiiy muhitni ifloslantirish (JK 196-
m).
2) Tabiatdan foydalanish sohasidagi jinoyatlar: yer, yer osti boyliklaridan
foydalanish shartlarini yoki ularni muhofaza qilish talablarini buzish (JK 197-m),
ekinzor, o‘rmon yoki boshqa dov-daraxtlarga shikast etkazish yoki ularni nobud
qilish (JK 198-m), o‘simliklar kasalliklari yoki zararkunandalari bilan qurash
talablarini buzish (JK 199-m), veterinariya yoki zootexnika qoidalarini buzish (JK
200-m), zararli kimyoviy moddalar bilan muomalada bo‘lish qoidalarini buzish
(JK 201-m), hayvonot yoki o‘simlik dunyosidan foydalanish tartibini buzish (JK
202-m), suv yoki suv havzalaridan foydalanish shartlarin buzish (JK 203-m) va
alohida muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning tartibini buzish (JK 204-m).
7

Ekologik jinoyatlar bugungi kunda global miqyosda atrof-muhitga tahdid
soluvchi eng jiddiy huquqiy va ijtimoiy muammolardan biriga aylangan. Ular
nafaqat tabiiy resurslarni isrof qilish, balki insoniyatning kelajagi uchun xavf
tug‘diruvchi ekologik inqirozlarni yuzaga keltiradi.
Bunday jinoyatlar atrof-muhitning ifloslanishi, yovvoyi tabiatning xavf
ostiga tushishi, suv, havo va tuproqning ifloslanishi kabi salbiy holatlar bilan
bog‘liq. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining (WHO) 2022-yildagi hisobotiga
ko‘ra, har yili 13 milliondan ortiq odam atrof-muhit bilan bog‘liq kasalliklar tufayli
vafot etadi, bu esa ekologik jinoyatlar va ularning salbiy ta'sirini yanada
aniqlashtiradi.
Ekologik jinoyatlar orasida tabiiy resurslarning noqonuniy ekspluatatsiyasi,
yovvoyi hayvonlarning noqonuniy ovlanishi, chiqindilarni noqonuniy tashlash, va
ekologik xavf tug‘diruvchi moddalarni chiqarish kabi jinoyatlar mavjud. Masalan,
2018-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) ekologik jinoyatlar global
iqtisodiyotda yiliga 91 trillion dollar zarar yetkazishini e'lon qildi. Bu ko‘rsatkich
global jinoyatlar orasida eng yuqori o‘rinlardan birini egallaydi.
Jinoiy javobgarlikning ekologik jinoyatlar bilan bog‘liq tartibi, ayniqsa,
ularning jazolarini belgilash va jinoyatchilarni jazolash bo‘yicha jiddiy yuridik
muammolarni keltirib chiqarmoqda.
Ekologik jinoyatlar, ko‘plab mamlakatlarda, ko‘pincha faqat ma'muriy
javobgarlik sifatida ko‘rilgan bo‘lib, bu holatning jiddiyligini inkor etadi. Shu bilan
birga, ekologik jinoyatlarga qarshi jinoiy javobgarlikni kuchaytirish zarurati ortib
bormoqda. Xalqaro miqyosda, masalan, Yevropa Ittifoqi va AQShda ekologik
jinoyatlar uchun alohida ekologik sudlar tashkil etilgan va ekologik jinoyatchilikka
qarshi maxsus qonunlar qabul qilingan. 2
Ekologik huquqning rivojlanishi va ekologik jinoyatlar bilan kurashishning
huquqiy mexanizmlarini tahlil qilish bugungi kunda muhim ahamiyatga ega. 1992-
yildagi Rio deklaratsiyasida aytilganidek, "Atmosfera, yer va suv resurslari
2
Mualliflar jamoasi. Jinoyat huquqi. Umumiy qism. Darslik. Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi. – T.:
2012. – B. 411.
8

insoniyatning umumiy merosidir" va "har bir shaxsda atrof-muhitni himoya qilish
va saqlash huquqi bor".
Ushbu tamoyillar, tabiiy resurslarning ekspluatatsiyasi va ekologik xavf-
xatarlarga qarshi kurashishda huquqiy me'yorlarning yaratilishini talab qiladi.
Ekologik jinoyatlar jamiyat va davlat uchun yuqori ijtimoiy xavflilikka ega
bo‘lgan jinoyatlar sirasiga kiradi. Chunki bunday jinoyatlar bevosita atrof-muhitga,
tabiiy resurslarga, inson salomatligiga hamda kelajak avlodlar manfaatlariga zarar
yetkazadi. Jinoyat huquqi nuqtayi nazaridan ekologik jinoyatlar ekologik
xavfsizlikni ta’minlashga qaratilgan ijtimoiy munosabatlarga tajovuz qiluvchi,
qonunda taqiqlangan qilmishlar sifatida namoyon bo‘ladi. O‘zbekiston
Respublikasining Jinoyat kodeksida ekologik jinoyatlar alohida bobda
mustahkamlangan bo‘lib, bu ularning mustaqil jinoyat-huquqiy institut sifatida
e’tirof etilishini ko‘rsatadi.
Ekologik jinoyat tushunchasi jinoyat huquqi nazariyasida atrof-muhitni
muhofaza qilish qoidalarini buzish orqali tabiiy muhitga zarar yetkazuvchi yoki
real xavf tug‘diruvchi ijtimoiy xavfli qilmish sifatida talqin etiladi. Bunday
jinoyatlarning asosiy obyektini ekologik xavfsizlik va tabiatdan oqilona
foydalanish bilan bog‘liq ijtimoiy munosabatlar tashkil etadi. Shu bilan birga,
ekologik jinoyatlar ko‘pincha qo‘shimcha obyekt sifatida inson hayoti va sog‘lig‘i,
mulk, jamoat xavfsizligi kabi munosabatlarga ham zarar yetkazadi. Bu esa ularning
ijtimoiy xavflilik darajasini yanada oshiradi.
Ekologik jinoyatlar turlari Jinoyat kodeksida muayyan mezonlar asosida
tasniflangan. Jumladan, yer, suv va havo muhitini ifloslantirish, o‘simlik va
hayvonot dunyosidan noqonuniy foydalanish, ekologik xavfli moddalar bilan
muomala qilish qoidalarini buzish, tabiiy resurslardan foydalanish tartibiga rioya
qilmaslik bilan bog‘liq jinoyatlar shular jumlasidandir. Ushbu jinoyatlarning har
biri o‘ziga xos obyektiv va subyektiv belgilariga ega bo‘lib, ular orqali jinoyat
tarkibi aniqlanadi. Masalan, suvni ifloslantirish yoki yerga zarar yetkazish
jinoyatlari ko‘pincha moddiy tarkibli bo‘lib, aniq zarar yoki og‘ir oqibatlarning
yuzaga kelishini talab etadi.
9

Jinoyat huquqida ekologik jinoyatlarning alohida o‘rni shundan iboratki, ular
umumiy jinoyatlardan farqli ravishda murakkab obyektga ega bo‘lib, ekologik
muvozanatni saqlashga xizmat qiladi. Ekologik jinoyatlar uchun javobgarlik
belgilanishi davlatning ekologik siyosatini huquqiy jihatdan mustahkamlashga
xizmat qiladi. Shu orqali tabiatni muhofaza qilish nafaqat ma’muriy yoki fuqaroviy
choralar bilan, balki eng qat’iy huquqiy ta’sir chorasi — jinoiy javobgarlik orqali
ta’minlanadi.
Ekologik jinoyatlar tushunchasi va turlarining jinoyat huquqida aniq
belgilanishi ekologik xavfsizlikni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Ularning jinoyat huquqidagi o‘rni atrof-muhitni muhofaza qilishning huquqiy
kafolati sifatida namoyon bo‘lib, ekologik jinoyatlarga qarshi samarali kurashish
imkonini yaratadi. 3
3
Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 4. Iqtisodiyot sohasidagi
jinoyatlar. Ekologiya sohasidagi jinoyatlar. Hokimiyat, boshqaruv va jamoat birlashmalari organlarining faoliyat
tartibiga qarshi jinoyatlar. Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan – T.: O‘zbekiston Respublikasi Milliy
gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. – 529 bet.
10

1.2. Ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlikning huquqiy asoslari va
prinsiplari
Atrof muhitni muhofaza qilish va tabiatdan foydalanish sohasidagi jinoyatlar:
1. Ekologiya xavfsizligiga oid normalar va talablarni buzish Jinoyat Kodeksi
193-modda.
2. Atrof tabiiy muhitning ifloslanganligi to‘g‘risidagi ma'lumotlarni qasddan
yashirish yoki buzib ko‘rsatish Jinoyat Kodeksi 194- modda.
3. Atrof tabiiy muhitning ifloslanishi oqibatlarini bartaraf qilish choralarini
ko‘rmaslik Jinoyat Kodeksi 195- modda.
4. Atrof tabiiy muhitni ifloslantirish JK 196- modda.
5. Yer, yer osti boyliklaridan foydalanish shartlarini yoki ularni muhofaza
qilish talablarini buzish Jinoyat Kodeksi 197- modda.
6. Ekinzor, o‘rmon yoki boshqa dov-daraxtlarga shikast yetkazish yoki ularni
nobud qilish Jinoyat Kodeksi 198- modda.
7. O‘simliklar kasalliklari yoki zararkunandalari bilan kurash talablarini buzish
Jinoyat Kodeksi 199- modda.
8. Veterinariya, veterinariya-sanitariya qoidalari va normalarini buzish Jinoyat
Kodeksi 200- modda.
9. Zararli kimyoviy moddalar bilan muomalada bo‘lish qoidalarini buzish
Jinoyat Kodeksi 201- modda.
10. Hayvonot yoki o‘simlik dunyosidan foydalanish tartibini buzish
Jinoyat Kodeksi 202- modda.
11. Suv yoki suv havzalaridan foydalanish shartlarini buzish Jinoyat
Kodeksi 203- modda.
12. Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning rejimini buzish Jinoyat
Kodeksi 204- modda. 4
4
Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 4. Iqtisodiyot sohasidagi
jinoyatlar. Ekologiya sohasidagi jinoyatlar. Hokimiyat, boshqaruv va jamoat birlashmalari organlarining faoliyat
tartibiga qarshi jinoyatlar. Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan – T.: O‘zbekiston Respublikasi Milliy
gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. – 529 bet.
11

Ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlikning huquqiy asoslari O‘zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi, ekologiya sohasidagi maxsus qonunlar hamda
Jinoyat kodeksining tegishli normalari bilan belgilanadi. Konstitutsiyaga muvofiq,
tabiat va atrof-muhit umummilliy boylik hisoblanib, undan oqilona foydalanish va
uni muhofaza qilish davlat nazoratida bo‘ladi. Mazkur konstitutsiyaviy qoida
ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlik belgilashning asosiy huquqiy manbai
hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining maxsus bobida atrof-muhitni
muhofaza qilish va tabiatdan foydalanish sohasidagi jinoyatlar uchun jinoiy
javobgarlik belgilangan. Jumladan, Jinoyat kodeksining 193-moddasida ekologik
xavfsizlikka oid normalar va talablarni buzish uchun javobgarlik nazarda tutilib,
ushbu qilmishning ijtimoiy xavfliligi ekologik muvozanatga jiddiy tahdid solishi
bilan izohlanadi. 194-moddada atrof tabiiy muhitning ifloslanganligi to‘g‘risidagi
ma’lumotlarni qasddan yashirish yoki buzib ko‘rsatish jinoyat deb e’tirof etilib, bu
orqali davlat va jamiyat manfaatlariga zarar yetkazilishining oldi olinadi.
Jinoyat kodeksining 195-moddasida atrof tabiiy muhitning ifloslanishi
oqibatlarini bartaraf qilish choralarini ko‘rmaslik uchun jinoiy javobgarlik
belgilangan bo‘lib, ushbu norma ekologik xavfli holatlarni bartaraf etish
majburiyatining muhimligini ko‘rsatadi. 196-modda esa atrof tabiiy muhitni
ifloslantirish bilan bog‘liq jinoyatlarni qamrab olib, suv, havo va yer resurslariga
zarar yetkazuvchi harakatlarni jinoiy qilmish sifatida baholaydi.
Yer va yer osti boyliklaridan foydalanish sohasidagi jinoyatlar Jinoyat
kodeksining 197-moddasida mustahkamlangan bo‘lib, tabiiy resurslardan
noqonuniy yoki tartibsiz foydalanishning oldini olishga qaratilgan. 198-moddada
ekinzor, o‘rmon yoki boshqa dov-daraxtlarga shikast yetkazish yoki ularni nobud
qilish uchun javobgarlik belgilangan bo‘lsa, 199-moddada o‘simliklar kasalliklari
va zararkunandalariga qarshi kurashish talablarini buzish jinoyat sifatida e’tirof
etilgan.
Shuningdek, 200-moddada veterinariya va veterinariya-sanitariya qoidalarini
buzish, 201-moddada zararli kimyoviy moddalar bilan muomalada bo‘lish
12

qoidalarini buzish uchun jinoiy javobgarlik belgilangan. Bu normalar inson
salomatligi va biologik xavfsizlikni ta’minlashga qaratilganligi bilan alohida
ahamiyat kasb etadi. 202-moddada hayvonot yoki o‘simlik dunyosidan foydalanish
tartibini buzish, 203-moddada suv va suv havzalaridan foydalanish shartlarini
buzish, 204-moddada esa muhofaza etiladigan tabiiy hududlar rejimini buzish
uchun javobgarlik nazarda tutilgan.
Ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlik prinsiplari umumiy jinoyat-
huquqiy prinsiplarga asoslanadi. Jumladan, qonuniylik, ayb uchun javobgarlik,
adolatlilik va javobgarlikning muqarrarligi prinsiplari ekologik jinoyatlarga
nisbatan ham to‘liq tatbiq etiladi. Shu bilan birga, ekologik jinoyatlar uchun
javobgarlikning o‘ziga xos prinsipi sifatida ekologik xavfsizlikni ta’minlash va
oldini olishga qaratilganlik prinsipi alohida o‘rin tutadi.
Ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlikning huquqiy asoslari va
prinsiplari atrof-muhitni ishonchli muhofaza qilishga xizmat qiladi hamda tabiatga
nisbatan mas’uliyatli munosabatni shakllantirishda muhim huquqiy kafolat
hisoblanadi. 5
Ekologiya sohasidagi jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlik prinsiplari jinoyat
huquqining umumiy tamoyillariga asoslangan bo‘lib, ularning atrof-muhitni
muhofaza qilishga yo‘naltirilgan o‘ziga xos xususiyatlari bilan ajralib turadi.
Ushbu prinsiplarga amal qilinishi ekologik xavfsizlikni ta’minlash, tabiat
resurslaridan oqilona foydalanish hamda ekologik huquqbuzarliklarning oldini
olishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Birinchi navbatda, qonuniylik prinsipi ekologik jinoyatlar uchun jinoiy
javobgarlikni belgilash va qo‘llashda asosiy tamoyil hisoblanadi. Mazkur prinsipga
ko‘ra, ekologiya sohasidagi jinoyat deb faqatgina Jinoyat kodeksida bevosita
nazarda tutilgan qilmishlar e’tirof etiladi. Shaxsga jinoiy javobgarlik faqat qonunda
5
Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 4. Iqtisodiyot sohasidagi
jinoyatlar. Ekologiya sohasidagi jinoyatlar. Hokimiyat, boshqaruv va jamoat birlashmalari organlarining faoliyat
tartibiga qarshi jinoyatlar. Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan – T.: O‘zbekiston Respublikasi Milliy
gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. – 529 bet.
13

belgilangan asoslar va tartibda yuklatilishi mumkin. Bu prinsip ekologik jinoyatlar
uchun javobgarlikning asossiz yoki subyektiv talqin qilinishining oldini oladi.
Ikkinchi muhim prinsip — ayb uchun javobgarlik prinsipidir. Unga ko‘ra,
shaxs faqat o‘zining qasddan yoki ehtiyotsizlik orqasida sodir etilgan ijtimoiy
xavfli qilmishi uchun javobgar bo‘ladi. Ekologik jinoyatlar ko‘pincha ehtiyotsizlik
bilan sodir etilsa-da, bu holat jinoiy javobgarlikni istisno etmaydi. Aksincha,
ekologik xavfsizlikka beparvo munosabat ham jamiyat uchun jiddiy oqibatlarga
olib kelishi mumkin.
Adolatlilik prinsipi ekologik jinoyatlar uchun tayinlanadigan jazolarning
qilmishning ijtimoiy xavflilik darajasi va yetkazilgan zarar miqdoriga mos
bo‘lishini talab etadi. Ushbu prinsip jazolash orqali nafaqat jinoyatchini jazolash,
balki ekologik muvozanatni tiklash va kelgusida bunday jinoyatlarning oldini olish
maqsadini ham ko‘zda tutadi. Jazolarning haddan tashqari og‘ir yoki yengil
bo‘lishi adolatlilik prinsipiga zid hisoblanadi.
Shuningdek, javobgarlikning muqarrarligi prinsipi ekologiya sohasida
alohida ahamiyatga ega. Chunki ekologik jinoyatlar ko‘pincha yashirin tarzda sodir
etiladi va ularni aniqlash murakkab bo‘ladi. Shu sababli har bir ekologik jinoyat
aniqlanib, unga huquqiy baho berilishi ekologik huquqni muhofaza qilishning
samaradorligini oshiradi.
Ekologik jinoyatlar uchun javobgarlikning o‘ziga xos prinsipi sifatida oldini
olishga yo‘naltirilganlik prinsipini ko‘rsatish mumkin. Ushbu prinsip jinoiy jazoni
faqat jazolash vositasi sifatida emas, balki ekologik huquqbuzarliklarning oldini
oluvchi mexanizm sifatida ko‘radi. Bundan tashqari, tabiatga yetkazilgan zararni
qoplash va tiklash prinsipi ham ekologik jinoyatlar uchun javobgarlikda muhim
o‘rin tutadi. 6
Sanoat, energetika, transport, kommunal xizmat, agrosanoat, ilm-fan
obyektlari yoki boshqa obyektlarni loyihalash, joylashtirish, qurish va ishga
tushirib foydalanish normalari va qoidalarining mansabdor shaxs tomonidan
6
Mualliflar jamoasi. Jinoyat huquqi. Umumiy qism. Darslik. Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi. – T.:
2012. – B. 411.
14

buzilishi, yoxud davlat komissiyasining a zolari tomonidan bu obyektlarniʼ
normativ hujjatlarda belgilangan qoidalarni buzib qabul qilinishi insonning o limi,
ʻ
odamlarning ommaviy ravishda kasallanishi, ekologiyaga salbiy ta sir qiladigan
ʼ
darajada atrof muhitning o zgarib ketishiga yoki boshqacha og ir oqibatlarning
ʻ ʻ
kelib chiqishiga sabab bo lsa, —
ʻ
bazaviy hisoblash miqdorining yuz baravaridan ikki yuz baravarigacha
miqdorda jarima yoki uch yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish yoki uch
yuz oltmish soatgacha majburiy jamoat ishlari yoxud ikki yildan uch yilgacha
axloq tuzatish ishlari yoki bir yildan uch yilgacha ozodlikni cheklash yoki uch
yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. 7
Tahlil qilinayotgan moddaning asosiy bevosita obyekti tabiatdan oqilona
foydalanish va atrof muhitni muhofaza qilish yo‘li bilan xo‘jalik va boshqa faoliyat
sohasidagi ekologik xavfsizlikni ta’minlash bo‘yicha yuzaga keladigan ijtimoiy
munosabatlardir. Atrof muhitning salbiy o‘zgarishi, ekologik xavfsizlik norma va
qoidalari buzilishidan kelib chiqqan inson sog‘lig‘i va hayotiga yetkazilgan zarar
qo‘shimcha obyekt bo‘lishi mumkin.
Obyektiv tomondan jinoyat sanoat, energetika, transport, kommunal xizmat,
agrosanoat, ilm-fan obyektlari yoki boshqa obyektlarni loyihalash, joylashtirish,
qurish va ishga tushirib foydalanish normalari va qoidalarining buzilishida; davlat
komissiyalarining a’zolari tomonidan bu obyektlarning normativ hujjatlarda
belgilangan qoidalarni buzib qabul qilinishi insonning o‘limi, odamlarning
ommaviy ravishda kasallanishi, ekologiyaga salbiy ta’sir qiladigan darajada atrof
muhitning o‘zgarib ketishiga yoki boshqacha og‘ir oqibatlarning kelib chiqishiga
sabab bo‘lishida ifodalanadi.
Loyihalash deganda, vakolatli shaxsning maxsus qaroriga asosan amalga
oshiriluvchi va huquqiy oqibatlarni keltirib chiqruvchi texnologik jarayonlar
majmui tushuniladi. Obyektlarni loyihalash yakka (ijodiy) taklifni ilgari surish
orqali amalga oshirilganda, agar atrof muhitni muhofaza qilish qoidalari buzilgan
bo‘lsa ham, bu jinoyat tarkibining obyektiv tomonini hosil qilmaydi.
7
Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. 01.04.1995. https://lex.uz/docs/-111453#-265694
15

Obyektlarni joylashtirish — loyihalanayotgan inshoot, transport
infratuzilmasi, aholi punktlari, ishlab chiqarish komplekslarining muayyan
maydonda joylashuvini belgilash bo‘yicha faoliyat.
Qurish — yangi obyektlarni qurish, rekonstruksiya qilish, qayta jihozlash va
boshqacha barpo etish yoki mavjud obyektlarni qayta tashkil etish.
Ishga tushirish — qurilgan (rekonstruksiya, modernizatsiya qilingan)
obyektlarning bajaruvchi tomonidan qat’iy belgilangan yuridik shaklda
topshirilishi va vakolatli shaxslar tomonidan qabul qilinishi, hujjatlarni va
obyektning faktik holatini tekshirish jarayoni, harakatga keltirish, foydalanish,
qo‘llash.
Obyektlardan foydalanish — obyektlardan mahsulot olish, aholining
yashashini ta’minlash uchun biror muayyan maqsadga muvofiq foydalanish.
Atrof muhit holatiga biron-bir tarzda ta’sir ko‘rsatuvchi, sanoat, transport,
kommunal xizmat, agrosanoat, ilmiy va boshqa obyektlarni loyihalash,
joylashtirish, qurish va ishga tushirishda muayyan ekologik xavfsizlik normalari va
talablariga rioya etilishi kerak. Masalan, atrof muhit holatiga bo‘ladigan ta’sirlar
albatta hisobga olinishi shart, atrof muhitning ana shu korxonalarning chiqindilari
bilan ifloslanishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun barcha zarur choralar ko‘rilmog‘i kerak;
tabiiy resurslarning qayta ishlanishi hisobga olinishi zarur; obyektlarni barcha
loyihalash ishlari va keyinchalik ularni qurish davlat ekologik ekspertizasi bilan
kelishilgan holda va ularning ruxsati olinganidan keyingina amaldagi norma va
qoidalarga muvofiq amalga oshirilmog‘i lozim. Barcha obyektlar loyihalarida
nazarda tutilgan jami iqtisodiy talablar bajarilgan taqdirdagina ular ishga tushishi
mumkin.
Qurilishida va rekonstruksiya qilinishida ekologik xavfsizlik norma va
qoidalariga rioya qilinmagan sanoat, ilm-fan va boshqa obyektlarning davlat
komissiyasi a’zolari tomonidan foidalanishga qabul qilinishi, tahlil etilayotgan
modda dispozitsiyasida ko‘rsatilgan og‘ir oqibatlar kelib chiqsagina, jinoiy
qilmishni hosil qiladi.
16

Qabul qilish qoidalari obyektlarni qurish, ulardan foydalanish,
rekonstruksiya qilish bilan shug‘ullanuvchi tuzilma boshqaruvi tomonidan
belgilanadi. Ekologik xavfsizlik norma va talablari ushbu qoidalar va idoraviy
normativ hujjatlarda o‘z aksini topgan.
Obyektiv tomondan JKning 193-moddasida nazarda tutilgan jinoyat faol
harakat orqali, shuningdek, harakatsizlik orqali ham sodir etilishi mumkin.
Ekologik xavfsizlik normalari va qoidalarining buzilishi — amaldagi
normativ-huquqiy hujjatlarda belgilangan ko‘rsatmalardan farq qiluvchi xatti-
harakat variantini tanlash.
Buzish taqiqlangan texnologik jarayonlardan, qoidalarda nazarda tutilmagan
hisob-kitob metodikasidan foydalanish, ish bajarishni rad etish yoki ruxsatnoma va
litsenziya shartlariga to‘g‘ri kelmaydigan faoliyat bilan shug‘ullanish, tozalash
inshootlariga yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan yuklamani oshirish, ekologik
xavfsizlik normalari va qoidalarida ko‘rsatilgan vazifalarni bajarmaslik (tegishli
xo‘jalik va boshqa qarorlar qabul qilinayotganda uni hisobga olish kerak
bo‘ladigan ma’lumotlarni qabul qilmaslik yoki mensimaslik, davlat ekologik
ekspertizasi o‘tkazilishini rad etish, tegishli tozalash inshootlari qurilishini rad
etish, nazorat o‘lchovlarini bajarmaganlik)dan iborat.
Harakatsizlik ekologik xavfsizlik talablari va normalarida to‘g‘ridanto‘g‘r
ko‘rsatilgan majburiyatlarni bajarmaslikdan iborat. Masalan, davlat ekologik
ekspertiza xulosalarini bajarmaslik, davlat standarlarida qurilish va loyhalash
uchun o‘rnatilgan talablarni bajarmaslik va boshqalar.
Ekologik xavfsizlik normalari va talablarini buzish moddiy tarkibli jinoyat
hisoblanadi. Insonning o‘limi, odamlarning ommaviy ravishda kasallanishi,
ekologiyaga salbiy ta’sir qiladigan darajada atrof muhitning o‘zgarib ketishi yoki
boshqacha og‘ir oqibatlarning kelib chiqishi tariqasidagi oqibatlar obyektiv
tomonning zaruriy belgisi hisoblanadi.
Odamlarning ommaviy ravishda kasallanishi deganda, muayyan hududda
qisqa vaqt oralig‘ida ko‘plab kishilarning kasallikka chalinishi tushuniladi.
17

Boshqacha og‘ir oqibatlar deganda, atrof muhit sifatining yoki uning obyekti
holatining ekotsid, epidemiya tahdidini yuzaga keltiradigan darajada
yomonlashuvi, yaqin vaqtda bartaraf etib bo‘lmaydigan yoki kata moddiy xarajat
bilan bartaraf etiladigan avariyalar; alohida obyektlarning nobud bo‘lishi; yer
degradatsiyasi va atrof muhitning boshqa salbiy o‘zgarishlari tushuniladi.
Sharhlanayotgan jinoyat-huquqiy normaning qo‘llanilishi to‘g‘risidagi
masalani yechishda jinoyatning oqibati va ekologik muhitda ijtimoiy
qadriyatlarning kamayish darajasini ifodalovchi miqdor ko‘rsatkichlari hisobga
olinishi kerak. Shunday oqibatlar bo‘lgan taqdirdagina shaxsni jinoiy
javobgarlikka tortish masalasi ko‘riladi.
Jinoyat obyektiv tomonining zaruriy belgisi harakat bilan oqibat o‘rtasidagi
sababiy bog‘lanishning mavjudligidir.
Dispozitsiyada sanab o‘tilgan qilmishlar va kelib chiqqan oqibatlar o‘rtasida
sababiy bog‘lanish ekologiya xavfsizligi normalari va talablar buzilishida aks
etgan qilmish hamda kelib chiqqan oqibatlar o‘rtasidagi qonuniyatli zaruriy
bog‘liqlik mavjudligini aniqlash qoidalari bo‘yicha belgilanishi lozim.
Harakat bilan oqibat o‘rtasida sababiy bog‘lanish bo‘lishi majburiydir va
zararli oqibatlar atrof muhitni muhofaza qilish qoidalarini buzishdan kelib
chiqqanligini (boshqa yoki qo‘shimcha omillar orqali kelib chiqmaganligini)
bildiradi. Ko‘rsatib o‘tilgan oqibatlar bilan harakat o‘rtasidagi sababiy bog‘lanish
ekspert yoki tabiiy fanlar (geologiya, gidrometereologiya, atmosfera fizikasi va
boshq.) sohasidagi mutaxassislar xulosasi bo‘yicha belgilanadi.
Ekspertlar tomonidan foydalaniladigan normativlar mavjud. Masalan,
suvning ifloslanish darajasini aniqlash unda zararli moddalarning ruxsat etilgan
kontsentratsiya normativlari bo‘yicha o‘rnatiladi. Sog‘liqni saqlash qonunchiligi
oqava suvlarni samarali tozalash, zararli chiqindilarni yo‘q qilishni
ta’minlamaydigan yangi va rekonstruksiya qilingan korxona, tsex va boshqa ishlab
chiqarish obyektlari qurishni taqiqlaydi. Jinoyat ekologik xavfsizlik norma va
qoidalarini buzishdan yuzaga kelgan oqibat kelib chiqqan vaqgdan boshlab
tugallangan hisoblanadi.
18

Subyektiv tomondan jinoyat qasddan (egri qasd bilan) yoki ehtiyotsizlikdan
sodir etiladi. Shaxs ekologik xavfsizlik norma va qoidalarini buzayotganligini
anglaydi, ijtimoiy xavfli oqibatlar kelib chiqishi mumkinligiga uning ko‘zi etadi,
ularning yuz berishiga ongli ravishda yo‘l qo‘yadi va kelib chiqqan oqibatlarga
beparvo munosabatda bo‘ladi.
Ekologik xavfsizlik norma va qoidalarini buzishning subyekti maxsus, ya’ni
o‘zining xizmat holati bo‘yicha atrof tabiiy muhit qoidalari va ekologik xavfsizlik
normasiga rioya etilishiga mas’ul 18 yoshga to‘lgan mansabdor shaxslar
hisoblanadi. Ularga atrof muhitga nisbatan foydalanuvchi yoki tabiiy resurslardan
foydalanuvchi yoxud tabiatni muhofaza qilish va undan foydalanish ustidan
nazorat qilish funktsiyasini bajaruvchi mansabdor shaxslar kiradi.
Bundan tashqari, obyektlarni qabul qilish bo‘yicha davlat komissiyasi
tarkibiga kiruvchi arxitektura-loyiha boshqarmasi, ilm fan, sanoat korxonalari,
qurilish tashkilotlari, kommunal xizmat organlari va mahalliy hokimiyatning
mansabdor shaxslari ham jinoyat subyekti bo‘lishi mumkin.
Asosiy o‘rinni davlat, jamoat muassasalari, tashkilotlar va korxonalar
ishchilarining xizmat vakolatlari ko‘rsatilgan idoraviy normativ hujjatlar: ustav,
yo‘riqnoma va buyruqlar egallaydi. Subyektning javobgarligi hal qilinayotganda
bu normativ hujjatlardan foydalanish kerak. 8
8
Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 4. Iqtisodiyot sohasidagi
jinoyatlar. Ekologiya sohasidagi jinoyatlar. Hokimiyat, boshqaruv va jamoat birlashmalari organlarining faoliyat
tartibiga qarshi jinoyatlar. Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan – T.: O‘zbekiston Respublikasi Milliy
gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. – 529 bet.
19

II BOB. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI JINOYAT KODEKSINING
MAXSUS QISMIDA NAZARDA TUTILGAN EKOLOGIYA SOHASIDAGI
JINOYATLAR
2.1. Atrof tabiiy muhitning ifloslanganligi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni
qasddan yashirish yoki buzib ko‘rsatish, Atrof tabiiy muhitning ifloslanishi
oqibatlarini bartaraf qilish choralarini ko‘rmaslik jinoyatlarining jinoiy
huquqiy tasnifi
Maxsus vakolatga ega mansabdor shaxslar tomonidan zararli ekologik
oqibatlarni keltirib chiqargan halokatlar yoki atrof tabiiy muhitning radiatsiyaviy,
kimyoviy, bakteriyaviy ifloslanganligi yoxud odam hayoti yoki sog lig i, tirikʻ ʻ
tabiat uchun xavfli bo lgan boshqacha tarzda ifloslanganligi haqidagi yoxud aholi
ʻ
salomatligining holatiga doir ma lumotlarni qasddan yashirilishi yoki buzib taqdim
ʼ
etilishi aholining ommaviy kasallanishi, hayvonlar, parrandalar yoki baliqlarning
qirilib ketishi yoki boshqacha og ir oqibatlarga sabab bo lsa, —
ʻ ʻ
bazaviy hisoblash miqdorining yuz baravaridan ikki yuz baravarigacha
miqdorda jarima yoki besh yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish yoxud uch
yuz oltmish soatgacha majburiy jamoat ishlari yoxud uch yilgacha axloq tuzatish
ishlari bilan jazolanadi.
O sha qilmishlar odam o lishiga sabab bo lsa, —
ʻ ʻ ʻ
muayyan huquqdan mahrum qilib, bir yildan uch yilgacha ozodlikni
cheklash yoki uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
Kimyoviy, metallurgiya va shu turdagi ishlab chiqarish korxonalari boshqa
ishlab chiqarish korxonalariga qaraganda atrof tabiiy muhitni ko‘p darajada
ifloslantiradi. Mazkur korxonalarning mas’ul mansabdor shaxslari insonlar hayoti
va sog‘lig‘i yoki tirik tabiat zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan radiatsiyaviy,
kimyoviy, bakteriologik va boshqa xavflar haqida Tabiatni muhofaza qilish
qo‘mitasi va Vazirlar Mahkamasiga ma’lumotlarni taqdim etib boradilar.
Tahlil qilinayotgan moddaning maqsadi atrof muhitning normal holatini
saqlash va tegishli mansabdor shaxslar tomonidan taqdim etiladigan ma’lumotlar
20

asosida atrof tabiiy muhitni doim nazorat qilish orqali inson hayoti hamda
sog‘lig‘i, o‘simlik va hayvonot dunyosi, shuningdek, tabiatning boshqa obyektlari
uchun kelib chiqishi mumkin bo‘lgan salbiy oqibatlarning oldini olishdan iborat.
Jinoyatning asosiy bevosita obyekti xo‘jalik yurituvchi komplekslarning
tegishli tarmoqlarida ekologik xavfsizlikni ta’minlashdan kelib chiqadigan ijtimoiy
munosabatlar hamda atrof muhit, o‘simlik va hayvonot dunyosidir, qo‘shimcha
bevosita obyekt — inson hayoti va sog‘lig‘i hisoblanadi.
Jinoyatning obyektiv tomoni zararli ekologik oqibatlarni keltirib chiqargan
avariyalar va atrof tabiiy muhitning boshqacha tarzda ifloslanganligi haqidagi
ma’lumotlarning qasddan yashirilishi va buzib taqdim etilishi natijasida atrof
muhitga, inson sog‘lig‘i va hayotiga hamda hayvonot va o‘simlik dunyosiga zarar
va shikast yetkazishda ifodalanadi.
Bunday qilmishlar harakat yoki harakatsizlik oqibatida sodir etilishi
mumkin. Qasddan ma’lumotlarni yashirish deganda, inson hayoti va sog‘lig‘I yoki
atrof muhitga xavf tug‘diradigan holatlar haqida xabar berilishi shart bo‘lgan
ma’lumotlarni, bunday ma’lumotlarni qabul qilishga huquqi bor yoki qabul
qilishga muhtoj bo‘lgan tegishli shaxslarga yetkazmaslik tushuniladi. Yashirish
bunday ma’lumotlarni taqdim etishga majbur bo‘lgan shaxs tomonidan buzib
ko‘rsatish yoki yashirish orqali haqiqatga to‘g‘ri kelmaydigan ma’lumotlarni
taqdim etish yo‘li bilan ham amalga oshirilishi mumkin. Qasddan yashirish
javobgar shaxsning atrof muhit, inson hayoti va sog‘lig‘iga tahdid soladigan
hamda zarar yetkazadigan avariya va ifloslanganlik haqida tegishli organ yoki
mansabdor shaxslarga o‘z vaqtida xabar berish bo‘yicha chora ko‘rmaganlik
ko‘rinishidagi passiv harakatsizlikda ifodalanishi mumkin.
Buzib ko‘rsatilgan ma’lumotlar deganda, atrof muhit inson hayoti yoki
sog‘lig‘i yoxud boshqa obyektlarga zarar va shikast yetkazgan yoki yetkazish
xavfini tug‘diradigan fakt va holatlarga tegishli bo‘lgan to‘liq bo‘lmagan yoki
ishonchsiz, ya’ni haqiqatga to‘g‘ri kelmaydigan ma’lumotlarni tushunish kerak.
Ma’lumotlarni buzib ko‘rsatish aktiv harakatda ifoda etilishi mumkin.
21

Jinoyat kodeksining 194-moddasida javobgarlik belgilangan atrofmuhitning
ifloslanganligi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni qasddan yashirganlik deganda, aybdor
shaxs ekologik vaziyatning ahvoli to‘g‘risida umuman yoxud o‘z vaqtida
ma’lumot bermaganlik harakatlarini (harakatsizligini) tushunmoq lozim. Bunday
ma’lumotlar haqiqatga muvofiq kelmasa (atrofmuhitning ifloslanganligi
ko‘rsatkichlarini kamaytirib ko‘rsatish va hokazolar), ular buzilgan hisoblanadi. 9
Ekologik oqibatlar ta’siridagi avariya deganda, xo‘jalik va boshqa faoliyatda
yuzaga kelgan, atrof tabiiy muhitdagi doimiy salbiy o‘zgarishlar, insonlarning
sog‘lig‘iga xavf soladigan, ekologiyaning tabiiy tizimiga, o‘simlik va
hayvonlarning genetik fondiga bo‘lgan ta’sirni tushunish lozim.
Atrof muhitning ifloslanishi deganda, xo‘jalik va boshqa faoliyat, tabiiy
kuchning halokatli ta’siri, falokat yoki ofat oqibatida inson sog‘lig‘iga, tabiiy
ekologik tizimga, o‘simlik va hayvonlarning genetic fondlari holatiga tahdid
soluvchi atrof tabiiy muhitning doimiy salbiy o‘zgarishi sodir bo‘ladigan hududni,
shuningdek, suv va havo bo‘shliqlarining radiatsiyaviy, kimyoviy, bakteriologik
yoki boshqacha ifloslanishi tushuniladi.
Atrof muhitning ifloslanish hududi — havo, suv, hududiy bo‘shliqning
muayyan qismi, shuningdek, tabiiy muvozanatning buzilishi, tabiiy ekologik
tizimning ishdan chiqishi bilan bog‘liq bo‘lgan atrof muhitning doimiy yoki
qaytarib bo‘lmaydigan o‘zgarishi sodir bo‘lgan yoki bo‘layotgan yer qa’ri
uchastkasidir.
Atrof muhitning radiatsiyaviy ifloslanishi deganda, tuproqda, suvda,
atmosfera havosida, o‘simliklarda radionukleidlarning tabiiy miqdoriga nisbatan
yomonlashuvida, aholining nurlanish ekvivalent dozasining, atrof muhitda
radionukleidlar kontsentratsiyasining belgilangan normadan oshishida va
ionlashtiruvchi nurlanishning kuchida ifodalanuvchi radiatsiyaviy fonning
o‘zgarishi tushuniladi.
9
O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1996 yil 20 dekabr- dagi «Atrof muhitn muhofaza qilish
va tabiatdan foydalanish sohasidagi ji- noyatlar va boshqa huquqbuzarliklar to’g’risidag ishlar bo’yicha sud
amaliyoti ha- qida»gi 36-sonli qarori (O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenuminin 2002 yil 14 iyundagi 10-sonli
qaroriga asosan kiritilgan o’zgartirish va qo’shim- chalar bilan) // To’plam, 1 jild. — 69-b.
22

Tabiiy radiatsiyaviy fon — kosmik nurlanish orqali hamda yerda, suvda,
havoda, biosferaning boshqa elementlarida, oziq-ovqat mahsulotlarida va inson
organizmida tabiiy ravishda taqsimlangan tabiiy radionukleidlarning nurlanishi
orqali hosil bo‘ladigan nurlanish dozasi. Texnogen ravishda uzgargan radiatsiyaviy
fon — inson faoliyati natijasida o‘zgargan tabiiy radiatsiyaviy fon. Agar
radiatsiyaviy fonning o‘zgarishi atrof muhitning ifloslanishiga olib kelsa, u
ijtimoiy xavfli deb topiladi.
Atrof muhitning kimyoviy ifloslanishi — atrof tabiiy muhitning genetik
fondlari holatiga tahdid soluvchi kimyoviy moddalar, chiqindilar va boshqa turdagi
kimyoviy ifloslanishni chiqarib tashlash oqibatida kelib chiqqan doimiy salbiy
o‘zgarishidir.
Atrof muhitning bakteriologik ifloslanishida tabiiy muhitda, atmosferada,
suv yoki tuproqda hamda o‘simlik va hayvonot olamida tabiiy ekologik tizim,
o‘simlik va hayvonlarning genetik fondlari hamda insonlarning holati o‘zgarishiga
potentsial yordam beruvchi bakteriologik moddalar bilan bog‘liq doimiy salbiy
o‘zgarishlar ro‘y bergan yoki berishi mumkin bo‘ladi.
Atrof muhitning inson hayoti yoki sog‘lig‘iga yoxud tabiatga xavfli bo‘lgan
boshqacha ifloslanishi deganda, radiatsiyaviy, kimyoviy yoki bakteriologik
moddalar bilan bog‘liq bo‘lmagan, toksik va boshqa moddalarni tashlash yoki
chiqarish oqibatida atrof muhit jiddiy o‘zgaradigan ifloslanish tushuniladi
(masalan, neft, gaz, ekinzor maydonlariga nazorat qilib bo‘lmaydigan tarzda o‘t
ketishi va hokazolar).
Tahlil qilinayotgan modda dispozitsiyasiga muvofiq, aholi sog‘lig‘ining
holati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni yashirish yoki buzib ko‘rsatish ham jinoyat
hisoblanadi.
Bunda aholi sog‘lig‘ining holati to‘g‘risidagi ma’lumotlar deganda,
insonlarning epidemiologik xususiyatga ega va sog‘lom kishilarda kasallikni
keltirib chiqarishi mumkin bo‘lgan kasalliklar to‘g‘risidagi ma’lumotlar
tushunilishi darkor.
23

Jinoyatni tugallangan deb topish uchun, ma’lumotlarni yashirish yoki buzib
taqdim etish natijasida sharhlanayotgan moddaning dispozitsiyasida ko‘rsatilgan
oqibatlar — aholining ommaviy kasallanishi, hayvonlar, parrandalar yoki
baliqlarning qirilib ketishi yoki boshqacha og‘ir oqibatlar kelib chiqqan bo‘lishi
kerak. Boshqa hollarda ma’muriy javobgarlik yuzaga keladi.
Aholining ommaviy kasallanishi deganda, ikki yoki undan ortiq shaxsda
organizmning biologik xususiyatlarida patologik o‘zgarishlar ro‘y berishi,
sog‘liqning jismoniy, ruhiy yoki boshqacha buzilishi tushuniladi.
Hayvonlar, parrandalar yoki baliqlarning ommaviy qirilib ketishi deganda,
bir vaqtning o‘zida hayvonlar, parrandalar yoki baliqlarning bir yoki bir necha
turlari, muayyan hududda, bir yoki bir necha obyektlarda ko‘p miqdorda nobud
bo‘lishi tushuniladi. Bunda nobud bo‘lishning ommaviyligi hayvonlar, parrandalar
yoki baliqlarning turlari, ularni qayta tiklash darajasiga qarab, har bir muayyan
hodisadan kelib chiqib aniqlanadi.
Boshqa og‘ir oqibatlar deganda, ko‘p va juda ko‘p miqdorda moddiy zarar
yetkazish, aholini ko‘chirish, bino va boshqa xo‘jalik obyektlarini buzish
zaruriyati, ulardan to‘g‘ri maqsadga muvofiq foydalanishning iloji yo‘qligi, biror-
bir hayvon yoki o‘simlik turining yo‘q bo‘lishi tushuniladi.
Kelib chiqqan oqibat bilan ekologik oqibatli falokat yoki atrof muhitning
radiatsiyaviy, kimyoviy, bakteriologik va insonlar hayoti yoki sog‘lig‘i uchun
yoxud tirik tabiat uchun xavfli bo‘lgan boshqa ifloslanishga olib kelgan aholi
sog‘lig‘ining holati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni o‘z vaqtida va to‘liq taqdim etish
majburiyatini buzish o‘rtasidagi sababiy bog‘lanish jinoyatning zaruriy belgisi
hisoblanadi.
Subyektiv tomondan jinoyat to‘g‘ri yoki egri qasddan sodir etiladi. Aybdor
shaxs o‘z qilmishining ijtimoiy xavfli xususiyatini anglaydi, uning ijtimoiy xavfli
oqibatlariga ko‘zi etadi va ularning yuz berishini istaydi va ongli ravishda ularning
yuz berishiga yo‘l qo‘yadi. Bunday ma’lumotlarni ehtiyotsizlikdan taqdim
etmaslik yoki ularni buzib taqdim etish jinoyat tarkibini bermaydi.
24

Jinoyatning subyekti 18 yoshga to‘lgan, yuqorida ko‘rsatilgan ma’lumotlarni
taqdim etishga maxsus vakolatli bo‘lgan shaxs bo‘lishi mumkin. Bunday
shaxslarga rahbarlar, ularning o‘rinbosarlari, bosh muhandislar, atrof muhitni
muhofaza qilish inspektorlari hamda atrof muhitning ehtimol tutilgan ifloslanishi
bilan bog‘liq bo‘lgan ishlar xavfsizligiga mas’ul bo‘lgan, bunday ma’lumotlarni
mustaqil ravishda taqdim etish huquqiga ega korxona xodimlari kiradi. Tegishli
ma’lumotlarni taqdim etish davlat, idora, jamoat muassasasi hamda mulkchilik
shaklidan qat’i nazar, korxona, tashkilot va muassasa ishchilarining u yoki bu
xizmat vakolatlarini belgilab beruvchi qonun, ustav (ta’sis hujjatlari va ichki
nizom), ko‘rsatma, buyruqlarga ko‘ra ularning majburiyati hisoblanadi.
Sharhlanayotgan harakatni sodir qilganlik uchun muayyan shaxsning javobgarligi
to‘g‘risidagi masala ko‘rilayotganda ekologik oqibatli falokat yoki atrof muhitning
radiatsiyaviy, kimyoviy, bakteriologik va insonlar hayoti yoki sog‘lig‘I yoxud tirik
tabiat uchun xavfli bo‘lgan boshqa ifloslanish, aholi sog‘lig‘ining holati
to‘g‘risidagi ma’lumotlarni taqdim etish bo‘yicha majburiyatni belgilash
maqsadida lokal normativ hujjatlardan ham foydalanish zarur.
Atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan foydalanish
bo‘yicha davlat boshqaruvini O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi,
O‘zbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish davlat qo‘mitasi, davlat
boshqaruvi mahalliy organlari amalga oshiradi. 10
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi 195-moddasida mansabdor
shaxsning ekologiyasi ifloslangan joylarni dezaktivatsiya qilish yoki boshqacha
tarzda tiklash choralarini ko rishdan bo yin tovlashi yoki bunday ishlarni yetarliʻ ʻ
darajada bajarmasligi odamlarning ommaviy ravishda kasallanishi, hayvonlar,
parrandalar yoki baliqlarning qirilib ketishi yoki boshqacha og ir oqibatlarga sabab
ʻ
bo lsa, —
ʻ
bazaviy hisoblash miqdorining yuz baravaridan ikki yuz baravarigacha
miqdorda jarima yoki besh yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish yoxud uch
10
O’zbekiston Respublikasining 1992 yil 9 dekabrdagi «Tabiatni muhofaza qilish to’g’risida»gi 754-XP-son
Konuni, 8-modda.
25

yuz oltmish soatgacha majburiy jamoat ishlari yoxud uch yilgacha axloq tuzatish
ishlari bilan jazolanadi.
O sha qilmishlar odam o lishiga sabab bo lsa, —ʻ ʻ ʻ
muayyan huquqdan mahrum qilib, bir yildan uch yilgacha ozodlikni
cheklash yoki uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. 11
Tahlil qilinayotgan jinoyatning ijtimoiy xavfliligi shundan iboratki, unda
atrof tabiiy muhitning ifloslanishi oqibatlarini bartaraf qilish choralarini ko‘rmaslik
natijasida atmosfera, suv resurslari, o‘simlik dunyosi ifloslanadi, hayvonot dunyosi
zaharlanadi, ruxsat etilgan zararli moddalarning sanitariya-gigiyena normativiga
rioya qilinmaydi, bu esa, o‘z navbatida, inson hayoti va sog‘lig‘iga tahdid soladi.
Konunchilik respublikada ekologik vaziyat holati ustidan doimiy tegishli
nazorat o‘rnatish vazifasini qo‘yib, atrof tabiiy muhitning ifloslanishi oqibatlarini
bartaraf qilish choralarini ko‘rmaganlik uchun jinoiy javobgarlikni belgilaydi.
Atrof tabiiy muhitning yo‘l qo‘yilgan ifloslanish faktlari o‘z vaqtida qayd
qilinibgina qolmay, balki bunday ifloslanishning zararli oqibatlarini bartaraf
etishga mas’ul shaxslar qonun bilan ularga yuklatilgan vazifalarni o‘z vaqtida
bajarishlari shart.
Jinoyatning asosiy bevosita obyekti O‘zbekiston Respublikasida ekologik
barqarorlikni ta’minlash sohasida yuzaga keladigan va shakllanadigan ijtimoiy
munosabatlardir. Jinoyatning bevosita obyekti atrof tabiiy muhit, ekologik
xavfsizlik hisoblanadi. Inson hayoti yoki sog‘lig‘i, davlatimizning iqtisodiy
manfaatlari qo‘shimcha bevosita obyekt bo‘lishi mumkin.
Obyektiv tomondan ekologiyasi ifloslangan joylarni dezaktivatsiya qilish
yoki boshqacha tarzda tiklash choralarini ko‘rishdan bo‘yin tovlash yoxud bunday
ishlarni yetarli darajada bajarmaslik odamlarning ommaviy ravishda kasallanishi,
hayvonlar, parrandalar yoki baliqlarning qirilib ketishi yoki boshqacha og‘ir
oqibatlarga sabab bo‘lgan jinoiy harakatlarda ifodalanadi.
11
Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. 01.04.1995. https://lex.uz/docs/-111453#-265694
26

Harakatsizlik — mansabdor shaxs tomonidan ekologik ifloslanishga
uchragan hududlarni dezaktivatsiya qilish yoki boshqacha tarzda tiklash choralarini
ko‘rishdan bo‘yin tovlashida ifodalanadi.
Faol harakatlar esa dezaktivatsiya qilish yoki boshqacha tarzda tiklash
choralarining to‘la amalga oshirilmaganligida yoki qayta tiklash choralari ko‘rish
zaruriyati bo‘lmagan hududlarda qayta tiklash choralarining o‘tkazilishida
ifodalanadi.
Dezaktivatsiya qilish yoki boshqacha tarzda tiklash choralarini ko‘rishdan
bo‘yin tovlash yoxud bunday ishlarni yetarli darajada bajarmaslik jinoyatining
oqibati odamlarning ommaviy kasallanishi yoki atrof tabiiy muhitga boshqacha
og‘ir oqibatlar yetkazilishi bilan bog‘liqdir.
Subyektiv tomondan jinoyat qasddan yoki ehtiyotsizlikdan sodir etilishi
mumkin (masalan, qasddan xizmat vazifasini bajarishdan bo‘yin tovlash, o‘zining
majburiyatiga beparvo yoki o‘ziga o‘zi ishongan holda munosabatda bo‘lish yoxud
harakatga nisbatan qasddan, kelib chiqqan oqibatga nisbatan esa ehtiyotsizlikdan
— aybning murakkab shakli).
Jinoyatning subyekti maxsus bo‘lib — 18 yoshga to‘lgan, xizmat,
professional yoki boshqa funktsiyalarni bajarish munosabati bilan ekologiyasi
ifloslangan joylarni dezaktivatsiya qilish yoxud boshqacha tarzda tiklash
choralarini ko‘rish vazifasi yuklatilgan shaxs. Ularga korxona, muassasa rahbarlari,
bosh muhandislar, ularning o‘rinbosarlari va hokazolar kiradi.
Sharhlanayotgan moddaning 2-qismida bir yoki undan ortiq shaxsning
o‘limi kelib chiqqanligi uchun javobgarlik belgilangan. 12
12
Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 4. Iqtisodiyot sohasidagi
jinoyatlar. Ekologiya sohasidagi jinoyatlar. Hokimiyat, boshqaruv va jamoat birlashmalari organlarining faoliyat
tartibiga qarshi jinoyatlar. Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan – T.: O‘zbekiston Respublikasi Milliy
gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. – 529 bet.
27

2.2. Atrof tabiiy muhitni ifloslantirish, Yer, yer osti boyliklaridan
foydalanish shartlarini yoki ularni muhofaza qilish talablarini buzish,
Ekinzor, o‘rmon yoki boshqa dov-daraxtlarga shikast yetkazish yoki ularni
nobud qilish, O‘simliklar kasalliklari yoki zararkunandalari bilan kurash
talablarini buzish jinoyatlarining jinoiy huquqiy tasnifi.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksining 196-moddasi atrof tabiiy
muhitni ifloslantirish.
Yerlarni ifloslantirish yoki buzish, suv yoki atmosfera havosini ifloslantirish
odamlarning ommaviy ravishda kasallanishi, hayvonlar, parrandalar yoki
baliqlarning qirilib ketishi yoki boshqacha og ir oqibatlarga sabab bo lsa, —ʻ ʻ
bazaviy hisoblash miqdorining yuz baravaridan ikki yuz baravarigacha
miqdorda jarima yoki besh yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish yoxud uch
yuz oltmish soatgacha majburiy jamoat ishlari yoki uch yilgacha axloq tuzatish
ishlari bilan jazolanadi.
O sha qilmishlar odam o lishiga sabab bo lsa, —
ʻ ʻ ʻ
muayyan huquqdan mahrum qilib, bir yildan uch yilgacha ozodlikni
cheklash yoki uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. 13
Atrof muhitning ifloslanishi deganda, xo‘jalik va boshqa faoliyat, tabiiy
kuchning halokatli ta’siri, falokat yoki ofat oqibatida inson sog‘lig‘iga, tabiiy
ekologik tizimga, o‘simlik va hayvonlarning genetic fondlari holatiga tahdid
soluvchi atrof tabiiy muhitning doimiy salbiy o‘zgarishi sodir bo‘ladigan hudud,
shuningdek, suv va havo bo‘shliqlarining radiatsiyaviy, kimyoviy, bakteriologik
yoki boshqacha ifloslanishi tushuniladi.
Atrof tabiiy muhitning ifloslanishi natijasida epidemiyalar, epizootiyalar,
tabiiy muvozanatning buzilishiga sabab bo‘luvchi biologic zaharli moddalar paydo
bo‘ladi.
Jinoyatning asosiy bevosita obyekti — yer, suv va atmosfera havosini
ifloslanishdan muhofaza qilishni ta’minlashga qaratilgan ijtimoiy munosabatlar.
13
Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. 01.04.1995. https://lex.uz/docs/-111453#-265694
28

Jinoyatning qo‘shimcha bevosita obyekti inson hayoti va sog‘lig‘ini ta’minlash
bilan bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy munosabatlar.
Tahlil qilinayotgan moddaning predmeti yer, suv va atmosfera havosi
bo‘lishi mumkin. (Er — O‘zbekiston Respublikasining yagona yer fondiga
kiruvchi yer uchastkasining har qanday turi; yer usti (daryo, ko‘l, suv omborlari)
yoki yer osti suvlari, muzlik hamda ichimlik suvi ta’minoti manbalari; atmosfera,
havo, uning tabiiy xossalari.)
Yer deganda, ishlab chiqarish va boshqa maqsadlarda foydalaniladigan,
O‘zbekiston Respublikasining yagona yer fondiga kiruvchi quruqlikning ustki
qismi, O‘zbekiston Respublikasi hududi, kenglik, uchastka hamda yer qa’ri, tuproq
tushuniladi.
Suv obyektlari deganda, saqlash va suv aloqasi uchun foydalaniladigan
hamda atrof tabiiy muhitning ajralmas qismi hisoblangan tabiiy va sun’iy obyektlar
tushuniladi.
Suvning ustki qatlami bu doimiy yoki vaqtinchalik suvning ustki
qatlamidagi obyektlar bo‘lib, uning mazmunida relef shaklidagi quruqlikning ustki
qatlamida chegara, hajm va suv rejimining xususiyatlariga ega suvning to‘planishi
tushuniladi. Yuza qismidagi suv obyektlari (daryo, kanal, hovuz, suv ombori va
boshq.) yuzadagi suv, tub va sohildan tashkil topgan.
Yer osti suvlariga suvlar, shuningdek, yer ostida suv obyektlarida joylashgan
minerallar kiradi. Yer osti suv obyektlari — tog‘lardagi ma’lum chegara, hajm va
suv rejimi xususiyatlariga ega gidravlik bog‘liqlikdagi suvning to‘planishidir.
Ichimlik suvi ta’minotining manbai ifloslanmagan va bulg‘alanmagan,
iste’mol qilish uchun mo‘ljallangan yer osti va yer usti suv obyektlari bo‘lib
hisoblanadi. Yer osti va yer usti suvlaridan toza ichimlik suvi sifatida foydalanish
davlat sanitariya-epidemologik nazorati organlari tomonidan belgilanadi.
Atmosfera havosi — atmosferaning turar joy, ijtimoiy va ishlab chiqarish
binosi hamda ishlab chiqarish hududidan tashqarida bo‘lgan, yerning evolyutsiyasi
davomida shakllangan yerga yaqin qavati gazlarining tabiiy aralashmasi. Ularning
29

ifloslanishi mehnatni muhofaza qilish va ishlab chiqarishdagi xavfsizlik qoidalarini
buzish kabi jinoyat tarkibini keltirib chiqarishi mumkin.
Obyektiv tomondan jinoyat yer, suv yoki atmosfera havosining buzilishi,
ifloslanishi va tabiiy xususiyatlarining boshqacha tarzda o‘zgarishidan iborat
harakat yoki harakatsizlik, jinoiy oqibat, harakat bilan kelib chiqqan oqibat
o‘rtasidagi sababiy bog‘lanishda ifodalanadi.
Yer, suv, atmosferaning ifloslanishi va buzilishi deganda, o‘zini o‘zi
tozalashga bo‘lgan tabiiy qobiliyatini pasaytiradigan fizik, kimyoviy, biologik
xususiyatlarga ta’sir tushuniladi.
Yerning buzilishi — uning unumdor qavatining buzilishiga va qirilib
ketishiga olib keluvchi harakat (harakatsizlik).
Ifloslantirish — yerga xarakterli bo‘lmagan fizik, kimyoviy, biologic modda,
organizmlarni kiritish.
Suvning ifloslanishi deganda, suv tarkibining (fizik, kimyoviy va boshqa)
o‘zgarishlari tushunilib, buning oqibatida suv tozaligi belgilangan
normativlardagidan ko‘ra ko‘proq ifloslanadi. Odatda, suvning ifloslanishi suvga
sanoat ishlab chiqarishi chiqindilari oqizilishi, zaharli biologic moddalar, zaharli
kimyoviy dorilarni saqlash qoidalari buzilishi va h.k.lar natijasida sodir bo‘ladi.
Oqibatda suvning ifloslanganlik darajasi ortib, insonga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksining 197-moddasida yer, yer osti
boyliklaridan foydalanish shartlarini yoki ularni muhofaza qilish talablarini buzish:
Yer, yer osti boyliklaridan foydalanish shartlarini yoki ularni muhofaza
qilish talablarini buzish og ir oqibatlarga sabab bo lsa, —ʻ ʻ
bazaviy hisoblash miqdorining ellik baravaridan yuz baravarigacha
miqdorda jarima yoki uch yuz oltmish soatgacha majburiy jamoat ishlari yoki uch
yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud bir yildan uch yilgacha ozodlikni cheklash
yoki uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. 14
Jinoyatning bevosita obyekti yer va yer osti boyliklaridan foydalanish va uni
muhofaza qilishning belgilangan tartibi hisoblanadi.
14
Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. 01.04.1995. https://lex.uz/docs/-111453#-265694
30

Jinoyatning predmeti yer bag‘ri va yer qa’ri.
«Yer davlat mulki — umummilliy boylikdir, undan oqilona foydalanish
zarur, u davlat tomonidan muhofaza etiladi hamda oldi-sotdi predmeti
hisoblanmaydi, ayirboshlanmaydi, hadya etilmaydi, garovga qo‘yilmaydi,
O‘zbekiston Respublikasining qonunlarida belgilangan hollar bundan
mustasnodir» (O‘zbekiston Respublikasi Yer kodeksining 16-moddasi). Yer qa’ri
— yer qobig‘ining tuproq qatlamidan quyida joylashgan, tuproq qatlami
bo‘lmaganda esa yer yuzasidan yoki suv obyektlari tubidan quyida joylashgan,
geologik jihatdan o‘rganish va o‘zlashtirish mumkin bo‘lgan chuqurlikkacha
yastangan qismi.
Yerdan oqilona foydalanish va uni muhofaza qilish yer va ekologiya
qonunchiligining ko‘plab umumiy va maxsus normativ hujjatlari bilan tartibga
solinadi: O‘zbekiston Respublikasining Yer kodeksi 1, O‘zbekiston
Respublikasining 2002 yil 13 dekabrdagi «Yer osti boyliklari to‘g‘risida»gi
Qonuni 2 va boshqa huquqiy hujjatlar.
Obyektiv tomondan jinoyat yer, yer osti boyliklaridan foydalanish shartlarini
yoki ularni muhofaza qilish talablarini buzish natijasida og‘ir oqibatlar kelib
chiqishida namoyon bo‘ladi.
Yer, yer osti boyliklaridan foydalanish shartlarini yoki ularni muhofaz qilish
talablarini buzish harakatlari harakat yoki harakatsizlik ko‘rinishlarida sodir etilishi
mumkin.
Yer va yer osti boyliklaridan foydalanish shartlari yoki ularni muhofaza
qilish talablarini buzishdan iborat harakatlar tuproqning ifloslanishi, axlat bosishi,
sho‘rlanishi, zaxlanishi, qaqrab ketishi, qayta zanglanishida, eroziyada, tuproqning
unumdor qatlami buzilishi, yaroqsiz holatga kelishida, tuproqning bakteriologik,
parazitar va yuqumli kasalliklar bilan kasallanishida, yer sifatini, unumdorligini
pasaytiruvchi yerning suv bosishi, suvga to‘lishi, yong‘inlarda hamda ishlab
chiqarish chiqindilarini joylashtirish, oqava suvlarini chiqarib tashlashda, foydali
qazilmalarni kavlab oladigan korxona va foydali qazilmalarni kavlab olish bilan
bog‘liq bo‘lmagan yer osti inshootlarini konservatsiya va yo‘q qilish tartibini
31

buzishda, ichimlik va sanoat suvlari bilan ta’minlash uchun yer osti suvlari
to‘planadigan joylarda sanoat chiqindilari to‘planishida ifodalanadi.
Harakatsizlik yer va yer ostidan foydali tabiiy xossalarni, asosiy va ular
bilan chiqadigan foydali qazilmalar hamda komponentlar zaxirasini, agar bunga
real imkoniyat bo‘lsa, to‘la-to‘kis chiqarib olishni ta’minlash bo‘yicha choralarni
ko‘rmaslikda, foydali qazilmalarni kavlab olish litsenziyasi shartlariga rioya
etmaslikda, yer qa’rini to‘la-to‘kis va yetarli darajada o‘rganishni o‘tkazmaslikda
ifodalanadi.
Jinoyat tahlil qilinayotgan modda dispozitsiyasida ko‘rsatilgan qilmishlarni
sodir etish natijasida og‘ir oqibatlar kelib chiqqan vaqtdan boshlab tugallangan
hisoblanadi.
Yer, yer osti boyliklaridan foydalanish shartlarini yoki ularni muhofaza
qilish talablarini buzish natijasida kelib chiqqan og‘ir oqibatlarga odamlarning
kasallanishi, hayvonot va o‘simliklarning qirilib ketishi, qishloq xo‘jalik ekinlari
unumdorligi pasayishi hamda xizmat sohasining yemirilishi, yerning ustki qismida
bo‘shliqlar hosil bo‘lishi, foydali qazilmalar o‘z qimmatli xususiyatini
yo‘qotganligi uchun ularni kavlab olish to‘xtatilishiga olib kelgan atrof tabiiy
muhitga zararli ta’sirini kiritish mumkin.
Subyektiv tomondan jinoyat egri qasddan yoki ehtiyotsizlik orqasida sodir
etilishi mumkin. Shaxs yer, yer osti boyliklaridan foydalanish shartlarini yoki
ularni muhofaza qilish talablarini buzishning ijtimoiy xavfliligini anglaydi, uning
ijtimoiy xavfli oqibatlarga olib kelishiga ko‘zi etadi va ularning yuz berishiga ongli
ravishda yo‘l qo‘yadi yoki bunga beparvo munosabatda bo‘ladi. Aybning
ehtiyotsizlik shakli — yer, yer osti boyliklaridan foydalanish shartlarini yoki ularni
muhofaza qilish talablarini buzgan shaxs og‘ir oqibatlar kelib chiqishi
mumkinligiga ko‘zi yeta turib, ehtiyotkorlik chora-tadbirlariga ongli ravishda rioya
etmagan holda, bunday oqibatlar kelib chiqmasligiga asossiz ravishda umid
qilganlikda yoki og‘ir oqibatlar kelib chiqishi mumkinligiga ko‘zi etmasada, lekin
ko‘zi etishi lozim va mumkin bo‘lganligida ifodalanadi.
32

Jinoyat subyekti — 16 yoshga to‘lgan, yer, yer osti boyliklaridan
foydalanish bo‘yicha xo‘jalik va boshqa faoliyatni amalga oshiruvchi aqli raso
jismoniy shaxs bo‘lishi mumkin. 15
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi 198-moddasi ekinzorlarni,
o rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa o simliklarni shikastlantirish yoxud nobudʻ ʻ
qilish.
Olovga ehtiyotsizlik bilan munosabatda bo lish natijasida ekinzorlarni,
ʻ
o rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa o simliklarni shikastlantirish yoxud nobud
ʻ ʻ
qilish ko p miqdorda zarar yetkazilishiga yoki boshqacha og ir oqibatlarga sabab
ʻ ʻ
bo lsa, —
ʻ
bazaviy hisoblash miqdorining ellik baravaridan yuz baravarigacha
miqdorda jarima yoki ikki yuz qirq soatgacha majburiy jamoat ishlari yoxud bir
yilgacha axloq tuzatish ishlari bilan jazolanadi.
O rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa o simliklarni qonunga xilof ravishda
ʻ ʻ
kesish ko p miqdorda zarar yetkazilishiga sabab bo lsa, —
ʻ ʻ
bazaviy hisoblash miqdorining yuz baravaridan yuz ellik baravarigacha
miqdorda jarima yoki ikki yuz qirq soatdan uch yuz soatgacha majburiy jamoat
ishlari yoxud bir yildan ikki yilgacha axloq tuzatish ishlari yoki bir yildan uch
yilgacha ozodlikni cheklash yoxud uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan
jazolanadi.
Ekinzorlarni, o rmonlarni, daraxtlarni yoki boshqa o simliklarni qasddan
ʻ ʻ
shikastlantirish, payhon qilish, nobud qilish ko p miqdorda zarar yetkazilishiga
ʻ
sabab bo lsa, —
ʻ
bazaviy hisoblash miqdorining yuz ellik baravaridan ikki yuz baravarigacha
miqdorda jarima yoki uch yuz soatdan uch yuz oltmish soatgacha majburiy jamoat
ishlari yoki ikki yildan uch yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud bir yildan uch
15
Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 4. Iqtisodiyot sohasidagi
jinoyatlar. Ekologiya sohasidagi jinoyatlar. Hokimiyat, boshqaruv va jamoat birlashmalari organlarining faoliyat
tartibiga qarshi jinoyatlar. Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan – T.: O‘zbekiston Respublikasi Milliy
gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. – 529 bet.
33

yilgacha ozodlikni cheklash yoki uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan
jazolanadi.
Yetkazilgan moddiy zararning o rni uch karra miqdorida qoplanganʻ
taqdirda, ozodlikni cheklash va ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazo
qo llanilmaydi.
ʻ
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi 199-moddasi o simliklar
ʻ
kasalliklari yoki zararkunandalari bilan kurash talablarini buzish.
O simliklar kasalliklari yoki zararkunandalari bilan kurash talablarini buzish
ʻ
og ir oqibatlarga sabab bo lsa, —
ʻ ʻ
bazaviy hisoblash miqdorining ellik baravaridan yuz baravarigacha
miqdorda jarima yoki besh yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish yoki uch
yuz oltmish soatgacha majburiy jamoat ishlari yoxud uch yilgacha axloq tuzatish
ishlari yoki bir yildan uch yilgacha ozodlikni cheklash yoki uch yilgacha
ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. 16
Jinoyat bevosita obyekti ekologik huquqiy tartibot va ekologik xavfsizlik
ta’minlanishiga qaratilgan o‘simliklar kasalliklari va zararkunandalari bilan
kurashish bo‘yicha o‘rnatilgan qoidalar va talablarni tartibga solish borasidagi
ijtimoiy munosabatlar hisoblanadi.
Jinoyatning predmeti madaniy ko‘chatlar, tabiiy o‘rmonlar va boshqa
o‘simliklar bo‘lishi mumkin.
Obyektiv tomondan jinoyat o‘simliklar kasalliklari yoki zararkunandalariga
qarshi kurash talablarini buzish og‘ir oqibatlarga sabab bo‘lishida ifodalanadi.
Mazkur modda dispozitsiyasi blanketlidir. Shu munosabat bilan, ko‘ri
chiqilayotgan jinoyatni kvalifikatsiya qilishda har bir alohida ishda o‘simlik
kasalliklari yoki zararkunandalariga qarshi kurashning qaysi talabi buzilganligini
aniqlash zarur. Bular kasalliklar, turli zararkunandalar tarqalishining oldini olish va
ularni tugatishga qaratilgan agrotexnik, kimyoviy, mexanik tadbirlarni o‘tkazish
bo‘yicha talablardir.
16
Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. 01.04.1995. https://lex.uz/docs/-111453#-265694
34

Ushbu munosabatlar O‘zbekiston Respublikasining 2000 yil 31 avgustdagi
«Qishloq xo‘jalik o‘simliklarini zararkunandalar, kasalliklar va begona o‘tlardan
himoya qilish to‘g‘risida» 1, 1996 yil 29 avgustdagi «Urug‘chilik to‘g‘risida» 2gi,
1996 yil 30 avgustdagi «Selektsiya yutuqlari to‘g‘risida 3»gi Qonunlari, Vazirlar
Mahkamasi qarori bilan 1997 yil 18 dekabrda tasdiqlangan O‘zbekiston
Respublikasi hududida ekishga tavsiya qilingan qishloq xo‘jaligi ekinlarining
davlat reyestri to‘g‘risidagi Nizom O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 1997 yil 18 de kabrdagi 553-son qaroriga 2-ilova) va boshqa
qonunchilik hujjatlari bilan tartibga solinadi.
O‘simliklar kasalliklari va zararkunandalari bilan kurashish talablariga rioya
qilmaslik o‘simlikshunoslik, sabzavotshunoslik, bog‘dorchilik, o‘rmon xo‘jaligi
kabi qishloq xo‘jaligi sohalariga katta zarar yetkazishi mumkin.
O‘simlik kasalliklari yoki zararkunandalari bilan kurash talablarini buzish
qishloq xo‘jaligining o‘simlik, sabzavot sohalariga, shuningdek, o‘rmon
xo‘jaligiga katta zarar keltiradi.
O‘simlik kasalliklari yoki zararkunandalari, qishloq xo‘jaligida begona
o‘tlarga qarshi qo‘llash uchun kimyoviy va biologik vositalarning ro‘yxati
O‘zbekiston Respublikasi qishloq va suv xo‘jaligi vazirligining kimyo
komissiyasi tomonidan 2000 yil 31 avgustdagi «Qishloq xo‘jalik o‘simliklarini
zararkunandalar, kasalliklar va begona o‘tlardan himoya qilish to‘g‘risida»gi
Qonunga asosan har besh yilda tasdiqlanadi. Mazkur
ro‘yxatdan Tabiatni muhofaza qilish davlat qo‘mitasi ham foydalanadi.
Shuningdek, unda qishloq xo‘jaligida pestitsidlarni (zaharli kimyoviy moddalarni)
saqlash, tashish va qo‘llashning sanitar qoidalari mavjud.
Yuqoridagi qoidalar va talablarni harakatlar ko‘rinishida buzish, masalan,
O‘zbekiston Respublikasi hududiga bir to‘p kasallangan don, sabzavot, boshqa
o‘simliklarni olib kirish; ekinlarning kasallangan urug‘larini ekish (masalan,
karantin kasalliklari bilan zaharlangan don ekinlarini ekish); sifatsiz kimyoviy yoki
boshqa o‘simlik zararkunandalariga qarshi kurashish vositalarini qo‘llash; o‘simlik
35

zararkunandalari paydo bo‘lganligi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni yashirish va
hokazolar orqali sodir etiladi.
Harakatsizlik shaxsning o‘simlik kasalliklariga va zararkunandalariga qarshi
kurash tadbirlari ko‘rsatmalarini bajarmasligida namoyon bo‘ladi: agrotexnik
choralarni ko‘rmaslik, o‘simlik kasalliklariga qarshi kurash choralarini yoki
o‘simlik kasalliklarini qo‘zg‘atuvchilar bilan zaharlangan muayyan uchastka
joylashuvi bo‘yicha, zaharlangan urug‘liklarni yo‘q qilish bo‘yicha choralarni
ko‘rmaslik va hokazolar.
O‘simliklarni himoya qilishning kimyoviy vositalari yoki eng yomon begona
o‘tlarni va o‘simlik dunyosi zararkunandalarini yo‘qotish uchun belgilangan
qoidalarni buzib qo‘llash natijasida odamlar va hayvonlarning zaharli kimyoviy
moddalar bilan zaharlanishi, o‘simlik kasalliklarining yoki zararkunandalarning
ommaviy ravishda tarqalishi natijasida toklarning yoki mevali daraxtlarning kesib
tashlanishi, sara urug‘ fondining zarar topishi, kartoshka ekinining katta
maydonlarda nobud bo‘lishi ham sharhlanayotgan jinoyatning og‘ir oqibatlari
qatoriga kiradi.
Og‘ir oqibatlarning boshlanishi vaqtidan jinoyat tugallangan hisoblanadi.
Jinoyatning qay darajada og‘irligi sud tomonidan belgilanadi. O‘simlik kasalliklari
va zararkunandalari bilan kurashish talablarini buzish subyektiv tomondan
ehtiyotsizlik yoki aybning murakkab shakli (sodir qilinayotgan qilmishga nisbatan
qasd hamda kelib chiqqan jinoiy oqibatga nisbatan ehtiyotsizlik) bilan sodir etiladi.
Jinoyatning subyekti 16 yoshga to‘lgan har qanday aqli raso jismoniy shaxs
bo‘lishi mumkin. 17
XULOSA
17
Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 4. Iqtisodiyot sohasidagi
jinoyatlar. Ekologiya sohasidagi jinoyatlar. Hokimiyat, boshqaruv va jamoat birlashmalari organlarining faoliyat
tartibiga qarshi jinoyatlar. Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan – T.: O‘zbekiston Respublikasi Milliy
gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. – 529 bet.
36

Mazkur kurs ishida O‘zbekiston Respublikasida ekologik jinoyatlar uchun
jinoiy javobgarlik masalalari har tomonlama va tizimli tarzda tahlil qilindi.
Tadqiqot davomida ekologik jinoyatlarning tushunchasi, turlari hamda ularning
jinoyat huquqidagi o‘rni yoritilib, atrof-muhitni muhofaza qilish bilan bog‘liq
ijtimoiy munosabatlarning jinoiy-huquqiy himoyasi muhim ahamiyatga ega
ekanligi asoslab berildi. Ekologik jinoyatlar nafaqat tabiat resurslariga, balki inson
hayoti va sog‘lig‘iga, jamiyatning barqaror rivojlanishiga tahdid solishi sababli
ularni jinoyat sifatida baholashning huquqiy zarurati mavjudligi aniqlashtirildi.
Kurs ishining birinchi bobida ekologik jinoyatlar jinoyat huquqi nuqtayi
nazaridan mustaqil institut sifatida tahlil qilinib, ularning murakkab obyektga ega
ekanligi ko‘rsatib berildi. Ekologik jinoyatlar orqali ekologik xavfsizlik, tabiiy
resurslardan oqilona foydalanish hamda kelajak avlodlar manfaatlari muhofaza
qilinishi ilmiy jihatdan asoslandi. Shuningdek, ekologik jinoyatlarning tasnifi va
ularning jinoyat huquqidagi o‘rni yoritilib, mazkur jinoyatlarning ijtimoiy xavflilik
darajasi yuqoriligi ta’kidlandi.
Ikkinchi bobda ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlikning huquqiy
asoslari va prinsiplari O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 193–204-
moddalari doirasida tahlil qilindi. Atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiatdan
foydalanish sohasidagi jinoyatlar uchun javobgarlik belgilanishi ekologik
siyosatning huquqiy kafolati ekanligi aniqlandi. Ekologik jinoyatlar uchun
javobgarlikda qonuniylik, ayb uchun javobgarlik, adolatlilik, javobgarlikning
muqarrarligi hamda oldini olishga yo‘naltirilganlik prinsiplari muhim ahamiyat
kasb etishi asoslab berildi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ekologik jinoyatlar bo‘yicha sud-
tergov amaliyotida ularni aniqlash va kvalifikatsiya qilish bilan bog‘liq
muammolar mavjud bo‘lib, bu holat jinoiy javobgarlik mexanizmlarini yanada
takomillashtirish zaruratini yuzaga keltiradi. Shu bois ekologik jinoyatlarga qarshi
kurashishda huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatini kuchaytirish,
profilaktik choralarni kengaytirish hamda ekologik huquqiy madaniyatni oshirish
muhim ahamiyatga ega.
37

Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, ekologik jinoyatlar uchun jinoiy
javobgarlik atrof-muhitni muhofaza qilishning eng samarali huquqiy vositalaridan
biri bo‘lib, uning to‘g‘ri va izchil qo‘llanilishi ekologik xavfsizlikni ta’minlashga
xizmat qiladi.
Shu bilan birga, ekologik jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlikni samarali
qo‘llashda normativ-huquqiy bazani doimiy ravishda takomillashtirib borish
zarurati mavjud. Amaldagi qonunchilik normalarini ekologik xavflarning
zamonaviy turlariga moslashtirish, yangi texnologiyalar va sanoat jarayonlari bilan
bog‘liq ekologik tahdidlarni inobatga olish muhim hisoblanadi. Ekologik jinoyatlar
profilaktikasida jinoiy jazolar bilan bir qatorda, huquqiy targ‘ibot, ekologik ta’lim
va jamoatchilik nazoratini kuchaytirish ham muhim o‘rin tutadi. Aholining
ekologik huquqiy ongi va mas’uliyatini oshirish orqali ekologik
huquqbuzarliklarning oldini olish mumkin. Shuningdek, ekologik jinoyatlar
bo‘yicha sud-tergov organlari xodimlarining malakasini oshirish, ekologik
ekspertiza institutini rivojlantirish va xalqaro tajribadan samarali foydalanish
ekologik xavfsizlikni ta’minlashda ijobiy natijalar beradi. Ushbu chora-tadbirlar
ekologik jinoyatlarga qarshi kurashishda jinoiy javobgarlikning real
samaradorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR
I. Rahbariy adabiyotlar
38

1. Sh.M. Mirziyoyev. “Hozirgi zamon va Yangi O‘zbekiston” –
Toshkent: “O‘zbekiston” nashriyoti, 2024. – 512 b.
2. Sh. Mirziyoyev Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom
ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz - Toshkent : O‘zbekiston-2018
II. Normativ huquqiy hujjatlar
1. O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. 01.04.1995.ʻ
https://lex.uz/docs/-111453#-265694
2. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Sudi Plenumining : «Jinoyat uchun
jazo chorasini tayinlash borasida sud amaliyotida vujudga kelgan ayrim masalalar
to‘g‘risida» 2000-yil 22-dekabr qarori.
3. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1996 yil 20 dekabr- dagi
«Atrof muhitn muhofaza qilish va tabiatdan foydalanish sohasidagi ji- noyatlar va
boshqa huquqbuzarliklar to‘g‘risidag ishlar bo‘yicha sud amaliyoti ha- qida»gi 36-
sonli qarori (O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenuminin 2002 yil 14 iyundagi
10-sonli qaroriga asosan kiritilgan o‘zgartirish va qo‘shim- chalar bilan) //
To‘plam, 1 jild. — 69-b.
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi
«O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi
to‘g‘risida»gi PF–4947-son Farmoni // O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari
to‘plami, 2017 yil, 6 -son, 70-modda.
5. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Sudi Plenumining : «Jinoyat uchun jazo
chorasini tayinlash borasida sud amaliyotida vujudga kelgan ayrim masalalar
to‘g‘risida» 2000-yil 22-dekabr qarori.
III. Ilmiy adabiyotlar va maqolalar
1. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Umumiy
qism/M.Rustambaev. - T.: “Yuridik adabiyotlar publish”, 2024. - 536 b.
2. Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom
4. Iqtisodiyot sohasidagi jinoyatlar. Ekologiya sohasidagi jinoyatlar. Hokimiyat,
boshqaruv va jamoat birlashmalari organlarining faoliyat tartibiga qarshi jinoyatlar.
39

Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan – T.: O‘zbekiston Respublikasi
Milliy gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. – 529 bet.
3. Mualliflar jamoasi. Jinoyat huquqi. Umumiy qism. Darslik. Ichki
ishlar vazirligi Akademiyasi. – T.: 2012. – B. 411.
IV. Web-saytlar
1. https://Lex.uz
2. https://Advice.uz
3. https://www.wikipedia
4. https://www.uznauka.uz
5. www.sud.uz
40

Купить