O‘zbekistonda ilk davlatlarni shakllanishi va rivojlanish bosqichlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	59.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘zbekistonda ilk davlatlarni shakllanishi va rivojlanish bosqichlari

Купить

O‘zbekistonda ilk davlatlarni shakllanishi va rivojlanish bosqichlari
Reja:
Kirish
I.bob.Ilk davlatlar paydo bo'lishining ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy asoslari.
Qadimgi aholi.
1.1. Qadimgi Baqtriya, Xorazm va Sug'diyona davlatlari.
1.2. Ahamoniylar huqmronligi davrida O'rta Osiyo.
1.3. Aleksandr Makedonskiyning harbiy yurishlari va unga qarshi kurash. Antik davr
davlatlari.
1.4. Buyuk ipak yo'li – muloqot va hamkorlik yo'li.
II.bob. Markaziy Osiyo jahon sivilizatsiyasining ajralmas qismi. Markaziy Osiyo
hududidagi ilk davlat uyushmalari.
2.1. IX-XII asrlarda hukmronlik qilgan davlatlar.
2.2. Amir Temur va Temuriylar davlati.
2.3. O‘rta Osiyoning xonliklarga bo‘linib ketishi, uning sabab va oqibatlari.
Xulosa
Foydalanilgan adabiyot
Tayanch tushunchalar:
Jaxon tarixida ilk davlatchilik yuzaga kelgan hududlar va ularning xususiyatlari.
O`zbekistonda ilk davlatlarning shakllanishi haqida arxeologik manbalarning
ma`lumotlari.Dastlabki davlatlarning joylashuv xususiyatlari va o`ziga xos
belgilari.O`zbekistonda dastlabki davlat uyushmalarining tashkil topishidagi ijtimoiy
va iqtisodiy hamda siyosiy shart-sharoitlar. O`zbek davlatchiligi tarixiga oid yozma
manbalarda o`zbek davlatchiligi tarixi, iqtisodiy-ijtimoiy tuzumi haqidagi

ma`lumotlar. O`rta Osiyoda tarixi, iqtisodiy-ijtimoiy tuzumi haqidagi ma`lumotlar .
O`rta Osiyoda mavjud bo`lgan Aryoshayyona, Qadimgi Xorazm, Qadimgi Baqtriya
davlatlari. Siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hayot, davlatchilik tizimi.
O`zbekiston hududlarida qadimda tashkil topgan va rivojlangan shaharlar va shahar
madaniyati. Shaharlarning o`zbek davlatchiligining shakllanishidagi o`rni va
axamiyati. Miloddan avvalgi birinchi ming yillik birinchi yarmidagi iqtisodiy hayot.
Ijtimoiy munosabatlar. O`zbekiston hududlarida ilk davlatlarnng shakllanishi va
rivojlanish jarayoni bosqichlari.

Kirish
O'zbekiston davlatchiligi borasida gap ketganda avvalambor Qadimgi Xorazm
va Qadimgi Baqtriya davlati nafaqat O'zbekiston,balki O'rta Osiyo hududidagi ilk
davlatlardan sanalishini aytishimiz joiz deb o'ylayman. Davlat qurish ham oson
emasligini bilamiz. Albatta, har bir fan davlatchilik tushunchasiga o’z aspekti
doirasida ta’rif berishga harakat qiladi. Masalan, falsafiy kitoblarning ayrimlarida
davlatga berilgan ta’rifda quyidagi mazmundagi so’zlar bor: “Jamiyatni tartibga solib
turuvchi va boshqaruvchi siyosiy tashkilotga davlat deyiladi” yoki siyosatshunoslikka
oid manbalarda “Jamiyatni boshqaruvchi va qonun bilan kafolatlovchi siyosiy
tashkilotga davlat deyiladi” deyilgan. Tarixiy nuqtai nazardan aytganda davlat deb–
muayyan boshqaruv apparatiga ega bo’lgan, mavjud qatlamlar manfaatini himoya
qiluvchi tuzilmaga davlat deyiladi. Bugungi kunda ham davlatlar o’z tasarrufidagi
qatlamlar – ziyolilar, tadbirkorlar, nafaqaxo’rlar, talabalar, dehqon va ishchilarni
qonuniy himoya qiladi. Demak, qadimgi davrlar davlatlarida o’ziga xos boshqaruv
shakli bo’lib, mavjud qatlamlarni himoya qilgan. Biroq tarixning guvohlik berishicha,
qadimgi davlatlarda ko’proq amaldorlar (quldorlikda quldorlar, feodalizmda katta yer
egalari va h.k.) manfaati himoya qilingan. Har bir davlat o’z davlatchilik tarixiga ega.
Bizning O’zbekistonimiz hududida ham qadimgi davrlardan boshlab davlatchilik
poydevoriga asos solingan. Bizda davlatchilikka xos boy tarixiy tajriba mavjud bo’lib,
bu juda olis davrlarga borib taqaladi. Albatta, davlatlar o’z–o’zidan paydo bo’lmagan,
buning o’ziga xos omillari mavjud. Hozirgi O’zbekiston hududida davlatchilik
poydevori temir asri, ya’ni 1– mingyillik bilan chambarchas bog’liq. Chunki bu
davrda hunarmandchilik yanada rivojlandi, dehqonchilik gurkirab o’sdi. Temirdan
yasalgan mehnat qurollarining keng tarqalishi mehnat unumdorligini oshirdi. Bu davr
temirchi kasbining paydo bo’lishi va temirchilikning ixtisoslashuvi bilan
xarakterlanadi. Bu hol ishlab chiqarishning yanada ilg’or usullariga o’tish va ikkinchi
mehnat taqsimotining paydo bo’lishi uchun sharoit yaratdi. Ikkinchi ijtimoiy mehnat
taqsimoti bu – hunarmandchilikning alohida ajralib chiqishi va ixtisoslashuvi. Urug’

jamoasi hududiy qo’shnichilik jamoasiga aylana bordi. Yangi yerlar va suv manbalari
uchun qabilalar o’rtasida doimo kelishmovchiliklar bo’lib turgan. Qabila chegaralarini
qo’riqlash, yangi yerlarni o’zlashtirish va boshqa qabilalar ustiga yurish qilish
maqsadida qabilaviy harbiy ittifoqlar tashkil topa boshlagan. Bunday ittifoqlar
tepasida urug’, qabila boshliqlari turganlar. Ular o’z obro’si va ta’siri bilan mashhur
kishilardan saylangan. Mil.av. 1–mingyillik boshlarida Markaziy Osiyo aholisi to’rt
guruhga bo’lingan: zodagonlar, harbiylar, ziroatchilar va hunarmandlar. Xo'jalikning
ishlab chiqaruvchi shakllari bo’lgan dehqonchilik va chorvachilik, shuningdek
hunarmandchilik va mol ayirboshlashning rivojlanishi urug’ va qabilalar ichida ayrim
to’q oilalarning vujudga kelishiga olib keldi. Muntazam bo’lib turadigan harbiy
to’qnashuvlar sharoitida urug’–qabila boshliqlarining ta’siri kuchayadi. Jamiyat endi
harbiy demokratiya qonun–qoidalariga asosan yashay boshlaydi. Harbiy
demokratiya–davlatga o’tish davrining boshqaruv shaklidir. Uni harbiy va qabila
boshliqlari boshqarganlar. Davlatlar paydo bo’lishining formulasini quyidagicha
belgilash mumkin: Qabila – urug’ – hududiy qo’shnichilik jamoasi – davlat.

I.bob. Ilk davlatlar paydo bo'lishining ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy asoslari.
Qadimgi aholi.
1.1.Qadimgi Baqtriya, Xorazm va Sug'diyona davlatlari.
Davlat boshqaruvining paydo bo'lishi insoniyat tarixida muhim uvaffaqiyat va
sifatiy yangi bosqich bo'ldi. Dunyo tarixidagi qadimgi davlatlarning paydo bo'lishi va
takomillashuvida O'rta Osiyo va unga qo'shni hududlarda yashagan xalqlarning ham
hissasi katta bo'ldi. Dunyo tarixida shaharlar, siyosiy birlashmalar, uyushmalar,
keyinroq esa davlatlarning paydo bo'lishi uzoq davom etgan jarayondir.
E.V.Rtveladzening fikricha, bu jarayon turli xalqlarda turli yo'llar bilan bo'lib o'tgan.
Birinchidan, davlatlar paydo bo'lishining osiyocha ishlab chiqarish usuliga asoslangan
«Sharq yo'li» bo'lib, unda iqtisodiyotning asosini sug'orma dehqonchilik tashkil etgan;
dehqonchilik jamoasi jamiyatning birlamchi yacheykasi edi; aholining katta qismini
safarbar etish zarauriyati printsipial boshqaruvchilarni taqazo etgan. Ishlab
chiqarishning osiyocha usuli mil.avv. IV ming yillikdan milodiy I srgacha yirik
daryolar vodiylarida joylashgan Misr, Bobil, Xitoy, Hindiston, O'rta Osiyo kabi
hududlarda yoyilgan. Davlat tuzilmasining ikkinchi, «Yevropacha yo'li» Yevropa
hududida mil.avv. V asrdan boshlab milodiy III asrgacha qadimgi yunon polislarida
mavjud bo'lgan. Ularda xususiy mulkchilik shakllanishi tufayli kelib chiqqan
jamiyatning ijtimoiy mulkiy tabaqalanish jarayoni (tabaqalar shakllanish jarayoni)
asosiy omil bo'ldi. Ma'lum bir qabila, elat va xalqqa xos hamda muayyan rivojlanish
bosqichlari boshqa xalq va hududlardagi davlatchilik jarayonlariga aslo mos
tushmaydi. Shunga qaramay, qadimgi Sharqdagi ilk davlatlarning paydo bo'lishi va
rivojlanishi ko'pgina umumiy jihatlarga ega ekanligini ta'kidlash joizdir. Aynan mana
shuning uchun ham O'rta Osiyoda ilk davlatlarning paydo bo'lishi qadimgi Sharq
davlatchiligi tarixi bilan uzviy bog'liqdir. O'rta Osiyo, umuman O'zbekiston
hududlarida dastlabki davlatchilikning paydo bo'lishi masalalari tadqiqotchilar orasida
hamon bahslar sabab bo'lib kelmoqda. Bu o'rinda ushbu jarayonga asosiy turtki bo'lib
yanada jadallashtirgan omillarni aniqlash nihoyatda muhimdir. Bronza davridayoq

sun'iy sug'orishga asoslangan dehqonchilik O'rta Osiyo xo'jaligining asosini tashkil
etgan. Sug'orma dehqonchilikning yuqori unumdor shakllari jamiyatda hal qiluvchi
o'zgarishlarga olib keldi. Xususan, dehqonchilik rivoji natijasida qo'shimcha mahsulot
va hususiy mulk ko'rinishlari paydo bo'ldi. O'rta Osiyoda ilk davlat uyushmalari sun'yi
sug'orish birlamchi qulay bo'lgan Amudaryo (yuqori, o'rta, quyi) oqimlari bo'ylarida,
Murg'ob vohasida, Zarafshon va Qashqadaryo vohalarida shakllanib rivojlanadi.
Bunday holatni dunyo tarixidagi dastlabki davlatlar – Misr (Nil) va Mesopotamiya
(Dojla va Frot) misolida ham kuzatishimiz mumkin. Yuqorida ta'kidlaganimizdek,
dastlabki yirik shahar markazlarining paydo bo'lish muammolari davlatlar paydo
bo'lishi masalalari bilan uzviy bog'liq muammo hisoblanadi. Ta'kidlash joizki, bizga
qadar yetib kelgan yozma manbalar O'rta Osiyo hududlarida ilk davlatlar paydo
bo'lishi haqida nisbatan aniq ma'lumotlar bermaydi. Bu o'rinda arxeologik
ma'lumotlarning ahamiyati beqiyosdir. Jamiyat hayotida metallning keng yoyilishi –
dastlabki shaharlar va davlatchilikning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Hozirgi
kunga kelib O'rta Osiyoning juda ko'plab bronza va ilk temir davri yodgorliklaridan
(Anov, Sopolli, Jarqo'ton, Qiziltepa, Ko'zaliqir, Afrosiyob, Daratepa, Chust, Dalvarzin
va boshq.) ishlab chiqaruvchi xo'jilik bilan bevosita bog'liq bo'lgan metall qurollar
topib o'rganilgan. Mehnat qurollarining metalldan ishlanishi mehnat
unumdorligining yanada oshishiga keng imkoniyatlar yaratdi. So'nggi bronza davriga
kelib hunarmandchilikning ixtisoslashuvi va alohida xo'jalik tarmog'i sifatida
shakllanib rivojlanishi jamiyatdagi iqtisodiy taraqqiyot uchun muhim ahamiyatga ega
bo'lib, asosini ilk shaharlar tashkil etgan davlatchilikning paydo bo'lishi uchun muhim
bo'lgan qo'shimcha mahsulot ko'payishiga turtki bo'ldi. Ilk davlatlarning paydo
bo'lishida ilk shaharlardagi o'zaro ayirboshlar, savdo-sotiq va madaniy aloqalarning
ham ahamiyati nihoyatda katta bo'lgan. So'nggi bronza davriga kelib shimoldagi
ko'chmanchi chorvador qabilalar va janubdagi o'troq dehqonchilik aholisi o'rtasida
o'zaro mol ayrboshlash va madaniy aloqalar yanada jadallashadi. Janubiy va shimoliy
hududlaridan topilgan topilmalardagi juda ko'pgina o'xshashliklar bu hududlar

o'rtasidagi o'zaro iqtisodiy va madaniy aloqalardan, qadimgi yo'llarning taraqqiy
etganligidan dalolat beradiki, bu jarayonlar ham dastlabki shaharlar bilan birga ilk
davlatchilikning asosiy omillarilan hisobalanadi. Ko'pchilik tadqiqotchilarning
fikrlariga qaraganda, O'rta Osiyoda eng qadimgi davlatlarning shakllanish jarayoni
dehqon-chorvachilik iqtisodiyoti, ixtisoslashgan hunarmandchilik va shahar
markazlarining paydo bo'lishi bilan uzviy bog'liqdir. Hozirgi kunga qadar olib
borilgan arxeologik tadqiqotlar natijalari bu hududlarda ilk temir davridagi ijtimoiy-
siyosiy rivojlanishning ayrim muhim masalalarini yangi asosda izohlashga imkoniyat
yaratadi. Ammo, shunga qaramasdan bu masala to'liq yechimini topmagan bo'lib,
xususan, O'rta Osiyo qadimgi davlatlari tipologiyasi va xronologiyasi, davlatchilik
taraqqiyotida ilk shaharlarning ahamiyati muammosi shular jumlaschidandir. XIX
asrning oxirlaridan boshlab hozirgi kunga qadar olib borilgan “Avesto” ma'lumotlari
(viloyatlarning Aryoshayona bo'yicha birlashishi), Gerodot va Gekatey asarlari
(“Katta Xorazm”), shuningdek Ktesiyning Qadimgi Baqtriya davlati haqidagi
ma'lumotlari va nihoyat, arxeologik tadqiqotlar natijalari O'rta Osiyoda ilk davlat
uyushmalarining paydo bo'lishi muammolarini o'rganish uchun asos bo'lgan xizmat
qiladi. So'nggi bronza va ilk temir davriga kelib aholi soni va zichligining o'sib
borishi, hosildor yer maydonlarining o'zlashtirilishi va ishlab chiqaruvchi kuchlarning
jadallik bilan rivojlanishi aholi joylashuvining hayotiy zarur hududlarga bo'linib
ketishiga olib keladi. Bunday sharoitda chorvador aholining ma'lum bir qismi
xo'jalikning yarim o'troq va chorvachilik shakliga o'tishga majbur bo'ladilar. Shuning
uchun ham O'rta Osiyodagi mill.avv.VI-IV asrlarga oid ko'chmanchilar yodgorliklari
o'troq aholi hududlari chegaralarida (Orolbo'yi, shimoliy Turkmaniston,
Zarafshonning quyi oqimi, Pomir va boshq.) joylashganligi tasodifiy hol emas. Aholi
aralash joylashuvi hududlarida o'troq viloyatlar siyosiy uyushmalarining
shakllanishiga turtki bo'lgan omillardan biri O'rta Osiyoning janubidagi dasht
hududlarda joylashgan ko'chmanchi qabilalar hujumi xavfli edi. Mil.avv.VII-VI
asrlarga kelib bunday hujumlar tez-tez bo'lishi muqarrar edi. Chunki, O'rta Osiyoning

ko'pgina tog' va dasht hududlarida yilqichilik keng tarqalib, ko'chmanchilarning
o'zlari esa katta jangovar uvaffaqiyatlarga erishib, jiddiy xavf tug'dira boshlaydilar.
Mil.avv.VIII asrning oxiri – VII asrga kelib O'rta Osiyoning janubidagi qishloqlar
rivojlanishiga jadallik bilan o'zgarishlar boshlanib Baqtriya va So'g'diyona
hududlarida o'zida shaharsozlik belgilarini (mustahkam devorlar, saroylar, burjlar,
xandaqlar, devorlardagi o'q otish yo'laklari va boshq.) aks ettiruvchi makonlar paydo
bo'ladi. Ilk temir davriga oid bunday manzilgohlarning soni Baqtriya, Marg'iyona va
So'g'diyonada 20 tadan ziyodroq. Asosiy manzilgohlar esa (maydoni 5 gadan kam)
qishloq qo'rg'onlari, uchun katta bo'lmagan alohida qal'alar va dehqonchilik
qishloqlaridan iborat. Shaharlar turiga kiritish mumkin bo'lgan, kattagina qo'rg'onli
mustahkamlangan manzilgohlar ayrim qadimgi dehqonchilik viloyatlarida (Surxon,
Qashqadaryo, Zarafshon havzalari va boshq.) bitta yoki ikkitadan ko'p bo'lmagan.
Arxeologik tadqiqotlarning ko'rsatishicha, sug'orma dehqonchilikning rivojlanishi va
hunarmandchilik natijasida bronza davridayoq O'rta Osiyo hududlarida ijtimoiy
tabaqalanish va mulkiy tengsizlik paydo bo'ladi. Janubiy hududlaridagi bu jarayon
faqat ichki sabablarga bog'liq bo'lmay, Yaqin Sharqdagi yuqori darajada rivolangan
an'anaviy tarixiy-madaniy aloqalarga ham bog'liq edi. Har bir jamoaning rivojlanishi
ichki qonuniyatlaridan kelib chiqsa ham, dastlabki markazlardan kelib chiqqan tashqi
ta'sir chetdagi viloyatlarning taqdirida katta ahamiyatga ega bo'lishi mumkin edi.
Yuqoridagilardan xulosa chiqarib aytish mumkinki, qadimgi davlatlar o'z rivojlanish
bosqichlarida turli xususiyatlar va tarixiy qonuniyatlarga ega bo'lgan. astlabki
davlatlar xo'jalikning ishlab chiqaruvchi shakllari - dehqonchilik va chorvachilik
qaerda oldinroq rivojlangan bo'lsa, o'sha hududlarda paydo bo'lgan. Davlatchilik
jahon tarixida mil.avv.IV ming yillikning oxirida vujudga kelgan bo'lib, insoniyat
sivilizatsiyasining so'nggi 5 ming yili bilan bog'lanadi. Davlat tushunchasiga ta'rif
berishda quyidagi umumlashgan yondashuv ayni haqiqatdir: davlat - bu muayyan
oliy hokimiyatni amalga oshiruvchi, maxsus boshqaruv va majburlov apparatiga ega
bo'lgan, jamiyatdagi barcha ijtimoiy-siyosiy guruhlarning manfaatini ifoda etuvchi,

ularni birlashtirib va muvofiqlashtirib turadigan siyosiy tashkilotdir. Davlatning
asosiy belgilari quyidagilardan iborat:
1. Aholining hududiy asosga ko'ra birlashganligi;
2. Milliy suverenitetga egaligi (ichki va tashqi siyosatni amalga oshirishdagi
mustaqillik);
3. Maxsus boshqaruv va majburlov apparatining mavjudligi;
4. Huquq tizimining mavjudligi;
5. Soliq tizimiga egaligi.
Davlatlarni tiplarga ajratishda formatsion va siviliziatsion yondashuvlar
mavjud. Formatsion yondashuv – davlatlarni ijtimoiy, iqtisodiy darajasini, bazis va
ustqurmasi, sinfiy mohiyati, maqsadi, vazifalari hamda funktsiyalari mezoniga ko'ra
tiplarga ajratishdir. Sivilizatsion yondoshuv – davlatning ijtimoiy-iqtisodiy tuzumi va
funktsiyalari bilan bir qatorda ko'proq ularning tarixiy-madaniy taraqqiyoti, an'anaviy,
axloqiy va madaniy rivojlanish darajasiga qarab tiplarga ajratishdir. Ta'kidlash joizki,
hozirgi kunda davlatchilik masalalari bilan shug'ullanayotgan tadqiqotchilarning
aksariyati sivilizatsion yondoshuvni qo'llab-quvvatlaydilar. A.S.Sagdullaev qadimgi
boshqaruv tizimi ko'yidagi funktsiyalar bilan bog'liq holda amalga oshirganligini
ta'kidlaydi: iqtisodiy, ijtimoiy, harbiy-siyosiy va hududdiy. Davlatning jamiyat
taraqqiyoti va uning siyosiy tizimida tutgan o'rni quyidagicha izohlanadi:
1. Ma'lum hududlardagi davlat o'z hududi doirasida yashovchi tilidan,
dinidan, millatidan qa'tiy nazar, barcha aholiga hokimiyat ta'siri o'tkazadigan yagona
siyosiy tashkilotdir.
2. Davlat o'z ichida va tashqi aloqalarda yo'lga qo'yiladigan munosabatlarda
boshqa ijtimoiy-siyosiy tashkilotlardan farq qilgan holda, oliy hokimiyatga, to'la
suverenitetga egadir.

3. Davlat jamiyat hayoti taraqqiyotining turli sohalari va yo'nalishlarini
muvofaqlashtirib turadi.
Ma'lumotlarga ko'ra, O'rta Osiyo hudularidan topilgan piktografik
belgiyozuvlar bronza davriga oid bo'lsa-da, ular hozircha kam sonli bo'lib, qadimgi
jamiyat haqida to'liq ma'lumotlar bera olmaydi. Milloddan avvalgi V-IV asrlarga oid
ayrim kam sonli topilmalar ham (Xorazm, sak yozuvlari) to'liq emas. O'rta Osiyo
hududlaridan milloddan avvalgi III-II asrlarga oid ko'plab tanga pullar topilganki, ular
qadimgi tarixni o'rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. Undan tashqari to o'rta
asrlarga qadar yetib kelgan ko'p sonli yozma manbalar ma'lumotlari ham muhimdir.
O'rta Osiyo hududlaridagi dastlabki davlat uyushmalari haqidagi yozma
manbalar - zardo'shtiylarning muqaddas dinniy kitobi “Avesto”, ahamoniylar davri
mixxat yozuvlari, yunon-rim tarixchilarining asarlari hisoblanib ularning barchasi
yurtimizdan chetda bitilgan. Shuning uchun ham ularda ba'zi hollarda chalkashliklar
va noaniqliklar, bir-birini inkor etish hollari uchrab turadiki, bu o'rinda mavjud yozma
manbalarni arxeologik tadqiqotlar natijalari bilan solishtirish va tahlil etish nihoyatda
muhimdir. Arxeologik ma'lumotlar yozma manbalar ma'lumotlarini kengaytiradi,
ularga aniqlik kiritadi, tarixiy taraqqiyotning aniq yo'nalishlarini ko'rsatib, ma'lum
davr haqidagi tasavvurlarimizni yanada boyitadi. Mil avv. VI asrning o'rtalariga kelib
Erondagi Ahamoniylar sulolasi hukmdorlari Qadimgi Sharqdagi ko'pgina mamlakatlar
ustidan, jumladan, O'rta Osiyodagi Parfiya, Marg'iyona, Baqtriya, So'g'diyona,
Xorazm, “Saklar o'lkasi” ustidan o'z hokimiyatini o'rnatdilar. Ahamoniylar davrida
bitilgan mixxat manbalarda O'rta Osiyo xalqlari va viloyatlari haqida turli
ma'lumotlarni uchratishimiz mumkin. Bu yozuvlar mil avv. VI-IV asrlarga oid bo'lib,
Eron hududlarida, xususan, Behistun va Naqshi Rustam qoyalarida, Suza, Persepol va
Hamadon shaharlaridan topib o'rganilgan. Bular orasida eng muhimi Behistun
yozuvlari bo'lib, u Doro I davrida yozilgan. Bu yozuvlarda Doro I bosib olgan o'lkalar
sanab o'tiladi. Shuningdek, bosib olingan hududlarda forslarga qarshi qo'zg'olonlar
haqida ma'lumotlar beriladi.

1.2.Ahamoniylar huqmronligi davrida O'rta Osiyo.
Mil. avv. VI asrning o'rtalariga kelib shafqatsiz kurashlar natijasida Midiya
podsholigi o'rnida Ahamoniylar davlati tashkil topadi. Ko'pchilik ilmiy – tarixiy
adabiyotlarda Kir II Ahamoniylar davlatining asoschisi sifatida e'tirof etiladi.
Ahamoniylarning Kir II, Kambiz, Doro I, Kserks kabi hukmdorlari qadimgi
Sharqdagi juda ko'plab mamlakatlar ustidan o'z hokimiyatini o'rnatishni
rejalashtirilganlar va shunday siyosat olib borganlar. Qadimgi dunyo mualliflari
Gerodot, Ksenofont, Ktesiy, Yustin kabilarning ma'lumotlaridan xulosa chiqaradigan
bo'lsak, Kir II mil.avv. 545-539 yillarda Sharqiy Eron va O'rta Osiyo viloyatlarini
bosib oladi. Doro I davrida (mil.avv. 522-486 yy. ) Ahamoniylar sulolasi Hind
vodiysidan O'rta Yer dengiziga qadar bo'lgan keng hududga o'z hukmronligini
o'rnatgan. Juda ko'p sonli davlatlar, viloyatlar, shaharlar va xalqlarni birlashtirgan
Ahamoniylar saltanati tarixda birinchi yirik dunyo davlati hisoblanadi. Mil. avv. VI
asrning o'rtalarida Kir II o'zining sodiq lashkarboshlaridan biri bo'lgan Garpagga
Kichik Osiyodagi shahar-davlatlarni bosib olishni buyuradi. O'zi esa O'rta Osiyo
hududidagi viloyatlarni (Baqtriya, Xorazm, So'g'diyona, Marg'iyona va boshq.) bosib
olishiga tayyorgarlik ko'ra boshlaydi. Gerodot Kir II ning massagetlarga qarshi yurishi
haqida so'zlar ekan, bu yurishlarning ko'pchiligi haqida to'xtalmasdan, faqat forslarni
tashvishga solgan yurishlar haqida eslatib o'tadi. Tarixchining ma'lumot berishicha,
Garpag Kichik Osiyo shaharlarini birin-ketin bosib olguncha Kir II butun Osiyo
xalqlarini bo'ysundiradi va shundan keyingina Bobilga yurish boshlaydi.Tarixiy
manbalarning ma'lumot berishicha, O'rta Osiyo xalqlari ahmoniylar bosqiniga qarshi
qattiq kurash olib borganlar. Xususan, massaget qabilalari malika To'maris (Tomiris)
boshchiligida forslarning turli hiylanayranglar ishlatishiga qaramasdan ularning katta
qo'shinini tor-mor etadilar. Malika To'maris va massagetlarning harbiy mahorati
tufayli bu jangda ahmoniylar hukmdori Kir II ham halok bo'ladi. Gerodot xabar
berishicha, “Bu jang varvarlar (massagetlar) ishtirok etgan janglar orasida eng
dahshatlisi edi... Kamon o'qlari tugagach, qo'l jangi boshlanib nayza va qilich bilan

kurashdilar. Qo'shinlar jangi uzoq vaqt davom etdi. Nihoyat massagetlar g'alaba
qozondilar”. Kir II qo'shinlarining massagetlar tomonidan tor-mor etilishi mil. avv.
530 yilga to'g'ri keladi. Tarixchi Polien forslarga qarshi kurashgan Shiroq
qahramonligi haqidagi afsona to'g'risida xabar beradi. Uning xabariga ko'ra, sak
qabilalarining vakili bo'lgan Shiroq ismli cho'pon hiyla yo'li bilan forslarning katta
qo'shinlarini suvsiz sahro ichkarisiga adashtirib qo'yadi. Shiroq ham, fors qo'shinlari
ham ochlik va tashnalikdan halok bo'ladilar.Mil. avv. 522 yilda ahamoniylar taxtiga
Doro I o'tiradi. U taxtga o'tirishi bilanoq Parfiya, Marg'iyona va “saklar o'lkasi”da
forslarga qarshi qo'zg'olonlar ko'tariladi. Behistun yozuvlariga qaraganda, 522 yilning
oxirida Marg'iyonada ko'tarilgan qo'zg'olonga Frada ismli kishi boshchilik qiladi.
Doro I Baqtriya satrapi Dadarshish boshchiligidagi qo'shinlarni qo'zg'olonchilarga
qarshi jo'natadi. Qo'zg'olon shavqatsizlarcha bostirilib 55 ming marg'iyonalik halok
bo'ladi. Frada ham qo'lga olinib qatl ettiriladi. “Saklar o'lkasi”dagi forslarga qarshi
kurashga Skunha boshchilik qiladi. 519-518 yillarda bo'lib o'tgan bu kurashda saklar
forslar tomonidan mag'lubiyatga uchraydi. Saklarning ko'pchiligi o'ldirilib, ko'pchiligi
asir olinadi. Ularning yo'lboshchisi Skunha asir olinib, o'rniga boshqa yo'lboshchi
tayinlanadi. Xullas, forslar O'rta Osiyodagi mahalliy aholining qahramonona
qarshiligini qiyinchilik bilan sindirganidan keyingina bu hududlarni batamom
o'zlariga bo'ysundirdilar.Ahamoniylar davrida davlat boshqaruvi shohlar
shohishahanshoh qo'lida bo'lgan. Hokimiyat ierarxiyasida shahanshohdan keyin boy
fors oilalarining boshliqlari turgan. Shahanshoh saroyida Kengash mavjud bo'lib
uning tarkibiga boy oila boshliqlari, saroy ayonlari, yuqori lavozimdagi amaldorlar va
noiblar kirgan. Davlat ahamiyatiga molik muhim bo'lgan barcha masalalar ushbu
kengashda ko'rib chiqilsada, hal qiluvchi qarorni shahanshoh qabul qilgan.Shohlar
shohidan keyingi shaxs xazarpat (mingboshi) deb atalgan. Xazarpat shahanshoh
gvardiyasining boshlig'i va davlat boshqaruvida shahanshohning bosh yordamchisi
hisoblangan. Ahamoniylar davlatining bosh ma'muriy markazi Suza shahri edi. Bu
yerda shahanshoh devonxonasi joylashgan bo'lib, barcha hujjatlar shu yerda

saqlangan. Shahanshoh devonxonasi boshlig'i dapirpat (mirzaboshi) deb atalgan.
Devonxonada bosh xazinachilar, hisobchilar, qozilar, mirzalar va boshqa amaldorlar
ishlaganlar.Mil.avv. VI asrlarning o'rtalarida tashkil topgan ulkan ahamoniylar davlati
tartibiga hozirgi Eron, Afg'oniston, O'rta Osiyoning katta qismi, Shimoliy Hindiston,
Yaqin Sharq, Kichik Osiyo, Misr kabi hududlar kirgan edi. Bu ulkan davlat ma'muriy-
qaram o'lkalar – satrapiyalarga bo'lingan edi. Ayrim tadqiqotchilarning fikricha, bu
an'ana Midiya davlatidan qabul qilingan, Doro I davrida ma'muriy boshqaruvda
islohotlar o'tkazidib, butun davlat 20 ta ma'muriyqaram satrapiyalarga bo'linadi.
Ularni satraplar (shahanshoh noiblari) boshqargan. Satrapiyalar ancha yirik bo'lib,
ayrim hollada bir necha o'lka va viloyatlarni birlashtirgan. Masalan, Parfiya,
Girkaniya, Areya, Xorasmiya va So'g'diyona bitta satrap tarkibiga kirgan.
Satrapiyalarning chegaralari ayrim hollarda o'zgarib turgan. E'tibor berish lozimki,
ahamoniylar davlatida satrapiyalar etnik kelib chiqishiga qarab emas, balki iqtisodiy
salohiyatiga qarab tashkil etilgan. Satrapiyalar shahanshohning noibi sifatida asosan
forslardan tayinlangan. Satrapiyaning ma'muriyati va boshqaruvi shahanshoh
ma'muriyati va markaziy boshqaruv apparatini qisqartirilgan holda takrorlagan. Ya'ni,
satrapda ikkita yordamchi, devonxona va mirzalar bo'lgan. Bir vaqtning o'zida satrap
o'zi noiblik qilib turgan hududda bosh qozi vazifasini ham bajargan. Ayrim hollarni
istisno qilganda satrap harbiy boshliqlik vazifasini bajarmagan. Misol uchun, Doro I
barcha satraplarning harbiy vazifalarini bekor qilgan va ularga faqat o'ziga
bo'ysinuvchi harbiy boshliqlarni jo'natgan. Satraplarning faoliyati markazdan qattiq
nazorat ostiga olingan. Hattoki, shahanshoh huzuridagi amaldorlar tez-tez kelib
satraplar faoliyatini tekshirib turganlar. Ahmoniylar davlatida muntazam qo'shin
mavjud bo'lib, uning asosini tarkibida o'n ming jangchi bo'lgan «abadiy o'lmas» polk
tashkil etgan. Qo'shinlarning bosh qo'mondoni shahanshoh edi. Harbiy tuzilmada
keyingi o'rinda «xazarpat»-mingboshi turgan. Ahamoniylar qo'shinlari quyidagi
qismlardan iborat bo'lgan: 1. – «abadiy o'lmas» polk; 2-piyoda qo'shinlar; 3-otliq
qo'shinlar (suvoriylar); 4-satraplar qo'shinlari; 5-yunon yollanmalari; 6-ko'ngilli

qo'shin. Qo'shinning qismlari 10,100,1000, 10000 kishilik harbiylardan iborat bo'lib,
har bir qismning tayinlab qo'yilgan boshlig'i bo'lgan. Butun davlat hududi 4 ta harbiy
okruga bo'lingan. Har bir okrugning harbiy boshlig'i bo'lib, u bevosita shahanshohga
bo'ysungan. Bo'ysunlirilgan o'lkalar va chegara tumanlarida harbiy garnizonlar
joylashtirilgan. Harbiy boshliqlarning deyarli barchasi forslardan tayilangan. Gerodot
ma'lumotlariga ko'ra, ulkan Ahamoniylar saltanati alohida viloyatlar (o'lkalar) –
satrapiyalarga bo'lingan bo'lib, ularning soni 20 ta edi. Har bir satrapiya har yili
ma'lum miqdorda soliq to'lab turishi shart edi. Soliqlarning miqdori ko'p hollarda
kumush talant (talant-pul birligi, bir talant 30 kg kumushga teng bo'lgan) bilan
belgilangan. Soliqlar kelib tushishini tizimga solish uchun Doro I yagona pul tartibini
joriy etadi. Bu tartibining asosini og'irligi 8,4 g keladigan oltin darik tashkil etardi.
Oltin darikni bir donasini og'irligi 5,6 g bo'lgan 20 ta kumush tangaga almashtirish
mumkin bo'lgan. Oltin darik faqat podsho tomonidan, kumush tangalar esa ayrim
viloyatlar hukmdorlari tomonidan zarb etilgan. Qaram o'lkalar pul solig'idan tashqari
mahsulot bilan ham soliqlar to'laganlar. Ushbu soliqlar hisobidan Persepolda, Suzada
va Ekbatanda fors podsholarining hashamatli saroylari qad ko'targan. Misol uchun,
Suzadagi saroyni qurish haqida Doro I yozuvlarida shunday xabar beriladi: «Bu yerda
ishlatilgan oltin Lidiya va Baqtriyadan keltirilgan. Ko'k tosh «kapa-utaka» (lojuvard)
va «sinkabrush» (yarim qimmatbaho tosh-serdolik) So'g'ddan keltirilgan. «Axshayna»
toshi (feruza) Xorazmdan keltirilgan». Shuningdek, Gerodot Ahamoniylar davridagi
yana bir soliq turi – sun'iy ko'llardan dalalar uchun olinadigan suv puli haqida ham
ma'lumot beradi. Tarixchining ta'kidlashicha, ko'llarning to'g'onini ochgani uchun fors
podshosi «odatdagi soliqdan tashqari katta pul oladi». Ahamoniylar davlatida
majburiy harbiy xizmat ham muhim ahamiyatga ega edi. Elefantin orolidagi
(Misrning janubiy chegaralari yaqinida) garnizon arividan ma'lumki, bu yerda
mil.avv. V asr oxirida xorazmlik jangchi Dargamon xizmat qilgan. Sak jangchilari
haykalchalarining topilishi Misrdagi yirik harbiy bazalardan biri bo'lgan forslarning
Memfis garnizoni tarkibida sak otliqlari ham bo'lganligidan guvohlik beradi.

Yunonlarga qarshi chiqqan Kserks qo'shinlari tarkibini sanab o'tar ekan Gerodot,
baqtriylar, sak-amorglar, parfiyonlar, xorazmiylar, so'g'diylar va saklarni ham tilga
oladi. O'rta Osiyoning o'troq vohalaridagi sug'orish tartibida mil.avv. VI-IV asrlarda
sezilarli o'zgarishlar bo'lib o'tgan. Bu davrda ko'p joylardagi to'planib qolgan
suvlardan foydalaniladigan mavsumiy tabiiy sug'orish o'rnini keng hududlarni
sug'orish imkoniyatini beruvchi yirik magistral kanallar tartibi egallaydi. Bunday
o'zgarishlar natijasida nisbatan kengroq hududlarni o'zlashtirish imkoniyatlari paydo
bo'ladi. O'rta Osiyoning deyarli barcha tarixiy-madaniy viloyatlarida olib borilgan
arxeologik tadqiqotlar natijasida o'troq aholi tomonidan yangi yerlarning
o'zlashtirilganligi kuzatiladi. Shimoliy Baqtriya hududlarida bu davrda Surxon va
Kobadiyon vohalari keng miqyosda o'zlashtirilib, o'ng qirg'oq Amudaryo
irmoqlaridan magistral kanallar o'tkaziladi. Vaxsh vohasida Bolday kanali qazilib,
uning atroflarida mil.avv. V-IV asrlarga oid manzilgoh aniqlangan. Xorazm
hududlarida, chap qirg'oq Amudaryodagi Sariqamish havzasida joylashgan Ko'zaliqir
yaqinida Ahamoniylar davriga oid yirik dehqonchilik vohasi aniqlangan. Bu yerdan
o'sha davrga oid bir nechta kanallar aniqlangan. Mil.avv. VI-IV asrlar sug'orish
inshootlari takomillashuvi bilan birga O'rta Osiyo qishloq xo'jaligida dehqonchilik
taraqqiyotiga sezilarli turtki bergan temir buyumlardan foydalanish ham keng
tarqaladi. Shimoliy Baqtriyadagi Qizilcha 6, Xorazmdagi Ding'ilja va Ko'zaliqir,
So'g'diyonadagi Afrosiyob va Daratepa hamda boshqalardan topilgan temir buyumlar
shu jarayondan dalolat beradi. Bu davrda O'rta Osiyo o'troq tarixiymadaniy viloyatlari
xo'jaligi doirasida chorvachilik ham taraqqiy etadi. Xo'jalikning bu turi katta va kichik
daryolar havzalari hududlarida, tog' va tog' oldilarida, dasht chegara hududlarida
ayniqsa jadallik bilan rivojlanadi. Qadimgi Xorazmdagi Ko'zaliqirdan mil.avv. VI-IV
asrlarga oid hayvonlar suyaklarining topib tadqiq etilishi bu yerda xo'jalikning asosini
chorvachilik, avvalo, yirik tuyoqli hayvonlar tashkil etganligidan dalolat beradi.

1.3.Aleksandr Makedonskiyning harbiy yurishlari va unga qarshi kurash.
Antik davr davlatlari.
O'rta Osiyo tarixini o'rganish jarayonida «antik», «antik davr» jumlalari
muomalaga kirgan edi. Ayrim tadqiqotchilar bu jumlalarni faqat Gretsiya va Rim
tarixiga nisbatan ishlatish lozim degan g'oyani ilgari surgan bo'lishlariga qaramay,
O'rta Osiyo qadimgi davri bilan shug'ullanuvchi tadqiqotchi olimlar-arxeologlar,
tarixchilar, antropologlar, san'atshunoslarning ko'pchiligi bu atamani O'rta Osiyo
tarixiga nisbatan ham ishlatish mumkin degan nuqtai nazar tarafdori bo'ldilar.Mil.
avv. IV asrdan boshlab O'rta Osiyoning asosiy dehqonchilik vohalari
ijtimoiyiqtisodiy rivojlanishning batamom yangi, faol yo'liga o'tdiki, bu rivojlanish
milodiy III-IV asrlarda inqirozga uchray boshlaydi. Shaharsozlik madaniyati va
sug'orish tartibi, yozuv va pul muomalasi, moddiy va badiiy madaniyatga oid ko'p
sonli va turli-tuman yodgorliklar aynan mana shu rivojlanish jarayonidan dalolat
beradi. Ta'kidlash joizki, bu davr - qadimgi dunyo ko'pgina davlatlari jamiyati
taraqqiyotining ijtimoiy-iqtisodiy va umummadaniy jabhalarida namoyon bo'lgan
yangi bosqichi bilan izohlanadi. Bu yangi bosqich turli davlatlarda o'ziga xosligi bilan
ajralib turadi. Undan tashqari, bu davr butun Qadimgi dunyo davlatlarini qamrab
olgan jahon tarixidagi hodisalarning ba'zi belgi va xususiyatlari jihatdan birbiriga
o'xshashligi jarayonlaridan biri edi. «Antik» jumlasi yevropa tillarida “antiguite”,
“antigutiy, antigue” qabilida ishlatilib, «uzoq o'tmish», «o'tmish qadimiyat»,
«qadimgi» deb tarjima qilinishi mumkin. Biz ushbu darslikda ko'pchilik olimlar
tomonidan e'tirof etilgan «antik» jumlasini qo'llashni lozim topdik. Ulkan
Ahamoniylar saltanati o'zining g'arbga qilgan ekspantsiyasi natijasida yunon davlatlari
bilan to'qnashadi va buning natijasida mil.avv. V asrning birinchi choragida yunon-
fors urushlari boshlanadi. Mil. avv. V asr davomida betinim urushlar, saroydagi

fitnalar, bosib olingan xalqlarning ozodlik uchun kurashlari Ahamoniylar davlatini
ancha zaiflashtirib qo'ygan edi. Mil.avv. IV asrining o'rtalaridan boshlab esa, Bolqon
yarim orolidagi shahar-davlatlar kuchaya boshlaydi. Bu davrda Makedoniya podshosi
Filipp II Bolqon yarim orolida o'z mavqeini mustahkamlab olib Ahamoniylarga qarshi
kurashga tayyorgarlik ko'ra boshlaydi. Filipp II o'z davriga mos harbiy islohotlar
o'tkazib tartibli va yaxshi qurollangan qo'shin tuzishga muvaffaq bo'ldi. Mil.avv. 336
yilda Ahamoniylar davlatiga qarshi kurash boshlandi. Ammo, Filipp II ning o'ldirilishi
tufayli bu kurash to'xtab qoldi. O'sha yili taxtga Filipp II ning o'g'li 20 yoshli
Aleksandr taxtga o'tirdi. U Ahamoniylarga qarshi urushga jiddiy kirishib Kichik
Osiyodan Parmenion boshliq qo'shinlarni chaqirtirdi. Harbiy kengash tuzib quruqlikda
va suvda harakat qilayotgan qo'shinlar oldiga aniq vazifalar qo'ydi. Mil.avv. 334 yil
mayida (Graniq daryosi yonida), 333 yil oktyabrida (Gavgamela, Shimoli-sharqiy
Mesopotamiyada) bo'lgan janglarda fors qo'shinlari to'la mag'lubiyatga uchradi.
Shundan so'ng Aleksandr uchun Ahamoniylar davlatining markazlariga yo'l ochilgan
edi. Aleksandr dastavval Bobilni, so'ngra Suza, Persepol, Pasargada shaharlarini
egallab fors podsholarining xazinalarini qo'lga kiritdi. So'nggi Ahamoniy hukmdori
Doro III avval Midiyaga, keyin esa Baqtriyada qochib ketdi. Kurtsiy Rufning
ma'lumotlariga ko'ra Baqtriyaga Doro IIIga qarshi fitna uyushtirilib u o'ldiriladi va
fitnaga boshchilik qilgan Bess o'zini Ahamoniylar podshosi deb e'lon qiladi. Ammo,
Bess Aleksandrga harbiy qo'shinlarni qarshi qo'ya olmadi. Mil.avv. 329 yilning
bahoriga qadar Aleksandr Ariya, Drang'iyona, Araxosiya kabi viloyatlarni egallab
OksAmudaryo bo'ylariga chiqib keladi. Arrian va Kurtsiy ma'lumotlariga ko'ra bu
paytda daryo juda sersuv bo'lib, to'lib oqardi. Amudaryodan kechuv joyini
tadqiqotchilar Kelif atroflari, Chushqago'zar, Termez atroflari va Sho'rob deb
hisoblaydilar. Nima bo'lganda ham, Aleksandr qo'shinlari qoplarga somon-xashak
to'ldirib, ular orqali besh kun davomida Amudaryodan kechib o'tganligi haqida yozma
manbalarda ma'lumotlar saqlangan. Aleksandr qo'shinlari daryodan o'tgach Bessni
ta'qib etib «Sug'd viloyati Navtakaga» yo'l oladilar (Avval Ptolomey Lag

boshchiligidagi ilg'or qism, keyin asosiy kuchlar). Sug'd yerlarida Spitaman boshliq
mahalliy sarkardalar Aleksandrni to'xtatib qolish maqsadida Bessni asir olib unga
topshiradilar. Ammo, Aleksandrda harbiy yurishlarni to'xtatish niyati yo'q edi.
Navtakadan so'ng yunon-makedon qo'shinlari Sug'diyonaning poytaxti Smarakandaga
yurish qilib uni egallaydilar. Kurtsiy Ruf ma'lumotlariga ko'ra yunon-makedonlar
«shaharda o'zlarining kichik gornizonlarini qoldirib, yaqin atrofdagi qishloqlarni
yondirib va vayron etib», shimoli-sharqqa tomon harakat qila boshlaydilar. Jizzax va
O'ratepa oralig'idagi tog'li hududlarda yunon-makedon qo'shinlari qattiq talofat
ko'radilar. Aleksandrning o'zi ham og'ir yarador bo'ladi. Shunga qaramasdan tog'li
hudud aholisini qiyinchilik bilan mag'lub etgan yunonmakedonlar dasht
ko'chmanchilari saklar va sug'diylar o'rtasida chegara bo'lgan Yaksart-Sirdaryoga
tomon harakat qiladilar. Yunon-makedonlar Yaksart bo'yida to'xtab bu yerdagi
shaharlarga o'z harbiy qismlarini joylashtira boshladilar. Ko'p o'tmay bu shaharlar
aholisi Aleksandrga qarshi qo'zg'olon ko'taradilar. Daryoning o'ng qirg'og'idagi saklar
ham o'z qo'shinlarini bir yerga to'play boshlaydilar. Xuddi shu paytda Baqtriya va
Sug'diyona hududlarida ham Aleksandrga qarshi qo'zg'olonlar boshlanib ketadi.
Aleksandr dastlab Yaksart bo'yida o'z mavqeini mustahkamlashga qaror qilib, bu
yerdagi qo'zg'olonlarni bostirdi. Sug'diyonada mil. avv. 329 yil kuzida Spitaman
boshchiligidagi qo'zg'olonni (Maroqandda) bostirish uchun sarkarda Farnux
boshchiligidagi qo'shinlarni jo'natdi. O'zi asosiy kuchlar bilan saklar ustiga yurish
qildi. Ammo, bu yurish muvafaqiyatsiz tugadi. Farnux boshchiligidagi Maroqandaga
jo'natilgan qo'shinlar Spitaman tomonidan mag'lubiyatga uchradi. Aleksandrning o'zi
asosiy kuchlari bilan Sug'diyonaga qaytishga majbur bo'ldi. O'rta Osiyo hududlarida
ko'tarilgan qo'zg'olonlar yunonmakedon zulmidan ozod bo'lishga qaratilgan bo'lib,
Aleksandrning «varvar»larni osonlikcha bosib olmoqchi bo'lgan rejalarini puchga
chiqardi. Sug'diyonaning tog'li hududlaridagi bosqinchilar qadami yetmagan joylarda
qo'zg'olonchilar yashirinib olgan edilar. Sug'diyonaning deyarli barcha aholisi
Spitaman tomonida bo'lib, uning g'alabalariga katta umid bog'lagan edilar. Aleksandr

esa, mil. avv. 329-28 yillar qishlovini Baqtriyada (ba'zi manbalarda Navtakada
deyiladi) o'tkazar ekan vaqtni behuda ketkazmadi. Farasmanning «daryo ortidagi
saklar davlati» hujumidan xavfsirashi hamda Aleksandrning yurishlarini to'xtatish
harakatlari sabab qilib ko'rsatiladi). Mil.avv. 328 yilning bahoridan yunon-
makedonlarga qarshi kurash yana avj oldi. Mahalliy aholi yirik shaharlar, qal'alar,
tog'li hududlarda kurashni davom ettirdilar. Ahvol jiddiylashganidan xavotirga
tushgan Aleksandr 30 ming qo'shinini 5 guruhga bo'lib, bu guruhlarga ishonchli
sarkardalar – Gefestion, Ptolemey Lag, Perdikka, Ken va Artabozlarni boshliq etib
tayinladi. Yunon-makedonlarning shafqatsiz urushlari natijasida ko'pgina mahalliy
aholi qirilib ketdi. Qolganlari ham tog'li hududlarda kurashni davom ettirdilar. Bu
o'rinda Spitamanning jasorati haqida to'xtalish joizdir. U doimo raqiblarining zaif
joylarini izlar va ularga aynan o'sha joylardan zarbalar berar edi. Spitaman Sug'diy va
baqtriyalik zodagonlar, hamda saklar bilan ittifoqlikda dushmanga qarshi kurashishga
harakat qildi. Manbalarning ma'lumot berishicha mil.avv. 328 yilning oxirida
Spitaman o'z vatandoshlari xiyonatining qurboni bo'ladi. Spitaman tajribali davlat
arbobi va sarkarda bo'lib, u bosqinchilarni Ona – yurtidan haydab chiqarish uchun
imkoniyati bo'lgan barcha tadbirni ko'rdi, choralardan unumli foydalanishga harakat
qildi. U mohir sarkarda bo'lib, dushmanning kichik hatosidan ham unumli foydalanar
va uning zaif tomonlarini topishga harakat qilardi. Ammo, Aleksandr harbiy kuch-
qudrati jihatdan Spitamandan ustun edi. Spitaman halok bo'lganidan so'ng asosan tog'
qal'alari qo'zg'olon o'choqlariga aylanadi. Yozma manbalarda eslatilgan «Sug'd
qoyasi» (yoki «Arimaz qoyasi»), «Xorien qoyasi» shular jumlasidandir. Aleksandr
Makedonskiy mahalliy aholini kuch bilan yengish nihoyatda og'ir ekanligini anglab
yetganidan so'ng turli yo'llar bilan ularga yaqinlashishga qaror qildi. Mahalliy xalq
vakillariga nisbatan siyosatini tubdan o'zgartirdi. Xususan, zardushtiy qohinlariga
birmuncha erkinliklar berib o'zi ham bu dinni qabul qildi. Qo'zg'olon boshliqlari
Oksiart, Sisimitr, Xorien kabilarni avf etib, mol-mulklarini qaytarib berdi. Hatto,
qo'zg'olonga qatnashganlarga mukofotlar tarqata boshladi. Mahalliy aholi bilan

qarindoshlik munosabatlarini o'rnatib Oksiartning qizi go'zal Roksanaga (Rohshanak)
uylandi. Natijada mahalliy zodagonlarning deyarli barchasi Aleksandr hokimiyatini
tan olib uning xizmatiga o'tib ketdilar. Mil.avv. 327 yilning oxirida Sug'diyonadagi
qo'zg'olonning so'nggi o'choqlari ham bostirildi.
1.4.Buyuk ipak yo'li – muloqot va hamkorlik yo'li.
Eng qadimgi yo'llar. O'tgan mavzularda ta'kidlaganidek bronza, davriga kelib
O'rta Osiyodagi tarixiy-madaniy taraqqiyotni tezlashtirgan bir qancha jarayonlar bo'lib
o'tdi. Bronzaning kashf etilishi va jadallik bilan xo'jalik hayotiga kirib kelishi,
o'troq dehqonchilik xo'jaliklarining rivojlanishi natijasida yangi yerlarning
o'zlashtirilishi, qishloqlarning rivojlanib ilk shaharlarga aylanishi, boshqaruv
tizimining yanada murakkablashuvi, qadimgi yo'llarning shakllanishi va nihoyat,
dastlabki ulov va transport vositalarining paydo bo'lishi ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish
uchun ulkan ahamiyatga ega bo'ldi. Aynan bronza davridan boshlab O'rta Osiyoni
Qadimgi Sharq dunyosi bilan bog'laydigan aloqa, savdo-tranzit yo'llari tizimining
paydo bo'lishi va shakllanishi mintaqaning xalqaro aloqalar tizimiga qo'shilishiga asos
bo'ldi.Ta'kidlash lozimki, bronza davrida O'rta Osiyoni Qadimgi Sharqning
sivilizatsiya markazlari bilan bog'laydigan dastlabki savdo-tranzit yo'llarining paydo
bo'lishida iqtisodiy omillar muhim ahamiyat kasb etgan. Masalan, Qadimgi Sharq
sivilizatsiyasi o'chog'lariga O'rta Osiyoning janubiy hududlaridan, avvalo, So'g'diyona
va Baqtriyadan olib ketiladigan metall va nometall mahsulotlar, qimmatbaho toshlar
va nodir minerallarga talab katta bo'lgan. Bunday mahsulotlar ichida Qadimgi
Sharqda yuksak qadrlangan Badaxshon lojuvardi ayniqsa katta ahamiyatga ega
edi.Yuqoridagilardan shunday xulosa chiqarish mumkinki, qadimgi savdo-tranzit
yo'llari bronza davridayoq paydo bo'ladi. Ko'pchilik tadqiqotchilar bu yo'lni
"Lojuvard yo'li" deb ataydilar. Bu yo'l tog'li Badaxshondan boshlanib Mesopotamiya,
Misr, Hindiston hududigacha yetib borgan edi. Bu davrdagi O'rta Osiyoning savdo
yo'llaridan biri Baqtriya va Marg'iyonani Qadimgi Xorazm, So'g'diyona, Markaziy
Qozog'iston va Ural bilan bog'lagan.Mil. avv. III ming yillikda Mesopotamiyada

Badaxshon lojuvardi mashhur bo'lgan. Shumer va Akkaddagi tarixiy-arxeologik
tadqiqotlar natijasida topilgan lojuvarddan yasalgan turli buyumlar shundan dalolat
beradi. Undan tashqari Mesopotamiyaning Uruk, Ur, Kish, Lagash shaharlaridan
Badaxshon lojuvardidan yasalgan turli buyumlar topilgan. Shumer sopol bitiklarida
ham uzoq tog'li o'lkadan oltin, kumush va lojuvard olib kelingani haqida ma'lumot
saqlangan. Demakki, bronza davridagi yana bir yo'l Badaxshondan janubi-sharqqa
tomon Afg'oniston orqali O'rta Osiyoning qadimgi xalqlarini Mesopotamiyaning
shahar-davlatlari bilan bog'lagan."Lojuvard yo'li"ning yana bir yo'nalishi mil.avv. II
ming yillikda Amudaryoning yuqori oqimidan Eron hududi orqali Kichik Osiyoga
ham kirib borgan. Kichik Osiyodagi mashhur Troya shahri xarobalaridan Badaxshon
lojuvardidan tayyorlangan buyumlarning topilishi shundan dalolat beradi. Bronza
davrining yana bir yo'li O'rta Osiyoning janubidagi Baqtriya va Marg'iyonani
Hindistondagi Xarappa va MohinjoDaro, Erondagi Shahri So'xta, Afg'onistondagi
Mundigak kabi madaniyat markazlari bilan bog'lagan. Tadqiqotchilarning fikricha,
Badaxshondagi lojuvard konlaridan boshlangan bu yo'l, Amudaryoning chap
qirg'og'ida, Ko'kcha daryosining Amudaryoga quyilish joyidan shimolroqda
joylashgan Sho'rto'qay makoni orqali o'tgan va bu yerdan bir necha tarmoqlarga
bo'lingan. Mil.avv. II ming yillikka kelib Farg'ona va Shosh hududlari ham Qadimgi
Sharq bilan aloqalar o'rnatadi. Arxeologik tadqiqotlar natijalariga ko'ra, bu davrda
Mesopotamiya shaharlaridan chiqqan savdo yo'llari Eron va Janubiy Turkmaniston
orqali Baqtriya va So'g'diyonadan o'tib Farg'onaga kelgan. Bu yo'lning bir tarmog'i
Farg'onadan g'arbga Qozog'iston cho'llari orqali Ural va Volga bo'yiga ketgan. Yana
bir tarmog'i esa, Farg'onadan sharqqa, Dovon orqali Sintszyan, Shimoliy Xitoyga
ketgan. Bu o'rinda aytib o'tish joizki, bizga ma'lum bo'lgan ma'lumotlar mil.avv. II
ming yillik ohirlariga kelib O'rta Osiyo va Xitoy o'rtasida qizg'in aloqalar yo'lga
qo'yila boshlanganidan dalolat beradi. Xususan, xitoylik arxeologlar Tyanshanning
janubiy yonbag'irlaridagi so'nggi bronza-ilk temir davriga oid Ukunbaka (Sin`baka)
makonidan O'rta Osiyodan keltirilgan temir o'roq va dastali bronza oyna kabi

buyumlarni topganligi xam mintaqaning Sharqiy Turkiston bilan aloqalarining
qadimiyligini asoslab berdi. Qadimgi xitoylik dehqonlarning bu makonidan naqshi va
shakliga ko'ra Chust va Burgulik madaniyatlari sopol idishlariga o'xshash idishlarning
topilishi esa O'rta Osiyo va Xitoyning qadimgi aloqalaridan va bu aloqalarda qadimgi
Choch vohasi va Farg'ona vodiysining tutgan o'rnidan dalolat beradi.O'quvchilar
e'tibor berishlari lozimki, O'rta Osiyoning Qadimgi sharq sivilizatsiyasi markazlari
bilan olib borgan aloqalarida nafaqat qimmatbaho toshlar, birinchi galda lojuvard
katta o'rin tutgan, balki, bu aloqalar bronza davridan boshlaboq iqtisodiy-madaniy
xayotning barcha sohalarini qamrab olgan edi. Mil. avv. III-II ming yilliklarga kelib
O'rta Osiyoning Xitoy, Hindiston, Eron, Mesopotamiya, Misr kabi hududlar va
o'lkalar bilan turli-tuman aloqalari yanada faollashadi. Buni ko'pgina hududlardagi
ibodatxonalar, shaharsozlik madaniyati, sopol idishlar va buyumlar, terrakota
haykalchalaridagi o'xshashliklar misolida ham kuzatishimiz mumkin.Hindistonning
O'rta Osiyo bilan aloqalaridagi yana bir muhim yo'nalish yo'li Shimoliy Afg'oniston
va Surxon vohasidagi bronza davri makonlaridan - Dashli, Sopolli, Jarqo'ton kabilar
orqali o'tib mintaqaning ichki hududlariga olib kelgan. Tadqiqotlarga ko'ra, bu
yo'nalishdagi aloqa yo'li bo'ylab mil.avv. II ming yillikda olib borilgan iqtisodiy-
madaniy aloqalarni Sopollitepa qishlog'idan topilgan tosh va metalldan yasalgan
burgut tasvirli muhrlar hamda Jarqo'ton ko'hna shahridagi moddiy madaniyat
buyumlari ham tasdiqlaydi.Ta'kidlash lozimki, Zarafshonning yuqori oqimidagi
Sarazm madaniyatiga oid turli topilmalar ichida Hind okeanida uchraydigan
chig'anokdan yasalgan taqinchok va munchoqlar, shimoli-g'arbiy Hindistondagi
qadimgi sopol buyumlarga o'xshash kulolchilik mahsulotlari uchraydi.
V.M.Massonning fikricha, bu topilmalar Sarazm makoni shakllanishida Hind daryosi
vodiysidan ko'chib kelgan aholi ham sezilarli o'rin tutganligini, xususan bu manzilgoh
xarappaliklarning
O'rta Osiyo tog'larida mavjud bo'lgan polimetall rudalarni o'zlashtirishga
bo'lgan ehtiyojlarini qondirishda katta ahamiyatga ega bo'lganligini ko'rsatadi. Uzoq

yillar mobaynida O'rta Osiyoning qadimgi yo'llari masalalari bo'yicha ilmiy
izlanishlar olib borgan O'.Mavlonovning tadqiqotlari xulosalariga ko'ra, eneolit va
bronza davrida O'rta Osiyoda ichki va tashqi iqtisodiy-madaniy aloqalarga xizmat
qilgan yo'llar tizimi shakllanadi. Mintaqadagi asosiy aloqa yo'llari asosan tog'
dovonlari, daryo vodiylari, dasht va cho'llar orqali o'tgan yo'llardan keng foydalanish
boshlanadi. Buning natijasida qadimgi ajdodlarimizning mintaqa tabiati va geografik
holati xamda joylashuvi xaqidagi, shu bilan birgalikda, qo'shni o'lkalar
to'g'risidagi tasavvurlari ham kengayib bordi. Bu amaliy bilimlar o'z navbatida
mahalliy, mintaqaviy va transmintaqaviy aloqa yo'llari hakllanishiga asos bo'ldi.Eng
qadimgi yo'llarning birinchi guruhiga mahalliy ahamiyatga ega bo'lgan yo'llar kirgan
bo'lib, ular avvalo, o'troq dehqonchilik markazlarini dehqonchilik qilinadigan yer
maydonlari, ov qilinadigan hududlar, xom ashyo zahiralari mavjud bo'lgan joylar, suv
manbalari va boshqalar bilan bog'lashga; yagona madaniyatga mansub makonlarning
o'zaro aloqalarini ta'minlashga; chorvador qabilalar xo'jaligida muhim o'rin egallagan
qishloq-yaylov-qishloq yo'nalishdagi harakatni boshqarishga hizmat
qilgan.Mintaqaviy ahamiyatga ega bo'lgan ikkinchi guruh yo'llari avvalo, O'rta
Osiyodagi eneolit va bronza davriga mansub turli madaniyatlarning o'zaro aloqalarini
ta'minlashga xizmat qilgan. Mintaqaning ichki iqtisodiy-madaniy taraqqiyotida
muhim o'rin tutgan ko'p tarmoqli bu yo'llar yo'nalishlari O'rta Osiyo o'troq vohalari
o'zlashtirilishiga mos ravishda kengayib borgan. Mintaqaviy aloqa yo'llari bo'ylarida
mahalliy qabilalar va xalqlar nazoratida bo'lgan turli inshootlar va tegishli
infratuzilmalar shakllanib, ilk ulov va transport vositalaridan foydalanishga
o'tiladi.Eng qadimgi yo'llarning uchinchi guruhi transmintaqaviy ahamiyatga ega
bo'lgan yo'llardir. O'rta Osiyoning turli hududlarida metall va nometall qazilma
boyliklari hamda boshqa xom ashyo zahiralarining mavjudligi va Qadimgi Sharq
mamlakatlarida ularga bo'lgan katta talab, ya'ni, iqtisodiy omillar mintaqada tranzit
ahamiyatga ega bo'lgan yo'llar yo'nalishlarining paydo bo'lishiga olib kelgan edi. O'rta
Osiyoni Hindiston, Eron va Mesopotamiya orqali Old Osiyo, Misr, Sharqiy Turkiston

va Xitoy hamda mintaqa shimolidagi dashtlar orqali Sibir va Uralorti hududlari bilan
bog'lovchi tranzit yo'llar - aloqa yo'llari tizimining eng muhim qismi bo'lib, bu yo'llar
orqali olib borilgan iqtisodiymadaniy aloqalar O'rta Osiyoda sivilizatsiya
markazlarining paydo bo'lishi, avvalo, ilk shahar madaniyatining
shakllanishi, keyinchalik, davlatchilik jarayonlari taraqqiyoti uchun muhim
ahamiyatga ega bo'lgan edi.
II.bob.Markaziy Osiyo jahon sivilizatsiyasining ajralmas qismi. Markaziy
Osiyo hududidagi ilk davlat uyushmalari.
2.1.IX-XII asrlarda hukmronlik qilgan davlatlar.
Olimlarning ilmiy faraziga ko‘ra, biz yashayotgan Ona zamin bundan besh
milliard yil ilgari paydo bo‘lib, unda dastlab hech qanday hayot bo‘lmagan. Ona yer
tarixi geologik jixatdan arxey, paleozoy, mezozoy va kaynazoy eralariga bo‘linadi.
Arxey erasi oxilarida Yerda juda oddiy mavjudotlar, paleozoyda esa suvda va
quruqlikda yashovchi hayvonlar, mezozoyda sudralib yuruvchi jonzotlar, kaynazoyda
sut emizuvchi hayvonlar paydo bo‘ladi. Kaynazoy erasining to‘rtlamchi davri bundan
3-3,5 mln. yilgi davrni o‘z ichiga olib, bu davrda odamzotning dastlabki ajdodlari
paydo bo‘ladi. Ingliz olimlari ota-bola Likilar o‘tgan asrning 50-60-yillarida Sharqiy
Afrikada (Olduvoy darasida) qazishma ishlari olib borib oddiy tosh qurollar va
qazilma odam qoldiqlarini topib, ular bundan 3-3,5mln. yil ilgari mavjud bulgan
degan g‘oyani ilgari surdilar. Bu turdagi odamlar fanda “Zinjantrop” (“Ishbilarmon
odamlar” yoki “Gomohabilis”) va “Avstralopitek” (“Janub maymuni”) deb nom
olgan. Zinjantroplardan keyingi davrda yashagan qazilma odamlar qoldiqlari
Indoneziyadagi Yava orolidan XIX asrning oxirlarida topilgan bo‘lib fanda ularni
“Pitekantrop” (“Maymun- odam”) deb atash rasm bo‘lgan. Pitekantroplar bundan
taxminan 1 mln.-700-600 ming yil ilgari (E.Dyubua) yashaganlari aniqlangan.
Shuningdek, 1927 yilda Xitoy hududlaridan topilgan (D.Blek) qadimgi odam

qoldiqlari (“Sinantrop” - “Xitoy odami”) bundan 600-500 ming yil ilgarigi davrga
oidligi aniqlangan. Undan tashqari eng qadimgi qazilma odam qoldiqlari
Germaniyaning Geydelberg, Vengriyaning Budapesht shahri yaqinidan ham topilgan.
“Arxantrop”lar (qadimgi odamlar) eng qadimgi odamlardan farqlanib, ular
zamonamizdan 100-50 ming yil keyin yashaganlar. Qadimgi odamlarning qazilma
qoldiqlari dastavval Germaniyaning Neandertal vodiysidan topilganligi sababli fanda
ularni “Neandertal odami” deb nomlash qabul qilingan. Neandertal qiyofasidagi
odamlarning suyak qoldiqlari bugungi kunga qadar Afrika, O‘rta Yer dengizi
qirg‘oqlari, O‘rta Osiyo, Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlari hududlaridan, Qora
dengiz bo‘ylaridan, Shimoliy Yevropa hamda Osiyo yerlaridan ko‘plab topilgan. Bu
qiyofadagi odamlar nisbatan jismoniy jihatdan ancha baquvvat bo‘lib, 25-26 yil umr
ko‘rgan. Ular toshdanxilma-xil qurollar yasashni bilganlar. 1968 yilda tadqiqotchilar
Fransiyaning Tordoni viloyatidagi Kromanon g‘oridan 5 ta odam daf etilgan mozorni
ochib o‘rganadilar. Tadqiqotlardan shu narsa ma’lum bo‘ldiki, bu yerda baland bo‘yli
(180 sm.), tashqi ko‘rinishi va qiyofasi, miya hajmi zamonaviy odamlarga o‘xshash
odamlar dafn etilgan. Olimlar g‘ordan topilgan odamlar qoldiqlarini g‘or nomi bilan
“kromanon odami”, ya’ni “zamonaviy odam” deb atadilar. Zamonaviy odam
qoldiqlari bugungi kunda yer yuzining yuzdan ziyod makonlaridan ochib o‘rganilgan.
Ta’kidlash lozimki, kromanon odami zamonasiga kelib dastlabki ajdodlarimizning
biologik va jismoniy qiyofasi hozirgi zamon odamidan farq qilmaydigan darajada edi.
Kromanonlar davri urug‘chilik jamoasi davri edi. O‘tgan asrning 80-yillarida arxeolog
O‘.Islomov boshchiligidagi tadqiqotchilar Farg‘ona vodiysidagi Selungur (So‘x
tumani) g‘oridan paleolit davri makonini ochishga muvaffaq bo‘ldilar. So‘nggi
tadqiqotlar natijalariga qaraganda Selungur ilk paleolit davriga oid bo‘lib o‘n uchta
madaniy qatlamdan iborat. Bu qatlamlardan juda ko‘plab ibtidoiy tosh qurollar
topilgan. Bu qurollar ko‘p hollarda Olduvoy qurollariga o‘xshab ketadi.
Tadqiqotchilarning fikrlariga qaraganda, Selungur topilmalarining yoshi 1 mln. yildan
ziyodroqdir. Selungur topilmalari orasidan eng ahamiyatlisi qadimgi odam jag‘

suyaklari, tishlari va yelka suyaklaridir. Fanda “Farg‘ona odami”-”Fergantrop” deb
nomlangan bu qazilma odam qoldiqlari eng qadimgi odam haqidagi tasavvurlarimizni
yanada kengaytirish bilan birga O‘rta Osiyo, xususan O‘zbekistonning insoniyat
paydo bo‘lib rivojlangan o‘choqlardan biri ekanligini uzil-kesil isbotlaydi. Bu davrga
oid O‘zbekistondagi dastlabki yodgorlik Teshiktosh (Surxondaryo) g‘or makoni 1938
yilda A.Okladnikov tomonidan ochilgan edi. Keyinchalik O‘rta Osiyo hududlarida
tadqiqotchilar tomonidan o‘rta paleolit davriga oid ko‘plab makonlar aniqlandi va
ularda tadqiqot ishlari olib borildi. So‘nggi paleolit uzoq davom etgan qadimgi tosh
asrining oxirgi bosqichi bo‘lib, nisbiy tarzda mil. avv. 40-12 ming yilliklarni o‘z
ichiga oladi. Bu davr yodgorliklari muste madaniyati yodgorliklari madaniyatiga
nisbatan kamroq o‘rganilgan. Hozirgi kunga qadar O‘rta Osiyoda bu davrga oid 30
dan ziyod makonlar ochilgan. Samarqand (shaharning o‘zida), Xo‘jag‘or (Farg‘ona
vodiysi), Shug‘nov (Pomir etaklari), Ko‘lbuloq (Toshkent viloyati), Qorakamar
(Tojikiston), Achisay (Qozog‘iston) yodgorliklari shular jumlasidandir. Tosh asrining
keyingi rivojlanish davri fanda mezolit (o‘rta tosh) asri deb qabul qilingan. O‘rta
Osiyoda mezolit davri nisbiy tarzda mil. avv. 12-7 ming yilliklar deb qabul qilingan.
Mezolit-odamlarning yer yuzi bo‘ylab keng tarqalish davri bo‘lib, Machay
(Surxondaryo), Obishir (Farg‘ona vodiysi), Markaziy Farg‘ona, Bo‘zsuv, Qo‘shilish
(Toshkent), Aydabol, Jayronquduq (Ustyurt), Oshxona, Chilchorchashma
(Tojikiston), Darayi sho‘r (Vaxsh vohasi) kabilar shular jumlasidandir. O‘rta Osiyo
tarixida neolit davrining (yangi tosh asri) yuqori chegarasi mil.avv.VI-quyi
chegarasi IV-III ming yilliklar bilan belgilanadi. Bu davr O‘rta Osiyoda uchta:
Joytun, Kaltaminor va Hisor madaniyatlarining rivojlanishi bilan izohlanadi. Neolit
davri qabilalari aksariyat hollarda daryo sohillari va tarmoqlari yoqasida, ko‘l
bo‘ylarida yashab, tabiiy imkoniyatlardan kelib chiqqan holda baliqchilik va ovchilik
yoki dehqonchilik va chorvachilik, ayni vaqtda qisman hunarmandchilik bilan
shug‘ullanganlar. Tadqiqotlar natijalariga qaraganda tosh va bronza davrlari o‘rtasida
mis-tosh (eneolit) davri bo‘lganligi aniqlangan. Bu davr metall qurollarning barchasi

bronzadan qilinmay sof misdan yasalganligi ma’lum. O‘rta Osiyoda eneolit davri
nisbiy tarzda mil. avv. IV ming yillikning oxiri-III ming yillikning boshlarini o‘z
ichiga oladi. Bu davrda mis o‘zining kimyoviy xossalari (tez eruvchanlik,
egiluvchanlik) tufayli xo‘jalik hayotda ustunlik qila olmadi. Ishlab chiqarishda
avvalgidek tosh qurollar asosiy o‘rinda bo‘lib qoldi. Shuning uchun ham bu davr mis-
tosh asri deb yuritiladi. Eneolit davriga oid muhim yodgorliklar Janubiy
Turkmanistondagi Anov va Nomozgohtepa hududlarida aniqlangan. Bu yerdagi uy-
joylar xom g‘ishtdan qurilgan. Moddiy topilmalar orasida mis qurollar tosh qurollarga
nisbatan kamchilikni tashkil etadi. O‘lkamizdagi qoyatosh rasmlarning eng nodir
namunalari Zarautsoy, Sarmishsoy, Bironsoy, Ko‘ksaroy, Takatosh, Teraklisoy
kabilar bo‘lib, ular yuzdan ziyoddir. Mazkur joylardagi qoyatoshlarda
O‘zbekistonning qadimgi va hozirgi hayvonot olami vakillarining rasmlarini kuzatish
mumkin. Jamiyat hayotida metallning keng yoyilishi, hunarmandchilikning
ixtisoslashuvi, alohida xo‘jalik tarmog‘i sifatida shakllanib rivojlanishi jamiyatdagi
iqtisodiy taraqqiyot uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lib, davlatchilik paydo bo‘lishi
uchun muhim bo‘lgan qo‘shimcha mahsulot ko‘payishiga turtki bo‘ldi. Ilk
davlatlarning paydo bo‘lishida o‘zaro ayirboshlash, savdo-sotiq va madaniy
aloqalarning ham ahamiyati nihoyatda katta bo‘lgan. O‘lkamiz hududlarida dastlabki
shahar madaniyatining shakllanishi ham jamiyat taraqqiyotida bo‘lgani kabi uzluksiz
taraqqiyot yo‘li bilan rivojlangan. Bu qonuniyatga ko‘ra shaharsozlik madaniyatining
shakllanishi uzoq va bosqichma-bosqich davrlarni bosib o‘tgan. O‘zbekistonning turli
hududlarida tadqiqotchilar qadimgi shahar xarobalarini topib tekshirdilar. Ko‘p sonli
arxeologik topilmalarning dalolat berishicha bu ko‘hna shaharlar ba’zilarining yoshi 2
700-3000 yildan kam emas. Ularga Afrosiyob, Ko‘ktepa (Samarqand), Qiziltepa
(Surxon vohasi), Uzunqir, Yerqo‘rg‘on (Qashqadaryo vohasi) va boshqalar kiradi. Bu
ko‘hna shaharlar tarixi hozirgi Samarqand (Afrosiyob-Maraqanda), Kitob-Shahrisabz
(Uzunqir) yoki Qarshi (Erqo‘rg‘on) hududlarida davom etdi. Vatanimiz tarixini
o‘rganishidagi dastlabki yozma manba sifatida “Avesto” katta ahamiyat kasb etadi.

“Avesto”da ahmoniylargacha bo‘lgan geografik, hududiy nomlar, atamalar, ijtimoiy-
iqtisodiy ma’lumotlar, siyosiy tarix, diniy falsafa va turli ma’lumotlar saqlangan.
Davlatchilik paydo bo‘lishining muhim belgilaridan biri jamiyatning ijtimoiy
tabaqalarga bo‘linishi hisoblanadi. Ko‘pchilik manbalardan bizga ma’lumki, Avesto
jamiyati quyidagi to‘rtta tabaqaga bo‘linadi: 1) qohinlar 2) harbiylar 3) dehqon-
chorvadorlar 4) hunarmandlar. Jamiyatning bunday tabaqalashuvi qadimgi, ya’ni,
zardushtiylikkacha bo‘lgan a’analarni o‘zida aks ettiradi. Bu an’analar ayrim
o‘zgarishlar bilan ko‘p asrlar, Avestodan keyingi davrlarda ham saqlanib qoladi.
Jamiyatning boshqaruv tartibi haqida Avestoda ma’lumotlar saqlangan. Manbada
keltirilishicha, oriylar o‘lkasi quyidagi to‘rtta ma’muriy hududiy birlikka bo‘linadi: 1-
patriarxal oilaga tegishli bo‘lgan turar-joylar (nmana); 2-qishloqlar (vis); 3- tumanlar
(zantu); 4-viloyat – o‘lka (daxyu). Ushbu birliklarning har biri o‘z yo‘lboshchisiga
ega bo‘lgan: 1-nmanopati (uy boshlig‘i); 2-vispati (qishloq boshlig‘i); 3-zantupati
(tuman oqsoqoli); 4-daxyupati (viloyat – o‘lka yo‘lboshchisi). Yunon-rim
tarixchilaridan birinchi bo‘lib “tarixning otasi” Gerodot (mil.avv. V asr) O‘rta Osiyo
xalqlari haqida ma’lumotlar beradi. Gerodotning O‘rta Osiyo to‘g‘risidagi asosiy
fikrlari forslarning sak-massagetlarga qarshi yurishlari, Kir II va To‘maris o‘rtasidagi
siyosiy munosabatlar, ahmoniylar harbiy qo‘shinlari safida yurtimiz xalqlari
jangchilarining ishtiroki, ularning yarog‘-aslahalari, yo‘lboshchilari, fors-yunon
urushlarida ularning jasorat ko‘rsatganligi, xalqlarning ahmoniylar davlatiga
bo‘ysunishi va soliq tartibi, sak-massagetlarning turmush tarzi va diniy e’tiqodi va
boshqa ayrim ma’lumotlardan iborat. Baqtriya, So‘g‘diyona, Xorazm “Katta
Xorazm” ( Avesto tilida Xvarizam, qadimgi fors tilida Xvarazmish, qadimgi yunon
tilida Xorasmiya) davlatining hududiy joylashuvi va paydo bo‘lgan davri masalalari
ancha munozarali mavzu. Arxeologik tadqiqotlar ayrim hollarda yozma manbalar
ma’lumotlarini tasdiqlamaydi. Mil. avv. IX-VIII asrlar Xorazm madaniyati Amirobod
nomi bilan mashhurdir. Bu madaniyatning me’morchilik yodgorliklari asosan chayla
va yarim yerto‘lalardan iborat bo‘lib mustahkam turar joylar uchramaydi.

Xorazmdagi dehqonchilikning rivojidan darak beruvchi yirik sug‘orish inshootlari,
mustahkam mudofaaga ega bo‘lgan turar joylar (Ko‘zaliqir, Ding‘alja) mil. avv VI-V
asrlarga oiddir. Mil. avv. VII asrning oxiri - VI asrda Xorazmda qurilish va
hunarmandchilik ancha rivojlangan. Tadqiqotlar natijasida bu hududlardan bronza va
temirdan yasalgan mehnat hamda harbiy qurollar, sopol urchuqlar, bronza igna,
bigizlar, sopol idishlar topilgan. Bu topilmalar qo‘shni Marg‘iyona, Baqtriya va
So‘g‘diyona topilmalariga o‘xshab ketadi. Tadqiqotchilarning fikrlariga qaraganda,
O‘rta Osiyodagi ilk davlat uyushmalaridan biri Qadimgi Baqtriya davlatidir .
Baqtriyaliklarning yurti Surxon vodiysi, Afg‘onistonning shimoli-sharqi,
Tojikistonning janubiy hududlarida joylashib, turli yozma manbalarda Baxdi,
Baqtrish, Baqtriyona, Baqtriya, Baxli, Baxlika deb tilga olingan. mil. avv. IX-VIII
asrlarda Baqtriya hududida harbiy ahamiyatga ega bo‘lgan siyosiy birlashmalar
tashkil topadi. Mil. avv. VIII-VII asrlarga kelib Qadimgi Baqtriya davlati Sharqdagi
kuchli davlatlardan biriga aylanadi. Turli manbalardagi So‘g‘da, So‘g‘uda,
So‘g‘diyona nomlari bilan mashhur bo‘lgan qadimgi tarixiy-madaniy o‘lka hozirgi
Zarafshon va Qashqadaryo vohalarini o‘z ichiga olgan Ilk davlatchilikning eng asosiy
belgilaridan bo‘lgan ko‘hna shahar xarobalari So‘g‘diyonadan to‘rtta (Erqo‘rg‘on,
Afrosiyob, Uzunqir, Ko‘ktepa) topib o‘rganilgan bo‘lib, ular hozircha
O‘zbekistondagi eng qadimgi rivojlangan shahar madaniyatini o‘zida aks ettiradi. Mil.
avv. 540-330 yillar O‘rta Osiyoning tarixiy-madaniy viloyatlari ulkan Ahmoniylar
davlati tarkibiga kirar edi. Mil. avv. IV asrning o‘rtalaridan boshlab esa, Bolqon
yarim orolidagi shahar-davlatlar kuchaya boshlaydi va Makedoniya podshosi Fillip II
boshchiligida mil. avv. 336 yilda ahmoniylar davlatiga qarshi kurash boshlandi.
Ammo, Fillip II ning o‘ldirilishi tufayli bu kurash to‘xtab qoldi. O‘sha yili taxtga
Fillip II ning o‘g‘li 20 yoshli Iskandar (Aleksandr) o‘tirdi. Bu paytga kelib, yunon
shahar-davlatlarida Iskandarga qarshi harakatlar boshlangan bo‘lib, yosh podsho bu
harakatlarning barchasini shafqatsizlik bilan bostirdi. Iskandar ahmoniylarga qarshi
urushga jiddiy kirishib Kichik Osiyodan Parmenion boshliq qo‘shinlarni chaqirtirdi.

Harbiy kengash tuzib quruqlikda va suvda harakat qilayotgan qo‘shinlar oldiga aniq
vazifalar qo‘ydi. Bir necha g‘alabadan so‘ng mil. avv. 330-329 yillar qishida
Makedoniyalik Iskandar qo‘shinlari Hinduqush dovonidan o‘tib Shimoliy Baqtriya
yerlariga chiqib keladilar. Bu paytdagi Baqtriya satrapi Bess o‘z qo‘shinlari bilan
Iskandarga qarshi chiqdi. Ammo, tajribali yunon-makedon qo‘shinlaridan
mag‘lubiyatga uchradi. Iskandar Baqtriyaning poytaxti Baqtra shahri, Aorn, Drapsak
kabi mustahkam qal’alarni egalladi. Maroqandadan so‘ng yunon-makedon
qo‘shinlarining yurishi nihoyatda og‘ir kechdi. Mahalliy so‘g‘diy aholi dushmanni
o‘ta norozi kayfiyatda kutib oldi hamda bir tan- bir jon bo‘lib unga qarshi chiqdi.
Natijada Baqtriya va So‘g‘diyona hududlarida ham Iskandarga qarshi qo‘zg‘olonlar
boshlanib ketadi. Asosan Spitamen boshchilik qilgan bu qo‘zg‘alonlar mil.avv. 329-
327 yillarda shafqatsizlarcha bostirildi. Yunon-makedon bosqinchilariga qarshi uch
yil davomida kurash olib borar ekan, O‘rta Osiyo xalqlari mislsiz jasorat namunalarini
ko‘rsatdilar. Ular yunonlar o‘ylaganidek, “varvarlar” va madaniyatdan orqada qolgan
emas, balki o‘z davrining yuksak harbiy san’ati va madaniyatiga ega ekanliklarini
namoyish etdilar. Iskandar qo‘shinlari butun Sharq davlatlarini o‘zlariga
bo‘ysundirganlarida So‘g‘diyona va Baqtriyadagi kabi qattiq qarshilikka uchramagan
edilar. Bu holni Iskandar tarixini yozgan ko‘pgina qadimgi davr tarixchilari ham
e’tirof etadilar mil.avv. III asrning boshlarida Qang‘ davlati paydo bo‘ldi. Bu
davlatning asosiy negizini Sirdaryoning o‘rta oqimida yashovchi qang‘lar tashkil
etganlar. Mil.avv. II-I asrlarga oid Xitoy manbalari dehqonchilik va chorvachilik,
ayniqsa yilqichilik keng rivojlangan Dovon (Da-yun, Farg‘ona) davlati haqida
ma’lumotlar beradi. Tadqiqotchilarning fikrlariga qaraganda, Dovon davlati ma’lum
siyosiy uyushmani tashkil etgan bo‘lib, davlatni boshqaruvchi hukmdor manbalarda
“van” (podsho) unvoni bilan ish yuritgani ta’kidlanadi. Davlat hukmdori
mamlakatning siyosiy va diniy hayotida katta ahamiyatga ega bo‘lgan oqsoqollar
kengashiga tayanib ish ko‘rgan. Oqsoqollar urush va sulh tuzish masalalarini hal
etishda ishtirok etganlar, ba’zan ular hukmdorning taqdirini hal etganlar. Manbalar

Dovon davlatining poytaxtlari - bosh shahar Ershi va ikkinchi shahar Yuchen
( davlatning sharqida) haqida ma’lumotlar beradi. Tadqiqotchilar bosh shaharni
Marhamat (Andijon vil.) va ikkinchi shaharni Shurabashot (O‘zgand vohasi Qirg‘.)
o‘rnida bo‘lgan deb hisoblaydilar. IX asriga qadar davlatchilik rivoji. Kidariylar,
xioniylar va eftaliylar. Turk hoqonligi Islom dini. Arab xalifaligi davrida
Movarounnahr.
IX-XII asrlarda hukmronlik qilgan davlatlar. Tohiriylar IX asrga kelib
Xalifa Xorun ar-Rashid vafotidan keyin uning o‘g‘illari Ma’mun va Amin o‘rtasida
o‘zaro kurash boshlanib ketdi. Hokimiyat uchun bo‘lgan kurashda Tohir ibn Husayn
Ma’mun tomonidan turib Aminga qarshi kurashdi. Ayrim manbalarning guvohlik
berishicha, 813 yilda Ma’mun xalifalik markazi Bog‘dodni egallaydi hamda bir necha
yil mobaynida Tohir ibn Husayn xalifa saroyida yuqori lavozimlarda xizmat qiladi.
821 yilda esa Tohir ibn-Husayn Xurosonga noib etib tayinlanadi (o‘sha davrda
Movarounnahr ham Xuroson tarkibiga kirar edi). Tohir ibn-Husayn Nishopur shahrini
o‘zining qarorgohi etib tanladi va xalifalikdan mustaqil siyosat yurgizishga harakat
qildi. Natijada u 822 yilda Ma’mun odamlari tomonidan o‘ldirildi. Uning o‘rniga
o‘g‘li Talxa ibn Tohir (822-830 y.) noib etib tayinlandi. Buning sababi shunda ediki,
xalifalik aynan mahalliy hukmdorlarning kuchidan arablarga qarshi qo‘zg‘olonlarni
bostirishda foydalanar edi. Talxadan keyin taxtga o‘tirgan Abdulloh ibn Tohir
o‘zigacha bo‘lgan noiblar siyosatini davom ettirdi. Bu davrda Xuroson noibligiga
Movarounnahr, Xorazm, Seyiston, Ko‘histon, Tabariston va Jurjon hududlari kirgan.
Har bir viloyat bir necha ma’muriy birliklarga bo‘lingan. Bu birliklar katta va kichik
tumanlardan iborat bo‘lgan. Abdulloh o‘z hokimiyatini mustahkamlash maqsadida
ayrim harbiy islohotlar o‘tkazgan edi. Bundan tashqari yuritgan siyosatning
xususiyatlaridan yana biri, ularning islomlashtirish siyosati edi. Ayrim ma’lumotlarga
ko‘ra, Tohiriylar davrida O‘rta Osiyoning barcha hududlarida islom dini tarqaladi.

Safforiylar IX asrning 60-70 yillaridan e’tiboran tohiriy hukmdorlarga qarshi xalq
harakatlari kuchaydi. Bu harakatga G‘oziylar boshchilik qildilar. (“G‘oziylar” asosan
ko‘chmanchi qabilalar hujumini bartaraf qilish maqsadida kambag‘al hunarmandlar
va yersiz ziroatchilardan tashkil topgan qurolli qo‘shin). G‘oziylar harakatini aka-uka
Yoqub va Amr binni Lays boshqardilar. Ular dastlab Seyistonda hokimiyatni qo‘lga
olgach, 873 yilda tohiriylarning qo‘shinlariga katta zarba berib, Xuroson poytaxti
Nishopurni egalladilar. Shu davrdan e’tiboran tohiriylar sulolasi barham topdi va
Xurosonda hokimiyat (misgarlar, Yoqub va Amr asli hunarmand-misgar-”saffor”
edilar.) qo‘liga o‘tib ketdi. Rasmiy jihatdan Xuroson va Movarounnahr ustidan
hukmronlik qilib turgan tohiriylar sulolasining inqirozga uchraganligi
Movarounnahrdagi mahalliy hokimlarning o‘lkani to‘la mustaqilligini ta’minlash sari
harakatlari uchun qulay imkoniyatlar yaratib berdi. Endi bu davrda somoniylar siyosiy
maydondagi kurashda erkin harakat qila boshladilar va ular Movarounnahrda
markazlashgan bir butun davlat barpo qilishga kirishdilar
Somoniylar Mustahkamlanib borayotgan Somoniylar davlatini zaiflashtirish
maqsadida Arab xalifasi 898 yilda Movarounnahr hokimligidan Ismoilni tushirib
uning o‘rniga safforiylar sulolasidan Amr ibn Laysni hokim etib tayinlash haqida
yorliq jo‘natadi. Ismoil 899 va 900 yillardagi harbiy to‘qnashuvlarda Amr ibn Lays
boshliq safforiylar qo‘shinlarini tor-mor keltirdi. Xalifa Ismoil ibn Ahmadni hokim
sifatida tan olishga majbur bo‘ldi. Shunday qilib, Xorazm, Isfijob, Chag‘oniyon
va Xuttalondan tashqari (ularning hokimlari somoniylarga tobe’ edilar), ulkan hudud
(Movarounnahr va Xuroson) somoniylar tomonidan bo‘ysundirilgan edi. Ular bu
yerda 100 yilcha hukmronlik qildilar
Qoraxoniylar davlati Yettisuv hududidagi Qarluq (756-940) davlati o‘rnida tashkil
topdi. Uning asoschisi Sotuq Bug‘roxon (915-955) hisoblanadi. U 942 yili
Bolasog‘un hokimini mag‘lub etib, o‘rniga o‘zini xoqon deb atadi. Qoraxoniylar
davlatiga ikki qabila-Yag‘mo va Chigil qabilalari birlashdilar. Somoniylar

lashkarboshisi Abul Ibrohim Ismoilning (Muntasir) Buxoroni ozod etish yo‘lidagi
urinishlari 1005 yilda muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Somoniylarning G‘aznadagi
noibi Sabuktegin 997 yilda vafot etdi. O‘rniga uning o‘g‘li Mahmud G‘azna hokimi
bo‘ldi. Somoniylar amiri Mansur ibn Nuh (997-999) uning ta’sirida edi. 1001 yilda,
Sulton Mahmud Qoraxoniylar xoni Nasr bilan shartnoma tuzib, Amudaryoni ikki
o‘rtadagi chegara qilib belgiladi. Somoniylar davlati o‘rnida ikki ulkan davlat tashkil
topdi: birinchisi-Qoshg‘ardan Amudaryogacha cho‘zilgan Sharqiy Turkistonning bir
qismida, Yettisuv, Shosh, Farg‘onaning qadimgi hududlarini o‘z ichiga olgan
Qoraxoniylar davlati; ikkinchisi – Shimoliy Hindiston sarhadlaridan Kaspiy
dengizining janubiy qirg‘oqlarigacha cho‘zilgan hamda hozirgi Afg‘oniston va
Shimoli sharqiy Eronni o‘z ichiga olgan G‘aznaviylar davlati edi.
G‘aznaviylar G‘azna shahrini Xurosonning siyosiy markaziga aylanishi X asrning
ikkinchi yarmiga to‘g‘ri keladi. G‘aznaviylar davlatining asoschisi Sobuqtegin bo‘lib,
bu davlat uning o‘g‘li Mahmud G‘aznaviy davrida musulmon olamining eng kuchli
davlatiga aylandi. Bu davlatning hududi Mahmud G‘aznaviyning istilochilik
yurishlari tufayli shimoliy va shimoli-g‘arbiy Hindistondan Chag‘aniyon va
Xorazmgacha cho‘zilgan bo‘lib, unga Eronning katta qismi ham kirgan edi. Mahmud
G‘aznaviy Movarounnahrdagi qoraxoniylar siyosatiga va ayniqsa Xorazmga katta
ta’sir ko‘rsatar edi. O‘z davrining iqtidorli sarkardasi va qo‘ttiqqo‘l hukmdori bo‘lgan
Mahmud G‘aznaviy 1030 yilda vafot etadi. Shundan so‘ng taxtni uning o‘g‘li Ma’sud
(1030-1041) egallaydi. Lekin Ma’sud otasi tuzgan davlatni butunligicha saqlab
qololmadi.G‘aznaviylar sultoni Ma’sud Xurosonga yurish qilgan turkiy-saljuqiylar
bilan ko‘p bor jang olib borishga majbur bo‘ldi. Mahmud G‘aznaviyning ruxsati bilan
shimoliy Xurosonga joylashib olgan saljuqiylar bu davrga kelib, g‘aznaviylar uchun
katta xavf tug‘dira boshladi. 1035 yilda saljuqiylarning Xurosonga yangi hujumi
boshlanadi. Nishopurdan Niso shahriga yetib kelgan g‘aznaviylar qo‘shini
saljuqiylarga zarba bergan bo‘lsada, Saljuqiyning nevarasi Tog‘rul va Changri
boshchiligidagi turkmanlar kechasi G‘aznaviylar qarorgohiga hujum qiladi va g‘alaba

qozonadi. 1037 yil aprel oyida turkmanlar Mari viloyatini uzil-kesil egallashga
erishdilar va Bag‘dodda xalifaga hokimiyat uchun yorliq berishni so‘rab elchi
jo‘natadilar. Shu tariqa Xurosondagi yangi davlatga-Saljuqiylar davlatiga asos solindi.
Xorazmshohlar Xorazmning mustaqil davlat sifatida shakllanishida ko‘p xizmat
qilgan hukmdor Qutbiddin Muhammad Otsiz (1127-1156) bo‘ldi. Saljo‘qiy Sulton
Malikshoh davrida Xorazmni hukmdori bo‘lgan Anushteginning nevarasi Otsiz o‘zi
tobe bo‘lgan Saljo‘qiy sultonlarining har bir xatosidan ustalik bilan foydalandi. Ayyor
diplomat va mohir sarkarda bo‘lgan Otsiz mustaqil tashqi siyosat olib bordi. U
Xorazm yerlarini ancha kengaytirib, Sirdaryoning quyi oqimi yerlarini,
Mang‘ishloqni bosib oladi.
2.2.Amir Temur va Temuriylar davlati .
Buyuk davlat arbobi va mahoratli sarkarda Amir Temur 1336 yil 9 aprelda
(hijriy 736, sha’bon oyining 25 kunida) Keshga qarashli Xo‘ja Yangi (hozirgi
Yakkabog‘ tumani) qishlog‘ida barlos beklaridan biri Amir Tarag‘ay ibn Barqal
oilasida dunyoga keldi. Onasi Takinaxotun Keshning obro‘li bekalaridan biri bo‘lgan.
1360-1361 yillarda Mo‘g‘uliston hukmdori hoqon Tug‘luq Temur Movarounnahrning
ichki hayotiga rahna sola boshlaydi. Uning bosqinchilik tadbirlari O‘rta Osiyolik
mustaqil hukmdorlarga ma’lum bo‘lganidan keyin ular sarosimaga tushib qolganlar.
Shular qatoriga Kesh amiri Hoji Barlosni ham kiritish mumkin. Tug‘luq Temur
Xo‘jandni ishg‘ol etish niyatida Sirdaryodan o‘tganidan so‘ng Movarounnahr amirlari
va Hoji Barlos qo‘rquvdan o‘z jonlarini xalos etish uchun Amudaryodan o‘tib
Xurosonga ketib qoldilar.1360-1370 yillarda Movarounnahr siyosiy hayotida Amir
Temur bilan bir qatorda ta’sir o‘tkazgan shaxslardan yana biri Amir Qozog‘onning
nabirasi amir Husayn edi. Balx va uning atrofidagi yer-mulklar uning tasarrufida edi.
Amir Xusayn bilan Sohibqiron Temurning bir-birlari bilan juda yaqinlashgan va
yaxshi munosabatda bo‘lgan davrlar 1361-1365 yillarni o‘z ichiga oladi.1366-1370
yillar oralig‘ida Amir Temur o‘z e’tiborini ichki ishlarga qaratdi. Amir Husayn va

Amir Temur o‘rtasidagi ziddiyatlar 1370 yilda Husaynning o‘ldirilishi va Amir
Temurning taxtga o‘tirishi bilan yakunlandi. Movarounnahrning amaldagi xoni
Chingizxon avlodiga mansub bo‘lgan Suyurg‘atmish qo‘liga o‘tdi. Davlat boshqaruv
tizimi esa Movarounnahr amiri nomini olgan Amir Temir qo‘lida qoldi, hamda Kesh
shahridan Samarqandga ko‘chib, uni o‘z davlatining poytaxtiga aylantirdi. Amir
Temurning Movarounnahrdagi birlashtirish siyosati boshlangan edi. U Amudaryo va
Sirdaryo oralig‘ida turgan yerlarni o‘ziga bo‘ysundirib, o‘ziga itoat ettirdi. Farg‘ona,
Shosh viloyatlarini o‘z tasarrufiga kiritish unga qiyin bo‘lmadi. Sirdaryoning quyi
oqimidagi Oltin O‘rdaga qarashli erlarni egallashda u bu yerlardagi ichki sulolaviy
urushlardan foydalandi.Amir Temurning harbiy yurishlari tarixda “uch yillik” (1386-
1388) “besh yillik” (1392-1396) “etti yillik” (1399-1405) urushlar deb nom olgan.
Temur 1381 yilda Hirotga yurish qiladi. Bu davrda Hirotni kurdlar sulolasi boshqarar
edi. Ularning hukmdori G‘iyosiddin Pir Ali Temurga qattiq qarshilik ko‘rsatmadi.
Lekin 1383 yilda Hirotda qo‘zg‘olon ko‘tarildi. Qo‘zg‘olon bostirildi va kurdlar
sulolasi qulashi bilan sarbadorlarning so‘nggi hokimi bo‘lgan Ali Muayyod ixtiyoriy
suratda o‘z yerlari va hokimiyatini Temurga topshirdi. XIV asrning 80-yillari
o‘rtasiga kelib butun Xuroson Amir Temur ixtiyoriga o‘tdi. “Uch yillik” urush
davrida Amir Temur Ozarbayjon, Tabriz, Mozandaron, G‘ilonni bo‘ysundiradi.
Shundan keyin u Kavkazga yurish boshlab, Tiflis, Arzirum va Van qal’asini egalladi.
Amir Temur 35 yil davomida harbiy yurishlar qiladi. Bu yurishlar natijasida u buyuk
davlat tashkil qilishga erishdi. Uning tarkibiga Movarounnahr, Xorazm, Kaspiy
atrofidagi viloyatlar, hozirgi Afg‘oniston, Eron, Turkiya, Hindiston, Iroq, Janubiy
Rossiya, Kavkaz va G‘arbiy Osiyoning bir qator mamlakatlari kiradi. Amir
Temurning muvaffaqiyatiga avvalo uning nodir harbiy iste’dodi sabab bo‘ldi. Amir
Temur qo‘shinida qat’iy tartib va intizom o‘rnatilgan edi. Har bir jang rejasini va
barcha qismlar uchun yo‘l-yo‘riqlarni o‘zi ishlab chiqardi. Uning harbiy iste’dodi
Anqara yaqinida Sulton Boyazidga qarshi jangda ayniqsa yorqin namoyon bo‘ldi.
Armiyaning yuragini va qo‘mondonlik o‘zagini barlos urug‘i vakillari tashkil etardi.

Shu davr voqealarining shohidi bo‘lganlarning guvohlik berishicha barloslar harbiy
qo‘nimsizlikka nihoyatda chidamli, yoydan o‘q uzishga juda usta, o‘z hukmdorlariga
sodiq va sabr-toqatli bo‘lganlar.
2.3.O‘rta Osiyoning xonliklarga bo‘linib ketishi, uning sabab va oqibatlari.
1487-1488 yillarda O‘tror, Sayram, Yassa (Turkiston), Sig‘noq shaharlarini
bosib olib, o‘z hukmronligini Dashti Qipchoqda mustahkamlagan Muhammad
Shayboniyxon 1499 yildan Movarounnahrni egallashga jiddiy kirishdi. U yerdagi
asosiy dushmani Boburdan 1501 yilda Samarqandni tortib olgan Shayboniyxon 1503
yilda Toshkentni, 1504 yilda Xisorni, 1505 yilda 10 oylik qamaldan keyin Urganchni,
1507 yilda Hirotni, 1509 yilda Marvni o‘ziga bo‘ysindiradi. Natijada Dashti Qipchoq,
Xorazm, Movaraunnahr, Xurosonni birlashtirgan Shayboniyxon Mashhad va Tus
shaharlarini egallab Eronda Shoh Ismoil asos solgan Saffaviylar davlatiga xavf soladi.
1510 yilda Marv yaqinidagi jangda Shoh Ismoil qo‘shinlaridan mag‘lubiyatga
uchragan Muhammad Shayboniyxon og‘ir yarador bo‘lib, vafot etadi.
Muhammad Shayboniyxon vafotidan keyin Ko‘chkunchixon (1512-1529) va
Abu Sa’id (1523-1533) davrida Movarounnahr va Xurosonda markaziy hokimiyat
zaiflashib, amirlar va sultonlar o‘rtasida nizo kuchaydi. Bu paytda Xorazm mustaqil
davlat bo‘lib ajralib chiqdi va Turkiston yerlari parchalandi. O‘zaro urushlarga
birmuncha barham bergan, Shayboniyxonning ukasi Mahmud Sultonning o‘g‘li
Ubaydulla Sulton 1512 yilda Buxoro hukmdori bo‘lgan bo‘lsa, 1533 yildan butun
markazlashgan o‘zbek davlatining oliy hukmdori etib saylandi. Ubaydullaxon
poytaxtni Samarqanddan Buxoroga ko‘chirdi.
Ashtarxoniylar XIV asrning 80-yillaridan boshlab Astraxan (Hoji Tarxon,
Ashtarxon) atroflarida hukmronlik qilganlar. 1556 yilda rus knyazlari Astraxanni
bosib olgach, ashtarxoniylardan Yormuhammad Buxoroga kelib, Iskandar sultondan
panoh topdi. Iskandar sulton qizi Zuhraxonimni Yormuhammadning o‘g‘li Jonibekka
bergan. Jonibek sultonning Zuhraxonimdan uchta o‘g‘li (Dinmuhammad,
Boqimuhammad, Valimuhammad) bo‘lgan. Jonibek sulton Buxoro xoni deb e’lon

qilingach, o‘g‘li Dinmuhammad foydasiga taxtdan voz kechadi. Seyiston hukmdori
bo‘lgan Dinmuhammad Hirot yaqinida safaviylar bilan bo‘lgan jangda halok bo‘ladi
va taxtga Boqimuhammad (1601-1605) o‘tqazilib, ukasi Valimuhammad (1605-1611)
voris deb e’lon qilinadi. Boqimuhammad 1602 yilda Balxni egalladi, 1603 yilda
eroniylarning Balxga hujumini qaytardi. 1604 yilda qozoq xoni Kelimuhammad
qo‘shinlariga zarba berib, davlat hokimiyatini mustahkamlashga harakat qildi. Undan
keyin taxtga ko‘tarilgan Valimuhammad o‘zi mustaqil harakat qilolmas, davlat
ahamiyatiga molik masalalarni beklarning roziligi bilangina hal etar edi. Mustaqil
boshqaruvga intilgan beklar xonga bo‘ysunmay qo‘yishgan. O‘zaro ichki kurash,
tarafkashlik Valimuhammadga qarshi fitna uyushtirishga olib kelgan va buning
natijasida Imomqulixon (1611-1642) taxtni egallagan edi. Imomqulixon mahalliy
beklarni bo‘ysundirish, Eron qo‘shinlariga zarba berishda qozoq sultonlari
kuchlaridan foydalandi.
Buxoro xonligidagi porakandalik, o‘zaro urushlar 1736 yilda Eronda
hokimiyatni egallab, mustahkamlanib olgan Nodirshoh Afshar (1736-1747)
e’tiboridan chetda qolmadi va u Buxoro va Xiva xonlarini o‘ziga bo‘ysundirish
harakatini boshladi. 1740 yilda Eron hukmdori Buxoroga qo‘shin tortganda
Abulfayzxon og‘ir shartlarga ko‘nib, sulh tuzishga majbur bo‘ldi va Nodirshoh
hokimiyatini tan oldi. Abulfayzxonning Eronga qaramligini tan olish bilan
Ashtarxoniylarning mustaqil hukmronligi tugadi. Mamlakat boshqaruvi 1743 yilgacha
Muhammad Hakimbiy, uning vafotidan keyin Muhammad Rahimbiy qo‘lida bo‘ldi.
1747 yilda Nodirshoh vafoti bilan Abulfayzxon o‘ldirildi, uning vorislari
Abdulmo‘min (1747-1748), Ubaydulla III (1748-1756) nomigagina xon deb e’lon
qilinib, davlat hokimiyati amalda Muhammad Rahimbiy asos solgan mang‘itlar
sulolasi qo‘liga o‘tdi. Chingizxon avlodiga mansub bo‘lmagan Muhammad Rahim
1753 yilda o‘z nomiga xutba o‘qittirib, o‘zini amir deb atadi. Mang‘itlar sulolasining
1920 yilgacha hukmronlik qilgan davri tarixda shuning uchun ham Buxoro amirligi
deb ataldi. Mang‘itlar sulolasining asoschisi Muhammad Rahimbiy 1747 yilda

eroniy qizil boshlarni tor-mor keltirib, Buxoroda hokimiyatni to‘la o‘z qo‘liga olgan
edi. U barcha viloyat, shahar va qabilalar boshliqlarini Buxoroga taklif qilib,
markaziy hokimiyatni kuchaytirishga qaratilgan dasturini e’lon qilib,
bo‘ysunmaganlarni qatl qilaman deb ogohlantirdi. 1758 yil 24 martda vafot etgan
Muhammad Rahimbiy o‘rniga mang‘it urug‘idan bo‘lgan Miyonqal’a hokimi
Doniyolbiy (1758-1785) taxtga ko‘tarildi. Doniyolbiy Muhammad Rahimbiyning
nabirasi Fozilto‘rani xon taxtiga o‘tkazib, hokimiyatni o‘z qo‘lida saqlab qoldi.
Markaziy hokimiyatni mustahkamlash uchun yangi soliqlar tizimini joriy qilib, bir
qancha ma’muriy chora tadbirlarni amalga oshirgan Doniyolbiy ko‘p vaqtini bebosh
amirlarni bo‘ysundirish, isyonlarni bostirishga sarf qildi. U 1784 yilda Buxoroda
ko‘tarilgan qo‘zg‘olon sababli hokimiyatni shahar aholisi orasida obro‘liroq bo‘lgan
o‘g‘li Shohmurodga topshirdi. Amiri Ma’sum (“Begunoh amir”) nomini olgan amir
Shohmurod (1785-1800) o‘z hukmronligi yillarida saroyda kamtarona yashab, bir
qancha soliqlarni kamaytirdi, Buxoro ahliga tarxon yorlig‘ini berib, ba’zi to‘lovlardan
ozod qildi, xalq orasida zolimligi bilan tanilgan amaldorlarni jazoladi. Madrasa
ta’limini olgan Shohmurod fiqh ilmi haqida “Ayn ul-hikmat” nomli risola yozib, unda
ilgari surilgan qoidalarni barcha viloyatlarga joriy etdi. U pul islohoti o‘tkazib tijorat
ishlarini tartibga soldi, suv inshootlarini yaxshilash bilan ishlab chiqarishning
rivojlanishiga zamin yaratdi. Bularning hammasi markaziy hokimiyatning nisbatan
kuchayishiga va Shohmurodning umrini oxirigacha davlatni boshqarishiga imkon
berdi.
Xiva xonligi Elbarsxon (1512-1525) Urganch va Xiva shaharlaridan eroniylarni
haydab chiqarib mustaqil xonlikka asos soladi. U bilan birga Dashti Qipchoqdan
Xorazmga kelgan xalqlar o‘troqlashdilar. Elbarsxonning beshinchi vorisi Avaneshxon
(1526-1538) davrida Shayboniy Ubaydulla sulton (1533-1539) Xorazmni bosib olib,
1537 yilda o‘g‘li Abdulazizni u yerga noib qilib qoldirdi. 1538 yilda Xorazm
sultonlari yana hokimiyatni qaytarib oldilar. Xorazm yerlari uchun Hojimxon (1558-
1602 ) davrida Abdullaxon II (1557-1598) bir necha marta yurish qildi. 1575 yilda

boshlangan o‘zaro urushlar natijasida Abdullaxon II 1593 yildagina Xorazmni o‘ziga
bo‘ysundirdi. 1598 yilda Abdullaxon vafoti bilan shayboniylar davlatida avj olgan
o‘zaro nizo va tartibsizlikdan foydalanib Xorazm o‘z mustaqilligini uzil-kesil tiklab
oldi. XVII asr boshlariga kelib, Xorazm taxti uchun bo‘lgan sulolaviy kurashlardan
so‘ng taxtga o‘tirgan Arab Muhammadxon (1602-1621) davrida Xiva xonligida davlat
porakandaligi yuqori cho‘qqiga yetdi. Rus kazaklari, qozoqlar va qalmiqlar
talonchilik yurishlari qilib mamlakat aholisining tinchini buzishga sabab bo‘lgan
bo‘lsa, mamlakat ichida mavqei kuchaygan darvesh shayxlari ta’siridagi Arab
Muhammadning o‘g‘illari Habash va Elbarslarning otasiga qarshi chiqishi
parokandalikni avj oldirdi. Ular otasiga qarshi kurashda muvaffaqqiyat qozonib,
uning ko‘ziga mil tortdilar, so‘ngra Xivada qatl ettirdilar. Shunday qilib taxtga
o‘tirgan Yelbars va Habash sultonlar (1621-1623) ukalari Isfandiyor (1623-1643)
tomonidan taxtdan tushirildilar.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, bizning jonajon diyorimizda ham necha yillar
muqaddam davlatchilik poydevori qo’yilgan va ular o’z davrining yuksak taraqqiyot
cho’qqisiga yetgan. Qolaversa, ular boshqa davlatlar davlatchiligida o’ziga xos
poydevor bo’la olgan. Aytishimiz mumkinki, vatanimiz nafaqat ilm–fan, san’at va
amaliy hunarmandchilik markazi, balki dunyoga dong’i ketgan davlatchilik tarixiga
ega mamlakat hisoblanadi.
Hozirgi O’zbekiston hududidagi ilk davlat birlashmalari Qadimgi Xorazm va
Qadimgi Baqtriya davlatlaridir. Qadimgi Xorazm – mil.av. 1–mingyillikning 8–6
asrlarida tashkil topgan. Bu davlat Xorazmdan tashqarida bo’lgan yerlarni
birlashtirgan. Qadimgi Xorazm markazlaridan biri Ko’zaliqir shahri bo’lgan. U qalin
mudofaa devorlari bilan o’ralgan. Uning dehqonchilik bilan mashg’ul bo’lgan aholisi
turli xil uy – qo’rg’onlarda va qishloqlarda yashaganlar. Qadimgi Xorazmda
hunarmandchilik, binokorlik va savdo sotiq yuksak darajada rivojlangan. Baqtriya –
hududi hozirgi Surxondaryo viloyati, janubiy Tojikiston va Shimoliy Afg’oniston. Bu

davlat ham mil.av. 8–6 asrlarda tashkil topgan. Baqtriyaning tarkibiga aynan
Baqtriyadan tashqari Marg’iyona va So’g’diyona ham kirgan. Shuning uchun u
qadimgi bir–biriga qarindosh bo’lgan elatlarning davlat birlashmasi deyilgan. Bu
davlatning aholisi asosan dehqonchilik, chorvachilik va savdo bilan shug’ullangan.
Baqtriyaning shahar xarobalariga Qiliztepa, Uzunqir, Bandixon va boshqalar kirgan.
Mil.av.530 yilda Eron ahamoniylaridan bo’lgan Kir II massagetlarga qarshi hujum
qiladi. U malika To’maris bilan to’qnashadi va undan yengiladi. Undan so’ng yana
Eron ahamoniylaridan bo’lgan Doro I mil.av. 519 yilda saklarga qarshi hujum qiladi
va uning ham yurishi muvaffaqiyatsiz tugaydi. Lekin ahamoniylar ayrim bosib
olingan mamlakatlarni alohida viloyat – satrapliklarga bo’lib boshqaradilar. Satrap
forscha “xshatra” ya’ni “viloyat” degan ma’noni anglatadi. Markaziy Osiyoning bosib
olingan viloyatlari uch satraplikka bo’linadi. Mil.av. 5–4 asrlarda Markaziy Osiyo
hududida dastlabki ahamoniylar tanga pullari tarqalgan. Mil.av.329 yilda
Makedoniyalik Iskandar Markaziy Osiyoga hujum qiladi. Greklarga qarshi Spitamen
mardonovar kurashgan. Aleksandr Makedonskiy Markaziy Osiyoning ko’plab
joylarini bosib oldi va 12ta shahar qurdirgan. U bu yerda 3 yil hukmroklik qilgan.
Uning vafotidan so’ng Markaziy Osiyo yerlarida Salavkiylar davlati tashkil topgan.
Shu davrlardan boshlab ellinistik madaniyat tarkib topgan. Ellinlashtirish – Sharqqa
yunon madaniyatining yoyilishi jarayoni, aralash madaniyatning – yunon va mahalliy
sharq madaniyatining tashkil topish jarayoni. Mil.av. 3 asr o’rtalarida, ya’ni 250 yilda
Baqtriya va Parfiya Salavkiylar davlati tarkibidan ajralib chiqadi va Yunon–Baqtriya
deb ataladi. Uning hukmdorlari greklar bo’lib, birinchi shohi Diodot bo’lgan.
Parfiyada esa hokimiyat Mitridat I qo’liga o’tgan. Mitridat I Marg’iyonani bosib
olgan, uning tarixi ko’proq Arshakiylar davri bilan bog’liq. Bu vaqtda So’g’diyona
ham Baqtriya tarkibidan ajralib chiqadi. Yunon–Baqtriya davlati 120 yil yashaydi.
A.Makedonskiydan keyingi davrlarda, ya’ni mil.av. 3 asrlarda Markaziy Osiyoda bir
qancha davlatlar tashkil topadi. Ular quyidagilar: Dovon davlati – mil.av. 3 asrdan to
milodning 2 asrlarigacha mavjud bo’lgan. Uning hududi hozirgi Farg’ona vodiysi

bo’lib, Andijon va Namangan ham kirgan. Bu davlat tarixi ko’proq Xitoy manbalarida
uchraydi, uning boshqa ataladigan nomlari – Parkana, Boxon, Polona bo’lgan. U
o’zining uchqur samoviy otlari va vinosi bilan mashhur bo’lgan. Xitoyliklar bu
davlatga tez–tez hujum qilib turgan va har gal ularni samoviy otlar bilan o’lpon
to’lashga majbur etgan. Bu davlatning iqtisodiy asosini bog’dorchilik, yilqichilik,
dehqonchilik, hunarmandchilik va savdo tashkil etgan. Dovon davlatining poytaxti
Ershi shahri bo’lib, u hozirgi Andijon viloyatining Marhamat tumaniga to’g’ri keladi.
Uning Uchqo’rg’on. Sho’rabashat kabi shaharlari mavjud bo’lgan. Qang’ davlati – bu
davlatga mil.av. 3 asrlarda saklar asos solgan. U Xitoy manbalarida Qang’yuy deb
atalgan. Uning poytaxti hududlari hozirgi Toshkent viloyatining Oqqo’rg’on tumaniga
to’g’ri kelib, Qang’dez nomi bilan yuritilgan. Keyinchalik u o’zining hududlarini
kengaytirgan. Xitoyliklar bu shaharni Bityan deb atashgan. Mil.av. 2 asr oxirlarida
ular eng qudratli davlatga aylanadi. Aslida Qang’ so’zi ularning turmush tarzidan
kelib chiqqan bo’lib, “arava” yoki “aravaga ortilgan yuk”, ayrim manbalarda esa ular
Sirdaryo bo’ylariga yaqin yashaganligi uchun “daryo”, “suv” degan ma’noni
bildiruvchi ikkinchi mazmunga ham ega bo’lganligi bayon qilinadi. Qang’liklar
Toshkent viloyati vohalarida asosan dukkakli o’simliklarni ekish, undan tashqari
savdo va hunarmandchilik bilan shug’ullanganlar. Milodning 3 asriga kelib Eftalitlar
tomonidan parchalanib ketadi.

Foydalanilgan adabiyot
1. I.Karimov Tarixiy xotirasiz kelajak yoq T. 1998.
2. I.Karimov. Yuksak manaviyat engilmas kuch. T.2008
3. G’ulomov X.G. Tatibaev A.S. “Tsentarl`naya Aziya i mirovaya istoriya”.
T. 2004.
4. Tarix ortga qaytmaydi. (tuplam) T. 2004
5. Sagdullaev A. Qadimgi O` zbekiston ilk ezma manbalarda. T. 1996.
6. Azamat Zie. O`zbek davlatchiligi tarixi. T. Sharq. 2000
7. Karimov Sh., Shamsuddinov R. Vatan tarixi. Birinchikitob. T., 2010.
8. O`zbekiston tarixi. T.Universitet. 1999.
9. Sagdullaev A. va boshq. O`zbekiston tarixi: davlat va jamiyat
taraqqieti. T., Akademiya, 2000
10. Tarix ortga qaytmaydi to’plam. 2004-yil
11. I.Karimov “ Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q” . 1998 -yil
12. I.Karimov “ Yuksak manaviyat yengilmas kuch”. 2008-yil
13. Azamat Zie “O’zbek davlatchiligi tarixi” 2000-yil

O‘zbekistonda ilk davlatlarni shakllanishi va rivojlanish bosqichlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish