O‘zbekistonda jinoiy uyushmalar tashkil etishning jinoiy huquqiy xususiyatlari 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	92.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

O‘zbekistonda jinoiy uyushmalar tashkil etishning jinoiy huquqiy xususiyatlari 26

Купить

O‘zbekistonda jinoiy uyushmalar tashkil etishning jinoiy huquqiy xususiyatlari

MUNDARIJA:
KIRISH ……………………………………………………………………....…….3
I BOB. JINOIY UYUSHMANING JINOIY-HUQUQIY TABIATI .…...
………………………………………………………………….….5
1.1. Jinoiy uyushma tushunchasi va uning ijtimoiy xavfliligi……………………5
1.2. Jinoiy uyushmaning asosiy belgilari………………….……………….….10
II BOB. JINOIY UYUSHMANING SUBYEKTI, SUBYEKTIV TOMONI VA
ULARNING JINOIY-HUQUQIY XUSUSIYATLARI ……..……………… 19
2.1.Jinoiy uyushma jinoyatining subyekti va uning o‘ziga xos belgilari……….19
2.2. Jinoiy uyushmaning subyektiv tomoni, motiv va maqsad masalalari………..26
XULOSA …………………………………………………………………….…...31
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR …………………………………….….33

KIRISH
Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan keng
ko‘lamli huquqiy, iqtisodiy va ijtimoiy islohotlar fuqarolarning huquq va
erkinliklarini ta’minlash, jamoat xavfsizligini mustahkamlash hamda qonun
ustuvorligini ta’minlashga qaratilgan. Shu bilan birga, globallashuv jarayonlari,
iqtisodiy munosabatlarning murakkablashuvi va axborot texnologiyalarining
rivojlanishi jinoyatchilikning yangi shakllari paydo bo‘lishiga, xususan, uyushgan
jinoyatchilik va jinoiy uyushmalar faoliyatining kengayishiga sharoit yaratmoqda.
Bunday jinoyatlar ko‘pincha yakka shaxs tomonidan emas, balki aniq
tashkiliy tuzilishga ega bo‘lgan guruhlar tomonidan sodir etilishi ularning ijtimoiy
xavflilik darajasini yanada oshiradi.
Jinoiy uyushma ishtirokchilik shakllari ichida eng xavfli ko‘rinishlardan biri
bo‘lib, uning yuqori darajadagi tashkil etilganligi, barqarorligi va ierarxik
tuzilishga ega ekanligi bilan ajralib turadi. 1
Jinoiy uyushma odatda ikki yoki undan
ortiq uyushgan guruhlarning jinoiy faoliyat bilan shug‘ullanish maqsadida
oldindan birlashishi natijasida shakllanadi. Bunday tuzilma doirasida vazifalar aniq
taqsimlanadi, rahbarlik tizimi mavjud bo‘ladi hamda jinoiy faoliyat uzoq muddatli
va rejalashtirilgan asosda olib boriladi.
Jamoat xavfsizligi ijtimoiy hayotda fuqarolarning hayoti va sog‘lig‘i
daxlsizligini, mulkiy manfaatlar himoyasini hamda davlat va jamoat
tashkilotlarining normal faoliyat yuritishini ta’minlovchi ijtimoiy munosabatlar
majmuasi sifatida e’tirof etiladi. Shu nuqtai nazardan, jinoiy uyushma faoliyati
bevosita ushbu munosabatlarga tajovuz qilib, jamiyatda xavfli vaziyatlarni yuzaga
keltiradi.
Mazkur mavzuning dolzarbligi shundaki, O‘zbekiston Respublikasida ham
uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan
biri hisoblanadi. Jinoyat kodeksining 242-moddasi jinoiy uyushma tashkil etish,
unga rahbarlik qilish hamda uning faoliyatini ta’minlash uchun javobgarlikni
1
R.R. Zufarov, A.X. Saidov, H.T. Hojiev. Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). – Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2022.

belgilaydi. Bu esa jinoiy uyushmaning hatto jinoyat sodir etish bosqichiga
yetmasdan turib ham, uning tashkil etilishi va mavjudligi uchun javobgarlik
belgilanishi bilan izohlanadi. 2
Tadqiqotning obyekti jinoiy uyushma bilan bog‘liq ijtimoiy-huquqiy
munosabatlar hisoblanadi. Predmeti esa O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksining 242-moddasi doirasida jinoiy uyushma tashkil etish, uning tarkibiy
tuzilishi, faoliyat mexanizmi hamda javobgarlik masalalarining jinoiy-huquqiy
xususiyatlarini o‘rganishdan iborat.
Kurs ishining maqsadi jinoiy uyushmaning huquqiy tabiati, uning belgilari,
tarkibiy tuzilishi, obyektiv va subyektiv tomonlarini tahlil qilish hamda ushbu
jinoyat turiga oid javobgarlik masalalarini ilmiy jihatdan yoritishdan iborat.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi:
- jinoiy uyushma tushunchasi va uning ijtimoiy xavfliligini yoritish;
- JK 29-moddasi asosida jinoiy uyushma huquqiy mazmunini tahlil qilish;
- jinoiy uyushmaning asosiy belgilarini aniqlash;
- uning tarkibiy tuzilishi va faoliyat mexanizmini o‘rganish;
- JK 242-moddasi bo‘yicha jinoyat tarkibining obyektiv va subyektiv
tomonlarini tahlil qilish;
- uyushgan va qurollangan jinoiy guruhlar bilan bog‘liq masalalarni yoritish;
- jinoiy javobgarlik va kvalifikatsiya qilish muammolarini o‘rganish.
Tadqiqot jarayonida tizimli tahlil, qiyosiy-huquqiy, mantiqiy umumlashtirish
va ilmiy bilish usullaridan foydalanildi.
Kurs ishining amaliy ahamiyati shundan iboratki, unda keltirilgan tahlillar
jinoiy uyushmalar faoliyatining huquqiy tabiatini chuqurroq anglashga, ularni
kvalifikatsiya qilish masalalarini to‘g‘ri hal etishga hamda amaliyotda jinoiy-
huquqiy normalarni to‘g‘ri qo‘llashga xizmat qiladi.
2
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi (2026-yil 1-yanvardagi o‘zgarish va qo‘shimchalar bilan). –
Toshkent: Adolat, 2026.

I BOB. JINOIY UYUSHMA VA JINOIY GURUHNING JINOIY-
HUQUQIY TABIATI
1.1. Jinoiy uyushma tushunchasi va uning ijtimoiy xavfliligi
Zamonaviy dunyoda uyushgan jinoyatchilik global xavfsizlikka, davlatlarning
iqtisodiy va ijtimoiy barqarorligiga eng jiddiy tahdidlardan biri bo lib qolmoqda.ʻ
Jinoiy faoliyatning eng murakkab, tizimli va o ta xavfli shakli bu — jinoiy
ʻ
uyushmadir. Jinoiy uyushmalar oddiy huquqbuzarliklardan farqli ravishda,
jamiyatning barcha jabhalariga, jumladan, iqtisodiyot, boshqaruv va huquq-tartibot
tizimlariga sizib kirishga intiladi. Ushbu ilmiy matnda jinoiy uyushmaning nazariy
asoslari, O zbekiston Respublikasi jinoyat qonunchiligidagi talqini,
ʻ
ishtirokchilarning javobgarlik doirasi hamda ushbu ijtimoiy xavfli hodisaga qarshi
kurashning kriminologik jihatlari keng qamrovli tahlil qilinadi.
Jinoiy uyushma jinoyat huquqi nazariyasida ishtirokchilik shakllari ichida eng
murakkab va eng xavfli ko‘rinishlardan biri sifatida e’tirof etiladi. U oddiy guruh
yoki uyushgan guruhdan farqli ravishda yuqori darajada tashkil etilgan, barqaror,
ierarxik tuzilishga ega bo‘lgan hamda uzoq muddatli jinoiy faoliyatni amalga
oshirishga yo‘naltirilgan tuzilma hisoblanadi. Jinoiy uyushmaning asosiy maqsadi
— jinoiy faoliyatni tizimli va rejalashtirilgan tarzda amalga oshirish orqali moddiy
yoki boshqa manfaatga erishishdir.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 29-moddasi 5-qismiga
muvofiq, ikki yoki undan ortiq uyushgan guruhlarning jinoiy faoliyat bilan
shug‘ullanish uchun oldindan birlashishi jinoiy uyushma deb topiladi. 3
Ushbu
normadan ko‘rinib turibdiki, jinoiy uyushma oddiy bir guruh emas, balki bir nechta
uyushgan guruhlarning yagona maqsad atrofida birlashgan murakkab tizimidir. Bu
esa uning ijtimoiy xavflilik darajasini keskin oshiradi.
Jinoiy uyushmaning ijtimoiy xavfliligi, avvalo, uning jamiyatdagi jamoat
xavfsizligini ta’minlovchi ijtimoiy munosabatlarga bevosita tahdid solishi bilan
izohlanadi. Jamoat xavfsizligi deganda fuqarolarning hayoti va sog‘lig‘i
daxlsizligi, ularning mulkiy manfaatlari, shuningdek, davlat va jamoat
3
O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi – www.lex.uz .

tuzilmalarining normal faoliyatini ta’minlovchi ijtimoiy munosabatlar tizimi
tushuniladi. Demak, jinoiy uyushma faoliyati ushbu muhim ijtimoiy
munosabatlarni izdan chiqarishi mumkin.
Jamoat xavfsizligi – ijtimoiy hayot kechirish uchun xavfsiz shart sharoitlar,
shuningdek, fuqarolar hayoti va sog‘lig‘i daxlsizligi, jismoniy va yuridik
shaxslarning mulkiy manfaatlarini, barcha davlat yoki jamoat tuzilmalari normal
faoliyatini ta’minlovchi ijtimoiy munosabatlar.
Amaliyotda ko‘rinadiki, yurtimizda sodir etilayotgan ayrim jinoyatlar aynan
uyushgan guruhlar yoki jinoiy uyushmalar ishtirokida amalga oshirilmoqda.
Jumladan, firibgarlik, iqtisodiy jinoyatlar, kiberjinoyatlar, giyohvandlik vositalari
bilan bog‘liq jinoyatlar hamda korrupsion xarakterdagi jinoyatlar ko‘pincha bir
nechta shaxslar tomonidan oldindan rejalashtirilgan va bo‘linib bajarilgan
harakatlar natijasida sodir etilmoqda. Bunday jinoyatlarning jinoiy uyushma
shaklida sodir etilishi ularning aniqlanishini qiyinlashtiradi va jamiyat uchun xavf
darajasini yanada oshiradi.
Jinoiy uyushmaning yuqori darajadagi ijtimoiy xavfliligi uning quyidagi
xususiyatlari bilan belgilanadi: birinchidan, u barqaror va uzoq muddatli jinoiy
faoliyat yuritadi; ikkinchidan, uning tarkibida aniq ierarxiya va vazifalar taqsimoti
mavjud bo‘ladi; uchinchidan, u bir nechta uyushgan guruhlarni o‘z ichiga olishi
mumkin; to‘rtinchidan, jinoiy faoliyat rejalashtirilgan va muvofiqlashtirilgan
tarzda amalga oshiriladi. Ushbu belgilar jinoiy uyushmani oddiy guruhlardan
keskin ajratib turadi. JK 242-moddasi 1-qismida nazarda tutilgan jinoyat obyektiv
tomondan jinoiy uyushma tashkil etish, jinoiy uyushma yoki uning bo‘linmalarini
tuzish yoki ularga rahbarlik qilish, shuningdek, ularning mavjud bo‘lishi va ishlab
turishini ta’minlashga qaratilgan faoliyatda ifodalanadi. JK 29-moddasi 5-qismiga
ko‘ra ikki yoki undan ortiq uyushgan guruhning jinoiy faoliyat bilan shug‘ullanish
uchun oldindan birlashishi jinoiy uyushma deb topiladi. 4
4
R.R. Zufarov, A.X. Saidov, H.T. Hojiev. Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). – Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2022 .

Jinoiy uyushmaning quyidagi belgilari mavjud: 1) uyushmaning barqarorligi
va a’zolarining jipslashganligi. Jipslashganlik ishtirokchilarning o‘z oldiga
qo‘ygan jinoiy maqsadlarga erishishdagi birdamligi, ya’ni birgalikda harakat
qilishida ifodalanadi. Barqarorlik kabi jipslik jinoiy uyushma a’zolari sodir etishni
mo‘ljallayotgan jinoyatlarning og‘irligi va jinoiy faoliyatning ko‘proq yoki kamroq
davom etishiga bog‘liq bo‘ladi; 2) umumiy jinoiy niyat asosida birlashish; 3)
ierarxik tuzilish (rahbarlar, oddiy bajaruvchilarning mavjudligi, guruh a’zolari
o‘rtasida vazifa va majburiyatlarning taqsimlanganligi); 4) jinoiy faoliyat olib
borish uchun ikki yoki undan ortiq shaxs birlashgan uyushgan guruhdan farqli
ravishda jinoiy uyushmaga bir necha uyushgan guruh birlashadi. 5
Uyushgan jinoiy
guruh jinoiy uyushmaning tarkibiy tuzilmasi hisoblanadi.
Jinoiy uyushma faoliyatida qator jinoiy guruhlarning ishtirok etishi, uning
o‘ziga xos xususiyatidir. Ushbu guruhlar guruh tashkilotchisi (rahbari)ga bevosita
bo‘ysunadi yoki ularning nazorati ostida yoxud ta’sirida bo‘ladi. Jinoiy uyushma
tashkil etish: 1) jinoiy uyushma tashkil etish yoki unga yoxud uning bo‘linma
lariga rahbarlik qilish; 2) jinoiy uyushma yoki uning bo‘linmalari mavjud bo‘lishi
va ishlab turishini ta’minlashga qaratilgan faoliyatda namoyon bo‘ladi. Jinoiy
uyushmani tuzish deyilganda, ikki yoki undan ortiq uyushgan guruhlarning yagona
rahbarlik ostida birlashishi, uyushmaning jinoiy faoliyati rejasi tuzilishi,
vazifalarning uyushgan guruhlar yoki ularning tarkibiy bo‘linmalari o‘rtasida
taqsimlanishi, muayyan jinoyat tayyorlanib amalga oshirilishini va h.k.larni
tushunish zarur. Jinoiy uyushma faoliyati jamiyatda huquq-tartibotni buzish,
fuqarolarda qo‘rquv va ishonchsizlikni kuchaytirish, davlat organlarining normal
faoliyatiga to‘sqinlik qilish kabi salbiy oqibatlarni keltirib chiqaradi. Ayniqsa,
uyushgan jinoyatchilikning kengayishi iqtisodiy tizimga, investitsion muhitga va
ijtimoiy barqarorlikka ham jiddiy zarar yetkazishi mumkin.
Guruhning qurollanganligi deganda, muayyan jinoyat sodir etilgunga qadar
uyushgan guruh a’zolarida hech bo‘lmaganida bir dona o‘qotar, sovuq yoki gaz
5
Jinoyat huquqi va kriminologiya masalalariga oid ilmiy maqolalar to‘plami. – Toshkent davlat yuridik
universiteti, 2022–2025-yillar.

quroli, shuningdek, turli portlatuvchi moslamalarning borligi tushuniladi. «O‘qotar
quroli», «portlatish vositasi» va h.k.ga JK 247-moddasi tahlilida alohida
to‘xtalamiz.
Jinoyat predmetini sovuq qurol, deb topish uchun asosiy mezon bo‘lib, uning
tirik nishonga zarar yetkazishga mo‘ljallanganligi hisoblanadi. Ko‘p hollarda,
ushbu mezon mazkur predmetlar sifatida faqat jangovar qurol, ya’ni xanjar, nayza,
qilich va h.k.ning ishlatilishiga asoslanadi. 6

Maqsadiga ko‘ra, sovuq qurol jangovar (harbiy, politsiya, maxsus), fuqaroviy
(sport, ov, milliy libosga taqiladigan) va kriminal qurolga bo‘linadi.
Tuzilishining xususiyatga ko‘ra esa, sovuq qurol nayzali, urib maydalovchi,
aralash va maskirovka qilingan bo‘lishi mumkin.
Sovuq qurol – 1) odamning mushaklari kuchidan foydalanib bevosita
jabrlanuvchining tanasiga tegishli kiritish yo‘li bilan tirik nishonni yo‘q qilish
uchun maxsus mo‘ljallangan predmetlar bo‘lib, ularga sovuq, nayzali qurollar
(nayzalar, jangovar pichoqlar, milliy va ov pichoqlari kabi qurollar; nayza-
pichoqlar, qilichlar va h.k.); boshqa kesuvchi, teshuvchi, chopuvchi yoki arralash
xususiyatga ega bo‘lgan (jang boltalari, nayzalar va h.k.); shuningdek, urib
sindiruvchi qurollar (kastetlar, nunchaklar va h.k.); 2) nishonga masofadan turib
zarar yetkazishga mo‘ljallangan odamning mushak kuchi yordamida harakat
yo‘nalishiga ega bo‘ladigan qurollar (nishonga otiladigan pichoqlar, boltalar va
h.k.) yoxud mexanik qurilmalar (qamchilar, arbaletlar va h.k.) kiradi.
Sovuq qurol tayyorlanish usuliga ko‘ra, zavodda, kasanachilik holda ishlab
chiqarilgan yoki aybdorning o‘zi yasagan bo‘lishi mumkin. Tayyorlangan joyiga
ko‘ra, sovuq qurol o‘z yurtimizda yoki xorijda ishlab chiqariladi. Muayyan
predmetni sovuq qurol deb topish uchun, albatta, sud ekspertizasi tayinlanadi va
uning xulosasi asosida mazkur predmet sovuq qurol deb topiladi.
Gaz quroliga gaz pistoletlari, gaz ballonchalari, zaharli moddalar bilan
to‘ldirilgan, ko‘zdan yosh oqizuvchi yoki boshqacha ta’sir ko‘rsatuvchi va tirik
6
Jinoyat huquqi va kriminologiya masalalariga oid ilmiy maqolalar to‘plami. – Toshkent davlat yuridik
universiteti, 2022–2025-yillar.

nishonga vaqtincha zarar yetkazish uchun mo‘ljallangan aerozolli va boshqa
qurilmalar kiradi.
O‘zbekiston Tarixidagi Qurollangan Jinoiy Guruhlar
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 242-moddasi (Jinoiy
uyushma tashkil etish) va 245-moddasi (Banditizm) doirasiga tushuvchi eng
yirik tarixiy holatlar: 7
«Toshkentlik egizaklar» guruhlari (1990-yillar):
Sovet Ittifoqi parchalangan davrda Toshkent shahrida va viloyatida qurol
yordamida tadbirkorlarni reket qilish, odam o‘g‘irlash va qotilliklar bilan
shug‘ullangan bir nechta barqaror jinoiy guruhlar shakllangan.
Guruhlar avtomat va to‘pponchalar bilan qurollangan, aniq ierarxik iqtisodiy
tizimga va hududiy taqsimotga ega bo‘lgan. 1990-yillar o‘rtalarida huquq-tartibot
idoralari tomonidan to‘liq tugatilgan.
«Sayora» jinoiy guruhi voqeasi (2000-yillar boshlari):
Farg‘ona vodiysi va Toshkent viloyatida tadbirkorlarning uylariga qurolli
bosqinlar uyushtirgan guruh.
Guruh a’zolari o‘qotar qurollar va niqoblardan foydalangan. Ular jinoyat sodir
etish joyini va vaqtini oldindan puxta rejalashtirgan (Barqarorlik va oldindan til
biriktirish belgisi).
«Ko‘chalar» va jinoiy guruhlarga qarshi «Dolzarb 40 kunlik» tadbirlari
(2023–2024 yillar):
O‘zbekiston huquq-tartibot idoralari tomonidan o‘tkazilgan keng ko‘lamli
reydlar natijasida Baxtiyor Qudratullayev («Baxti Tashkentskiy»), Saidaziz
Saidalimov («Saidaziz medgorodok») kabi shaxslar boshchiligidagi jinoiy guruhlar
qo‘lga olindi.
1.2. Jinoiy uyushmaning asosiy belgilari
Jinoiy uyushma jinoyat huquqi nazariyasida eng yuqori darajada tashkil
etilgan uyushgan jinoyatchilik shakli sifatida o‘ziga xos huquqiy va tashkiliy
belgilar bilan ajralib turadi. Uning mazmunini to‘liq anglash uchun nafaqat
7
Qodirov A. Uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash muammolari. – Toshkent, 2020.

qonunchilik normalarini, balki uning amaliy xususiyatlarini ham tahlil qilish
muhimdir.O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi 29-moddasi 5-qismi
mazmunidan kelib chiqib, jinoiy uyushma bir nechta uyushgan guruhlarning jinoiy
faoliyat bilan shug‘ullanish maqsadida oldindan birlashishi natijasida
shakllanadigan murakkab tuzilma ekanligi ko‘rinadi.
Jinoyat huquqi nazariyasida ikki yoki undan ortiq shaxsning jinoyat sodir
etishda qasddan birgalikda qatnashishi jinoiy ishtirokchilik deb ataladi.
Ishtirokchilik o zining uyushganlik darajasi va jamoat xavfliligiga ko ra ichkiʻ ʻ
tizimga ega.Amaldagi doktrinaga muvofiq, ishtirokchilikning to rtta asosiy shakli
ʻ
farqlanadi:
1. Oddiy ishtirokchilik — shaxslarning oldindan jinoiy til biriktirmasdan,
vaziyat taqozosi bilan birgalikda jinoyat sodir etishi.
2. Oldindan til biriktirgan shaxslar guruhi — ikki yoki undan ortiq
shaxsning jinoyat sodir etishni boshlashdan oldin o zaro kelishib olishi.
ʻ
3. Uyushgan guruh — bitta yoki bir nechta jinoyatni sodir etish uchun
oldindan birlashgan, barqaror va mustahkam aloqaga ega shaxslar jamoasi.
4. Jinoiy uyushma (jinoiy hamjamiyat) — jinoiy ishtirokchilikning eng
yuqori, eng murakkab va o ta xavfli shakli.
ʻ 8
Jinoiy uyushma oddiy guruhlardan yoki bitta uyushgan guruhdan o zining
ʻ
ko p bosqichli tuzilmasi, keng miqyosli maqsadlari va faoliyatining tizimliligi
ʻ
bilan tubdan ajralib turadi.
Jinoiy uyushmaning birinchi va eng muhim belgisi — barqarorlik va
jipslashganlik hisoblanadi. Barqarorlik deganda jinoiy uyushma a’zolari o‘rtasida
uzoq muddatli, uzluksiz va mustahkam aloqalarning mavjudligi tushuniladi.
Bunday tuzilma tasodifiy yoki bir martalik jinoyatlar uchun emas, balki davomli
jinoiy faoliyat yuritish uchun tashkil etiladi.
Jipslashganlik esa ishtirokchilarning umumiy jinoiy maqsad atrofida
birlashishi, o‘zaro hamkorlikda harakat qilishi va belgilangan vazifalarni
muvofiqlashtirilgan tarzda bajarishida namoyon bo‘ladi.
8
Zokirov Sh. Jinoyat huquqida ishtirokchilik masalalari. – Toshkent, 2021.

Ikkinchi muhim belgi — umumiy jinoiy niyat asosida birlashish dir. Jinoiy
uyushma a’zolari muayyan jinoyatlarni sodir etish yoki jinoiy daromad olish kabi
yagona maqsad atrofida birlashadilar. Ushbu niyat uyushma faoliyatining barcha
yo‘nalishlarini belgilab beradi va uning strategik asosini tashkil etadi. Bu jihat
jinoiy uyushmani oddiy uyushgan guruhlardan farqlovchi asosiy mezonlardan
biridir.
Uchinchi belgi — ierarxik tuzilish va tashkiliy boshqaruvning
mavjudligi dir. Jinoiy uyushmada odatda rahbarlar, tashkilotchilar va oddiy
ijrochilar o‘rtasida aniq bo‘linish mavjud bo‘ladi. Har bir a’zoning vazifasi
oldindan belgilanadi va qat’iy tartib asosida bajariladi. Bunday ierarxiya jinoiy
faoliyatning samarali va yashirin tarzda amalga oshirilishiga xizmat qiladi. Shu
bilan birga, uyushma ichida buyruqbozlik tizimi va intizom ham muhim rol
o‘ynaydi.
To‘rtinchi belgi — bir nechta uyushgan guruhlarning birlashishi dir. Jinoiy
uyushma oddiy uyushgan guruhdan farqli ravishda, bir nechta mustaqil uyushgan
guruhlarni o‘z ichiga olishi mumkin. Ushbu guruhlar yagona markazlashgan
boshqaruv ostida harakat qiladi va umumiy jinoiy maqsadni amalga oshirishga
xizmat qiladi. Bu holat jinoiy uyushmaning murakkab va ko‘p bosqichli tuzilishga
ega ekanligini ko‘rsatadi.
Beshinchi belgi — tashkiliy bo‘linmalar va vazifalarning aniq
taqsimlanishi dir. Jinoiy uyushma tarkibida turli yo‘nalishlarda faoliyat yurituvchi
bo‘linmalar mavjud bo‘lishi mumkin. Masalan, jinoyatga tayyorgarlik ko‘rish,
moddiy ta’minot, jinoiy daromadlarni yashirish, aloqalarni yo‘lga qo‘yish yoki
jinoyat izlarini yo‘qotish kabi yo‘nalishlar alohida guruhlar tomonidan bajariladi. 9
Shuningdek, jinoiy uyushmaning muhim belgilaridan biri uning yashirin va
rejalashtirilgan faoliyat yuritishi hisoblanadi. Bunday tuzilmalar odatda o‘z
faoliyatini yashirishga, huquqni muhofaza qiluvchi organlardan sir tutishga va
jinoiy harakatlarni maksimal darajada ehtiyotkorlik bilan amalga oshirishga
9
Qodirov A. Uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash muammolari. – Toshkent, 2020.

intiladi. Shu sababli ular zamonaviy texnik vositalar, aloqa tizimlari va murakkab
yashirish usullaridan foydalanishi mumkin.
Sud materiallariga ko‘ra, ushbu guruhlar sovuq qurol va pichoqlar bilan
qurollanib, odamlardan tovlamachilik yo‘li bilan pul undirishgan, guruh a’zolari
o‘rtasida rollar aniq taqsimlangan.
Jahon Tarixidagi Eng Mashhur Qurollangan Jinoiy Guruhlar
Kurs ishida xalqaro tajriba va qiyosiy tahlil uchun quyidagi klassik
misollardan foydalanish tavsiya etiladi:
Bonni va Klayd guruhlari (AQSh, 1930-yillar):
AQShdagi «Buyuk depressiya» davrida banklarni tunagan mashhur qurolli
juftlik va ularning sheriklari.
Guruh avtomatlar va ov miltiqlari bilan tish-tirnog‘igacha qurollangan bo‘lib,
politsiya xodimlarini o‘ldirishgacha borgan. Bu klassik banditizm belgisidir.
Medelin Kokain Karteli (Kolumbiya, 1970–1990-yillar):
Pablo Eskobar boshchiligidagi eng yirik qurollangan jinoiy uyushma.
Guruh shunchaki qurollangan emas, balki xususiy armiya, harbiy samolyotlar
va raketalarga ega bo‘lgan. Ular davlat organlariga qarshi terrorchilik harakatlarini
amalga oshirgan (O‘ta yuqori ijtimoiy xavflilik belgisi).
Yakuza (Yaponiya) va Al-Kapoza sindikati (AQSh, 1920-yillar):
Aniq ierarxiya va qonun-qoidalarga ega, qurol kuchi bilan yirik biznes
tarmoqlarini nazorat qilgan transmilliy guruhlar. 10
Uzoq muddatli davomiylik (Barqarorlik), o‘z ichki jazo tizimi va qurolli
to‘qnashuvlar.
Shuni ta’kidlash joizki, jinoiy uyushma a’zolari odam hayoti yoki sog‘lig‘i
uchun xavfli bo‘lgan biror-bir modda bilan to‘ldirilgan gaz qurolidan
foydalansalar, bunday jinoiy guruh uyushgan qurolli guruh, deb topilishi kerak.
Gaz qurolidagi modda shaxsning hayoti yoki sog‘lig‘i uchun xavf tug‘dirmasa,
qilmishni JK 242-moddasi 2-qismi bilan kvalifikatsiya qilish uchun asos ham
bo‘lmaydi. Qurol o‘qotar yoki sovuq qurol bo‘lishi mumkin. Guruh jangovar
10
United Nations Convention against Transnational Organized Crime (Palermo Convention), 2000.

aslahalar, portlovchi moddalar bilan jihozlangan bo‘lsa ham uni qurollangan
guruh, deb e’tirof etish zarur. Jinoiy guruhning qurollanganlik alomatini belgilash
uchun guruh a’zolaridan birida hech bo‘lmaganda bir dona qurol mavjudligi,
bundan guruhning boshqa a’zolari xabardor ekanligi aniqlanishi zarur. Uyushgan
qurolli guruh tuzish deganda, uyushgan qurolli guruhni tuzish, unga rahbarlik
qilishga qaratilgan har qanday harakat (bosqinchi guruh a’zolarini tanlash, ular
o‘rtasida rollarni taqsimlash, jinoiy faoliyat rejalarini tuzish, jinoiy guruhni
qurollantirish va h.k.lar)ni tushunish zarur. Uyushgan qurolli guruhga rahbarlik
qilish deganda, mavjud uyushgan qurolli guruh faoliyatiga boshchilik qilishga
qaratilgan har qanday harakatni tushunish zarur.
Jinoiy uyushma bilan bog‘liq jinoyatlarni faqat Jinoyat kodeksi normalari
asosida emas, balki O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi (JPK)
normalari bilan uzviy bog‘liq holda ham tahlil qilish muhim ahamiyatga ega.
Chunki jinoiy uyushma murakkab va yashirin tuzilishga ega bo‘lganligi sababli uni
aniqlash, isbotlash va ishtirokchilarning rolini belgilash jarayonida protsessual
normalar alohida o‘rin egallaydi.
JPKga ko‘ra, jinoyat ishini yuritishda har bir shaxsning aybi qonuniy dalillar
asosida isbotlanishi lozim. 11
Jinoiy uyushma bo‘yicha ishlarni tergov qilishda
ayniqsa quyidagi holatlar aniqlanishi zarur:
- uyushmaning mavjudligi;
- uning tashkilotchisi va rahbarlari;
- ishtirokchilar o‘rtasidagi vazifalar taqsimoti;
- yagona jinoiy rejaning mavjudligi;
- barqarorlik va ierarxik tuzilma mavjudligi.
Bu holatlar aniqlanmasdan turib, shaxsning qilmishini JK 242-moddasi bilan
to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish qiyin hisoblanadi.
JPK talablariga ko‘ra, har bir jinoyat ishi bo‘yicha dalillar qonuniy yo‘l bilan
to‘planishi kerak. Jinoiy uyushmalar yashirin faoliyat olib borgani sababli bunday
ishlarda tezkor-qidiruv tadbirlari, telefon so‘zlashuvlarini eshitish, videokuzatuv,
11
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2025.

ekspertiza va guvohlarning ko‘rsatmalari muhim dalil manbai hisoblanadi.
Ayniqsa, ishtirokchilar o‘rtasidagi aloqalarni aniqlash va ularning yagona reja
asosida harakat qilganini isbotlash tergovning asosiy vazifalaridan biri sanaladi.
Masalan, agar bir necha shaxs internet orqali firibgarlik bilan
shug‘ullanayotgan bo‘lsa, tergov organlari JPK asosida:
- bank o‘tkazmalarini tekshiradi;
- telefon yozuvlarini o‘rganadi;
- elektron qurilmalarni ekspertizadan o‘tkazadi;
- gumonlanuvchilar o‘rtasidagi yozishmalarni tahlil qiladi.
Natijada ularning oldindan til biriktirib, yagona markazlashgan reja asosida
harakat qilgani aniqlansa, qilmish jinoiy uyushma sifatida baholanishi mumkin.
Jinoiy uyushmaning o ziga xos o ta xavfli belgilariʻ ʻ
Ilmiy va amaliy jihatdan jinoiy uyushmani xarakterlovchi bir qancha
fundamental belgilar mavjud: 12
Konglomeratlik va ko p bosqichli tuzilma:
ʻ Jinoiy uyushma odatda bitta
guruhdan iborat bo lmaydi. U o z ichiga bir nechta mustaqil faoliyat yurita
ʻ ʻ
oladigan uyushgan guruhlarni, hududiy bo linmalarni yoki maxsus funksional
ʻ
shaxobchalarni birlashtiradi.
Funksional ierarxiya va «Soyadagi boshqaruv»: Uyushmada qat iy
ʼ
bo ysunish va rollar taqsimoti mavjud. Eng muhimi, uyushmaning yuqori bo g in
ʻ ʻ ʻ
rahbarlari (yetakchilari) bevosita jismoniy jinoyat ijrosida (masalan, o g rilik yoki
ʻ ʻ
bosqinchilikda) qatnashmaydi. Ular strategik rejalashtirish, moliyaviy oqimlarni
boshqarish va jinoiy guruh xavfsizligini ta minlash bilan shug ullanadi.
ʼ ʻ
Barqarorlik va uzoq muddatlilik: Uyushma tasodifiy yoki bir martalik
jinoyat uchun tuzilmaydi. Uning maqsadi — yillar davomida uzluksiz jinoiy
faoliyat (masalan, narkotrafik, qurol kontrabandasi, odam savdosi) bilan
shug ullanishdir.
ʻ
Moddiy-texnik va kriminogen kapital: Yirik jinoiy uyushmalar o zlarining
ʻ
maxsus pul jamg armalariga («obshchak»), zamonaviy qurol-yarog , aloqa va
ʻ ʻ
12
Qodirov A. Uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash muammolari. – Toshkent, 2020.

transport vositalariga ega bo ladi. Shuningdek, ular ko pincha qonuniy tadbirkorlikʻ ʻ
subyektlarini niqob sifatida ishlatib, noqonuniy pullarni legallashtirish (yuvish)
tizimini yo lga qo yadi.
ʻ ʻ
Transmilliy xususiyat: Zamonaviy jinoiy hamjamiyatlar bitta davlat
sarhadlari bilan cheklanib qolmaydi.Ular xalqaro miqyosda aloqalar o rnatib,
ʻ
qonuniy va geografik chegaralardan o z manfaatlari yo lida foydalanadi.
ʻ ʻ
JPKda belgilangan muhim protsessual jihatlardan biri — har bir
ishtirokchining rolini alohida aniqlashdir. 13
Chunki jinoiy uyushmada:
- tashkilotchi,
- rahbar,
- bajaruvchi,
- yordamchi,
- moliyalashtiruvchi kabi turli ishtirokchilar mavjud bo ‘ ladi va ularning
javobgarligi ham turlicha baholanadi .
Masalan , ayrim shaxslar jinoyatni bevosita sodir etmasligi mumkin , biroq :
transport bilan ta ’ minlash , soxta hujjatlar tayyorlash , qurol yetkazib berish,
jinoyatdan olingan pullarni yashirish orqali jinoiy uyushma faoliyatini qo‘llab-
quvvatlaydi. JPK talablariga ko‘ra, bunday harakatlarning har biri alohida
protsessual dalillar bilan isbotlanishi zarur.
Shuningdek, JPKda gumon qilinuvchi, ayblanuvchi va sudlanuvchilarning
huquqlari ham mustahkam belgilangan. Jinoiy uyushma bo‘yicha ishlar murakkab
bo‘lganligi sababli, tergov organlari protsessual qonuniylikka qat’iy rioya qilishi
kerak. Aks holda noqonuniy olingan dalillar sud tomonidan haqiqiy deb
topilmasligi mumkin.
JPK normalarida protsessual majburlov choralariga ham alohida e’tibor
qaratiladi. Jinoiy uyushma ishtirokchilari ko‘pincha: yashirinishi, dalillarni yo‘q
qilishi, boshqa ishtirokchilarga bosim o‘tkazishi, tergovdan qochishi mumkin
bo‘lganligi sababli ularga nisbatan ehtiyot chorasi sifatida qamoqqa olish
qo‘llanilishi amaliyotda ko‘p uchraydi.
13
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2025.

Sud amaliyotida jinoiy uyushma mavjudligini aniqlash uchun quyidagi
mezonlarga katta e’tibor beriladi:
1. Guruhning barqarorligi;
2. Ishtirokchilar o‘rtasidagi mustahkam aloqa;
3. Vazifalarning aniq taqsimlanganligi;
4. Yagona rahbarlik tizimi;
5. Uzoq muddatli jinoiy faoliyat mavjudligi. 14

Agar ushbu belgilar yetarli darajada isbotlanmasa, qilmish oddiy
ishtirokchilik yoki uyushgan guruh sifatida kvalifikatsiya qilinishi mumkin.
J inoiy uyushma bilan bog‘liq jinoyatlarni tergov qilish va sudda ko‘rib
chiqishda Jinoyat-protsessual kodeksi normalari hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Aynan protsessual tartiblar orqali jinoiy uyushmaning mavjudligi, uning tuzilishi
va har bir ishtirokchining roli aniqlanadi hamda adolatli sudlov ta’minlanadi.
Uyushgan qurolli guruhda ishtirok etish nafaqat qurolli guruh tomonidan
sodir etiladigan hujumlarda ishtirok etish, balki uyushgan qurolli guruh tarkibida
boshqa vazifalarni, shu jumladan moliyalashtirish, qurol bilan ta’minlash, hujum
qilish uchun obyektlarni tanlash, transport bilan ta’minlash, huquqni muhofaza
qiluvchi va boshqa organlarning xodimlari bilan aloqalarni o‘rnatish kabi
harakatlarda o‘z ifodasini topadi. Uyushgan qurolli guruh tomonidan sodir
etiladigan hujumlarda ishtirok etish deganda, uyushgan guruhning «doimiy» a’zosi
bo‘lmagan shaxsning guruh tomonidan sodir etilayotgan jinoyatda ishtirok etishi
(ushbu ishtirokni anglagan holda) tushuniladi.Uyushgan qurolli guruh tuzish yoki
unga rahbarlik qilish, guruh tomonidan jinoyat sodir etilgani yoki sodir
etilmaganidan qat’i nazar, uyushgan qurolli guruh tuzilgan yoxud uyushgan qurolli
guruhga kirishga rozilik bildirilgan paytdan e’tiboran tugallangan jinoyat deb
e’tirof etiladi. Uyushgan qurolli guruh tarkibiga kirmagan va ushbu guruh
tomonidan sodir etilgan hujumlarda ishtirok etmagan, biroq unga yoki uning ayrim
a’zolariga jinoiy faoliyatini amalga oshirishda bir martalik yordam ko‘rsatgan
14
R.R. Zufarov, A.X. Saidov, H.T. Hojiev. Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). – Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2022.

shaxslarning harakatlari tegishli jinoyatlarda ishti rokchilik sifatida kvalifikatsiya
qilinishi lozim. 15
Uyushgan qurolli guruhga yordam ko‘rsatish qurolni sotishda,
transport bilan ta’minlashda, hujum qilish obyektini ko‘rsatishda o‘z ifodasini
topishi mumkin. Mazkur harakatlar bir martalik tusga ega bo‘lishlari lozim, chunki
ular muttasil ravishda sodir etilayotgan bo‘lsa, shaxs jinoiy uyushma a’zosiga
aylanadi. Uyushgan guruh tarkibida qurolli hujum qilishga dalolat qilish uyushgan
guruh a’zolarini muayyan muassasa yoki muayyan shaxslarga hujum qilishga
qiziqtirishda o‘z ifodasini topadi.
RICO elementlarini joriy etish: Jinoiy uyushmaning iqtisodiy tomirini
kesish uchun, ularning nafaqat jinoiy yo l bilan topilgan pullari, balki ushbu pullarʻ
evaziga sotib olingan yoki aralashtirib yuborilgan barcha qonuniy biznes
aktivlarini ham (hatto ular qarindoshlari nomiga rasmiylashtirilgan bo lsa-da)
ʻ
kengaytirilgan tartibda davlat foydasiga musodara qilish tizimini kuchaytirish.
Yurisdiksiyani kengaytirish (Germaniya tajribasi): O zbekiston
ʻ
fuqarolariga yoki davlat xavfsizligiga xorijdan turib (internet orqali) tahdid
solayotgan xalqaro kiber-jinoiy hamjamiyatlar ustidan mamlakatimiz huquqni
muhofaza qiluvchi organlarining masofaviy tergov yuritish vakolatlarini qonunan
mustahkamlash.
Jinoiy uyushmaning mavjud bo‘lishi va ishlab turishini ta’minlashga
qaratilgan faoliyat jinoiy uyushma a’zolarini moddiy ta’minlashda, jinoiy
uyushmani har qanday yo‘l bilan qo‘llab-quvvatlashda, masalan, transport
vositalarini, qalbaki hujjatlarni berish, texnika vositalari bilan ta’minlash, jinoiy
faoliyat natijasida qo‘lga kiritilgan pullarni oshkoralashtirish va h.k.larda
ifodalanishi mumkin. Jinoiy uyushma yoki uning bo‘linmalariga rahbarlik qilish
jinoiy faoliyat rejalarini ishlab chiqish, uyushma a’zolari orasida vazifalarning
taqsimlanishi, jinoiy tajovuz obyektlarining tanlanishi, uyushmaning boshqa
a’zolariga ko‘rsatma va topshiriqlar berishda ifodalanadi. Jinoiy uyushma yoki
uning bo‘linmalarining mavjud bo‘lishi yoki o‘z vazifalarini bajarishiga qaratilgan
15
R.R. Zufarov, A.X. Saidov, H.T. Hojiev. Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). – Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2022.

faoliyat deganda, jinoiy uyushma a’zolarini moddiy jihatdan rag‘batlantirish, jinoiy
uyushmaga har qanday transport vositalari, soxta hujjatlar, qurol-yarog‘, aloqa
vositalari, ichki ishlar organlari xodimlari formasi bilan ta’minlash, jinoiy
faoliyatdan olingan daromadlarni oshkorlashtirish va h.k. yordam ko‘rsatish
tushuniladi.
JK 242-moddasi 1-qismida nazarda tutilgan jinoyat jinoiy uyushma yoxud
uning bo‘linmalari tuzilgan yoki ularga rahbarlik qilingan paytdan e’tiboran
tugallangan deb hisoblanadi. JK 242-moddasi 1-qismida javobgarlik belgilangan
jinoyat subyektiv tomondan to‘g‘ri qasd bilan sodir etiladi. Aybdor jinoiy uyushma
mavjud bo‘lishi va o‘z oldiga qo‘ygan vazifalarni bajarish maqsadida jinoiy
uyushma tuzgan yoki rahbarlik qilayotganligini anglaydi. Jinoiy faoliyat bilan
shug‘ullanish jinoiy uyushma tashkil etishning maqsadi hisoblanadi. Jinoiy
uyushma yoki uning bo‘linmalariga rahbarlik qilishning maqsadi jinoiy
uyushmaning barqarorligi va jipsligini ta’minlash, uning a’zolari orasida
vazifalarni aniq taqsimlash va h.k.da ifodalanadi. Jinoiy uyushma mavjudligi va
o‘z vazifalarini bajarishning maqsadi ushbu uyushmaga jinoiy faoliyat yuritishi
uchun yordam berish, yo‘l-yo‘riq ko‘rsatishdan iborat. 16
II BOB. JINOIY UYUSHMANING SUBYEKTI, SUBYEKTIV TOMONI VA
ULARNING JINOIY-HUQUQIY XUSUSIYATLARI
2.1. Jinoiy uyushma jinoyatining subyekti va uning o‘ziga xos belgilari
JK 242-moddasi 1-qismida javobgarlik belgilangan jinoyatning subyekti 16
yoshga to‘lgan, aqli raso shaxs bo‘ladi.Qilmishning subyekti jinoiy uyushma
tashkilotchisi, jinoiy uyushma bo‘linmalari rahbarlari yoki uning mavjudligini yoki
vazifalarining bajarilishini ta’minlashga qaratilgan faoliyat bilan
shug‘ullanayotgan boshqa shaxslar hisoblanadi.Jinoiy uyushma tashkilotchisi
ushbu uyushma a’zolari tomonidan sodir etilgan boshqa jinoyatlar uchun ham
javobgardir, bajaruvchining eksessi bundan mustasno. Jinoiy uyushma oddiy
16
Rustamboyev M.X. Jinoyat huquqi. Maxsus qism. – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2021.

ishtirokchilari esa sodir etgan konkret jinoyatlari uchun javobgar qilinadilar. Agar
14 yoshdan 16 yoshgacha bo‘lgan shaxs jinoiy uyushmani tashkil qilish yoki uning
faoliyatida ishtirok etishda qatnashgan bo‘lsa, agar ularning qilmishida muayyan
jinoyat tarkibining alomatlari bo‘lsa, ularning qilmishini JK tegishli moddasi bilan
kvalifikatsiya qilinadi.
Jinoiy uyushma tashkil etish, unga rahbarlik qilish yoki uning faoliyatini
ta’minlash bilan bog‘liq jinoyatlar yuqori darajadagi ijtimoiy xavfliligi sababli
jinoyat qonunchiligida alohida javobgarlik belgilangan jinoyatlar qatoriga kiradi.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 242-moddasi ushbu turdagi
jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlikning huquqiy asoslarini belgilab beradi. Mazkur
modda orqali davlat tomonidan uyushgan jinoyatchilikka qarshi qat’iy kurash
siyosati amalga oshirilmoqda. 17
Jinoiy uyushma bilan bog‘liq jinoyatlarning asosiy xususiyatlaridan biri
shundaki, qonunchilikda javobgarlik nafaqat muayyan jinoyat sodir etilganligi
uchun, balki jinoiy uyushmaning o‘zini tashkil etish, unga rahbarlik qilish yoki
uning faoliyatini ta’minlash uchun ham nazarda tutilgan. Bu esa jinoiy
uyushmaning jamiyat uchun naqadar xavfli ekanligini ko‘rsatadi.
Chunki bunday uyushmalar ko‘pincha og‘ir va o‘ta og‘ir jinoyatlarni sodir
etishga yo‘naltirilgan bo‘ladi.
JK 242-moddasi 1-qismiga muvofiq, jinoiy uyushma tuzish, unga yoki uning
bo‘linmalariga rahbarlik qilish, shuningdek, uning mavjud bo‘lishi va faoliyat
yuritishini ta’minlash jinoyat deb hisoblanadi. Ushbu jinoyat formal tarkibli jinoyat
bo‘lib, jinoiy uyushma tashkil etilgan yoki unga rahbarlik qilish boshlangan
paytdan e’tiboran tugallangan deb topiladi. Ya’ni, jinoiy oqibat yuzaga kelishi yoki
rejalashtirilgan jinoyatlar sodir etilishi shart emas.
Mazkur jinoyatning subyekti — 16 yoshga to‘lgan, aqli raso jismoniy shaxs
hisoblanadi. Qonunchilikka ko‘ra, jinoiy javobgarlik faqat o‘z harakatlarining
mazmunini anglay oladigan va ularni boshqara oladigan shaxslarga nisbatan
17
O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi – www.lex.uz .

qo‘llaniladi. Shu bois aqli noraso shaxslar yoki qonunda belgilangan yoshga
yetmaganlar ushbu modda bilan javobgarlikka tortilmaydi.
Jinoiy uyushma bilan bog‘liq jinoyatlarda subyektlar bir necha toifaga
bo‘linadi. Birinchi navbatda, jinoiy uyushma tashkilotchisi eng asosiy shaxs
hisoblanadi. 18
U jinoiy rejalarni ishlab chiqadi, uyushgan guruhlarni birlashtiradi,
vazifalarni taqsimlaydi hamda umumiy faoliyatni boshqaradi. Tashkilotchi odatda
uyushmaning eng yuqori rahbari sifatida faoliyat yuritadi va sodir etilgan jinoyatlar
uchun katta hajmdagi javobgarlikka ega bo‘ladi.
Ikkinchi toifa — rahbarlar hisoblanadi. Ular jinoiy uyushmaning alohida
bo‘linmalariga boshchilik qiladi, a’zolar faoliyatini muvofiqlashtiradi va rahbar
ko‘rsatmalarining bajarilishini ta’minlaydi. Rahbarlarning faoliyati uyushmaning
barqaror ishlashida muhim ahamiyat kasb etadi.
Uchinchi toifa — oddiy ishtirokchilar dir.Ular jinoiy uyushma tarkibida
muayyan vazifalarni bajaradi, masalan, transport bilan ta’minlash, moddiy yordam
ko‘rsatish, jinoiy daromadlarni yashirish yoki jinoyat sodir etishda bevosita
qatnashish kabi harakatlarni amalga oshiradi.Oddiy ishtirokchilar ham o‘z
harakatlari uchun javobgar bo‘ladilar.
Qonunchilikka ko‘ra, jinoiy uyushma tashkilotchisi uyushma tomonidan sodir
etilgan boshqa jinoyatlar uchun ham javobgarlikka tortilishi mumkin. Bunda
bajaruvchining eksessi, ya’ni tashkilotchi rejasidan tashqari sodir etilgan jinoyatlar
bundan mustasno hisoblanadi.Oddiy ishtirokchilar esa asosan o‘zlari sodir etgan
konkret jinoyatlar uchun javobgar bo‘ladilar.
Jinoyat huquqida ishtirokchilik deganda ikki yoki undan ortiq shaxslarning
qasddan jinoyat sodir etishda birgalikda qatnashishi tushuniladi. Ishtirokchilikning
turli shakllari mavjud bo‘lib, ular jinoyatning tashkil etilish darajasi,
ishtirokchilarning o‘zaro aloqasi va jinoiy faoliyatning murakkabligiga qarab
farqlanadi. Jinoiy uyushma ushbu shakllar ichida eng xavfli va murakkab ko‘rinish
18
Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga sharhlar. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar
publish, 2022.

hisoblanadi. Uni oddiy ishtirokchilik, murakkab ishtirokchilik hamda uyushgan
guruhdan farqlash jinoyatni to‘g‘ri kvalifikatsiya qilishda muhim ahamiyatga ega.
Jinoiy uyushma va oddiy ishtirokchilikning farqi
Oddiy ishtirokchilikda odatda ikki yoki undan ortiq shaxs oldindan murakkab
reja tuzmasdan, muayyan bitta jinoyatni sodir etish uchun birlashadi. Bu yerda
qat’iy ierarxiya, uzoq muddatli reja yoki murakkab tashkiliy tuzilma mavjud
bo‘lmaydi.
Jinoiy uyushmada esa bir nechta uyushgan guruhlar yagona jinoiy maqsad
asosida uzoq muddatli faoliyat yuritish uchun birlashadi. 19
Unda qat’iy intizom,
rahbarlik tizimi va vazifalarning aniq taqsimlanishi mavjud bo‘ladi.
Ikki shaxs ko‘chada ketayotgan fuqarodan telefonini tortib olib qochsa, bu
oddiy ishtirokchilik hisoblanadi.Chunki ular bir martalik jinoyat sodir etish uchun
birlashgan.
Ammo bir nechta guruhlar doimiy ravishda firibgarlik, narkotik savdosi yoki
qurol savdosi bilan shug‘ullansa, har bir guruh alohida vazifani bajarsa va
bularning barchasi yagona rahbar tomonidan boshqarilsa, bu jinoiy uyushma
hisoblanadi.
Jinoiy uyushma va murakkab ishtirokchilikning farqi
Murakkab ishtirokchilikda jinoyatda turli rollar mavjud bo‘ladi: tashkilotchi,
dalolatchi, yordamchi va bajaruvchi. Biroq bu hali jinoiy uyushma degani emas.
Chunki murakkab ishtirokchilik ko‘pincha bitta yoki bir nechta jinoyat bilan
cheklanadi.
Jinoiy uyushmada esa ishtirokchilar o‘rtasidagi munosabatlar ancha chuqur va
barqaror bo‘ladi. U faqat bitta jinoyatni emas, balki muntazam jinoiy faoliyatni
amalga oshirish uchun tashkil etiladi.
Bir shaxs bankni talash rejasini tuzadi, ikkinchisi qurol topadi, uchinchisi
mashina tayyorlaydi, to‘rtinchisi esa jinoyatni amalga oshiradi. Bu murakkab
ishtirokchilik hisoblanadi.
19
Qodirov A. Uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash muammolari. – Toshkent, 2020.

Ammo aynan shu shaxslar uzoq muddat davomida turli banklarni talash,
noqonuniy daromadlarni yashirish va yangi a’zolar jalb qilish bilan shug‘ullansa,
ular jinoiy uyushmaga aylangan bo‘ladi.
Jinoiy uyushma va uyushgan guruhning farqi
Uyushgan guruh ikki yoki undan ortiq shaxsning oldindan til biriktirib,
birgalikda jinoiy faoliyat olib borish uchun tuzilgan barqaror guruhidir. Uyushgan
guruhda ham rejalilik va rollar taqsimoti mavjud bo‘ladi.
Biroq jinoiy uyushma uyushgan guruhga nisbatan ancha murakkab shakl
hisoblanadi. Chunki jinoiy uyushma tarkibiga bir nechta uyushgan guruh kiradi va
ular yagona markazlashgan boshqaruv asosida faoliyat yuritadi.
To‘rt kishidan iborat guruh doimiy ravishda avtomobil o‘g‘irlash bilan
shug‘ullansa, bu uyushgan guruh hisoblanadi.
Voyaga yetmaganlar masalasiga ham alohida e’tibor qaratiladi. Agar 14
yoshdan 16 yoshgacha bo‘lgan shaxs jinoiy uyushma faoliyatida ishtirok etsa, u JK
242-moddasi bilan emas, balki sodir etgan aniq jinoyati uchun tegishli moddalar
asosida javobgarlikka tortiladi. 20
Masalan, qasddan odam o‘ldirish, bosqinchilik
yoki badanga og‘ir shikast yetkazish kabi jinoyatlar uchun javobgar bo‘lishi
mumkin.
Amaliyotda jinoiy uyushmalar faoliyatini aniqlash va ishtirokchilarning rolini
to‘g‘ri belgilash murakkab jarayon hisoblanadi. Chunki bunday uyushmalar
yashirin faoliyat yuritadi, a’zolar o‘rtasida qat’iy intizom va maxfiylik mavjud
bo‘ladi. Shu sababli tergov organlari tomonidan har bir ishtirokchining roli,
vazifasi va jinoiy faoliyatdagi o‘rni alohida aniqlanishi zarur.
O zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining (JK) 29-moddasi 5-qismigaʻ
binoan, jinoiy faoliyat bilan shug ullanish uchun oldindan birlashgan ikki yoki
ʻ
undan ortiq uyushgan guruh jinoiy uyushma (jinoiy hamjamiyat) deb
topiladi . 21
20
O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi – www.lex.uz .
21
Zokirov Sh. Jinoyat huquqida ishtirokchilik masalalari. – Toshkent, 2021.

Qonun chiqaruvchi ushbu ta rifda «jinoiy faoliyat bilan shug ullanish»ʼ ʻ
jumlasiga alohida urg u bergan. Bu shuni anglatadiki, uyushma bitta muayyan
ʻ
jinoyatni emas, balki jinoyat sodir etishni o ziga doimiy kasb yoki daromad
ʻ
manbai qilib olishni maqsad qiladi.
Jinoyat kodeksining 242-moddasi jinoiy uyushma tashkil etish, unga rahbarlik
qilish yoki uning faoliyatida ishtirok etish uchun mustaqil javobgarlikni belgilaydi.
Huquqiy tahlil nuqtai nazaridan, ushbu jinoyat formal tarkibli hisoblanadi.
Ya ni, jinoiy uyushma tuzilgan, uning tuzilmasi shakllantirilgan yoki unga
ʼ
rahbarlik qilish boshlangan vaqtdan boshlab, guruh hali birorta ham moddiy zarar
keltiruvchi jinoyat (masalan, qotillik, firgarlik) sodir etishga ulgurmagan bo lsa-da,
ʻ
jinoyat tugallangan hisoblanadi va shaxslar o ta og ir jinoyat bo yicha
ʻ ʻ ʻ
javobgarlikka tortiladi.
Jinoiy uyushmada rollarning keskin farqlanishi tufayli, qonunchilik ham
jazolashda tabaqalashtirilgan yondashuvni qo llaydi:
ʻ
1. Tashkilotchilar va rahbarlar javobgarligi: JK 29-moddasi 6-qismiga
ko ra, jinoiy uyushmani tashkil etgan yoki unga rahbarlik qilgan shaxslar ushbu
ʻ
uyushma tomonidan sodir etilgan va ularning jinoiy niyati (umumiyligi) bilan
qamrab olingan barcha jinoyatlar uchun shaxsiy javobgarlikka tortiladi.
Masalan, rahbar buyruq bermagan bo lsa-da, lekin guruh manfaati uchun quyi
ʻ
bo g in sodir etgan jinoyatlar rahbarning ham jinoiy hisobiga yoziladi.
ʻ ʻ
2. Oddiy a zolar (ijrochilar) javobgarligi:
ʼ Uyushmaning oddiy a zolari JK ʼ
242-moddasi (uyushmada ishtirok etish) bilan bir qatorda, faqat o zlari bevosita
ʻ
tayyorlashda yoki sodir etishda qatnashgan muayyan jinoyatlari uchun javob
beradilar.
Mazkur jinoyatning bevosita obyekti jamoat va fuqarolar xavfsizligini
ta’minlovchi ijtimoiy munosabatlar hisoblanadi.
JK 242-moddasi 2-qismidagi qilmishning obyektiv tomoni uyushgan qurolli
jinoiy guruhni tuzish, shuningdek, bunday guruhga rahbarlik qilish yoki unda
ishtirok etishda ifodalanadi. 22
JK 29-moddasi to‘rtinchi qismiga muvofiq, ikki yoki
22
Rustamboyev M.X. Jinoyat huquqi. Maxsus qism. – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2021.

undan ortiq shaxsning birgalikda jinoiy faoliyat olib borish uchun oldindan til
biriktirib, bir guruhga birlashishi uyushgan guruh, deb topiladi. Uyushgan jinoiy
guruhning o‘ziga xos belgilaridan biri ana shunday guruhlarning barqarorligidir.
Guruhning barqarorligi deganda, guruh a’zolari o‘rtasida mustah kam, doimiy
aloqalar mavjudligi, guruh a’zolari zimmasiga muayyan vazifalar yuklatilganligi,
ular o‘rtasida rollarning taqsimlanganligini tushunish zarur. Tarkibining
doimiyligi, uning a’zolari o‘rtasida mustahkam aloqaning mavjudligi,
harakatlarining avvaldan kelishilganligi, jinoiy faoliyat ko‘rinishi va usullarning
bir xilligi, uzoq vaqt ish ko‘rishi, sodir etilgan jinoyatlarning miqdori kabi belgilar
guruhning turg‘unligidan dalolat beradi.
Jinoiy uyushma tashkil etish, unga rahbarlik qilish yoki uning faoliyatini
ta’minlash bilan bog‘liq jinoyatlar jinoyat huquqi nazariyasida jamoat xavfsizligiga
qarshi qaratilgan eng xavfli jinoyatlardan biri sifatida baholanadi. Ushbu jinoyat
tarkibini to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish uchun uning bevosita obyekti hamda obyektiv
tomonini aniq tahlil qilish muhim ahamiyatga ega.
Jinoyatning bevosita obyekti jamoat xavfsizligini ta’minlovchi ijtimoiy
munosabatlar hisoblanadi. Jamoat xavfsizligi deganda ijtimoiy hayotda
fuqarolarning hayoti va sog‘lig‘i daxlsizligini, ularning mulkiy manfaatlarini
hamda davlat va jamoat tuzilmalarining normal va barqaror faoliyatini
ta’minlovchi ijtimoiy munosabatlar tizimi tushuniladi. Demak, jinoiy uyushma
faoliyati aynan ushbu muhim ijtimoiy munosabatlarga tajovuz qilib, jamiyatning
xavfsizligi va barqarorligiga jiddiy zarar yetkazadi.
Mazkur jinoyat tarkibi formal tarkibga ega bo‘lib, jinoiy uyushma tashkil
etilgan yoki unga rahbarlik qilingan paytdan boshlab jinoyat tugallangan
hisoblanadi. 23

Qonunchilik jinoiy uyushmalarni ichidan parchalash va ularning faoliyatiga
barham berish maqsadida maxsus rag batlantiruvchi normani ko zda tutadi. Agarʻ ʻ
jinoiy uyushma a zosi og ir yoki o ta og ir jinoyatni bevosita sodir etishda
ʼ ʻ ʻ ʻ
qatnashmagan bo lsa va:
ʻ
23
Karimov B. Jamoat xavfsizligiga qarshi jinoyatlar. – Toshkent, 2022.

- Davlat organlariga ixtiyoriy ravishda aybini bo yniga olib arz qilsa;ʻ
- Chin ko ngildan pushaymon bo lganini ko rsatsa;
ʻ ʻ ʻ
- Jinoiy uyushmaning mavjudligi, uning rahbarlari, rejalari va boshqa
a zolarini fosh etishda huquqni muhofaza qiluvchi organlarga faol yordam bersa,
ʼ
bunday shaxs sud tomonidan jazodan ozod qilinishi mumkin.
Kriminologiya fani jinoiy uyushmalarning ildizini quyidagi ijtimoiy-iqtisodiy
muammolar bilan bog laydi:
ʻ
1. Iqtisodiy omillar va Xufiyona (soya) iqtisodiyot: Soliqlardan qochish,
kontrabanda va noqonuniy tovarlar aylanmasi yirik moliyaviy resurslarni
tug diradi.
ʻ Bu pullar jinoiy uyushmalarni moddiy jihatdan oziqlantiradi.
2. Korrupsiya darajasi: Jinoiy uyushma davlat boshqaruv apparati yoki
huquqni muhofaza qiluvchi organlar ichida o z xo jayinlariga (himoyachilariga)
ʻ ʻ
ega bo lishga intiladi. Korrupsiya jinoiy uyushmalarning uzoq muddat yashashi va
ʻ
daxlsiz qolishi uchun «qalqon» vazifasini o taydi.
ʻ
3. Ijtimoiy-demografik inqirozlar: Ishsizlik, yoshlarning huquqiy
madaniyati pastligi va transmilliy migratsiyadagi nazoratsizlik jinoiy uyushmalar
uchun yangi «askar»lar (ijrochilar) manbaini yaratadi.
2.2. Jinoiy uyushmaning subyektiv tomoni, motiv va maqsad
masalalari
Subyektiv tomondan JK 242-moddasi 2-qismida javobgarlik belgilangan
jinoyat qasddan sodir etiladi. Subyekt uyushgan qurolli guruh tuzayotganligini
yoki uning tarkibiga kirayotganligini anglaydi va buni xohlaydi. Jinoyatning sodir
etilish motivi va maqsadi har xil bo‘lishi mumkin, ammo ular jinoyatni
kvalifikatsiya qilishga ta’sir etmaydi. Jinoyatning subyekti 16 yoshga to‘lgan, aqli
raso uyushgan qurolli guruhni tuzgan, unga rahbarlik qilgan yoki uning a’zosi
bo‘lgan har qanday shaxs hisoblanadi. Uyushgan qurolli guruh tarkibiga kiradigan
yoki guruh tomonidan sodir etilgan hujumlarda ishtirok etgan 14 yoshdan 16
yoshgacha bo‘lgan voyaga yetmaganlar ular tomonidan aniq sodir etilgan va JK
tegishli moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlar (masalan, odam o‘ldirish, qasddan
badanga og‘ir shikast yetkazish, bosqinchilik va hokazolar) uchun javobgar

bo‘ladilar. Jinoiy uyushma tarkibida jinoyat sodir etgan, bunday guruh tuzgan,
unga rahbarlik qilgan va jinoyat sodir etgan shaxslarning qilmishi ushbu modda
bilan qamrab olinadi va JK boshqa moddalari bilan qo‘shimcha ravishda
kvalifikatsiya qilinmaydi.
Jinoiy uyushma tashkil etish, unga rahbarlik qilish yoki uning faoliyatini
ta’minlash bilan bog‘liq jinoyat tarkibining muhim elementlaridan biri subyektiv
tomondir. Subyektiv tomon jinoyatchining sodir etayotgan qilmishga ruhiy-
psixologik munosabatini ifodalaydi va u aybning shakli, jinoyatni sodir etish
maqsadi hamda motivi orqali namoyon bo‘ladi.
Mazkur jinoyat tarkibida subyektiv tomon faqat to‘g‘ri qasd (bevosita
qasd) shaklida ifodalanadi. 24
Ya’ni, shaxs jinoiy uyushma tashkil etayotganini,
unga rahbarlik qilayotganini yoki uning faoliyatini ta’minlayotganini aniq anglaydi
va ushbu harakatlarni amalga oshirishni ongli ravishda xohlaydi. Aybdor o‘z
harakatlarining ijtimoiy xavfli ekanligini tushunadi hamda jamoat xavfsizligiga
tahdid solishini bilgan holda harakat qiladi.
Jinoiy uyushma bilan bog‘liq jinoyatlarda shaxsning asosiy maqsadi odatda
jinoiy faoliyat yuritish va undan moddiy yoki boshqa manfaat olishdan iborat
bo‘ladi. Shu sababli ushbu jinoyatning subyektiv tomonida maqsad muhim o‘rin
tutadi. Jinoiy uyushma tashkil etish yoki unga rahbarlik qilishning asosiy maqsadi
– rejalashtirilgan, barqaror va tizimli jinoiy faoliyatni amalga oshirish orqali
daromad olish yoki boshqa noqonuniy manfaatga erishishdir.
XXI asrda jinoiy uyushmalar transformatsiyaga uchradi. Bugungi kunda
an anaviy jismoniy guruhlardan tashqari ʼ «Kiber-jinoiy hamjamiyatlar» faoliyat
ko rsatmoqda.
ʻ 25
Ular:
- Jismoniy jihatdan bir-birlarini tanimaydi va dunyoning turli nuqtalarida
yashaydi.
24
Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga sharhlar. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar
publish, 2022.
25
Xalqaro huquqiy portal – www.un.org (BMT rasmiy sayti).

- Aloqani «Darknet» (yashirin internet tarmoqlari) va shifrlangan messenjerlar
orqali amalga oshiradi.
- Moliyaviy operatsiyalarni anonim kriptovalyutalar (Bitcoin, Monero va h.k.)
orqali yuritadi.
- Yirik banklar, davlat tizimlari va strategik obyektlarga kiberhujumlar
uyushtirib, trillionlab zarar yetkazadi.
Jnoiy uyushma ishtirokchilikning eng xavfli shakli sifatida nafaqat
fuqarolarning huquqlariga,balki butun boshli davlatlarning milliy xavfsizligiga
tahdid soladi.O zbekiston Respublikasining jinoyat qonunchiligi ushbu turdagiʻ
jinoyatlarga qarshi qat iy choralar ko rishni ta minlaydi, biroq zamon talablaridan
ʼ ʻ ʼ
kelib chiqib, kurash usullarini ham takomillashtirish lozim.
1. Raqamli jinoyatchilikni qonunda aks ettirish: Amaldagi JK 242-
moddasiga shaxsan uchrashmasdan, faqat axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
va internet tarmoqlari orqali virtual jinoiy guruhlar tuzganlik va boshqarganlik
uchun ham aniq huquqiy mezonlarni (kiber-jinoiy uyushma tushunchasini) kiritish
lozim.
2. Moliyaviy monitoringni avtomatlashtirish: Jinoiy uyushmalarning asosiy
kuchi ularning kapitalida ekanligini hisobga olib, bank va moliya tizimida shubhali
pul o tkazmalari hamda kriptovalyuta aktivlarini kuzatish (Anti-Money
ʻ
Laundering - AML) tizimini sun iy intellekt yordamida yanada kuchaytirish zarur.
ʼ
3. Xalqaro hamkorlikni chuqurlashtirish: Transmilliy jinoiy
uyushmalarning oldini olish uchun Interpol, ShHT va boshqa mintaqaviy
tashkilotlar doirasida tezkor-qidiruv ma lumotlarini raqamli integratsiya qilish va
ʼ
xorijiy davlatlar bilan ekstraditsiya shartnomalarini soddalashtirish talab etiladi. 26
Shu bilan birga, jinoyatning motivi turlicha bo‘lishi mumkin. Amaliyotda
ko‘pincha bu motiv moddiy manfaatdorlik, ya’ni pul mablag‘lari yoki boshqa
moddiy boyliklarni qo‘lga kiritishga intilish bilan bog‘liq bo‘ladi.Ayrim hollarda
esa hokimiyatga intilish, ta’sir doirasini kengaytirish yoki jinoiy muhitda
yetakchilikka erishish kabi motivlar ham uchrashi mumkin. Biroq jinoyat huquqi
26
Xalqaro huquqiy portal – www.un.org (BMT rasmiy sayti).

nuqtai nazaridan motiv va maqsad ushbu jinoyatni kvalifikatsiya qilishga ta’sir
etmaydi.
Jinoyat kodeksining 242-moddasi bo‘yicha javobgarlikda shaxsning ichki
niyati, ya’ni u jinoiy uyushma mavjudligini anglagan holda uning tashkil etilishi
yoki faoliyatida ishtirok etayotganini tushunishi asosiy ahamiyatga ega. Shu
sababli, agar shaxs o‘z harakatlarining jinoiy uyushma faoliyati bilan bog‘liqligini
anglamagan bo‘lsa, uning qilmishi ushbu modda bilan kvalifikatsiya qilinmasligi
mumkin. Shuningdek, jinoiy uyushma tarkibida ishtirok etayotgan ayrim shaxslar
tashkilotning umumiy jinoiy maqsadini to‘liq anglamasligi holatlari ham uchrashi
mumkin. Biroq agar ular o‘z harakatlari orqali jinoiy uyushma faoliyatini qo‘llab-
quvvatlayotganini bilgan bo‘lsa, ular ham tegishli javobgarlikka tortiladi.
Jinoiy uyushma bilan bog‘liq jinoyatlarning subyektiv tomoni faqat to‘g‘ri
qasd shaklida namoyon bo‘lib, asosiy maqsad jinoiy faoliyat yuritish hisoblanadi.
Motiv esa turlicha bo‘lishiga qaramasdan, jinoyatni kvalifikatsiya qilishga bevosita
ta’sir ko‘rsatmaydi. Bu holat mazkur jinoyat tarkibining huquqiy tabiatini yanada
aniqroq belgilab beradi.
Jinoyatning motivlari turlicha bo‘lib, ko‘pincha moddiy manfaat ko‘rishga
qaratiladi. Qilmishning motivi va maqsadi uning kvali fikatsiyasiga ta’sir qilmaydi.
Kurs ishida qonun normalari amaliyotda (sudlarda) qanday qo llanishiniʻ
ko rsatish uchun Oliy sud Plenumining tushuntirishlariga tayaniladi. Jinoiy
ʻ
uyushmalarga oid ishlar bo yicha
ʻ O zbekiston Respublikasi Oliy sudi ʻ
Plenumining 2004-yil 24-sentabrdagi “Qonunga xilof ravishda qurolga ega
bo lish to g risidagi ishlar bo yicha sud amaliyoti haqida”gi
ʻ ʻ ʻ ʻ hamda boshqa
tizimli jinoyatlarga oid qarorlari muhim ahamiyatga ega. 27
Sud amaliyotida jinoiy uyushmani aniqlash mezonlari:
Oliy sud sudlar tomonidan moddalarni to g ri malakalash uchun jinoiy
ʻ ʻ
uyushmani boshqa guruhlardan ajratuvchi quyidagi amaliy jihatlarga e tibor
ʼ
qaratadi:
27
O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi – www.lex.uz .

«Birlashish» tushunchasining huquqiy ma nosi:ʼ Plenum tushuntirishiga
ko ra, ikki yoki undan ortiq uyushgan guruhlarning jinoiy uyushmaga birlashishi
ʻ
deganda — ularning faoliyatini yagona rahbarlik ostiga olish, umumiy rejalarni
tuzish, jinoiy yo l bilan topilgan daromadlarni taqsimlash uchun yagona iqtisodiy
ʻ
fond (kassa) yaratish tushuniladi.
Tugallanish vaqti bo yicha sudlar diqqatiga:
ʻ Sud amaliyotida jinoiy
uyushma tuzish (JK 242-moddasi 1-qismi) bo yicha jinoyat — kelgusi jinoiy
ʻ
faoliyatni ta minlashga qaratilgan har qanday tashkiliy harakatlar (ishtirokchilarni
ʼ
yollash, tuzilmani belgilash, reja tuzish) amalga oshirilgan lahzadan boshlab
tugallangan jinoyat deb topiladi. Buning uchun uyushma a zolari tomonidan
ʼ
biror-bir rejalashtirilgan jinoyatning bevosita sodir etilishi shart emas.
AQSh qonunchiligida jinoiy uyushmalarga va mafiyaga qarshi kurashishda
1970-yilda qabul qilingan RICO qonuni dunyodagi eng samarali vositalardan biri
hisoblanadi.
Asosiy mohiyati: RICO qonuniga ko ra, agar shaxs ma lum bir jinoiy
ʻ ʼ
korxona (enterprise) manfaati yo lida 10 yil ichida kamida ikkita tizimli jinoyat
ʻ
sodir etgan bo lsa, u faqat o sha jinoyatlar uchun emas, balki
ʻ ʻ «Reket va
korrupsion tashkilot faoliyatini yuritish» degan alohida og ir modda bilan
ʻ
sudlanadi. 28
O ziga xosligi:
ʻ Bu qonun jinoiy sindikat rahbarlariga qonuniy «tadbirkorlik»
yoki «advokatlar» orqasida yashirinishga yo l qo ymaydi. Agar ularning buyrug i
ʻ ʻ ʻ
bilan quyi bo g indagi shaxs jinoyat qilsa, rahbar to g ridan-to g ri RICO bo yicha
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
20 yilgacha yoki umrbod ozodlikdan mahrum etiladi hamda uning barcha
qonuniy/noqonuniy aktivlari davlat foydasiga musodara qilinadi.
28
United Nations Convention against Transnational Organized Crime (Palermo Convention), 2000.

XULOSA
Mazkur kurs ishida jinoiy uyushma tushunchasi, uning jinoiy-huquqiy tabiati,
asosiy belgilari, obyektiv va subyektiv tomonlari, qurollangan jinoiy guruhlarning
xususiyatlari hamda jinoiy javobgarlik masalalari atroflicha tahlil qilindi. Tadqiqot
natijasida jinoiy uyushma jinoyat huquqida ishtirokchilikning eng murakkab va
eng yuqori ijtimoiy xavfli shakli ekanligi aniqlandi.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 29-moddasi va 242-moddasi
mazmunidan kelib chiqib, jinoiy uyushma ikki yoki undan ortiq uyushgan
guruhlarning jinoiy faoliyat bilan shug‘ullanish maqsadida oldindan birlashishi
natijasida shakllanishi belgilab qo‘yilgan. 29
Ushbu holat jinoiy uyushmani oddiy
ishtirokchilik yoki uyushgan guruhdan tubdan farqlaydi. Chunki jinoiy uyushma
yuqori darajadagi tashkilotchilik, barqarorlik, qat’iy intizom va ierarxik tuzilishga
ega bo‘ladi.
29
Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga sharhlar. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar
publish, 2022.

Tadqiqot davomida jinoiy uyushmaning asosiy belgilari sifatida uning
barqarorligi, jipslashganligi, umumiy jinoiy maqsad asosida birlashganligi,
vazifalarning aniq taqsimlanganligi hamda yagona rahbarlik tizimining mavjudligi
o‘rganildi. Ayniqsa, jinoiy uyushma faoliyatining uzoq muddatli va rejalashtirilgan
tarzda olib borilishi uning jamiyat uchun xavflilik darajasini yanada oshirishi qayd
etildi.
Kurs ishida jinoiy uyushmaning bevosita obyekti jamoat xavfsizligini
ta’minlovchi ijtimoiy munosabatlar ekanligi asoslab berildi. Chunki bunday
uyushmalar fuqarolarning hayoti va sog‘lig‘i, mulkiy manfaatlari hamda davlat va
jamoat tuzilmalarining normal faoliyatiga jiddiy tahdid tug‘diradi. Ayniqsa,
bugungi kunda firibgarlik, kiberjinoyatlar, giyohvandlik vositalari savdosi,
noqonuniy qurol muomalasi va korrupsion jinoyatlarning ko‘pincha uyushgan
shaklda sodir etilishi jinoiy uyushmalarning xavfliligini yaqqol namoyon
qilmoqda.
Aybdor shaxs o‘z harakatining jinoiy xususiyatini anglagan holda jinoiy
uyushma tashkil etadi, unga rahbarlik qiladi yoki uning faoliyatini qo‘llab-
quvvatlaydi. Jinoyatning motivi turlicha bo‘lishi mumkin bo‘lsa-da, asosan moddiy
manfaatdorlik bilan bog‘liq ekanligi kuzatildi.
Tadqiqot natijasida qurol mavjudligi, guruhning barqarorligi va oldindan
rejalashtirilgan faoliyat yuritishi bunday guruhlarning asosiy belgilaridan ekanligi
aniqlandi.Shu bilan birga,O‘zbekiston va jahon amaliyotidagi ayrim tarixiy
misollar orqali qurollangan jinoiy guruhlarning jamiyat xavfsizligiga naqadar katta
tahdid solishi ko‘rsatib berildi.
Jinoiy uyushmalar yashirin va murakkab tuzilishga ega bo‘lganligi sababli
ularni aniqlash, isbotlash hamda har bir ishtirokchining rolini belgilash jarayonida
protsessual tartiblar hal qiluvchi o‘rin tutadi. Tergov organlari tomonidan dalillarni
qonuniy yo‘l bilan to‘plash, ishtirokchilar o‘rtasidagi aloqalarni aniqlash va yagona
jinoiy rejaning mavjudligini isbotlash jinoiy ishlarni to‘g‘ri kvalifikatsiya qilishda
muhim ahamiyatga ega ekanligi ta’kidlandi.

Jinoiy uyushma, oddiy ishtirokchilik, murakkab ishtirokchilik va uyushgan
guruh o‘rtasidagi farqlar tahlil qilinib, ularning har biri jinoyat huquqida alohida
huquqiy mazmunga ega ekanligi yoritildi. Bu esa amaliyotda jinoyatlarni to‘g‘ri
kvalifikatsiya qilish va adolatli jazo tayinlashda muhim ahamiyat kasb etadi. 30
Jinoiy uyushmalar zamonaviy jamiyat uchun eng xavfli jinoyatchilik
shakllaridan biri hisoblanadi. Shu sababli ularga qarshi kurashishda jinoyat
qonunchiligini takomillashtirish, tezkor-qidiruv va tergov faoliyatini kuchaytirish,
zamonaviy axborot texnologiyalaridan samarali foydalanish hamda xalqaro
hamkorlikni rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Jinoiy uyushmalarning
oldini olish va ularga qarshi samarali kurashish orqali jamiyatda qonun
ustuvorligini, jamoat xavfsizligini hamda fuqarolarning huquq va erkinliklarini
ishonchli himoya qilish mumkin bo‘ladi.
Rahbariy adabiyotlar
1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent:
“O‘zbekiston” nashriyoti, 2021.
2. Mirziyoyev Sh.M . Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib,
yangi bosqichga ko‘taramiz. 1-jild. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2017.
3. Mirziyoyev Sh.M. Yoshlar – kelajagimiz, xalqimizning asrlar davomidagi
orzu-umidlarini ro‘yobga chiqaradigan buyuk kuchdir. (Prezidentning yoshlar
bilan muloqotidagi nutq i).
Normativ-huquqiy hujjatlar
4. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: Adolat, 2023.
5. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi (2026-yil 1-yanvardagi
o‘zgarish va qo‘shimchalar bilan). – Toshkent: Adolat, 2026.
6. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi. – Toshkent:
Adolat, 2025.
7. O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi.
30
R.R. Zufarov, A.X. Saidov, H.T. Hojiev. Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). – Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2022.

– Toshkent: Adolat, 2024.
8. R.R. Zufarov, A.X. Saidov, H.T. Hojiev. Jinoyat huquqi (Umumiy va
maxsus qism). – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2022.
9. Rustamboyev M.X. Jinoyat huquqi. Maxsus qism. – Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2021.
10. Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga
sharhlar. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar publish, 2022.
Ilmiy adabiyotlar va maqolalar
11. Jinoyat huquqi va kriminologiya masalalariga oid ilmiy maqolalar
to‘plami. – Toshkent davlat yuridik universiteti, 2022–2025-yillar.
12. Zokirov Sh. Jinoyat huquqida ishtirokchilik masalalari. – Toshkent, 2021.
13. Qodirov A. Uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash muammolari. –
Toshkent, 2020.
14. Abdurasulova Q. Iqtisodiy jinoyatlar va ularning oldini olish
muammolari. – Toshkent: TDYU, 2022.
15. Karimov B. Jamoat xavfsizligiga qarshi jinoyatlar. – Toshkent, 2022.
16. United Nations Convention against Transnational Organized Crime
(Palermo Convention), 2000.
17. International Criminal Law and Organized Crime Studies. – New York,
2019.
18. Comparative Criminal Law Studies on Organized Crime. – Moscow,
2021.
Web-saytlar
18. O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi –
www.lex.uz .
19. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi rasmiy sayti – www.oliysud.uz .
20. Xalqaro huquqiy portal – www.un.org (BMT rasmiy sayti).

Купить