O‘zbekistonda ma’muriy buyruqbozlik boshqaruvi tizimining shakllanishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	27.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbekistonda ma’muriy buyruqbozlik boshqaruvi tizimining shakllanishi

Купить

O‘zbekistonda ma’muriy buyruqbozlik boshqaruvi tizimining
shakllanishi
Reja
1. O‘zbekiston SSR da sovet siyosiy tuzumining mustahkamlanishi
2. O‘zbekiston SSR da sovet siyosiy tuzumining ziddiyatli jihatlari
3. Sovet siyosiy tuzumida totalitar xususiyatning kuchayishi

O‘zbekiston SSR 1925 yil fevralda tashkil etilgach, Markaz o‘zining yangi
sovet siyosiy tizimi institutlarini mustahkamlashni boshladi. Bu tizimda
asosiy o‘rin respublikadagi siyosiy hokimiyat institutlariga berildi va birinchi
navbatda, shunday tashkilotlardan biri RKP(b) MKning respublikadagi filiali
O‘zbekiston Kommunistik partiyasi bo‘lishi kerak edi.
O‘ zbekiston SSRdagi sovet mustabid tuzumining asosiy tayanchi
O‘ zbekiston Kommunistik partiyasi edi. O‘ zbekiston SSR tashkil qilingach,
RKP (b) MK Siyosiy byurosining 1924 yil 12 iyundagi Turkiston, Buxoro va
Xorazm sovet respublikalaridagi kompartiyalarni qayta tashkil qilish va ular
asosida O‘ zbekiston, Turkmaniston va oblast partiya tashkilotlarini tuzish
haqidagi qarori qabul qilindi. O‘zbekiston Kompartiyasini tuzishga amaliy
rahbarlik bevosita RKP (b) MK O‘rta Osiyo byurosi tashkilotiga yuklandi.
Mazkur davrda O‘zbekiston partiya tashkilotlarida RKP(b)ning 8 359
a’zosi va 8 012 nafar a’zolikka nomzodlari mavjud edi, ularning 6 883 nafari
o‘zbek, 6 666 nafari rus, 964 nafari tojik, 744 nafari qozoq, 384 nafari tatar
va qolganlari boshqa millatlarga mansub bo‘lgan. Ta’kidlash joizki,
kommunistlarning asosiy qismi savodsiz va chalasavod edilar. 1924 yilning 1
dekabridagi ma’lumotlarga asosan 16 000 nafar kommunistdan 6 000
nafardan ko‘prog‘i umuman savodsiz bo‘lgan. SHuningdek, mazkur tashkilot
sinfiy asosda tuzilgan bo‘lib, uning katta qismini, ya’ni 36,1 foizini ishchilar,
38 ,1 foizini dehqonlar tashkil qilgan.
Xususan, bolsheviklarning geosiyosiy manfaatlaridan kelib chiqib amalga
oshirilgan milliy chegaralanishdan so‘ng, RKP(b) MK O‘zbekistonda milliy
kompartiyani va sovet organlarini tashkil etish va mustahkamlashga kirishdi.
1925 yilning fevral oyi boshlarida Markaz milliy sovet respub likalaridagi
sovet hokimiyati siyosiy institutlarining yaratilishiga «bevosita yordam
berish» maqsadida respublikaga bolshevistik partiya va sovet davlati
rahbarlaridan biri M.I. Kalininni jo‘natdi.

1925 yil 6-12 fevralda Buxoro shahrida O‘zbekiston Kommunistik
(bolsheviklar) partiyasining I s’ezdi bo‘lib o‘tdi va unda RKP(b)ning
«tarkibiy va ajralmas qismi» bo‘lgan O‘zbekiston Kommunistik partiyasi
tashkil topib, u Turkiston, Buxoro va Xorazm kommunistik tashkilotlarini
birlashtirdi. Vladimir Ivanov va Akmal Ikromov O‘zbekiston Kompartiyasi
Markaziy Komiteti sekretarlari qilib saylandilar. S’edda M. Kalinin nutq
so‘zladi va u o‘zining nutqida, birinchi navbatda, Markazning siyosiy
manfaatlarini ilgari surib, barcha sovet respublikalari o‘rtasidagi ittifoqni
kuchaytirish va shu orqali sovet tuzumini mustahkamlashga chaqirdi.
O‘zbekiston Kompartiyasi Markazning qat’iy ko‘rsatmalari va uning
mintaqadagi siyosiy tashkiloti bo‘lgan O‘rta Osiyo byurosining amaliy
rahbarligi asosida tashkil qilindi. YUqorida e’tirof qilinganidek, uning
a’zolarining aksariyat qismi umuman savodsiz yoki chalasavod bo‘lgan,
chunki bunday kishilarni boshqarish va ular orasida bolshevistik g‘oyalarni
singdirish oson edi.
Bolsheviklar O‘zbekiston Kompartiyasining «g‘oyaviy ko‘makchilari»
bo‘lgan boshqa siyosiy va ijtimoiy tashkilotlarni ham respublikada tashkil
qilishga e’tibor qaratishgan. CHunki bunday tashkilotlarning tuzilishi,
bolshevistik rahbariyatning fikriga ko‘ra, respublika mehnatkashlarini
«sotsialistik qurilishga keng jalb qilish» imkoniyatini berar edi.
1924 yil dekabrda O‘zbekiston kasaba uyushmasining Tashkiliy byurosi
tarkibi tasdiqlandi. Mehnatkashlarning eng ommaviy hisoblangan ushbu
tashkiloti bolshevistik partiya yo‘riqlari asosida tashkil qilingan bo‘lib, 1925
yil boshlarida u 90 mingdan ortiq kishini birlashtirgan edi. Mamlakatda qaror
topgan ma’muriy-buyruqbozlik tizimi va uning rahbar o‘zagi hisoblangan
kommunistik partiya kasaba uyushmalarini qadam-baqadam o‘z maqsadlari
va vazifalariga bo‘ysundirib bordi. Partiya hukmronligi mustahkamlanib
borgan sari kasaba uyushmalari yollanma ishchilar va xizmatchilarning

hayotiy manfaatlarini ta’minlashdan iborat o‘zlarining funksiyalarini
bajarishdan, ularning ijtimoiy muhofazalanishiga yordam berishdan mahrum
bo‘lib bordilar. Oxir-oqibatda, ular mutlaq hukmron bo‘lgan Kommunistik
partiyaning «dastyori» ga aylanib qoldilar.
Bolsheviklarning siyosiy manfaatlariga sodiq xizmat qilgan tashkilotlardan
biri, bu Butunittifoq leninchi kommunistik yoshlar ittifoqi (komso mol) edi.
Sovet hokimiyati yosh avlodni kommunistik ruhda tarbiyalab borishga
muntazam e’tibor qaratgan va shu maqsadda 1924 yil dekabrda O‘zbekiston
leninchi kommunistik yoshlar soyuzining Tashkiliy va Ijroiya byurolari
tashkil qilindi.
1925 yil 5-8 aprelda poytaxt Samarqand shahrida O‘zbekiston
komsomolining birinchi ta’sis s’ezdi o‘tkazildi. Unda O‘zbekiston leninchi
kommunistik yoshlar soyuzi (UzLKSM) tuzildi. U Butunittifoq leninchi
kommu nistik yoshlar soyuzi (VLKSM)ning tarkibiy qismi bo‘lgan.
YOshlarni ongiga bolshevistik mafkurani singdirish, ularni kommunistik
jamiyat soldatlariga aylantirishda kommunistik yoshlar ittifoqi asosiy rol
o‘ynadi. Komsomol partiya va uning tashkilotlariga yanada ko‘proq
bo‘ysundirilgan edi. Bolsheviklar partiyasi uni o‘zining yordamchisi va
«jangovar rezervi» deb hisoblardi. Bolshevistik partiya komsomol ii «sinfiy
dushman»ga qarshi kurashda, «Hujum» kampaniyasi hamda qishlok
xo‘jaligini jamoalashtirish va xalqqa son-sanoqsiz ofatlar keltirgan sovet
hokimiyatining boshqa «sotsialistik tajribalari»ni ma’muriy-buyruqbozlik
usullari bilan amalga oshirishda o‘zining zarbdor mushtiga aylantirdi.
O‘zbekiston Kommunistik partiyasi RKP(b)ning tarkibiy qismi sifatida
uning nizom va direktivalari asosida tashkil kilindi. Jumladan, Markazdan
yuborilgan direktivaga ko‘ra, O‘ zbekiston Kompartiyasi Tashkiliy byurosi
plenumi Ijroiya byuro zimmasiga:

a) o‘zining kelgusidagi ishida O‘zbekiston SSRning bir qadar chekkadagi
viloyatlariga ko‘proq e’tibor qaratishni, u erlarda kuyi sovet apparatini va
ancha faol bo‘lgan partiya tashkilotlarini vujudga keltirishni;
b) O‘zbekiston Kompartiyasi o‘zining barcha tashkilotlariga RKP(b)
Ustavi hamda partiyaning XII va XIII s’ezdlari qarorlarida belgilangan yangi
a’zolar va nomzodlarni qabul qilish shartlarini tarqatishni yukladi.
SHuningdek, O‘ zbekiston Kompartiyasi barcha tashkilotlarida RKP(b)
Markaziy Komitet i belgilagan yagona namunadagi partiya va nomzodlik
biletlari joriy etildi.
O‘ zbekiston Kompartiyasi oldiga respublikada sovet boshqaruv tizimini
shakllantirish vazifasi qo‘yildi. Uning oldida, birinchi navbatda,
hokimiyatning qonun chiqaruvchi va ijroiya organlari bo‘lgan sovetlarni
hamda ijroiy qo‘mitalarni, shuningdek, ijtimoiy tashkilotlar kasaba
uyushmalari va kommunistik yoshlar tashkiloti, «milliy armiya»,
respublikaning sud, prokuratura, militsiya kabi organlarini tuzish va ularning
faoliyatini yo‘lga qo‘yish vazifasi topshirildi.
Bu yo‘nalishdagi birinchi qadamlar 1926 yil boshlarida, ya’ni O‘zbekiston
Kompartiyasi tashkil qilingandan keyin ko‘p o‘tmay yo‘lga qo‘yildi.
O‘zbekiston SSRning, hokimiyat davlat organlarining tashkil qilinganligini
qonunlashtirish maqsadida 1925 yil 13-17 fevralda Buxoroda O‘zbekiston
SSR Sovetlarining I s’ezdi bo‘lib o‘tdi va unda sovet apparatini kuchaytirish
vazifasi ilgari surildi. SHuningdek, quyi sovet apparatini mustahkamlash
masalasida ham ba’zi bir qarorlar qabul qilindi. Unga ko‘ra Surxondaryo,
Qashqadaryo va Xorazm viloyatlarida revkomlar o‘rniga «saylab
qo‘yiladigan» sovet organlari, ba’zi bir viloyatlar (Xorazm va Buxoro)dagi
amin va oqsoqollik mahalliy boshqaruv organlari o‘rniga esa qishloq
sovetlarini tashkil qilish haqidagi qaror ham qabul qilindi.

Markaz O‘zbekiston SSR «ishchi-mehnatkashlar davlati» ekanini ro‘kach
qilib, respublikaning hokimiyat organlarida ishlash uchun mahalliy aholi
orasida obro‘-e’tiborga ega bo‘lmagan, savodsiz, irodasiz va qat’iyatli
bo‘lmagan shaxslarni yuqori rahbarlik lavozimlariga tayinlash amaliyotini
keng qo‘lladi. Sovet hokimiyatining faol opponenta Mustafo CHo‘qayning
1925 yildagi ta’biri bilan aytganda, rus bolsheviklari mas’uliyatli, yuqori
lavozimlarga ularni o‘z qishlog‘idan tashqarida hech kim bilmaydigan
Yo‘ldosh Oxunboboev kabi «kambag‘al-batraklarni» tayinlashmoыda,
chunki «rus kolonizatorlari uchun ularni aldash oson bo‘ladi».
O‘zbekiston Kompartiyasi keng mehnatkashlar ommasini o‘z ta’siriga
olish uchun saflarini «ilg‘or» ishchilar, qishloq yo‘qsillari va yarim
yo‘qsillar, shuningdek, xizmatchilar hisobiga muttasil kengaytirib bordi.
Agar O‘zbekiston Kompartiyasi tashkil qilingan paytda (1925 yil fevral)
unda 16 570 nafar partiya a’zosi va nomzodi bo‘lsa, 1941 yil 1 yanvarga
kelib ularning soni 72068 kishiga etdi.
O‘zbekiston Kompartiyasi iloji boricha ko‘proq korxonalar va
tashkilotlarni o‘zining bevosita ta’siri bilan qamrab olishga, ularda partiya
yacheykalari va tashkilotlarini joriy etishga, shu yo‘l bilan ularni bevosita
boshqarishga intildi. Natijada 1941 yil boshlarida O‘zbekiston Kompartiyasi
tarkibida 4132 ta partiya tashkiloti mavjud edi. B
U vaqtga kelib 6 ta viloyat
komiteti, 1 ta okrug komiteti, 10 ta shahar, 9 ta shahar ichidagi tuman partiya
komitetlari va 116 ta tuman partiya komitetlari orqali hududiy par tiya
tuzilmalarining keng tarmog‘i tashkil etildi.
Kolxozlashtirish jarayoni bilan bir paytda qishlokda «partiya ishini
qaytadan tashkil qilish» vazifasi qo‘yildi va yangi tuzilgan kolxozlarda
bolsheviklarning ta’sirini kuchaytirish maqsadida partiya tashkilotlarini
tashkil qilishga kirishildi. Faqat 1931 yilning o‘zida O‘zbekistonda 300 ta

boshlang‘ich partiya tashkilotlarini birlashtirgan 74 ta partiya komitetla ri
tuzildi.
Bu tendensiya keyinchalik yana kuchayib bordi. O‘zbekiston Kompartiyasi
partiya tashkilotlarini «mustahkamlash» maqsadida 1937-1941 yillarda 2242
ta yangi boshlang‘ich partiya tashkilotlari, 25 ta partiya-komsomol
guru hl arini tashkil qildi. Ayniqsa, kolxozlarda boshlang‘ich partiya
tashkilotlarining soni keskin o‘sib bordi. Demak, agar 1937 yilda
boshlang‘ich partiya tashkilotlari kolxozlarning 10 foizida mavjud bo‘lsa,
1941 yilning 1 yanvariga kelib esa bunday tashkilotlar kolxozlarning 27
foizida faoliyat yuritgan, ya’ni ularning soni qariyb uch baravar o‘sgan.
O‘zbekistonda davlat boshqaruv organlariga asosan partiya a’zolarini
tayinlash amaliyoti yildan-yilga keng qo‘llanila boshlandi. 1938 yilning iyul
oyi va 1940 yilning mart oyi orasida respublika, viloyat, shahar va
tumanlarning partiya, sovet va xo‘jalik organlari rahbarligiga 5000 dan ortiq
kommunist tayinlandi.
SHunday qilib O‘zbekiston Kompartiyasi bamisoli «o‘rgimchak uya» kabi
o‘zining rahbarlik ta’siri bilan butun respublika hududini, undagi barcha
korxonalar, muassasalar va tashkilotlarni qamrab ola boshladi.
O‘zbekiston Kompartiyasi saflarining «g‘oyaviy sofligini» saqlab qolish,
shuningdek, uning ichida muxolifatchilikka yo‘l qo‘ymaslik partiya uchun
asosiy masalalardan biri bo‘lib, u tashkil qilingan zahoti bu muammo kun
tartibiga qo‘yildi. Bu masalada partiya rahbariyati ikkita mavjud og‘machilik
bilan kurashish lozimligini uqtiradi. Birinchi og‘machilik partiya saflarini,
uning apparatini milliylashtirish va mahalliy xalq vakillarini rahbarlik
lavozimlariga tayinlashga qarshi bo‘lib, ularni faqat texnik ishlarga jalb etish
bilan cheklanishni talab qilib chiqayotgan kolonizatorlik tendensiyasi bo‘lib
(u Rossiyaning o‘lkada olib borgan mustamlakachilik siyo satining mahsuli
edi), bu «g‘oya»ning vakillari Rossiyadan kelgan va mahalliy rus millatiga

mansub bo‘lgan shaxslar edi. RKP (b) MK mahalliy xalq vakillarini
sotsializm qurilishiga jalb qilmasdan respublikada sovet ta’sirini kuchaytirib
bo‘lmasligini yaxshi tushunardi. SHuning uchun bolsheviklar rahbariyati bu
tendensiyaga qarshi kurashishga majbur edi.
Bolsheviklarning mintaqada olib borayotgan jamiyatni sovetlashtirish
siyosatiga faol qarshi chiqqan hamda proletar diktaturasini mustamlakachilik
siyosati bilan tenglashtirgan mahalliy xalq namoyandalari go‘yoki ikkinchi
og‘machilik sifatida qaralib, ularga «millatchi-shovinistlar» tamg‘asi
qo‘yilib, «milliy burjuaziyaning ta’sirini» kuchaytirishga harakat qilayotgan
kuch sifatida baho berilgan va RKP(b) MK va uning O‘rta Osiyo byurosi
ko‘rsatmalari asosida O‘zbekiston Kompartiyasi unga qarshi «keskin kurash»
olib borgan.
Bolsheviklar tomonidan O‘zbekistondagi mahalliy muxolifatga «o‘n
sakkizlar guruhi», «inog‘omovchilik», «qosimovchilik»,
«najmiddinovchilik», «kalonovchilik» guruhlari degan turli yorliqlar
yopishtirilib, ular keyinchalik asossiz ravishda qatag‘on qilindi.
Umuman, bolsheviklar tasarrufidagi sovet hokimiyati o‘zining siyosiy
amaliyotida keng qo‘llagan kampaniyachilik bu masalada ham o‘z aksini
topdi. Sovet hokimiyatiga nisbatan muxolifatda turganlarga qarshi kurash,
milliy elitaning qatag‘on qilinishi 1925-1939 yillardagi O‘zbekiston ijtimoiy-
siyosiy tarixining asosiy tendensiyalaridan biri edi.
Bunday kampaniyachilik harakati O‘zbekiston Kompartiyasi saflarining
«g‘oyaviy sofligi»ni saqlashda, partiya va sovet organlaridagi xodimlar ning
ijtimoiy mansubligini nazorat qilishda ham namoyon bo‘ldi. Sovet
hokimiyati o‘zining qatag‘on qilish siyosatiga sodiq qolib, partiya va sovet
organlarida tez-tez «tozalash»lar o‘tkazib turardi. 1933 yil 28 aprelda VKP
(b) MK va MKKning «Partiyani tozalash haqida» gi qarori qabul qilindi va
keyingi yilda partiya saflarini «ijtimoiy yot unsurlar»dan tozalash boshlandi.

Partiya organlari bu masalada xuddi xo‘jalik rejalarini bajarganlari kabi
yuqori partiya tashkilotlariga tozalash ko‘lami va soni bo‘yicha hisobot berib
turdi. O‘zbekiston Kompartiyasi MKning sentyabr oyida (1936 yil) bo‘lib
o‘tgan plenumida tozalashlar natijasi ko‘rib chiqildi va uning qarorlarida
O‘zbekiston bo‘yicha partiyadan 440 nafar partiya a’zosi va 589 nafar
a’zolikka nomzodlar o‘chirilgani qayd qilingan.
Sovet siesiy tuzumida totalitar xususiyatning kuchayishi bolsheviklar
partiyasi ta’sirining ortishi hamda uning nazorati jamiyat hayotining barcha
jabhalarini keng qamrab olishi bilan birga kechdi. Hokimiyatning siyosiy
organi hisoblangan Sovetlar faoliyatini ham bolsheviklashtirish masalasi
O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komitetining bosh maqsadi edi.
1926-1927 yillardagi Sovetlarga saylovlar SSSR MIK Prezidiumining
yangi instruksiyasi bo‘yicha tashkil qilinib, unda Sovetlar tarkibida
«proletariat va kambag‘allar ommasining vakilligini ko‘paytirish» masalasi
ilgari surildi, shuningdek, saylov huquqidan mahrum qilingan ijtimoiy
shaxslar doirasi ham belgilab qo‘yildi. Bu masalaga saylovlarda «katta
ahamiyat» berildi. 1926 yil 13 dekabrda O‘zbekistan SSRda qishloq
sovetlariga qayta saylovlar bo‘lib o‘tdi. Saylovda 1144 ta qishloq sovetlariga
rais va a’zolar saylandi. Demak, agar 1925-1926 yillardagi Sovetlarga saylov
kampaniyasida O‘zbekiston SSRda saylov huquqidan 23 ming kishi mahrum
qilingan bo‘lsa, 1926-1927 yillarda esa 67,1 ming odam mahrum qilingan.
Ularning 1,2 minggi, ya’ni 1,8 foizi o‘zlarining korxonalariga ega bo‘lganlar,
8,4 mingi, ya’ni 12,5 foizi mehnatsiz daromad hisobiga yashovchilar, 26,9
mingi, ya’ni 40,0 foizi savdogarlar, 13,3 mingi, ya’ni 19,6 foizi dindorlar va
boshqa ijtimoiy guruhlar hamda kishilar edi.
Bolsheviklar Sovetlar faoliyatini o‘zlarining nazorati ostiga olish
maqsadida turli bo‘limdagi Sovetlar (qishloq, tuman va okrug Sovetlari) ga
saylovlarda ham deputatlikka nomzodlar orasida «sinfiy yot unsurlar»

bo‘lmasligini, saylov yig‘ilishlarida va deputatlar sifatida aholining faqat
«mehnatkash» qatlamlari ishtirok etishlarini kuzatib borardi. Ana shu
maqsadlarda 1925-1927 yillarda har yili Sovetlarga qayta saylovlar o‘tkazilib
turildi, bular natijasida Sovetlar «sinfiy yot unsurlar»dan «tozalandi»,
deputatlar korpusi kommunistik rejimga sodiq ishchilar, mehnatkash
dehqonlar, xizmatchilar vakillari, eng avvalo, kommunistlar hisobiga to‘ldirib
borildi. O‘zbekiston aholisining 1 foizdan ko‘prog‘ini tashkil etuvchi
kommunistlar Sovetlarda aksariyat ko‘pchilikni egallar edi. Rahbar organlar
esa barcha darajadagi partiya komitetlarining ko‘rsatmasi va rahbarligida
odatda faqat kommunistlardan tashkil topardi.
SHuningdek, qishloq sovetlari faoliyatini «qayta qurish va
mustahkamlash» maqsadida 1929 yilda mavjud bo‘lgan 1679 ta qishloq
soveta qisqartirilib, ularning o‘rniga bolsheviklar talabiga javob beradigan
1163 ta qishloq soveti qaytadan tashkil qilindi. Natijada 1932 yilda qishloq
sovetlari raislari orasidagi kommunist va komsomollar soni 540 nafarni
tashkil etdi, bu esa, albatta, partiyaning qishloq sovetlaridagi ta’sirini
kuchaytirishga olib keldi.
O‘zbekistonda turli bo‘g‘inlardagi Sovetlarga saylovlar butun SSSRdagi
kabi, yuqoridan, yayani kommunistik partiya tomonidan belgilab berildi va
muqobilliksiz nomzodlarni saylash asosida tashkil qilina boshlandi.
1936 yilda qabul qilingan SSSR Konstitutsiyasi va 1937 yildagi
O‘zbekiston SSR Konstitutsiyasida VKP (b) «hamma davlat va jamiyat
tashkilotlarining rahbarlik qiluvchi yadrosi» sifatida belgilab qo‘yildi. Bu esa
kommunistik partiyaning siyosiy hokimiyatdagi monopoliyasini
qonunlashtirib berdi.
O‘zbekiston SSR tashkil qilinmasidan ilgari mintaqada sovet totalitar
tuzumini shakllantirish hamda «sotsializm asoslari»ni yaratish uchun Markaz
tomonidan RKP (b) MKning Turkiston byurosi O‘rta Osiyo byurosiga

aylantirilgan edi. Mazkur tashkilot O‘zbekiston Kompartiyasi va
respublikadagi boshka sovet tashkilotlarini tashkil qilish ishlarida bevosita
Markazning ko‘rsatmalari asosida ish olib bordi.
O‘rta Osiyoda o‘tkazilgan milliy-hududiy chegaralanish, zo‘ravonlik bilan
amalga oshirilgan jamoalashtirish, O‘zbekistonni xomashyo bazasiga
aylantirish, mulkdorlarni sinf sifatida tugatish mazkur byuroning bevosita
ishtirokida, uning g‘oyaviy hamda amaliy rahbarligi ostida amalga oshirildi.
Buning ustiga O‘rta Osiyoga, jumladan, O‘zbekistonta VKP (b) MK mas’ul
xodimlari, tashviqot guruhlari va boshqalar muttasil kelib turdi. Mintaqa va
respublikaning rivojlanishidagi ba’zi bir «muhim» masalalarni, masalan, er-
suv islohotini amalga oshirish jarayonida VKP (b) MK qoshida maxsus
komissiyalar tuzildi.
Markaz O‘zbekistondagi siyosiy-ijtimoiy vaziyatni nazorat qilib turishi va
respublikani sotsializm qurilishi tendensiyasini u belgilab bergan yo‘nalish
bo‘yicha borishini kuzatish uchun maxsus siyosiy institutlar tashkil qildi;
SHunday institutlardan biri, bu O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti
hamda viloyat, shahar partiya qo‘mitalarining ikkinchi sekretari lavozimi
bo‘lib, bu lavozimga, asosan, rus yoki slavyan millatiga mansub shaxs
Markaz tomonidan tayinlanardi. Amalda ikkinchi sekretar respublikadagi
muhim siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy masalalar bo‘yicha qaror qabul qilishda
deyarli hal qiluvchi ovozga ega bo‘lib, u doim Markazning manfaatlarini
birinchi o‘ringa qo‘yar edi.
Ta’kidlash joizki, ijtimoiy-siyosiy hayotda bolsheviklar partiyasi yakka
hukmronligining o‘rnatilishi, uning ta’sir doirasi jamiyatning barcha
jabhalariga keng tarqalishi, sovet rejimiga qarshi muxolifatning badnom
qilinishi, milliy siyosiy elitaning qatag‘on etilishi, davlat boshqaruvida
demokratik tamoyillarning bo‘lmaganligi va bolsheviklar partiyasida mavjud
bo‘lgan partiya «dohiylari»ni ulug‘lash amaliyotining kuchayishi, bu

fenomen, ayniqsa , XX asr 30-yillarida avjiga chiqdi va oxir-oqibatda sovet
siyosiy tuzumida totalitar xususiyatning kuchayishiga, shuningdek, shaxsga
sig‘inishning q aror topishiga olib keldi. Sovet siyosiy tuzumida totalitar
xususiyatning kuchayishi esa, o‘z navbatida, kommunistik partiya tomonidan
reepublikadagi davlat organlari - Sovetlar va ijroiya ko‘mitalar, shuning dek,
ijtimoiy tashkilotlar - kasaba uyushmalari, komsomol, sud, prokuratura va
boshqa organlar faoliyatini nazorat qilib borishga, umuman, jamiyatning
siyosiy-ijtimoiy, iqtisodiy hayoti ustidan partiyaning to‘liq nazorati
o‘rnatilishida juda katta rol o‘ynadi.

Adabiyotlar
1.
Karimov I.A. O’zbekiston – bozor munosabatlariga o’tishning o’ziga xos yo’li. Toshkent.
«O’zbekiston», 1993.
2.
Karimov I.A. O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li. Asarlar. 1 jild. Toshkent.
«O’zbekiston», 1996.
3.
Karimov I.A. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida... Toshkent. «O’zbekiston», 1997.
4.
Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. Toshkent. «O’zbekiston», 1998.
5.
Karimov I.A. Barkamol avlod orzusi. Toshkent. «O’zbekiston», 1999.
6.
Karimov I.A. O’zbekiston XXI asrga intilmoqda. Toshkent. «O’zbekiston», 1999.
7.
Karimov I.A. O’zbekiston demokratik islohotlarni chuqurlashtirish yo’lida. O’z R 1
chaqiriq Oliy Kengashining VI-sessiyasida so’zlagan ma’ruzasi. T., 1996.
8.
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. Toshkent. «O’zbekiston», 1992.
9.
N. Jo’rayev. Prezident Vatan va millat timsoli. «Muloqot», 1-son 2000 yil.
10.
Vatan tuyg’usi. Toshkent. «O’zbekiston», 1996.
11.
Davlat, jamiyat, oila va yoshlar tarbiyasi muammolari. Toshkent. «O’zbekiston», 1997.

O‘zbekistonda ma’muriy buyruqbozlik boshqaruvi tizimining shakllanishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish