O‘zbekistonda mahalliy zarbxonalarning vujudga kelishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	101.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbekistonda mahalliy zarbxonalarning vujudga kelishi

Купить

Mavzu:O’zbekistonda mahalliy zarbxonalarning
vujudga kelishi.
Reja:
1. O’ zbekiston hududidan topilgan eng q adimgi
tangalar. Yunon-Baqtriya tangalari.
2. Kushon podsholari tomonidan z arb qilingan
tangalar.
3. Qadimgi Xorazm tangalarini zarb qilinishini
yo’lga qo’yilishi
4.Ilk o’ rta asr davriga oid tangalar.
Xulosa

O’ zbekiston hududidan topilgan eng q adimgi tangalar. Yunon-Baqtriya
tangalari.
Dastlabki davrlarda tangalar O’rta Osiyoning faqat Yunon aholisi
orasidagina yuritilgan bo’lsa kerak, chunki bu paytda tub aholi hali pul-tovar
muomalasi yuritishga ulgurmagan edi deb hisoblaydi, tangashunos olim
E.V.Zeymal. Bu jarayon miloddan avvalgi III asr, ya`ni ikki mustaqil Parfiya va
Yunon Baqtriya podshohligi paydo bo’lgan davrda boshlangan deb tahmin
qilish, har holda haqiqatda xilof bo’lmasa kerak. Ammo bu podsholikni
birinchisida etakchi rolni Janubiy Turkmanistonda yashovchi kuchmanchi
parklar qabilasidan chiqqan odamlar uynasa, ikkinchi o’rinda oliy nasab
yunonlar turishgan. Yuz yildan sal ziyod, ya`ni miloddan avvalgi III asrdan to II
asrning uchinchi choragigacha hukm surgan Yunon-Baqtriya podsholigi
tangalarining aksariyati medal'er (medal yoki tanga quyish yokivarb etish san`ati
- tangavarbhonasi) san`atining nodir namunasi deb hisoblanadi.Yunon-Baqtriya
podsholigining tanga sistemasi standartga asoslangan edi, tangalar asosan
kumush va misdan, ba`zan tillodanvarb etilardi. Ular orasida Evkritning 20
staterli ( 160g ) oltin tangalari, ya'ni antik dunyo davrining e ng yirik oltin
tangalari mavjud. Bunda y tangalardan ikkitasi ha q ida ma`lumot bor. Biri
A.Semznovning gapiga q araganda, Buhoro amiri hazinasida sa q langan,
ikkinchisi Parijda saklanadi .Yunon-Baqtriya kumush tangalari, asosan bir
andozada bo’lib o’ng tomonida hukmdor podshoning, tersida esa u o’ziga pir
qilib olgan ma`budlarning, masalan Zevs, Gerakl, Poseydon, Apollon,
Dioskurlarning tasviri tushirilgan edi.
Yu non-Ba q triya tangalarida andozaga tushib q olgan tasvirlardan chekini sh
hollari ham uchrab turadi. Masalan podsho Evkratid da v ridavarb e til g an tangalar
ichida o’ ng tomonida podshohning o’ z surati hamda "Ulug ’ shoh Evkratid"
degan yoz u vi tersida esa yigit yok i e rkak hamda pe sho nasida tilla q osh ta qq an
ayolning yon tomonidan olingan surati aks e ttirilgan, Suratning tagida "G e liokl
va Paodina" dab yozilgan tangalar uchraydi, Aleksandr, Antiol, Dloft va
Evtidemlar sharafiga bag ’ ishlab medal-tangalar bironta ulug ’ zot, shara f li sana,

qi mmatcxilik yoki q a x atcxilik, ochlik yillari munosabati bilanvarb e tilgan
tangalar ham di qq atga sazovor b o’ lgan, Bu n day medal-tangalar-da n biri -
Evtidem sharafiga Antima x tomonidanvarb e tilgan ta n ga Pa n jakentda, Diodit va
Evkratid sharafiga Agafokl tomonidan chi q arilgan uchta tanga Buhorodan
topilgan dafina ichidan chi qq a n.
Yunon-Baqtriya tangalari tehnikaviy ijrosi jihatidan va hususan,
podshohlarning siymosini aks ettirishdagi badiiy ifoda usullari jihatidan eng
balad saviyadavarb etilgan Ellada tangalaridan ustun turadi, Qadimgi Gresinda
Yunon-Baqtriya tangalari Sitsiliyaning denadrahma hamda tetradrahmasi bi lan
bir qatorda antik davr tangavarb etish ishining eng nodir namunasi hisoblanardi.
Ularning fikricha: "Tangavarb qilishishi o’z badiiy konunlari va talablariga esa
mustaqil san`atdir."Yunon-Baqtriya tangalarining o’lchov birliklari haqida
gapirsak, Masalan, Yunon-Baqtriya Evtidem tangasi eramizdan avvalgi 235-200
yillar. misdan tayyorlangan diametri - 19 mm, vazni - 3,5 gramm.
Evkratid oboli - eramizdan avvalgi 171-155 yillar Kumush obol - d - 0,9
mm, V - 0,9 g. Tangalarga aks ettirilgan Yunon-Baqtriya tangalariga
podsholarning tasviri, bu umumiy tarzda qabul etilgan yagona ideal
hukmdorning tasviri bo’lmay balki podshoning o’z chinakam suratidir.
Podsholar bir-biridan faqat yuz ko’rinishi bilangina emas, balki musavvirlar
ularning har birining ahvoli ruhiyati berishda ajinlardan, ko’z boqishlaridan, lab
ifodalaridan unumli foydalaaganlar. Miloddan avvalgi II asrning ikkinchi
yarmida O’rta Osiyo xalqlarining etnik va siyosiy hayotida ulkan o’zgarishlar
sodir bo’ldi, Eron ko’chmancxilari - yani yuechji qabilalari boshqa ko’chmanchi
qabilalari tayziki ostida Yunon-Baqtriya podsholigiga karshi hujum boshlagan,
Eramizdan avvalgi II asr o’rtalariga kelib, yuechji nomli eron qabila xuni
kabilalari tayzikidan qochib O’rta Osiyoning janubiga qochib qoladi. Boshqa
yuechji qabilasi Baqtriyaning Amudaryo shimolidagi kismini bosib oladi.
So’ngra butun podsholiknivabt etadi. Bir muncha vaqt o’tgandan keyin yuchji
ittifoqi qisimga-mulklarga bo’linib ketadi. ularning har birini qabila, oqsoqoli
yobg’u boshqarardi. Eamizdan avvalgi I asr boshi yoki o’rtalarida Kushon

mulki tobora kuchayib, uning yobg’usi Kujula Kedfiz hamma mulklarni
birlashtirib Kobuliston hamda Gondharnivabt etadi va Kushon davlatini tashkil
qiladi, Kushon davlati o’z ahmiyatiga ko’ra, Han imperiyasi,Parfiya podsholigi
va Rim saltanatiga teng qadimgi dunyoning engvabardast davlatlaridan edi. Bu
davlat eramizdan avvalgi I asr o’rtalaridan to eramizning III asr o’rtalariga qadar
ya`ni 200 yilcha yashadi, ammo ayni ravnaq topgan payti buyuk Kushon
podshoxi Kanishga davriga to’g’ri keladi. Kanishka eramizdan avvalgi II
asrning birinchi yarmida, ya`ni Kushon davlati tarkibiga Hindiston va
Afg’onistonning talay hududlari, O’rta Osiyoning janub viloyatlari kirgan
davrda hukmronlik qilgan edi.
Kushonda tangavarb q ilinishi ba`zi bir tadkikotlar ismi n i " Geray "
bosh q alariga e sa " Sanab " d e b o’q ishgan hukmdorning tantalarid a n boshlanadi .
Bu tangalar ikki xil bulib biri tetradrahma, i kkinchi s i obol ( cha q a ) e di.
Te tr adrahman i ng o’ ng tomonida sochlari ha f sala bilan taralgan,. peshonasiga
tasma bog ’ lagan, yuzlarida g ’ ayrat shijoat bar q urib turgan e rkak ki sh ining
beligacha tushgan surati berilgan. Ta n ganing ter s tomoni kishi di qq atini o’ ziga
tortadi. O’ rtada ot minga n shoh, uning or q asida, gulchambar takkan Nina
( Zafar ) ma`budasi parvoz q ilayapti. S h u y er ning o’ zida " Kushon hu k mdori
Geray Sanabniki " degan turt s o’ zdan iborat grek yozuvi bor. Bu s i rli tangalarni
o’ rgana boshlanganligiga ham yuz yildan oshdi: s o’ nggi ikki o’ n y i llik
mobaynida tangashunoslik ilmi qo’ lga kiritgan yangi ma'lumotlar hamda
X olchayonda topilgan " Geray " galar-ning haykallari Kushon hokimi
hukmronlik q ilgan davrda o id kashfiyotlar kilishga im k oni ya t be r di.
Er onshunos olim V, P. Lim i sh n ing tah mini ga q araganda " Geray " s o’ zi
ism e mas, sifat (e pitet ) b o’ lib, turk til i da dongdor (q ahramon ) zot", " Sanab "
s o’ zi e sa Sanabar s o’ zining q is q artirilgan shakli b o’ lib, balagar do n," yov q ir "
manosini anglat a di, Ammo bu tangalarga oid k o’ p narsalar hali noani q ligicha
q olgan.
Kushon m is tangalari bu n dan ham hayrato m u z va sirliro q dir. Ularda
hukmdorning ismi yu q , fa q at mansabi va la q abini anglatuv ch i " SHohlar shohi

( shahanshoh ) Buyuk holoskor" degan grek yozuvigina mavjud . Ilmda
" N oma`lum shoh" yoki " Soter Megasning" tangalari nom olgan bu chakalar
O’ zbekiston va Tojikisto n janubida olib borilgan arheologik q azishmalarda juda
k o’ plab uchraydi. Bu tangalar q aysi Kusho n shohi tomonidanvarb q ili n ga n ligini
, a ni q lash uchun hozirgacha ko’ p mushohadalar davom e tmo q da. M. E. Masson
va bizning fikrimizcha, ularni Kujula Kadfizvamonidavarb etishgan, boshqa
tadqiqotcxilar fikricha oa tangalarni Kadfiz Vima chiqargan. " Soter megas "
tangalarining o’ ng tomonida qo’ lida kalta va engil nayza - drotik ushlagan ideal
shoh siymosi e mas, balki ma`bud Mitra deb tahmin q ilishadi. Tan-ganing ters
tomoni o’ rtasida, uzatilgai qo’ lida jang boltasi tobar -vagnul tutgan o t li q shoh
tasviri o’ yilgan. Ku sh on shohi Kadfiz ikkivamonida pul islohati o’ tkazilib, yangi
tanga sistemasi asosiy stateri 8 ,03 g. kel ad iga n turli - tuman s i fatdagi
tillalardanvarb otish g a asoslangan b o’ lib ikki xil tanga jori y , e tilgandi : b iri 1 8 ,
07 g. ikkinchisi e sa 2, 01 g. S h uning bil a n bir q atorda diame t ri 2 3 - 2 5 mm,
vazni 16 -17 g. keladigan mis t angalar ham muomilaga chi qa ril gan.
T angalarning o’ ng tomonida beriladigan suratlarni n g doimiy turi ham ishlab
c hi q ildi. Bu suratda yuzi yon tomonidan aks e ttirilgan shoh mehrob oldida tik
turganicha q and ay dir diniy ibodat ado e tmo q da. Bu tipdagi nohin - sh oh tasviri
bosh q a bar cha Kushon podsholigi n ing shohlari shu jumladan, Kanishka,
Rasud e va, Kanishka III tangalarida (X av i shka tangalari bundan mustasni )
mavjud . Kushon tangalarining ters tomonida berilgan homiy ma`budasi ta s viri
ayni q sa maro q lid i r. Kad f iz II va Vasudeva tangalarida homiy mabudasi sifatida
bu q a nan da yon ida turga n Hind ma ’ budasi S h iva namoyon b o’ ladi. Kan i sh k a va
Huv i sh k a tangalarida ma`budalar ahli ham: ( pateo n - ma`bud ) A vesto diniga
man s ub Otash, Vad, Mehr, Moh, Ordagi, Farr s a namlar N ana va Ardohi
greklarni n g G i lion , Xind l a rning Buddasi , Misrliklarning Soranisi . Tangalarda
berilgan ma`budalar nusha s i eh romlardagi monementa l haykallardan olingan
b o’ lsa kerak, Baqtriya yo yozma obidalari kashf etilishiga qadar olimlar Kushon
tanlalarini o’rganib, mazkur podsholikda joriy etilgan muhim bir islohot haqida
ma'lumot olshga muyassar bo’lishgan. Shoh Kanishka tangalarida oldingi Grek

yozuvlarining o’rniga baqtriya tilidagi yozuvlar paydo bo’ladi, baqtriya tili
sharqiy - eron tillar majmuasiga kiradi, Baqtriya yozuvi aso-sidagi yigirma turt
harfga yana bir sirg’aluvchi " san " harfi qo’yilgan holda Grek tilini olishgan.
Eramizning III-IV asrlari O’rta Osiyo tarixida ijtimoiy siyosiy sohalarida
keskin o’zgarishlar davri bo’ladi, Qadimgi dunyoning so’ngi eng ulkan
vavabardast davlatlari Kushon va Partiya inqirozga yuz tutdi, ularning sobiq
yerlari yangi qudratli Sosoniylar davlatiga qo’sxilib ketdi. Endi bu yerlarda
Sosoniy shohlari tomonidan tayinlangan noiblar - Kushonshohlar hukmronlik
qila boshladilar.Sosoniy Kushonshohlarning tangalari ikki turkumga bo’linadi
Sosoniy - Kushon va Kushon - Sosoniylar tangalariga bo’linadi. Birinchi
turkumga oid tangalarning o’ng tomonida hukmdor Kushonshohning yon
tomonida kukragi bilan olingan surativarb etilgan, ters tomonida esa muqaddas
Mehrob yonidavardushtiy dinining bosh ma'budasi Ahuramazda yangi shohga
hukmdorlik belgilarini topshirayotgan manzara yoki peshtoqlar ostidagi taxtga
o’tirgan shoh tasvirlangan.
Ikkinchi turkumga mansab tangalari Kushon shohi Vasudeva tangalari
andoza s i bilanvarb e tilardi. Eramizdan avvalgi dastlabki asrlardan boshlab to
eramizning birinchi asrlarigavarb etilgan Sug’d tangalari bu jihatdan diqqatga
sazovordir.
Bu davrn ing behisob, turli - tuman Sug ’ d tangalarini bir necha
turkumga bulish munkin.
1 . Antioh I. Selevkiylar tangalariga t aq lidanvarb e tilgan ters tomonida
otning boshi tasviri tushirilgan kumush hamda mis tangalar. Milloddan avvalgi
II-I asrlar hamda e ramizning I asri.
2. Selevkiylar yoki Aleksandr drahmasiga borib ta q aluvchi, Gerakl va Zevs
tasviri tushirilgan ammo sug ’ d yozuvi bor kumush tanga.
3. Ch op i b keta yo tgan o t va tik turgan tangri tasviri tushirilgan ( ikki alohida
- alohida tur ) Girkod kumush tangasi.
4. Tirandoz tasviri hamda sug ’ d yozuvlari ( legenda ) tushiril gan kumush
tangalar.

5. Grek tilidagi yozuvlari x iralashgan, pala - partish sug ’ d yozuvlari bor.
Evtidem tetradra x malariga ta q lidanvarb e tilgan tangalar.
Sug’d tangalarining aksariyat qismi tug’ri shakldagi, yuzi o’ymali, vazni
va diametri o’rtamiyona kumush tugaraklari (Ev tidem tangalariga taqlidanvarb
etilgan tangalar bundan mustasno) dan iborat.
Bularning orasida ski f at, ya`ni bir tomoni kavari q , ikkinchi tomoni boti q ,
tirandoz tasvirli tangalar alohida o’ rinda turadi. Hozirgi paytgacha mis sug ’ d
tangalari da f inalari kamdan kam uchr ay di, sug ’ d tanga sistemasi monometalli
ya`ni bir turdagi ma`dan kumrshing ishlatilishiga asoslangan b o’ l i shi mumkin.
Sug ’ d tangalarining ungida hukmdorning yon tomonidan berilgan surati ter s
tomonida e sa tirandoz, nayza ushlab turgan ma`bud, chop i b keta yo tgan ot yoki
shohli ot boshin i ng surati berilgan. Girkod turdagi sug ’ d tangalari m iloddan
avvalgi II er a mizning I asr i da Sug ’ d davlatinivabt e tgan kuchmanchi kabilalar
hukmdorlari tomo n idanvarb q ilingan b o’ lsa kerak. Bu turdagi ilkvarb eti lgan
tangalarda fa q at grek tilida imzo, yo zu v lar, keyin yunon-sug ’ d tilid a gi
mushtarak yo zuvlar va nihoyat birgina sug ’ d yozuvlari mav j ud e di.
Q adimgi zamon tangalarida tanga zarb q ilish tehnikasi inkirozga yuz
tutgan i tasodi fiy vo q ea e mas. Bu vo q ea O’ rta Osi yo m a d aniyatining bir q ator
sohalarida tanglik boshlangan vaqtda tug ’ ri keladi. Ba`zi bir tadkikotcxilar buni
q adimgi ij timoyi infor rma s iyaning umumi ly tanglikka yuz tutganining i f odasi
d e b hisoblaydi.
Shuning bilan bir qatorda eramizning III-IV asri O’rta Osiyoga tangavarb
qilish ishining tarixida, pul muomalasi joriy etilgan hududlar toborra kengayib,
tangavarb qilishning yangi markazlari paydo bo’lganligi ham qayd qilinadi.
Mahalliy mis tangalar birinchi bo’lib Kesh (Hozirgi Qarshi va Shahrisabz),
Choch (Toshkent oblasti) va Buhoroda paydo bo’ladi. Ta s viri y jihatdan Ke sh
tangalari alohida di qq atga sazo v ordir. Tangalar-ning o’ n g tomonida hokimning
kuksigacha tushgan rasmi bor. Uning sochlari galati tarzda taralgan: bosh
uchidagi tam g’ a bilan turmaklangan soch sim - sim pastga sil l i q langan.
Tan g aning ters tomonida e sa or q a o yoq larida turib odam bilan olisha yo tggan

sher tasviri berilgan. Bunday syujet O’ rta Osiyodavarb e tilgan bosh q a tangalarda
uchramaydi, ammo u e ramizdan oldingi IV asrda Kiliniya kumush tangalari
hamda Ahamoniylar davridan boshlab E ronning bir q ator san`at obidalariga
q ayd e tilgan.
Eramizdan oldingi II asrda Xorazmda ham tangavarb qilina boshlanadi.
Dastlabki Xorazm tangalari Evkratid tetradrahmalariga taqlidanvarb etilgan
yirik kumush tangalar bo’lib asil nushalardan farqli o’laroq, yozuvlari
hiralashgan, ters tomonida uziga hos belgi tamga borligi bilan ajralib turadi.
Keyinchalik o’ng tomonida Evkratid tasviri mahalliy hukmdor surati bilan
o’zgartiriladi va hiralashgan Grek yozuvlari bilan bir qatorda podshoning ismi
va unvoni haqida ma`lumot beruvchi Xorazm tiladagi yozuvlar, tanganing ters
tomonida esa suvoriyning tasviri paydo bo’ladi.
Ba’zi bir tadqiqotcxilar Beruniy ma`lumotiga asoslanib tangaga
tasvirlangan siymo xorazmshohlar sulolasining asoschisi suvoriy tangri
Siyovush desa, boshkqlar bu tasvirda podsho - tangri berilgan, deydilar, So’ng
suvoriy – tangri tasviri tamg’a bilan bir qatorda etti asr mobaynida ya`ni
Xorazm tangasivarb qilinishi tugagunga qadar bu joydarda tarqalgan barcha
tangalardavarb etilib kelingan. Faqat tasvirning shakl - shamoyili o’zgarib
turgan holos.
O’rta Osiyo tangashunosligada uchragan bu ajoyib voqea bir suloladan
kelib chiqqan Xorazmshohlarning izdoshligi, qadimiy ananalarga sodiqligidan
dalolat berib turadi. Bu Xorazm podsholari Bravik hamda Siyovush Fanlarining
kumush tangalaridir. Ular bundan oldinroqvarb etilgan tangalardan shakl jihati
bilan qalinligi bilan, shoh tasviri va yozuvlarining mazmuni bir
munchavamonaviyvarb qilininsh usuli bilan ajralib turadi. Suvushfan
tangalarining o’ng tomonida chetga qarab turgan, peshonasida yarim oy, o’ziga
yarashiqli toj kiygan, soqoli olingan o’ta tasirchan tasviri berilgan. S h ohning
buynida ikki q ator marjon boshi uzra tilla q osh tasmalari xilpirab turibdi.
Tangada shoh Siyovush nomi zikr etilgan sug’d yozuvi bo’lib, uning
tarjimasi: " Siyovushdek dogndor demakdir, Tanganing ters tomonida Xorazm

suzoriylarining an`anaviy tasviri hamda "Siyovush podsho hazratlari" degan
Xorazm tangavarb qilish uslubiga hos yozuv bor. Xorazmshohlar tomonidan
chiqarilgan sunngi tangalarda arab yozuvlari paydo bo’lib, bu o’z o’rnida
Xorazmda arab halifalarining ta`siri kuchayganligi, so‘nggi Xorazmshohlardan
biri Islom diniga kirganligidan darak beradi.
Xorazmda shoh va suvoriy tasviri tushirilgan an`anaviy tangalarningvarb
etilishi asrimizning VII asr o’rtalarida tugallangan bo’lsa kerak.
E ramizning V- VII asrlari ilk o’ rta asr davri O’ rta Osi yo tarihida kes k in
o’ zgarishlar r o’ y berdi: feodal tuzum musta xkam lanib, tobora rivo j lanib bordi,
unga katta b o’ lmagan davl t tashkil topdi, bu davlatlar o’ z navbatida behiso b
mayda, k o’ cha musta q il hokimlardan iborat e di. Bu davrga kelib, O’rta
Osiyaning turli joylariga kelib S h ar q ning q udratli davlatl ar eftalitlar ,
( e r amizning V asri ikkinchi yarmidan, VI asrnin g birinchi yarmigacha )
Sosoniylar, (e ramizning birinchi asri, va VII asrning o’ rtalarigacha ) turk
ho q onligi, ( eramizning VI asri ikkinchi yarmidan VIII asr o’ rtalarigacha )
ta`sirida b e nihoyat VII asrning birinchi yarmi ohirlaridan boshlab O’ rta Osi yo
uzil - kesil arab halifaligi ( avvali Umaviylar key in Abbosiylar ) tarkibkga kiradi.
Ilk O’ rta asr davrida O’ rta Osiyo x al q lari hayotida tala y o’ zgarishlar yuz b e rdi:
bu o’ zgarishlarning boshlanishi kuchmanchi e roniy hamda x ion i t, kidarit,
e ft alit kabi tog ’ li q abilalar bostirib kiri sh i, asrning ikkinchi yarm i dan boshlab
turk q abilalarin i ng ke lishi natijasida O’ rta Osiyoning bir q tor viloyatlari
tu rk lashi sh bi lan belgilaniladi.
M oddiy va badiiy madaniyat sohalarida ham ulkan o’ zg arish lar yuz bera
boshladi. Turgan ga p ki, tangavarb kilish i sh i bu o’ zgarishlardan chetga q olgan
chekonl a r ( shtampel ) tanga cha q a, metal va shu kabilar ni varb q iladigan sht a mp,
q olip lar paydo b o’ la boshlagan. Tangalarni nisbatan yirik o’lkalarning (Sug’d,
Xorazim) hukmdorlari, kichik ulus hukmdorlari (Panjikent) hatto shaxarlar
(masalan, Buxoro vohasidagi Noykend)varb qilishardi. Siyosiy va an`anaviy
aloqalar ta`sirida aksariyat O’rta Osiyo mulki amloklari qudratli qo’shni
davlatlarning tangalaridan nusxa olib tangavarb qilar edilar. Masa lan, sug’d

ixmidlari va bazi bir turk hukmdorlari Xitoy tangalariga o’xshatib dumaloq ,
o’rtasida to’rt burchak teshigi bor tangalar, Buhoroda esa Sosoniy sulolasida
Barahran V tangalariga taqlidan tangalarvarb etishadi. O’zbekistonning janubiy
viloyatlarida (Chaganiyon va Termizda) boshqa Sosoniy shohlari: Peruz (Feruz
439 – 434) hamda Husrav (Anushervon 531 – 579) tangalariga taqlidanvarb
qilar edilar.
Sug’d, Choch, CHagoniyonning ba'zi hukmdorlari o’z tangalarining
ikonografiyasiga asoslab Vizantiya tangalarini olishgan. C h och va C h ogo n iyon
tangalarining o’ ngida shoh va Malikaning kukragigacha tushirilgan tasviri bor.
Oldinlari bunday d avir O’ rta Osiyo tangavarbligida b o’ lmagan ; ammo k o’ pincha
Viza n tiya tangalarida x ususan imperator Y u stinlan II ( 565 – 578) tangalarida
( ularda imperator va malika Safiya tasviri bor ) uchraydi.
F a q at X orazm q adimgi an ’ analarga so diq q oldi. Eramizning I asrida
kalitga tushgan ikonografik: sxema: tanganing o’ngida hukmdor, tersida ot
mingan shoh tasviri ilk o’rta asr davrida ham o’zgarmay qoldi. Balki bu
Xorazmning siyosiy va iqtisodiy turg’unligi va mutaassibligiga bog’liqdir. Ilk
o’rta asr davrida O’rta Osiyoning turli joylarida tangavarblash kumush va misga
asoslangan edi, tillodan tangavarb qilinmas edi. Sug’d, Choch, Istravshan,
yettisoyda faqat mis chaqalarvarb ettilardi. Kumush tangalarga bo’lgan ehtiyoj
esa sosoniylarning kumush tangalari bilan qondirilgan bo’lsa kerak. X orazm,
Buhoro, Ch agoni yo nda mis tangalar bilan bir q atorda kumush tangalar hamvar b
kilingan. O’ rta Osiyoga Vizantiya ol ti n solidlari ham ollb kelingan, ammo ular
real pul muomalasida b o’ lganmi, y o’q m i bu bizga q oro n g ’ u. Ammo mazkur
tangalar zeb - ziynat si f atida ishlatilgan indi f ika ts iyalar (Ya 'ni o’ ngi va tersida
bir x il o’y ma tas v irli tangalar ) yaratilishiga olib kel a di. Vizantiya tangalaridan
yasalgan indika ts iyalarni, hatto bu tangalarning o’ zini ham O’ rta Osiyoning
q adimgi q ishlo q lar i g o’ ristonlarida topish mumkin.
Ilk o’rta asr davrida anti k davrga nisbatan tanganing ung va terslari
anchagina u z gardi. Tasvirlar b o’ rtma emas, si yq aro q rasmlar esa oddiy chizila
boshlandi.

Yozuvlar va nasabni bildiruvchi tamg’asi bor, ammo hukmdor yoki
mabudaning tasvirisiz, shuningdek hech bir yozuvsiz tangalar yuzaga keldi.
Bunday hol ilgari sira uchramagandi.O’rta osiyoning bir qator viloyatlari
tangalarini ikonografiya nuqtai nazaridan qisqacha tavsiflab utaylik.
C h och - Bu viloyatning turli joylaridavarb etilgan tangalar g ’ oyat xilma-
xildir. Kupincha tangalarn i ng o’ ngida shik bo q uvchi yo x ud yuzini chetga burib
turgan hukmdor yoki shoh va mam l a ka t ning siymolarini k o’ ri sh mumki n .
Aksariyat hollarda bu tas virlar ani q bir shahsning portret b e lgilaridan h o l i
b o’ ladi va u m umiylashgan, ba`zan hatto s x ematik obraz tarzda i f odalanadi.
Tangalarda y irt q ich hayv o n, yay do q va tuya ta s virlar i ham tez - tez uchrab
turadi. Bizning tahminimizcha, bu jonivor l ar hukmdor urug ’ ning homey
totemlari b o’ lsa kerak. Tangalarining tersi bir x il- o’ rtada tamg ’ a, uning gir
atro fi da hukmdorning ismi, unvoni hamda mulk noma sug ’ d yozuvida berilgan.
Sugd - Ilk Sugd tangalarining o’ ngida silli q sochli ma`budaning tasviri
b o’ lsada, VII asrning yarmidan sug ’ d hokimlari - i x midlar hamda ularga tobe
amlokdor t o’ rt burchak teshikli hech bir tasvirsiz siyka tangalarvarb q ila
boshlashadi. Tanganing o’ ngida nursiz berilgan sug ’ d yozuvi hukmdorning
ismi va unvonini bildiradi. Tanganing tersidan esa har bir hukmdorning o’ z
sulolasiga hos belgi berilgan. Bunday tangalar ularda gi ismi va unvonlar
o’ zgartirilib, Y ttisoyda turgana nomli turk q abilasi, Buhoro vo x asida
savdogarlar sha x ri b o’ lmish Paykent, S h imoli y Tu x ariston va C h ochdavarb
etilardi. E ng s o’ nggi Sug ’ d yozuvlari b i lan bir q atorda q is q acha arab yozuvlari
ham paydo b o’ la boshlaydi. Istravshan, Kadimda hozirgi Tajikistonning
Leninobod viloyati hamda O’ z-bekistonning Jizza x viloyat hududlarida
joylashgan bu kichik o’ lka hokimlari Er amizning VII asr ikkinchi yarmida va
VIII asrning birinchi yarmida o’ z mis cha q alarinivarb q ilishardi. Bu
tangalarning o’ ngida Sosoniylar tangalariga ta q lidan boshiga q anotli chambar
kiygan hokimning tas v iri berilgan. Hokim Satagari tangalarida buning o’ rniga
butparastlarning donishmandl a r ramzi b o’ lmish fil tasviri berilgan.

Buhoro IV-V asrda varb etilgan Buxoro mis tangalarining o’ngiga toj
kiygan hokim boshining nuktalar bilan o’ralgan tasviri, tersida esa
Sosoniylarning tangalariga hos otashparastlar mehrobi yoki tamg’a berilgan.
Oromiy tilidagi yozuv hukmdorning ismi va unvonini i fodalaydilar masalan
Asvor sho x ining tangasi, ( rasm. ) Bundan tashkari, eramizning VI - VII a s rlarida
hokimiyat boshida turgan C h agoniyon hokimlarining butun bir sulolasi
ani q landi. Chagoniyon viloyatida o’ngida hokim va malika tasviri tushirilgan
yupqa mis tangalar hamvarb etilardi Ular Choch va Sug’d tangalariga uhshab
ketardiyu ammo tyasvirlarning o’ziga hos hususiyatlari bilan ajralib turardi.
Maskur tanga boshqalaridan Baktriya tilidagi kursovli suzlari borligi bilan
ajralib turardi, yozuvning ma`nosi hali hamon aniklanmagan. Tahminan shu
davrning o’zida Chagoniyonga ko’shni bulmish termiz shohlarining chog’roq
saltanatida ’aroyib shaklli tangalar zarb yotila boshlanadi. Ularning ba`zi birlari
o’ta snifat shaklida bo’lib, boshqalari yassiroq, o’ngida qanotli chambar kiygan
hukmdor siymosi, tersida tamg’a tasvirli, yozuvlari yo’q tangalar edi. Sosoniylar
davlati tarkibiga kirgan, O’rta Osiyoning garbiy - janubida joylashgan
Marg’iyona va Shimoliy Hurosonda bu davrda hali tangalar zarb yotilmasdi.
Marg ’ iyonaning bosh shahri Marvda ( Hozirgi Bayram-ali atrofida ) Sosoni y lar
tangalariga ta q lidan zarb etilgan tangalar chi q arishardi.
Qadimgi Xorazm davlati. O‘rta Osiyodagi yana bir yirik davlat
uyushmasi-Qadimgi Xorazm davlati hisoblanadi. “Katta Xorazm” va “Qadimgi
Xorazm” masalasi bo‘yicha o‘zbekistonlik va xorijlik ko‘plab olimlar turli-
tuman tadqiqotlar olib borgan bo‘lsalarda bu masalalar hamon
tadqiqotchilarning bahs-munozaralariga sabab bo‘lib kelmoqda. Avesto va
yunon-rim tarixchilari ma’lumotlari bu munozaralarning asosini tashkil etadi.
Undan tashqari, o‘tgan asrning 50-60 - yillaridan boshlab bugunga qadar olib
borilgan arxeolgik tadqiqotlar natijalari ham Xorazm davlatchiligi tarixi
bo‘yicha boy materiallar berdi.
Avvalo so‘ngi yillardagi ibtidoiy davr yodgorliklarining qiyosiy
tadqiqotlaridan (X.Matyakubov) xulosa chiqaradigan bo‘lsak, Xorazm mil.avv

IV-III m.y. dayoq O‘rta Sharqning qadimgi sivilizatsiyalar olami bilan uzoq
Shimolni bevosita bog‘lovchi xalqa rolini o‘tay boshlagan. Bronza davri
Suvyorgan va Tozabog‘yob madaniyatlari qadimgi Xorazm yerlarini o‘zlashtirib
bir-biri bilan qizg‘in aloqada bo‘lgan, Shimol va Janubdan ta’sir qabul qilib,
yangi taraqqiyot bosqichiga ko‘tarilgan qabilalar madaniyati edi.
Ularning urug‘ jamoalari yarim yerto‘la uy -joylarda istiqomat qilib motiga
dehqonchiligi va chorvachilik bilan shug‘ullanib, ibtidoiy ishlab chiqarish
xo‘jaligi sari ilk qadam tashlaganlar. Ammo, ularning moddiy xo‘jalik
taraqqiyoti darajasi O‘rta Osiyoning janubiy mintaqalari (Baqtriya, Marg‘iyona)
dagi qabilalarga nisbatan ancha orqada edi.
Amirobod madaniyati (mil.avv IX-VIII asrlar) davrida Amudaryo quyi
havzasida yashovchi aholi hali davlatchilikdan bexabar bo‘lib,irrigatsiya
xususiyati ibtidoiy urug‘-qabilachilik an’analarini saqlab qolgan aholi
jamiyatiga xos edi. O‘rta Osiyoning Janubiy mintaqalariga qaraganda Xorazm
vohasi aholisi uzoq vaqt beqaror suv oqimi sharoitida, noqo‘lay tabiat
injiqliklari girdobida qolib kelgan. Qadimgi yozma manbalar ma’lumotlari va
mavjud arxeologik yodgorliklarning qiyosiy tahliliga ko‘ra, Xorazmda
davlatchilik ildizlarining paydo bo‘lishigan asos bo‘lgan ilk shaharsozlik
madaniyati sohiblari-Xorazmiylar ko‘chib kelgach tarkib topdi va rivojlandi.
“Xorazm” atamasining kelib chiqishi haqida ko‘plab fikrlar mavjud.
Olimlarning katta guruhi “Xorazm” atamasining ikkinchi komponenti –zmi, -
zamni hind-yevropa tillariga mansub – zemo – yer, o‘lka, mamlakat ma’nosini
beradi degan xulosaga kelganlar. So‘zning birinchi komponentiga kelganda
olimlar fikrlaridagi yakdillik yo‘qoladi va u turlicha – “Ozuqaga boy
mamlakat”, “Unumdor yer” (YE.Byurnuf, E.Zaxau, U.Geyger, U.Tomashek),
“Go‘zal mamlakat” (F.Yusti), “Unumsiz, yomon yer” (F.Shpigel), “Pastlik yer”
(P.Lerx, N.Veselovskiy, X.Klipert), “Quyoshli yoki Sharqiy o‘lka” (S.Tolstov,
P.Savelyev, F.Sulaymonova), “Sharqiy zamin”, “Kunchiqar mamalakat”
(I.Mo‘minov) tarzida talqin etiladi.

Yana bir guruh olimlar “Xorazm” atamasi uch leksima asosida (Uvarizami,
u – “yaxshi”+ vara – “qal’a”,”qo‘rg‘on”+zimi-“yer”) paydo bo‘lgan deb
hisoblab, mazkur tarixiy atamaning ma’nosini “yaxshi qo‘rali yer”, “Ajoyib
qal’ali o‘lka” yoki “Mustahkam qo‘rg‘onli diyor”(Bogolyubov,
A.Muhammadjonov) tarjima qiladilar. So‘ngi tadqiqodlarda “Xorazm”
atamasining o‘zagi qadimgi turkiy asoslarga ega bo‘lishi mumkin degan fikrlar
ilgari surilib (“Xuar” (“Suvar”) – “suv”(“xu”) – suv, “Ar”-yer, odam, “m”-
birinchi shaxs qo‘shimchasi) va u “Suv(daryo) odamlari” yoki “suv egalari”
(M.Zakiyev, Sh.Kamoliddin, O‘.Nosirov) deb tarjima qilingan.
Olimlarning ta’kidlashicha, Avestoda tilga olingan Aryoshayona yoki
Aryanam Vaychax shu manbada eslatilgan Kavi Vishtaspning podsholigi bo‘lib,
milloddan avvalgi IX-VIII asrlarda Drang‘iyona, Satagadiya, Ariya, Marg‘yona
va Amudaryoning o‘rta oqimidagi viloyatlarni birlashtirgan. G‘arb
tadqoqtchilari V.Xenning va I.Gershevichlar Avestodagi Kavi Vishtapsning
davlati Marv va Xirot atrofida joylashgan “Katta Xorazm” deb hisoblaydilar.
“Katta Xorazm” muammosi Gerodot ma’lumotlaridan boshlangan. U “Tarix”
asarining uchinchi kitobida quyidagicha ma’lumot beradi: “Osiyoda bir vodiy
bor. Uning barcha tomoni tog‘ bilan o‘ralgan, tog‘ni esa beshta dara kesib
turadi. Bir vaqtlar bu vodiy xorasmiylarga tegishli bo‘lib, xorasmiylar,
parfiyaliklar, saranglar va tamaneylarga chegaradosh yerlarda joylashgan.
Vodiyni o‘rab turgan tog‘dan Akes nomli yirik daryo boshlanadi”.
Gerodotdan sal oldinroq yashab o‘tgan Gekatey parfiyaliklarning sharqiy
tomonida joylashgan “Xorasmiya”ni, “bir qismi tekisliklarda, bir qismi tog‘larda
yashovchi xorazmliklarni” eslatib o‘tadi. Tadqiqotchi V.A.Livshits ham bu
“Katta Xorazm”ni Marv va Hirotning to‘rtta rayoniga joylashtiradi. Agar “Katta
Xorazm” davlati Marv va Hirot atroflarida joylashgan taxmin rost bo‘lsa,
A.S.Sagdullayevning fikricha, bu davlat forslar podshosi Kir II tamonidan
bo‘ysundirilganidan so‘ng xorasmiylar Quyi Amudaryoning Xorazm
hududlariga ko‘chib borganlar deb faraz qilinadi. Ushbu nazariyaga ko‘ra,

miloddan avvalgi VI asr qadimgi forslar xorasmiylarni janubdan quyi Amudaryo
yerlariga siqib chiqargan.
S.P.Tolstov va Y.G‘ulomovlar bu nazariyaga qarshi bo‘lib, xorazmliklar
O‘rta Osiyoning janubidan ko‘chib kelmaganlar balki, Xorazm davlati Quyi
Amudaryoda qadimgi zamonlardayoq vujudga kelgan deb xulosa qilganlar.
Ammo bu davlatning chegaralari hozirgi Xorazm viloyati hududlaridan ancha
keng bo‘lgan.
O‘rta Osiyoning tarixiy geografiyasi bilan shug‘ullanuvchi olim I.N.Xlopin
“Katta Xorazm”ning yirik siyosiy birlashma sifatida Ahamoniylardan oldingi
davrda mavjud bo‘lganligi va Akesning Tajan-Xerirud daryosi bilan bir ekanligi
haqidagi fikrlarni asossiz deb hisoblaydi. Olimning ta’kidlashicha,
“Ahamoniylardan oldingi davrda O‘rta Osiyo hududida xalqlarning xorazmiylar
boshchiligida hech qanday ilk davlat birlashmalari yo‘q edi”. Shu bilan birga u
Ahamoniylardan oldingi davrda O‘rta Osiyoning janubida, “bir necha uncha
katta bo‘lmagan markazlar” mavjud bo‘lgan bo‘lishi mumkinligini e’tirof etadi.

O‘rta Osiyo janubidagi dexqonchilik madaniyati va ilk shaharlar bo‘yicha
mutaxassis hisoblangan A.A.Asqarov so‘nggi yillarda Qadimgi Xorazm
masalalariga o‘z e’tiborini qaratdi. Olimning e’tirof etishicha, Xorazm
vohasining qadimgi davri o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Bu hududiy kenglik
Amudaryoning quyi havzasi hisoblanib, O‘rta Osiyoning bu yirik daryosi bir
necha yuz yillar davomida yuqori oqimlardan quyiga unumdor loyqa oqizib
kelib, janubiy Orol bo‘ylarida sug‘orma dehqonchilik madaniyatining
rivojlanishi uchun zamin yaratgan. Ammo, bu zamin eng qadimgi davrlarda
ajdodlarimiz tomonidan o‘zlashtirilib, sug‘orma dehqonchilik madaniyatining
Marg‘iyona va Baqtriya singari makoni bo‘la olmadi.
Arxeologik manbalarning ma’lumot berishicha, ilk temir davriga kelib
Xorazm hududlarida paydo bo‘lgan Amirobod madaniyati davrida janubiy
Xorazm aholisi Amudaryo quyi havzasining o‘zanlari bo‘ylab barpo etilgan
keng va sayoz kanallar yordamida ziroatchilikka qo‘lay joylarda dehqonchilik
qila boshlaydilar hamda o‘troq hayot asta-sekin ularning turmush tarziga aylana
boshlaydi. Ammo, Amudaryoning quyi havzalari, uning to‘qayzor va qamishzor
keng maydonlari, serunum yaylovlari chorvachilik xo‘jaligining taraqqiy etishi
uchun juda qo‘lay edi. Shuning uchun ham qadimgi Xorazmda Quyi Sirdaryo
sak-chorvadorlarning Quyisoy madaniyati keng rivojlangan.
Yunon geografi Strabon xorazmiylarning ajdodlari massagetlarga borib
taqalishi haqida ma’lumotlar beradi. S.P.Tolstovning fikricha, Xorazm
tarixining massagetlargacha bo‘lgan davrida bu zaminda Suvyorgan va
Tozabog‘yob madaniyatlari aralashuvidan tarkib topgan Qovunchi (Qaundi)
qabilalari yashar edilar. Ular milloddan avvalgi II ming yillikning so‘nggi
choragida qadimgi Xorazmning massaget nomi ostida yuritilgan ko‘chmanchi
qabilalarining asosini tashkil etgan.
Arxeologik ma’lumotlar, yozma manbalar va ularni etnogeografik
tahlillaridan xulosa chiqargan A.A.Asqarov, xorazmiylarning dastlabki vatani
Baqtriyadan junubda, hozirgi Hirot vodiysida bo‘lganligini e’tirof etadi.
Olimning ta’kidlashicha, Ahamoniy podsholari tazyiq o‘tkazish orqali sharqiy

Eron qabilalaridan yiliga katta boj olish maqsadida Hilmend tog‘ daralaridan
oqib chiqadigan soylarga to‘g‘onlar qurdirib, suv yo‘llarini qadimgi Hilmend,
hozirgi Hirot vodiysiga-xorazimiylar yurtiga burib yuborganlar. Natijada,
vodiyda ko‘l hosil bo‘lib, xorasmiylar noilojlikdan vatanlarini tark etib,
Amudaryoning quyi havzalariga ko‘chishga majbur bo‘lganlar. A.Asqarovning
xulosalariga ko‘ra, Amudaryoning quyi havzalarida uzoq asrlar davomida Amu
suvlari oqizib kelgan loyqa yotqiziqlari tufayli hosil bo‘lgan dehqonchilikka
qo‘lay, tekis va unumdor yerlar hamda havza irmoqlari suvlaridan
dehqonchilikda foydalanishning qo‘layligi, ziroatchilikda boy tajribaga ega
bo‘lgan xorasmiy qabilalarining yangi joyga moslashishini tezlashtirgan.
Qadimgi Xorazm xo‘jalik tartibining tuzilishi janubiy hududlardagi
sug‘orish tizimini eslatsa-da, o‘lchamlari jihatdan ancha kichik. M.A.Itinaning
fikricha, bu davrda urug‘doshlarning qishloqlari bo‘lishi mumkin bo‘lgan
manzilgohlarning maydonlari kengayganligi ko‘zatiladi. Bu manzilgohlarda
katta oilalar yashagan bo‘lib, ular bir vaqtning o‘zida xo‘jalik vazifalari,
jumladan, sug‘orish tarmoqlarini saqlash va rivojlantirish bilan
shug‘ullanganlar.
So‘nggi bronza davrida ham qadimgi Xorazm xo‘jaligining muhim
tarmoqlaridan biri chorvachilik xo‘jaligi edi. Bu davrga oid makonlardan juda
ko‘plab turli hayvonlarning suyak qoldiqlari topib o‘rganilgan. Chorvachilik
xo‘jaligida ot asosiy o‘rinda bo‘lib ulardan yuk tashish va safarga chiqishda
foydalanilgan. Ayrim manzilgohlardan ot anjomlarining topilishi shu jarayondan
dalolat beradi. Bu o‘rinda ta’kidlash joizki, olimlar orasida massaget qabilalari
totemlarida ot kulti markaziy o‘rinda turishi haqidagi fikrlar ham bor.
O‘troq dehqonchilik qabilalarining chorvachiligi uy chorvachiligi
xususiyatiga ega edi. Tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, mil. avv. I ming yillikning
boshlariga kelib Orol bo‘yidagi xo‘jaligi asosini dehqonchilik va chorvachilik
tashkil etgan qabilalar o‘rtasida farqlar shakllana boshlaydi. Mil. avv. VII-VI
asrlarga kelib esa, ular madaniyati o‘rtasidagi farqlanish yaqqol ko‘zga
tashlanadi.

Fikrimizcha, aynan mana shu davrdan boshlab, Sharqiy Orol bo‘yida yarim
ko‘chmanchi chorvador xo‘jalik madaniy shakli ustunlik qilgan bo‘lsa,
Amudaryoning janubiy o‘zanlarida esa yuqori darajadagi sun’iy sug‘orishga
asoslangan o‘troq dehqonchilik xo‘jaliklarining ahamiyati ortib boradi.
Mil. avv. I ming yillikning ikkinchi choragiga kelib Orol bo‘yida
hunarmandchilik ajralib chiqishining dastlabki belgilari ko‘zatiladi. Ortiqcha
mahsulotning ko‘payishi esa mulkiy va ijtimoiy tabaqalanish uchun
imkoniyatlar yaratadi.
Mil. avv. I ming yillikning o‘rtalariga kelib qadimgi Xorazm hududlarida
sug‘orma dehqonchilikning taraqqiy etishi va ishlab chiqaruvchi kuchlarning
rivojlanishi natijasida ibtidoiy jamoa munosabatlari o‘rniga davlatchilik tizimi
shakllana boshlaydi. Ushbu tizimning shakllanishida qadimgi shaharlarning
ahamiyati nihoyatda katta bo‘ldi. Tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, qadimgi
Xorazm shaharlarining rejaviy uslublari – ichki va tashqi tuzilishi, himoya
inshootlari, tabiiy joylashuvi nuqtai nazaridan ko‘p hollarda bir-biri bilan
o‘xshashlik topadi.
Tadqiqotchilar tomonidan e’tirof etilgan Xorazmning eng qadimgi shahar-
qal’alaridan biri bo‘lgan Ko‘zaliqirning quyi madaniy qatlamlarini S.P.Tolstov
mil.avv VII-VI asrlar bilan, V. Masson esa mil. avv. V-IV asrlar boshlari bilan
belgilagan edi.So‘ngi tadqiqotlarda esa Ko‘zaliqirda hayot butun mil.avvVI va
V asrning birinchi yarmida mavjud bulgan degan xulosalar ustunlik qilmoqda.
Ko‘zaliqir ko‘hna shahri ilgari tahmin qilinganidek, “Katta xorazm”
davlatining poytaxti emas, balki, yangi tadqiqotlarga ko‘ra, mil avv VI asrda
Chirmanyob dehqonchilik markazini hosil qilgan kichik vohaning bosh shahri
sifatida ushbu hududlarning siyosiy-ma’muriy va diniy markazi vazifasini
o‘tagan. Fanda Xorazm sivilizatsiyasi va shaharsozlik madaniyati aynan
Ko‘zaliqirdan boshlangan, degan xulosa ustunlik qilar edi. Ammo, so‘nggi
yillardagi tadqiqotlar vohaning boshlanish qismida joylashgan Xazorasp shahri
ham Ko‘zaliqirga zamondosh yodgorlik deb hisoblashgan asos bo‘lmoqda.
Xususan, Xazorasp yaqinida mil. avv VI asrga oid sopol ishlab chiqarish

markazi Xumbo‘ztepaning mavjudligi ko‘hna shaharning qadimiyligidan dalolat
beradi.
Ko‘zaliqir qadimgi Xorazmdagi dastlabki tuzilishi ancha aniq bo‘lgan,
himoya devorlari bilan o‘rab olinib diniy-topinish xususiyatiga ega bo‘lgan
me’moriy yodgorlikni o‘zida aks ettiradi. Uning atroflaridagi keng maydon,
aftidan keyingi qurilishlarga mo‘ljallangan bo‘lishi mumkin. Ta’kidlash joizki,
mil. avv. VI-V asrlarga kelib O‘rta Osiyo shaharsozlik madaniyatida
ibodatxonalar qurilishi muhim bo‘lib, asosiy omillardan biri hisoblanadi.
Ko‘zaliqir O‘rta Osiyoning boshqa shaharlari kabi vohaning mustahkamlangan
harbiy-siyosiy va ma’muriy markazi hisoblanib, rivojlangan sug‘orma
dehqonchilik bilan ta’minlangan edi.
Ko‘zaliqir haqida yanada batafsilroq to‘xtaladigan bo‘lsak, ushbu
yodgorlikda o‘tgan asrning o‘rtalaridan boshlab S.P.Tolstov rahbarligidagi
Xorazm ekspeditsiyasi ko‘plab tadqiqot ishlari olib borgan. Orolbo‘yi
vohasidagi qadimgi Chirmanyob kanalining birining yaqinida joylashgan ushbu
yodgorlik topilmalari mil. avv. VII asrdan V-IV asrlargacha sanalangan.
Qadimgi Xorazm tadqiqotchilari «ko‘hna shahar» va «qal’a» deb ta’riflagan
ushbu yodgorlikdagi turar joylar asosan paxsa va xom g‘ishtdan qad ko‘targan.
Tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, qal’a ikkita qurilish davrini boshdan o‘tkazgan.
Mil. avv. VI-V asrlarga oid pastki qatlamlardagi g‘ishtlarning o‘lchamlari mil.
avv. V-IV asrlarga oid yuqori qatlam g‘ishtlaridan farqlanadi. Undan tashqari
sopollarning xususiyati va bronza o‘q uchlarining yasalishida ham ayrim
farqlarni ko‘zatish mumkin.
Ko‘zaliqirning markazidan yirik bino qoldiqlari ochilgan bo‘lib, bu yerda
yarim metrga yaqin madaniy qatlam saqlangan. Har ikkala qurilish davrida
mavjud bo‘lgan ushbu bino 285 kv.metrni egallaydi. Qat’iy rejaviy tuzilish va
binoning qat’iy maydoni butun majmuaga salobat baxsh etgan. Markaziy
binoning shimol tomonidan uchta minoraning qoldig‘i qazib o‘rganilgan.
Tadqiqotchilarning fikricha, ular diniy marosimlar bilan bog‘liq inshootlardir.

Ko‘zaliqir tadqiqotchilar tomonidan Ahamoniylargacha bo‘lgan davr bilan
sanalanishiga qaraganda Orolbo‘yi hududlarida paydo bo‘lgan birinchi shahar
bo‘lishi mumkin. O‘rta Osiyo o‘troq aholi vohalarining Ahamoniylar davlati
tarkibiga kiritilishi bilan hududlarning ichki siyosati satrapliklar markazlarida
jamlangan edi. Satrapliklar markazlari mustamlakachilik va boshqaruvning asosi
bo‘lib, bu o‘rinda urbanistik markazlarning mudofaasi alohida ahamiyatga ega
bo‘lib boradi. Eskilari ta’mirlanib, yangilari shakllanayotgan ushbu mil. avv. VI-
IV asrlarga oid shaharlar mudofaasiga alohida e’tibor qaratiladi. Tadqiqotlar
tahliliga ko‘ra, Ko‘zaliqir ham aynan shu toifaga kiruvchi ko‘hna shaharlardan
biri edi. Boshqacha qilib aytganda, mil. avv. I ming yillikning o‘rtalaridagi
shaharlarning shakllanishida siyosiy-harbiy omil asosiy hisoblangan. Butun
qadimgi dunyoda bo‘lganidek, Xorazmda ham shaharlar iqtisodiy, siyosiy va
diniy-mafkuraviy markazlar hisoblangan. O‘z vaqtida S.P.Tolstov
ta’kidlaganidek, agar Xorazmning eng qadimgi shaharlari markazlarida jamoat-
diniy inshootlar joylashgan bo‘lsa, milodning boshlariga kelib shaharlarning
markaziy qismini qal’a egallaydi.
Qizilqum cho‘llarining ichkarisida, Jonidaryo qadimgi irmog‘ining o‘rta
oqimida Chirikrabot ko‘hna shahri xarobalari joylashgan. Yodgorlik 1946 yilda
S.P.Tolstov tomonidan ochilib, 1948-49 yillarda unda tadqiqot ishlari olib
borilgan. 1957-58 yillardagi Y.A.Rapoport va S.A.Trudnovskayalarning
tadqiqotlari tufayli yodgorlik haqidagi tasavvurlarning ilmiy asoslash
imkoniyatlari yanada kengaydi.
Qizilqumdagi yarim ko‘chmanchi apasiak qabilalar ittifoqining poytaxt
shahri deb taxmin etilgan Chirikrabot ko‘hna shahri balandligi 15 metrli tepa
ustida bunyod etilgan. Ko‘hna shahar hududidan turli davrlarda barpo etilgan
himoya inshootlarining izlari aniqlangan. Tarhiy tuzilishi tuxumsimon – (oval)
bo‘lgan ko‘hna shahar ikki qator himoya devorlari bilan o‘rab olingan (42,6
gektar). Ko‘hna shahar markazida (12,4 gektar) qal’a joylashgan. Ko‘hna shahar
enliligi 40 metr, chuqurligi 4,5 metr bo‘lgan xandaq bilan o‘rab olinganligi
mudofaa ishlariga alohida e’tibor berilganligidan dalolat beradi. Chirikrabotdan

bir nechta mozor-qo‘rg‘onlar ochib tadqiq etilgan bo‘lib ulardagi topilmalar mil.
avv. V-IV asrlarga oiddir.
Xorazmdagi arxaik davr madaniyatining kelib chiqishi va ashyolarining
yoshini aniqlash maqsadida tadqiqotchi B.I.Vaynberg maxsus tadqiqotlar olib
borib bu hududlardagi dastlabki to‘rtburchak shakldagi xom g‘ishtlarning
tarqalishi va sopollar ko‘rinishidagi o‘zgarishlar O‘zboy irmog‘i va Kaspiy
orqali to‘g‘ridan to‘g‘ri Eron bilan aloqalar tufayli yuz bergan bo‘lib, mil. avv.
IV asrning ikkinchi choragi yoki o‘rtalaridan Eron moddiy madaniyatining ba’zi
ko‘rinishlari yoyilishiga olib keldi degan xulosa chiqaradi.
Fanda ma’lum bo‘lgan “Katta Xorazm” masalasi bugungi kunda o‘z
yechimini topgan deb bo‘lmaydi. Avvalo, o‘tgan asrning boshlarida mavjud
yozma manbalarning qisqa ma’lumotlariga tayangan I.Markvart tomonidan
ushbu masala ko‘tarilgan edi. U Avestodagi “Aryanam Vayjo”ni Xorazm deb
hisoblab, Ahamoniylarga qadar Shimoliy –Sharqiy Eron qabilalarining
xorasmiylar boshchiligidagi katta davlat birlashmasi “Katta Xorazm”, degan
taxminni ilgari surgan edi. Mazkur g‘oya V.Bartold, V.Tarnlar tomonidan qabul
qilinib, S.Tolstov, V.Xenning, F.Altxaym va I.Gershevichlar tomonidan
rivojlantirildi.
S.Tolstov Amudaryoning quyi havzalari “Katta Xorazm” tarkibiga
kirganligi haqidagi konsepsiyani ilgari surib, Xorazmda mil.avv VIII-VII
asrlarda dastlab qabilalarning harbiy konfederatsiyasi paydo bo‘lib, undan davlat
uyushmasi o‘sib chiqdi degan fikrga kelgan bo‘lsa, V.Masson bu fikrga qarshi
chiqib, arxeologik materiallar tahlili Xorazmda Ahamoniylarga qadar
markazlashgan davlat tashkil topganligini tasdiqlamaydi, degan fikrga keldi.
Arxeologik tadqiqotlar natijalariga tayangan V.T.Vorobyeva, o‘tgan
asrning 70-yillarida “Katta Xorazm”ning janubiy chegarasi Amudaryoning o‘rta
havzalari (Qo‘shqal’a, Odoytepa atroflari)dan o‘tgan va uning shimoliy
chegaralari Amudaryoning quyi havzalarini qamrab olganligi hamda qadimgi
Xorazm davlati “Katta Xorazm” davlat konfederatsiyasining tarkibiga kirganligi

haqidagi g‘oyani ilgari surdi. B.Vaynberg va S.Baratovlar ham V.Vorobyeva
g‘oyalariga yaqin fikr bildirganlar.
R.Fray “Katta Xorazm” davlatining hududi Marv – Hirot atroflarini
qamrab olib, Ahamoniylar bosqinidan so‘ng bu hudud aholisi Oks
(Amudaryo)ning shimoliga ko‘chganligi haqida fikr bildirgan bo‘lsa, I.Xlopin
va I.Pyankovlar Xorazmdagi ahamoniylargacha bo‘lgan davlatchilikni inkor
etadilar. A.Asqarov esa, xorasmiylarning Tajan (gerirud) va Xilmend daryolari
havzalaridan shimolga, quyi Amudaryo havzalariga ko‘chishi mil.avv VI asrda
ro‘y bergan bo‘lib, “Katta Xorazm” davlati konfederatsiyasining shimoliy
chegarasi Amudaryoning o‘rta chegarasigacha bo‘lgan hududlarni o‘z ichiga
olganligi haqidagi fikrlarni ilgari suradi.
Yuqorida eslatib o‘tganimizdek, ahamoniylargacha mavjud bo‘lgan
Xorazm davlatining poytaxti masalasi fanda aniq yechimini topmagan.
X.Matyakubovning fikricha, qadimgi Xorazm davlatining poytaxtini aniqlash
borasidagi izlanishlar o‘tgan asrning 80-yillarida o‘z samarasini bera boshladi va
Aqchaxonqal’a qadimgi Xorazm davlatining poytaxti bo‘lishi mumkinligi
haqidagi ilk fikrlar aytildi. Tadqiqotlarga ko‘ra, umumiy maydoni 50 dan ziyod
bo‘lgan Aqchaxonqal’a ichki va tashqi qal’adan iborat to‘g‘ri to‘rtburchak
shaklga ega. Ular alohida himoya devorlari bilan o‘rab olingan. So‘ngi
tadqiqotlarga ko‘ra, ushbu ko‘hna shaharda saroy marosimlari va diniy
e’tiqodlar bilan bog‘liq devoriy rasmlarning qayd etilishi, ular orasida shohona
kiyimda boshiga toj kiygan hukmdor suratining mavjudligi, shoh boshiga ilohiy
qush (Humo) qunib turganligi Aqchaxonqal’a qadimgi Xorazm davlatining
poytaxt shahri ekanligining ramziy belgisi sifatida e’tirof etildi.
Fikrimizcha, Xorazm qadimgi shahar madaniyati va davlatchiligining
shakllanishida butun O‘rta Osiyo hududlarida bo‘lgani kabi tashqi ta’sir va
madaniy aloqalarni inkor etmagan holda, bu hududlarda o‘troq dehqonchilikka
o‘tish, sug‘orish tartibining shakllanishi, o‘troq aholi xo‘jaliklarining taraqqiy
etishi keyingi davrlardagi davlatchilik an’analari shakllanishi uchun asos
bo‘lganligini ta’kidlash maqsadga muvofiqdir. Shuningdek, butun O‘rta Osiyo

mintaqasida bo‘lgani kabi qadimgi Xorazm shahar madaniyati va davlatchiligi
asoslari hisoblangan ilg‘or xo‘jalik tizimi yuritish, sug‘orish tarmoqlarini
saqlash va rivojlantirish, hunarmandchilik va savdo-sotiq kabilar – o‘zaro
tarixiy-madaniy aloqalar bilan bog‘liq edi. Bu jarayonlar ayniqsa, mil.avv.VI-V
asrlarda ancha taraqqiy etgan bo‘lib, bu holat Xorazm davlatchiligining o‘ziga
hos xususiyatlarida ham namoyon bo‘ladi.

Adabiyotlar:
1. Karimov I.A. “Tarixiy xotirasiz kelajak” Toshkent 1998yil
2. Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat engilmas kuch” Tashkent 2008 yil
3. Elizavetin. G. “Pulnoma” Toshkent 1979 yil
4. Pidaev. Sh. “Tangalar davr ko’zgusi” Toshkent 1984yil
5. To’xtaev. I. “Tangalar tilga kirganda” Toshkent 1989yil
6. To’xtiev. I. “Amir Temur va temuriylarning moliya-pul siyosati” Toshkent
2006 yil

O‘zbekistonda mahalliy zarbxonalarning vujudga kelishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish