Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 90.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет География

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbekistonda mehnat resurslari va ularning hududiy tarkibi

Купить
O’ZBEKISTON GEOGRAFIYASI FANIDAN KURS ISHI Mavzu: O’zbekistonda mehnat resurslari va ularning hududiy tarkibi TOSHKENT-2024 1 MUNDARIJA REJA …………………………………………………………………………………..2 KIRISH ………………………………………………………………………………3 ASOSIY QISM I BOB. Mehnat resurslari tushunchasi, ulardan foydalanish va balansini tuzish 1.1. Mehnat resurslari tushunchasi …………………………………………………..4 1.2. Mehnat resurslari ijtimoiy-iqtisodiy kategoriya sifatid a ………………………...6 1.3. Mehnat resurslarining shakllanishi va ulardan foydalanish yo‘llari …………………9 1.4. Mehnat resurslari balansini tuzish va uni tahlil etish ………………………………11 II BOB. O’zbekiston mehnat resurslari, ularning hududiy tarkibi, bandlik va iqtisodiy faollik darajasi 2.1. O’zbekiston mehnat resurslari va ularning hududiy tarkibi ……………………...21 2.2. Aholining iqtisodiyot tarmoqlarida bandlik darajasi ……………………………..23 2.3. Mehnat resurslarining iqtisodiy faol va nofaol aholi bo’yicha taqsimlanish ……28 2.4. Aholining iqtisodiy faollik darajasi ………………………………………………32 XULOSA ……………………………………………………………………………...35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI ……………………………...36 TAQRIZ ……………………………………………………………………………...37 2 Kirish Mazkur kurs ishini yozishdan maqsad mehnat resurslari, ularning iqtisodiyot tarmoqlarida bandlik darajasi, joylashish xususiyatlari, mehnat resurslari bilan bog’liq bo’lgan muammolar va h.k lar haqida ma’lumot berishdan iborat. Mehnat resurslari - mamlakat aholisining mehnatga layoqatli yoshdagi qismi, iqtisodiy resurslarning tarkibiy unsuri; 16 yoshdan 55 yoshgacha bo lgan ayollar, 60ʻ yoshgacha bo lgan erkaklar mehnat resurslariga kiritiladi. ʻ Kishilar yoshining ulg ayishiga qarab mehnat resurslariga dastlab qo shiladilar, ʻ ʻ so ngra (yoshi o tgach) undan chiqadilar. Ko pchilik mamlakatlarda, shu jumladan, ʻ ʻ ʻ O zbekistonda 16—59 yoshdagilar Mehnat resurslariga kiritiladi. Mehnat resurslari ʻ o sishi aholining ko payishiga bog liq. Aholi tarkibida yoshlar qanchalik ko p bo lsa, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Mehnat resurslari shunchalik tez o sadi. XX asr oxiri XXI asr boshlarida ʻ O zbekistonda mehnat resurslari har yili 320—350 ming kishi atrofida ko payib bordi. ʻ ʻ Ularning asosiy qismini mehnat yoshiga qadam qo yganlar tashkil etadi. ʻ Mehnat resurslari soni miqdoriy ifoda bo lsa, mehnat yoshidagilarning bilim ʻ saviyasi, malakasi, kasbiy mahorati va ishbilarmonligi uning sifatini yaratadi. Ta lim- ʼ tarbiya, malakani oshirish, sog liqni ta minlash, uni mustahkamlash uchun sarflar ʻ ʼ inson kapitaliga investitsiya bo lib, mehnat resurslarini takroran yaratishga xizmat ʻ qiladi. Mehnat resurslari mehnat bozori orqali taqsimlanadi. Mehnat resurslari bandligi — mehnat yoshidagi kishilarning ish bilan ta minlanishi, ularning tovar va xizmatlar ʼ yaratishda ishtirok etishi hisoblanadi. Umuman olganda O’zbekistonda mehnat yoshidagilar ko’pchilikni tashkil etadi, lekin ularning taqsimoti hududlar bo’yicha keskin farq qiladi. Bugungi kunda O’zbekistonda mehnatga yaroqli yoshdagilarning soni tez sur’atlarda o’sib bormoqda. Bu esa aholining bandlik darajasi bilan bog’liq bo’lgan bir qancha muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Shu bilan bog’liq bo’lgan masalalarni mazkur kurs ishida batafsil yoritib berishga harakat qildik. 3 I BOB. MEHNAT RESURSLARI TUSHUNCHASI, ULARDAN FOYDALANISH VA BALANSINI TUZISH 1 .1 . Mehnat resurslari tushunchasi Mehnat resurslari - mamlakat aholisining mehnatga layoqatli yoshdagi qismi, iqtisodiy resurslarning tarkibiy unsuri; 16 yoshdan 55 yoshgacha bo lgan ayollar, 60ʻ yoshgacha bo lgan erkaklar mehnat resurslariga kiritiladi. ʻ Kishilar yoshining ulg ayishiga qarab mehnat resurslariga dastlab qo shiladilar, ʻ ʻ so ngra (yoshi o tgach) undan chiqadilar. Ko pchilik mamlakatlarda, shu jumladan, ʻ ʻ ʻ O zbekistonda 16—59 yoshdagilar Mehnat resurslariga kiritiladi. Mehnat resurslari ʻ o sishi aholining ko payishiga bog liq. Aholi tarkibida yoshlar qanchalik ko p bo lsa, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Mehnat resurslari shunchalik tez o sadi. XX asr oxiri XXI asr boshlarida ʻ O zbekistonda mehnat resurslari har yili 320—350 ming kishi atrofida ko payib bordi. ʻ ʻ Ularning asosiy qismini mehnat yoshiga qadam qo yganlar tashkil etadi. ʻ Mehnat resurslari soni miqdoriy ifoda bo lsa, mehnat yoshidagilarning bilim ʻ saviyasi, malakasi, kasbiy mahorati va ishbilarmonligi uning sifatini yaratadi. Ta limtarbiya, malakani oshirish, sog liqni ta minlash, uni mustahkamlash uchun ʼ ʻ ʼ sarflar inson kapitaliga investitsiya bo lib, Mehnat resurslarini takroran yaratishga ʻ xizmat qiladi. Mehnat resurslari mehnat bozori orqali taqsimlanadi. Mehnat resurslari bandligi — mehnat yoshidagi kishilarning ish bilan ta minlanishi, ularning tovar va ʼ xizmatlar yaratishda ishtirok etishi hisoblanadi. XX asr boshlarida O zbekiston ʻ m ehnat resurslari tez o sishi bilan tavsiflandi. ʻ 2003-yilda Respublikada mehnat resurslari 13181,0 ming kishini tashkil etgan bo’lsa, 2021-yilga kelib 19 mln dan oshdi (1-rasm). Mehnat resurslari, birinchi navbatda, iqtisodiyotning tez sur’atlarda rivojlanishiga ta’sir ko’rsatadi. Shu bilan birgalikda aholini tez o’sishi uni ish bilan ta’minlash, turar- joy muammolari va hokazo muammolarni kelib chiqishiga sabab bo’ladi. 4 18276.1 18488.9 18666.3 18829.618949.019158.2 19334.9O'zbekiston Respublikasi mehnat resurslarining yillar bo'yicha o'sib borishi 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 1-rasm. Mehnat resurslarining yillar bo’yicha o’sib borishi Mehnat resurslarining o’sish dinamikasini tahlil qilsak, 2015-yil 18276,1 ming kishini tashkil etgan bo’lsa, 2021-yilda esa 19334,9 ming kishini tashkil etdi. 1-jadval Ko‘rsatkichla r 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 Mehnat resurslari 18276,1 18488,9 18666,3 18829,6 18949,0 19158,2 19334,9 5 1.2. Mehnat resurslari ijtimoiy-iqtisodiy kategoriya sifatida “Hozirgi vaqtda bir qator etakchi tahlil va ekspertlik markazlari global moliyaviy inqiroz holatini va uning yuz berishi mumkin bo‘lgan oqibatlariga doir materiallarni o‘rganish va umumlashtirish natijasida quyidagi xulosalarga kelmoqda. Birinchidan, moliya-bank tizimidagi inqiroz jarayonlari deyarli butun dunyoni qamrab olayotgani, regsessiya va iqtisodiy pasayishning muqarrarligi, investitsiyaviy faollik ko‘lamining cheklanishi, talab va xalqaro savdo hajmining kamayishi, shuningdek, jahonning ko‘plab mamlakatlariga ta’sir ko‘rsatadigan jiddiy ijtimoiy talafotlar sodir bo‘lishi mumkinligi o‘z tasdig‘ini topmoqda. Ikkinchidan, avj olib borayotgan global moliyaviy inqiroz jahon moliya-bank tizimida jiddiy nuqsonlar mavjudligi va ushbu tizimni tubdan isloh qilish zarurligini ko‘rsatdi. Ayni vaqtda bu inqiroz asosan o‘z korporativ manfaatlarini ko‘zlab ish yuritib kelgan, kredit va qimmatbaho qog‘ozlar bozorlarida turli spekulyativ amaliyotlarga berilib ketgan banklar faoliyati ustidan etarli darajada nazorat yo’qligini ham tasdiqladi. Uchinchidan, moliyaviy-iqtisodiy inqirozning har qaysi davlatdagi miqyosi, ko‘lami va oqibatlari qanday bo‘lishi ko‘p jihatdan bir qancha omillardan kelib chiqadi. Ya’ni, bu avvalo, ana shu davlatning moliya-valyuta tizimi nechog‘liq mustahkam ekaniga, milliy kredit institutlarining qay darajada kapitallashuvi va likvidligi (to‘lov imkoniga), ularning chet el va korporativ bank tuzilmalariga qanchalik qaram ekaniga, shuningdek, oltin- valyuta zaxirasining hajmi, xorijiy kreditlarni qaytarish qobiliyati va pirovard natijada — mamlakat iqtisodiyotining barqarorlik, diversifikatsiya va raqobatga bardoshlik darajasiga bog‘liq. To‘rtinchidan, jahon moliyaviy inqirozidan imkon qadar tez chiqish, uning oqibatlarini engillashtirish ko‘p jihatdan har qaysi davlat doirasida va umuman, dunyo hamjamiyati miqyosida qabul qilinayotgan chora-tadbirlarning qanchalik samaradorligiga, ularning bir-biri bilan uyg‘unligiga bog‘liq” Moddiy ne’matlar ishlab chiqarish va xizmatlar ko‘rsatish ikkita zarur tarkibiy qismdan: bir tomondan, moddiy resurslar (xom ashyo, asbob-uskunalar va hokazo)dan va ikkinchi tomondan, inson resurslaridan, ya’ni kasb malakalari va bilimlariga ega bo‘lgan xodimlardan iborat. Boshqacharoq qilib aytganda, 6 mamlakat aholisining bir qismi bo‘lgan inson resurslari moddiy resurslar bilan bir qatorda iqtisodiy rivojlanish omili sifatida ham namoyon bo‘ladi. Biroq bu omillar o‘z xususiyatlariga qarab bir-birlaridan muhim belgilari bilan farqlanadi. Iqtisodiyotda amalga oshirilayotgan islohiy o‘zgarishlar davrida hamma narsalarni inson ehtiyojlari va taqdiri bilan muvofiqlashtirish muhimdir. Mehnat resurslari mamalakat aholisining o‘z psixofiziologik va aqliy sifatlari bilan moddiy ne’matlar ishlab chiqarishga yoki xizmatlar ko‘rsatishga qodir bo‘lgan qismidan iboratdir. Mehnat resurslari deb, o‘zining aqliy va jismoniy mehnati bilan ijtimoiy ishlab chiqarishda ishtirok etadigan mehnatga qobiliyatli kishilar to‘plamiga aytiladi. Bu ta’rifdan shu narsa kelib chiqadiki, mehnat resurslari o‘ziga iqtisodiyotda mehnat bilan band bo‘lgan kishilarni ham, mehnat bilan band bo‘lmasa ham mehnat qilishlari mumkin bo‘lgan kishilarni xam qamrab oladi. Boshqacha aytganda, mehnat resurslari haqiqiy (real) va potentsial xodimlardir. Ma’naviy rivojlanish darajasi deganda umumta’lim va kasbiy bilimlar hamda ko‘nikmalar, shaxsiy hususiyatlar tushuniladi. Bu xususiyatlar insonning tanlagan faoliyat sohasida muvaffaqiyatli ishlashi uchun zarur shart hisoblanadi. Insonning har ikkala sifati bo‘lgan jismoniy va ma’naviy rivoji tasvirlarining ahamiyati iqtisodiyotning rivojlanib borishiga qarab doimiy holda o‘zgarib boradi. Bu hol, o‘z navbatda mehnat sohasidagi mavjud jahon tamoyilini to‘liq aks ettiradi, iqtisodiyotda va umuman, jamiyatda tez va chuqur o‘zgarishlar bo‘lib turgan davrlarda kishilarning jismoniy va ma’naviy fazilatlari roli ayniqsa ortadi. Kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, real hayotda ko‘pgina "imtiyozli pensionerlar" avvalgi kasblarida yoki boshqa ishlarda o‘z ishlarini davom ettirmoqdalar, shuning uchun ham ular mehnat resurslari tarkibida qoladilar. Ishlamayotgan pensionerlar esa mehnat resurslarining tarkibidan chiqariladi. Rivojlangan mamlakatlarda allaqachon "iqtisodiy jihatdan faol aholi" tushunchasi qaror topgan. 7 Xalqaro standartlarga muvofiq ularga mehnat bilan band aholi va ish qidirayotgan ishsizlar kiradi. Shuningdek, "fuqorolik jihatidan iqtisodiy faol aholi" tushunchasi ham tarqalgan bo‘lib, ynga harbiy xizmatchilar kiritilmaydi. Shunday qilib, "mehnat resurslari" o‘zining mazmuniga ko‘ra, "iqtisodiy faol aholi" tushunchasidan kengroqdir. Iqtisodiy faol aholidan tashqari mehnat resurslari yana mehnatga layoqatli yoshdagi o‘quvchilarni ham, shuningdek, ana shu yoshdagi uy bekalari va mamlakatning qolgan barcha aholisini, ya’ni ishsiz bo‘lmasa ham, qandaydir sabablarga ko‘ra, mamlakat xo‘jaligida ish bilan band bo‘lmagan aholini ham o‘z ichiga oladi. Mavjud adabiyotlarda "ish kuchi" tushunchasi ko‘p ishlatilsada, uning chegarasi aniq belgilanmagan. Ba’zan ish kuchi deganda ham haqiqiy xodimlar, ham potentsial xodimlar, ya’ni amalda o‘sha "mehnat resurslari"ning o‘zi tushuniladi. Ko‘pincha bu tushuncha tor ma’noda ~ xodimlarning umumiy sonini anglatadi. Bunga sabab shu bo‘lganki, ko‘pgina mualliflar mehnat bozoridagi vaziyatga baho berar ekanlar, "ish kuchiga bo‘lgan talab”, “ish kuchini taklif i " degan tushunchalardan ham foydalanadilar. 1.3. Mehnat resurslarining shakllanishi va ulardan foydalanish yo‘llari "Mehnat resurslarining shakllanishi" tushunchasi ancha vaqtlardan buyon iqtisodiy adabiyotlarda va statistik amaliyotda qaror topgan bo‘lib, o‘ziga xos tor kasbiy atama sifatida ishlatilib kelinadi. Bu tushunchaning nimadan iborat ekanligi hiqida umumiy tarzda qabul qilingan, munozara talab qilmaydigan tasavvur yo‘q. Biz esa "mehnat resurslarini shakllantirish" deganda mehnat resurslarining doimiy ravishda yangilanib turishi tushuniladi, deb hisoblaymiz. Mehnat resurslari qanday shakllanishini aniqlash uchun biz birinchidan, mehnat resurslarini uchta yirik yosh guruhlari bo‘yicha mehnatga layoqatli kishilar, mehnatga layoqatli kishilardan yoshroq va mehnatga layoqatli yoshdan kattaroq kishilarni, ikkinchidan, har bir guruh aholi soniga, uning o‘zgarishiga ta’sir qiluvchi omillarni, uchinchidan, mehnat resurslari va aholining tabiiy va mexanik o‘zgarishdagi umumiy va o‘ziga xos tomonlarni ko‘rib chiqishimiz lozim. 8 Mehnat resurslarining aksariyat ko‘pchilik qismini mehnatga layoqatli yoshdagi mehnatga qobiliyatli aholi tashkil etadi. Mehnat qilishga layoqatli yoshdan katta kishilar, ishlovchi pensionerlar va amalda "nol" vazifasini bajaruvchi shaxslar, mexnatga layoqatli yoshdan kichik kishilar, ishlovchi o‘smirlar mehnat resurslarining salmog‘ida u darajada sezilarli rol o‘ynamaydi. Mehnatga layoqatli yoshdagi fuqorolar butun aholining bir qismi bo‘lib, ularning soni demografik omil ta’sirida o‘zgarib turadi. Ularning qancha bo‘lishi tegishli yoshlardagi o‘lim darajasiga bog‘liq. Bu shuningdek, mehnat qilish yoshiga etgan yoshlar bilan pensiya yoshiga etgan fuqorolar bilan soni o‘rtasidagi nisbatga ham bog‘liq Mehnat resurslari soni (dinamikasi)ning o‘zgarishi bilan butun aholi sonining o‘zgarishi o‘rtasida tabiiyki, bog‘liqlik bor. Biroq u birinchi qarashda unchalik ko‘zga tashlanmaydi. Mehnat resurslarining soni hamisha butun aholi soni kabi o‘zgaravermaydi. O‘zgarishlar turli yo‘nalishlarda bo‘lishi ham mumkin. Biz «mehnat resurslari» tushunchasi to‘g‘risidagi tasavvur kengroq bo‘lishi uchun ularning o‘zaro bog‘liqligini maxsus qarab chiqamiz. Mehnat resurslari butunning qismi sifatida aholining takror ishlab chiqarilishi (ya’ni uning doimiy ravishda tiklanib turishi)ni aks ettiradi. Shuning uchun mehnat resurslari sonining dinamikasi pirovard natijada aholi soni dinamikasini aks ettiradi. O‘smirlar va pensionerlarning mehnat bilan bandlik darajasidagi o‘zgarishlar faqat mehnat resurslariga emas, balki aholining soniga ham dahldordir. Tug‘ilishdagi farqlar darhol aholi sonining oshishiga ta’sir qiladi, mehnat resurslarida esa faqat 16 yildan keyin aks etadi. Qancha kishi pensiya yoshiga etishi faqat mehnat pesurslariga ta’sir qiladi, butun aholi soniga dahldor bo‘lmaydi. Mehnat resurslarining aksariyat qismini mehnat qilishga layoqatli yoshdagi mehnatga qobiliyatli aholi tashkil etadi. Shuning uchun ham mehnat resurslarining dinamikasiga xos xususiyatlar ko‘proq darajada mehnatga layoqatli yoshdagi aholi bilan bog‘liqdir. Butun aholining va uning mehnatkash qismidagi dinamikaning xilma-xil yo‘nalishda yaqqol ifodalangan o‘zgarishi voqealarning normal borishdan chetga chiqish deb qaraladi. Ana shu sababli normal ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish uchun noqulay shart-sharoit yaratadi. 9 Shunday qilib, biz mehnat resurslari butun aholiga taalluqli jarayonlar bilan bevosita bog‘liqligini e’tirof etgan holda, mehnat resurslari dinamikasining ma’lum darajada nisbiy «mustaqilligi»ga e’tiborni qaratamiz. U mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lgan demografik asosni yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Shu ma’noda «mehnat resurslari» ijtimoiy va demografik rivojlanishni tahlil qilish va asoslab berishning o‘ziga xos usulologik vositasi bo‘lib maydonga chiqadi. 1.4. Mehnat resurslari balansini tuzish va uni tahlil etish «Mehnat resurslaridan foydalanish» va «mamlakatning mehnat potentsiali» tushunchalari bir-biri bilan o‘zaro bog‘liqdir. Biz bu yerda foydalanish deganda iqtisodiyotning resurslaridan biri bo‘lgan mehnat resurslarini ta’riflovchi ikki yo‘nalishni tushunamiz. Bu, birinchidan, mehnat resurslarining taqsimlanishi va ikkinchidan, ularning mehnatidan halq xo‘jaligida foydalanish samaradorligidir. Shundan kelib chiqqan holda 2007 yil 24 mayda Vazirlar Mahkamasining «Ishga joylashtirishga muhtoj ish bilan band bo‘lmagan aholini hisobga olish metodikasini takomillashtirish to‘g‘risida»gi 106-sonli Qarori qabul qilindi va unga muvofiq joriy yilning 1 iyulidan boshlab «Ishga joylashtirishga muhtoj mehnat bilan band bo‘lmagan aholini hududlar bo‘yicha hisoblab chiqish» Metodikasi amaliyotga tatbiq etildi. Metodika Xalqaro mehnat tashkiloti tomonidan belgilangan normalardan kelib chiqqan holda ishlab chiqilgan hamda O‘zbekiston Respublikasining ish bilan ta’minlash va mehnat bozorining o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga oladi. Unda «ishga joylashtirishga muhtoj mehnat bilan band bo‘lmagan aholi» tushunchasi xalqaro standartlarda nazarda tutilgan «ishsizlar» tushunchasiga teng deb qaraladi. Mehnat resurslarini taqsimlash deganda pesurslarning xalq xo‘jaligida ishlaydigan qismlari va ishlamaydigan qismlari tushiniladi. O‘z navbatida ishlamaydigan qism mehnat qilish qobiliyatiga ega bo‘lgan yoshdagi o‘quvchilapga va shaxsiy yordamchi xo‘jalik bilan shug‘ullanuvchilarga, harbiy kuchlar safida xizmat qilayotganlarga, ishsizlarga, 10 shuningdek, hech erda ishlamaydiganlarga, o‘qimaydiganlarga va ish qidirmaydiganlarga bo‘linadi. Mehnat bilan bandlik turlari bo‘yicha mehnat reurslarining taqsimlanishini faqat fuqoro aholi (ya’ni bunga harbiy xizmatchilar kirmaydi) bo‘yicha kuzatish mumkin. Ishlaydigan aholi (mehnat bilan band aholi) o‘z navbatida ayrim tarmoqlar, kasb guruhlari bo‘yicha taqsimlanishi, shu jumladan,, aqliy va jismoniy mehnat bo‘yicha, mehnat rejimi bo‘yicha (to‘liq yillik bandlik, to‘liq bo‘lmagan ish kuni va haftasi va hokazo), nihoyat ijtimoiy-iqtisodiy sohalar bo‘yicha qarab chiqiladi. Xalqaro jihatlardan biri mehnat bilan bandlarni «iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha» taqsimlashdir. Bu jihatning mazmuni iqtisodiy faoliyat turlari klassifikatori, mahsulot va xizmatlar klassifikatori, deb belgilangan. Unga xalqaro standart tarmoq tasniflashi va xalqaro asosiy mahsulotlar klassifikatori kiradi, ulap BMTning statistika komissiyasi tomonidan ishlab chiqilgan. Mehnat resurslarining tuzilishiga yosh nuqtai nazardan murojaat qilish, ayniqsa, muhimdir, u ayniqsa bozor sharoitida ko‘proq ahamiyatga ega. Amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar muvaffaqiyati yoshlarning soniga ko‘p jihatdan bog‘liq. Yoshlar yangi iqtisodiy «ruh»ni o‘zlari va mamlakat foydasi uchun muvaffaqiyatliroq o‘zlashtirib oladilar. Mehnat resurslarini taqsimlashga bog‘liq ravishda inson resurslarining imkoniyatlari rivojlanish omillari sifatida katta yoki kichik bo‘lishi mumkin. Masalaga ana shu tarzda yondashish jamiyatning mehnat potentsialini, hududni, korxonalarni o‘rganish va aniqlash imkonini beradi. Mehnat potentsialini sifat o‘lchovidagi mehnat resurslari sifatida ta’riflash mumkin. Yuqorida aytilganlardan shu narsa aniqki, «mehnat potentsiali» tushunchasi mehnat resurslari va iqtisodiyotning o‘zaro ta’sirini o‘rganishga yordam beradigan alohida omildir. Biz yana «mehnat samaradorligi» degan ta’rifni ham aniqlab olishimiz kerak. U mehnat resurslaridan foydalanishning ko‘rsatkichlaridan biridir. Har qanday faoliyat turidagi samaradorlik pirovard natijada vaqt bilan o‘lchanadi, vaqt mahsulot birligini yoki xizmatlar birligini ishlab chiqarishga sarflanadi. Bunda mahsulot va xizmatlar sifatiga qo‘yiladigan talablarga katta e’tibor beriladi. Ana shu nuqtai nazardan mehnatni tatbiq etish samaradorligi-yuqori sifatli pirovard natijaga mehnat sarfini kamaytirish. 11 Mehnat resurslarini taqsimlash turlaridan biri mamlakat hududi bo‘yicha taqsimlash bo‘lib, u ham muayyan foydali axborotga ega. Respublika hududi iqtisodiy rivojlanish darajasi kishilarning farovonligi va demografik rivojlanishi bilan farq qiladi. Mehnat resurslarini shakllantirishning mintaqaviy xususiyatlari avvalo demografik va ijtimoiy- iqtisodiy omillar ta’siri bilan bog‘liqdir. Demografik omillarga aholining takror ishlab chiqarilishidagi jadallik kiradi. U hal qiluvchi darajada tug‘ilish darajasi bilan bog‘liq. Bu daraja qanchalik yuqori bo‘lsa, mehnatga qobiliyatli yoshdagi aholi, demak, mehnat resurslari shunchalik tez o‘sadi. Ijtimoiy-iqtisodiy omillardan mehnat resurslarini shakllantirish uchun ancha ahamiyatlisi mintaqadagi ishlab chiqarish va iqtisodiy konyunktura tuzilmasining xususiyatlari (mehnat unumdorligining o‘sishi)ni aytib o‘tish mumkin. Bu hol ishlovchi o‘smirlar va ishlovchi pensionerlar soniga ta’sir qiladi. Ish o‘rinlarining, ayniqsa o‘smirlar va katta yoshdagi ishlovchilar mehnatidan foydalanishga mos keladigan ish o‘rinlarining mavjudligi ishlab chiqarish tuzilmasi bilan bog‘liq. Ishga joylashtirishga muhtoj mehnat bilan band bo‘lmagan aholi (ishsizlar) - qonun hujjatlariga muvofiq rasman ishsiz sifatida ro‘yxatdan o‘tkazilgan shaxslar, shuningdek haq to‘lanadigan ishga yoki daromad keltiruvchi mashg‘ulotga ega bo‘lmagan, mustaqil ravishda ish izlovchi va bunday ish taklif etilsa, ishga joylashishga tayyor bo‘lgan mehnatga layoqatli yoshdagi vaqtincha mehnat bilan band bo‘lmagan shaxslar. Rasmiy ravishda ro‘yxatga olingan ishsizlar - 16 yoshdan pensiya bilan ta’minlanish huquqini olish yoshigacha bo‘lgan, ish, ish haqi va daromadga ega bo‘lmagan, mehnat organlarida ish qidiruvchi, ishlashga, kasb bo‘yicha tayyorgarlikdan va qayta tayyorgarlikdan o‘tishga, malaka oshirishga tayyor shaxs sifatida ro‘yxatga olingan shaxslar. Ish bilan band bo‘lganlar: a) yollanib ishlayotganlar, shu jumladan ishlarni to‘liq bo‘lmagan ish vaqti mobaynida yoki uyda ish haqi olib bajarayotgan, shuningdek haq to‘lanadigan boshqa ishga, shu jumladan vaqtinchalik ishga ega bo‘lgan fuqarolar; 12 b) kasallik, ta’til, qayta tayyorgarlik, malaka oshirish, ishlab chiqarishning to‘xtab turishi tufayli, shuningdek qonun hujjatlariga muvofiq vaqtinchalik ishda bo‘lmagan xodim uchun ish joyi saqlanib qoladigan boshqa hollarda ish joyida vaqtinchalik bo‘lmagan fuqarolar; v) o‘zini mustaqil ravishda ish bilan ta’minlovchi fuqarolar, tadbirkorlar, shu jumladan yuridik shaxs bo‘lmasdan tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi tadbirkorlar, kooperativlar a’zolari, fermerlar, shaxsiy yordamchi va dehqon xo‘jaliklarida mehnat bilan band bo‘lganlar, bevosita mol o‘stiruvchilar, chorvachilik va boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulotlari etishtiruvchilar va sotuvchilar, shuningdek ko‘rsatib o‘tilgan fuqarolar toifalarining ishlab chiqarishda qatnashadigan oila a’zolari; g) Qurolli Kuchlarda, Milliy xavfsizlik hamda ichki ishlar organlari va qo‘shinlarida xizmatni, shuningdek muqobil xizmatni o‘tayotgan fuqarolar; d) jamoat birlashmalarida va diniy tashkilotlarda ishlayotgan, o‘z faoliyatini qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshirayotgan fuqarolar. Iqtisodiy faol aholi - mehnat bilan band bo‘lgan fuqarolar va ishsizlar. Iqtisodiy faol bo‘lmagan aholi - mehnat bilan band va ishsiz deb hisoblanmaydigan shaxslar, shu jumladan: ishlab chiqarishdan ajralgan holda ta’lim olayotgan hamda ish haqiga yoki mehnat daromadiga ega bo‘lmagan o‘quvchilar va talabalar; ishlamayotgan uchinchi guruh nogironlari; uy bekalari hamda bolalarni parvarish qilish bilan band bo‘lgan ishlamayotgan ayollar; ko‘char va ko‘chmas mulkdan daromad olayotgan ishlamayotgan shaxslar; ixtiyoriy ravishda mehnat bilan band bo‘lmagan shaxslar. Mehnat resurslari - mehnatga layoqatli yoshdagi mehnatga layoqatli aholi hamda mehnatga layoqatli yoshdan kichik va katta yoshdagi ishlayotgan shaxslar. Mehnatga layoqatli yoshdagi mehnatga layoqatli aholi - ishlamayotgan birinchi va ikkinchi guruh nogironlaridan hamda va yoshiga ko‘ra imtiyozli shartlarda pensiya oluvchi shaxslardan tashqari, mehnatga layoqatli yoshdagi shaxslar (16 yoshdan 60 yoshgacha bo‘lgan erkaklar va 16 yoshdan 55 yoshgacha bo‘lgan xotin-qizlar). 13 Mehnat resurslari balansi - mehnat resurslari mavjudligini hamda ularning iqtisodiyot tarmoqlari va iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha taqsimlanishini tavsiflovchi ko‘rsatkichlar tizimi. Mehnat resurslari hisob-kitob balansini Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi, Iqtisodiyot vazirligi Davlat statistika qo‘mitasi bilan birgalikda ishlab chiqadilar. Tumanlar (shaharlar) bo‘yicha mehnat resurslarining hisob-kitob balansi tegishli Bandlikka ko‘maklashish markazlari tomonidan hisobot choragining oxirgi oyidan keyingi oyning 20-kunidan kechikmay ishlab chiqiladi va Qoraqalpog‘iston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligiga, viloyatlar va Toshkent shahar mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish bosh boshqarmalariga, shuningdek Davlat statistika qo‘mitasining hududiy boshqarmalariga yuboriladi. Hududiy boshqarmalarga taqdim etiladigan hisob-kitob balansiga tumanlar va shaharlar bo‘yicha uy xo‘jaliklarini o‘rganib chiqish natijalarining tartibga solingan ma’lumotlari (jadval shakllarida) ilova qilinadi. Qoraqalpog‘iston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi, viloyatlar va Toshkent shahar mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish bosh boshqarmalari Iqtisodiyot vazirligi va Davlat statistika qo‘mitasining hududiy boshqarmalari bilan birgalikda olingan ma’lumotlar asosida va mazkur Metodikada nazarda tutilgan tartib-qoidalarga muvofiq har bir tuman (shahar) bo‘yicha hisob-kitob balanslarini ishlab chiqadilar. Bunda umuman respublika bo‘yicha mehnat resurslari yig‘ma balansini ishlab chiqishda takomillashtirilgan bojxona deklaratsiyasi bo‘yicha statistika hisoboti ma’lumotlari, mehnat emigratsiyasi masalalari bo‘yicha o‘rganishlar materiallari hamda Tashqi mehnat migratsiyasi masalalari agentligi va Tashqi ishlar vazirligining chet eldagi konsullik muassasalari ma’lumotlari asosida olingan emigrant mehnatchilar to‘g‘risidagi ma’lumotlar hisobga olinadi. Mehnat resurslarining hisobot balansi Mehnat resurslarining hisobot balansi har bir yil yakunlari bo‘yicha tasdiqlangan statistika ishlari dasturiga muvofiq Davlat statistika qo‘mitasi tomonidan ishlab chiqiladi. Mehnat resurslarining hisobot balansi davlat statistika hisoboti ma’lumotlari aniqlashtirilishi hisobga olingan holda hisob-kitob balanslari ma’lumotlariga asoslanadi. 14 Mehnat resurslarining prognoz balansi.Mehnat resurslarining prognoz balansi bo‘lajak davr uchun (maqsadlarga bog‘liq holda - 1 yilga, 5, 10 yilga va hokazo) Iqtisodiyot vazirligi tomonidan Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi bilan birgalikda ishlab chiqiladi. Mehnat resurslarining prognoz balansini ishlab chiqishda quyidagilar hisobga olinadi: ishga joylashtirishga muhtoj bo‘lgan mehnat bilan band bo‘lmagan aholining (ishsizlarning) amaldagi va kutilayotgan soni; ishlayotganlar sonining belgilangan parametrlari, ish bilan bandlikning o‘sishi va investitsiya dasturlarini, tarmoqlar va mintaqalarni rivojlantirish dasturlarini amalga oshirishning mo‘ljallangan natijalari munosabati bilan ish bilan bandlikning o‘sishi va uning tarkibiy o‘zgarishi; mehnat resurslari sonini va iqtisodiy faol bo‘lmagan aholi turli toifalarini (o‘quvchilar, bola parvarishi bo‘yicha ta’tilda bo‘lgan ayollar va boshqalar) shakllantiradigan kelgusidagi demografik jarayonlar dinamikasi. Mehnat resurslarining prognoz balansidan mintaqalarning demografik xususiyatlarini hisobga olgan holda yangi ish o‘rinlari tashkil etishga ehtiyojlarni va kelgusida aholini ish bilan ta’minlashning hududiy dasturlari parametrlarini aniqlashda mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan foydalaniladi. Mehnat resurslaridan foydalanishning mintaqaviy xususiyatlari ham demografik va ijtimoiy-iqtisodiy omillarning amal qilishi bilan bog‘liqdir. Mehnat resurslaridan foydalanish tomonlaridan biri mehnat resurslarini taqsimlash bo‘lsa, ikkinchisi tomoni mehnatni tatbiq etish samaradorligidir. Mehnat resurslarini taqsimlash demografik va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning mintaqaviy shart-sharoitlari ta’siriga ancha ko‘proq uchraydi. Demografik omillarning ta’siri aholining yosh tuzilishi orqali namoyon bo‘ladi, u odatda, turli mintaqalarda turlicha bo‘ladi. Mehnatga layoqatli yoshdagi kishilarning ishlaydigan va ishlamaydigan qismlarga bo‘linishi ma’lum darajada ana shu bilan belgilanadi. Aholi orasidagi kichik yoshli bolalar soni o‘zlarini uy-ro‘zg‘or ishlariga bag‘ishlaydigan ayollar soniga ta’sir ko‘rsatadi. Tajriba shundan dalolat beradiki, bu ikki ko‘rsatgich o‘rtasida bevosita bog‘liqlik bor. 15 Ijtimoiy-iqtisodiy omillardan eng ahamiyatlilari: iqtisodiy konyunktura va ishlab chiqarish tuzilmasidir. Iqtisodiy konyunkturaga ishsizlar soni, ishlab chiqarish tuzilmasiga esa, xodimlarning tarmoqlar bo‘yicha, kasblar, ish kuchining kasbiy tayyorgarligi bog‘liq bo‘ladi. Mehnatni tatbiq qilish samaradorligi bo‘yicha mintaqalar o‘rtasidagi farqqa sabab shuki, turli hududlarda texnologiya, mehnatni tashkil etish darajasi turlicha. Turli sabablarga, shu jumladan, etnik va tarixiy xususiyatlarga ega bo‘lgan sabablarga ko‘ra ham xodimlar malakasi bir-biridan farq qilishi mumkin. Mehnat resurslari shakllanishining va ulardan foydalanishning mintaqaviy xususiyatlarini hisobga olish mehnat resurslarini o‘rganishning eng muhim tomonlaridan biridir. Masalaning bu tomonini bilish mehnat munosabatlarini, mehnat bozorini davlat yo‘li bilan samarali tartibga solish uchun zarur. 16 II BOB. O’ZBEKISTON MEHNAT RESURSLARI, ULARNING HUDUDIY TARKIBI, BANDLIK VA IQTISODIY FAOLLIK DARAJASI 2.1. O’zbekiston mehnat resurslari va ularning hududiy tarkibi 2022 - yil yanvar-iyun oylarida O‘zbekistonda mehnat resurslari soni jami 19,4 mln kishini tashkil etgan. Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, bu raqam o‘tgan yil mos davriga nisbatan taqqoslanganda 0,8 foizga oshgan. 2022-yil yanvar-iyun oylarida Respublika hududlarida mehnat resurslari soni bo‘yicha Samarqand viloyati yetakchilik qilyapti – 2,1 mln kishi. Ushbu ko‘rsatkich qolgan hududlar kesimida quyidagicha ko‘rinish oldi:  Farg‘ona – 2 mln kishi;  Toshkent shahri – 1,9 mln kishi;  Qashqadaryo – 1,8 mln kishi;  Andijon – 1,7 mln kishi;  Toshkent – 1,6 mln kishi;  Namangan – 1,5 mln kishi;  Surxondaryo – 1,4 mln kishi;  Qoraqalpog‘iston – 1 mln kishi;  Buxoro – 1 mln kishi;  Xorazm – 1 mln kishi;  Jizzax – 788 ming kishi; 17  Navoiy – 569 ming kishi;  Sirdaryo – 486 ming kishi. Agar biz mehnat resurslarini diagramma ko’rinishida tasvirlaydigan bo’lsak, u quyidagi ko’rinishda bo’ladi (2-rasm).Samarqand viloyati Farg'ona viloyati Toshkent shahri Qashqadaryo viloyati Andijon viloyati Toshkent viloyati Namangan viloyati Surxondaryo viloyati Qoraqalpog‘iston Respublikasi Buxoro viloyati Xorazm viloyati Jizzax viloyati Navoiy viloyati Sirdaryo viloyati 0500,0001,000,0001,500,0002,000,0002,500,000 2-rasm. Mehnat resurslarining hududiy tarkibi Diagrammadan ko’rinib turibdiki, eng ko’p mehnat resurslari Samarqand viloyatiga to’g’ri kelsa, eng kam mehnat resurslari Sirdaryo viloyatiga to’g’ri keladi. Mehnat resurslarining bunday keskin farq qilishi albatta, aholi soni va joylashuvi, uning tabiiy ko’payishi, migratsiya saldosi va boshqa omillarga bog’liq jarayon hisoblanadi. 18 2.2. Aholining iqtisodiyot tarmoqlarida bandlik darajasi Bandlik yoki aholini ish bilan ta minlashʼ — mehnatga layoqatli aholining ijtimoiy foydali mehnat bilan mashg ul bo lishi; fuqarolarning shaxsiy va ijtimoiy ʻ ʻ ehtiyojlarini qondirish bilan bog liq bo lgan va qonunlarga zid kelmaydigan, mehnat ʻ ʻ daromadi beradigan faoliyati. Bandlik xodimni ijtimoiy mehnat taqsimotiga asoslangan aniq mehnat kooperatsiyasiga jalb etish bo yicha kishilararo ʻ munosabatlarni ifoda etadi. Bandlik turli mulkchilik shakllaridagi korxonalar, tashkilotlar va muassasalarda yollanib ishlash bilan cheklanmay, ayni paytda tadbirkorlikni, o zini ish bilan mustaqil ta minlashni, shaxsiy tomorqa xo jaligidagi ʻ ʼ ʻ ishni, uy xo jaligida band bo lish va bolalarni tarbiyalash bilan shug ullanish, davlat va ʻ ʻ ʻ jamoat vazifalarini bajarishni, o rta maxsus va oliy o quv yurtlarida kunduzgi o qishni ʻ ʻ ʻ ham o z ichiga oladi (3-rasm). ʻ O ‘ z b e k i s t o n R e s p u b l i k a s iQ o r a q a l p o g ‘ i s t o n R e s p u b l i k a s i A n d i j o n B u x o r o J i z z a xQ a s h q a d a r y o N a v o i y N a m a n g a nS a m a r q a n dS u r x o n d a r y o S i r d a r y oT o s h k e n t F a r g ‘ o n a X o r a z mT o s h k e n t s h . 0.0 20.0 40.0 60.0 80.0 100.0 120.0 140.0 160.0 180.068.258.1 71.5 73.458.1 63.3 73.260.5 67.664.3 72.2 75.369.165.6 81.1 67.061.1 68.2 67.267.5 62.2 68.365.5 63.764.5 64.5 72.466.264.0 81.32015 2021 19 3-rasm. Band aholi sonining mehnatga layoqatli yoshdagi aholi soniga nisbati, foizda To’liq va to’liqsiz bandlik Bandlik to liqʻ va to liqsiz ʻ bo lishi mumkin. ʻ To liq bandlik ʻ amalda mehnatga qobiliyatli aholining 90 — 92 % band bo lishini nazarda tutadi. Bozor sharoitlarida ʻ to liq bandlik jamiyat darajasida tabiiy ʻ ishsizlikning bo lishini ham bildiradi. ʻ To liq ʻ bo lmagan bandlik ʻ aksariyat hollarda yashirin ko rinishga ega bo lib, xodimlarni ʻ ʻ rasman band deb hisoblashni nazarda tutadi, amalda xodimlardan qisqartirilgan ish vaqti davrida foydalanishni anglatadi. Ikkilamchi bandlik Ikkilamchi bandlik amalda o rindoshlik bo lib, xodimning qo shimcha ish haqi ʻ ʻ ʻ topish uchun ish kuchini o zi asosiy band bo lgan korxonaga (asosiy ishdan bo sh ʻ ʻ ʻ vaqtlarda) taklif etishini bildiradi. O zicha bandlik ʻ (o ziga ish topish) daromad manbai ʻ bo ladigan faoliyatni mustaqil izlashni, davlatning turli darajadagi idoralari qo llab- ʻ ʻ quvvatlashi yordamida doimiy yoki vaqtinchalik daromad olish uchun ish o rinlari ʻ barpo etishni nazarda tutadi. O zicha bandlik aksariyat hollarda kichik biznes ʻ ko rinishiga ega bo ladi va xodimlarning o z tashabbuslari bilan turli iste mol tovarlari ʻ ʻ ʻ ʼ tayyorlash va xizmatlar ko rsatish bo yicha yakka mehnat faoliyati bilan bog liq. ʻ ʻ ʻ Samarali bandlike T o liq ʻ va samarali bandlik tushunchalarini ham bir-biridan farqlamoq kerak. To liq ʻ bandlik ishga muhtoj bo lganlar va ishlashni xohlaganlarning barchasi ish bilan ʻ ta minlangan holatni bildirib, ish kuchiga bo lgan talab bilan ish kuchi taklifi o rtasida ʼ ʻ ʻ muvozanat mavjudligini ifoda etadi. Samarali bandlikni esa ikki nuqtai nazardan: iqtisodiy nuqtai nazardan — inson resursidan eng oqilona foydalanish, ijtimoiy nuqtai nazardan — mehnatning inson manfaatlariga eng muvofiq kelishi jihatlaridan tavsiflash mumkin. To liq bandlik bandlikni miqdor jihatdan, samarali bandlik esa ʻ sifat jihatdan tavsiflaydi. 20 Mehnat bozorida talab va taklif o rtasidagi muvozanatning bo lmasligi hamishaʻ ʻ to liq va samarali bandlikka sharoit qoldirmaydi. Agar taklif talabdan ortib ketsa, ʻ albatta ishsizlik paydo bo ladi, talab taklifdan va real ehtiyojlardan ortib ketgan ʻ sharoitlarda esa yashirin ishsizlik kelib chiqadi. Bandlik va ishsizlikni, ularni kerakli darajada saqlab turish maqsadlarida tartibga solishning asosiy mexanizmi bandlik xizmati ishini tashkil etish, kasbga tayyorlash va kasbga yo naltirish hisoblanadi. ʻ O zbekistonda bandlik siyosati ʻ bozor iqtisodiyotiga o tishning birinchi bosqichida, ʻ ya ni 1990-yillarda shakllangan. Mamlakatda aholini ish bilan ta minlash, insonni ishli ʼ ʼ bo lish huquqlarini ro yobga chiqarish kafolatlari „Aholini ish bilan ta minlash ʻ ʻ ʼ to g risida“gi qonunida (1992-yil 13-yanvar; 1998-yil 1-mayda yangi tahrirda qabul ʻ ʻ qilingan) belgilab berilgan. O zbekistonda bandlik muammolari katta e tiborni talab ʻ ʼ etadi, chunki respublikada murakkab demografik vaziyat mavjud, aholining tabiiy o sish sur atlari yuqori, aholi tarkibida yoshlar ko pchilikni tashkil etadi, aholining ʻ ʼ ʻ ko p qismi qishloqlarda yashaydi. 1998-yil O zbekistonda mehnatga layoqatli ʻ ʻ aholining 33,9 % davlat sektori korxona va tashkilotlarida, 66,1 % esa nodavlat sektori obyektlarida, jumladan xususiy xo jaliklarda (2,7 ʻ %) ish bilan band edi. Bozor iqtisodiyotiga o tish davrida mulkchilikning turli shakllari paydo bo lishi tufayli ʻ ʻ nodavlat sektorida ishlovchilar soni ortib bordi. Ularning bandligi 1994— 19 96 - yillarda 12 % ga ortdi. Mehnatga layoqatli aholining ish bilan band bo lmagan qismi ʻ ishsizlarni tashkil etadi. Iqtisodiy izlanish markaziga ko ra, hozirgi kunga kelib O zbekistonning ish ʻ ʻ siyosati modeli o z samarasini yo qotib bormoqda va mamlakatning mehnat bozorida ʻ ʻ murakkab vaziyat paydo bo lgan. ʻ Birinchidan, yaratilgan ish o rinlari soni yetarli ʻ emas, yaratilgan ish o rinlarining aksari bo lsa barqaror emas. 1991-2011-yillarda ʻ ʻ aholining mehnatga layoqatli qismi ulushi 50% dan 61,1% ga o sdi. Shu vaqtning ʻ o zida mehnatga layoqatlilarning ish bilan band qismi ulushi 81,6% dan 66,9% ga ʻ kamaydi. Bundan tashqari, ish o rinlarning beqarorligi o sib bormoqda: yaratilgan ʻ ʻ yangi ish o rinlarining 30 ʻ % yo qotilmoqda. ʻ Urbanizatsiya jarayonining tezlashayotgani sabab shahar mehnat bozorlarida keskinlik o sib bormoqda. ʻ 21 Ikkinchiddan, nokorporativ sohaning (individual mehnat faoliyati, uydagi mehnat va yuridik shaxs statusiga ega bo lgan korxonalardan tashqaridagi turli faoliyatlar)ʻ keng ko lamda tarqalganligi noustuvor o sish xavfini oshirmoqda. ʻ ʻ Bunga sabab nokorporativ soha davlat byudjetiga tushadigan soliqlarni kamaytirmoqda, pul va valyuta almashinishidagi disbalanslar chuqurlashmoqda hamda mehnat aloqalari rasmiylashtirilmagani uchun mehnat kuchi sifati pasaymoqda. Uchinchidan, mamlakat mehnat siyosati mehnat samaradorligini sust rag batlantirmoqda hamda mehnat resurslarini yangi o sish nuqtalari bo la oladigan ʻ ʻ ʻ tarmoqlarga samarasiz yo naltirmoqda. ʻ Ilm va yuqori texnologiyali tarmoqlarda (ma lumot xizmati, mashinasozlik, mikrobiologiya) ishlayotganlar ish bilan band ʼ aholining atigi 1,5% ini tashlik qiladi. Hozirgi bandlik sturkturasi va investitsiya siyosati sharoitida O zbekistonda mehnat samaradorligini ikki marta oshirish uchun ʻ taxminan 15 yil kerak bo ladi. Bu esa ishlab chiqarish rivojlangan mamlakatlar bilan ʻ O zbekiston orasidagi farqni kamaytirishni yanada mushkullashtiradi. ʻ Aholi bandligini oshirish bo yicha asosiy tadbirlar ish bilan band bo lgan ʻ ʻ aholining tarkibiy jihatdan qayta taqsimlash hamda mehnatga layoqatli yoshlarni yangi ilg or tarmoqdar va sohalarga jalb qilish bo lib, bu esa o z navbatida mehnat ʻ ʻ ʻ salohiyatidan samarali foydalanishning muhim zaxirasi hisoblanadi. O zbekiston ʻ qishloq xo jaligida barcha ijtimoiy ishlab chiqarish xodimlarining uchdan bir qismidan ʻ ko prog i band. ʻ ʻ Ularning ma lum qismini bo shatib olish va iqtisodiyotning boshqa ʼ ʻ sohalariga, eng avvalo, sanoatga va xizmat ko rsatish sohasiga yo naltirish, noqishloq ʻ ʻ xo jaligi ish joylarini yaratish, mehnatni tashkil etishning ilg or uslublarini qo llash, ʻ ʻ ʻ o smirlarni, ko p bolalik ayollarni, pensionerlarni va nogironlarni iqtisodiy ʻ ʻ rag batlantiruvchi ish bilan ta minlash, ishsizlikni kamaytirish, mehnat birjalari ʻ ʼ faoliyatini yaxshilash kabi tadbirlar aholining ish bilan bandligini oshirishga olib keladi. 22 2 0 1 5 2 0 1 6 2 0 1 7 2 0 1 8 2 0 1 9 2 0 2 0 2 0 2 158.4 58.1 57.6 57.1 56.4 56.0 55.4 4-rasm. Mehnat resurslari (doimiy aholiga nisbatan, foizda) Hozirgi kunga kelib, O’zbekiston Respublikasi Statistika qo’mitasining ma’lumotlariga ko’ra, 2015-2021-yillar oralig’ida, mehnat resurslari doimiy aholiga nisbatan kamayishni ko'rsatgan ( 4 -rasm). Bu esa ishlab chiqarish kuchlari bilan bog’liq bo’lgan turli xil muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. 2.3. Mehnat resurslarining iqtisodiy faol va nofaol aholi bo’yicha taqsimlanishi Iqtisodiy faol aholi - aholining daromad keltiradigan ijtimoiy foydali mehnat bilan band bo lgan qismi (xizmat ko rsatish so ʻ ʻ h asi xodimlari, shaxsiy yordamchi xo jaligida ʻ ishlovchilar, bola tarbiyasi bilan mashg ul bo lganlar ham kiradi). Ko pgina ʻ ʻ ʻ mamlakatlarda ish bilan band bo lganlar va ularning qaramog idagilar, davlat ʻ ʻ qaramog idagi shaxslar va ishsizlar ham iqtisodiy faol aholi hisobiga kiritiladi. Rasmiy ʻ statistikada mamlakatdagi 16—59 yoshdagi mehnatga layoqatli aholi iqtisodiy faol aholi hisoblanadi (5-rasm). 23 O'zbekiston Respublikasi Qoraqalpog'iston Respublikasi Andijon Buxoro Jizzax Qashqadaryo Navoiy Namangan Samarqand Surxondaryo Sirdaryo Toshkent Farg'ona Xorazm Toshkent sh.0.02000.04000.06000.08000.010000.012000.014000.016000.0 2015 2021 5-rasm. Iqtisodiy faol aholi soni Diagrammadan ko’rinib turibdiki, iqtisodiy faol aholining eng ko’pi Farg’ona, Samarqand, Qashqadaryo, Andijon, Toshkent viloyatlari va Toshkent shahriga to’g’ri kelsa, eng kami Navoiy, Jizzax hamda Sirdaryo viloyatlariga to’g’ri kelmoqda (3- jadval). 2 -jadval Hududlar 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 O'zbekiston Respublikasi 13767, 7 14022, 4 14357, 3 14641, 7 14876, 4 14797, 4 14980, 7 Qoraqalpog'isto n Respublikasi 665,4 675,1 688,8 779,5 782,2 790,0 781,5 Andijon 1347,3 1375,2 1404,1 1401,6 1413,9 1376,5 1403,1 24 Buxoro 872,4 872,4 874,6 887,7 875,4 881,9 862,2 Jizzax 465,4 480,8 492,6 539,4 590,3 600,1 612,6 Qashqadaryo 1210,0 1247,0 1296,6 1353,3 1345,3 1317,9 1339,5 Navoiy 443,6 444,2 445,7 446,3 450,9 440,9 450,2 Namangan 1022,1 1057,9 1099,0 1162,6 1214,7 1217,2 1224,1 Samarqand 1530,6 1575,7 1629,8 1620,6 1604,2 1592,9 1599,7 Surxondaryo 984,5 1018,3 1062,7 1089,3 1128,8 1108,3 1115,8 Sirdaryo 369,1 368,5 371,9 390,7 385,9 373,4 372,1 Toshkent 1336,0 1342,4 1360,9 1349,8 1353,5 1315,8 1348,6 Farg'ona 1570,9 1596,6 1630,5 1606,6 1644,8 1625,7 1648,8 Xorazm 735,5 754,7 773,3 786,0 810,0 804,5 806,4 Toshkent sh. 1214,6 1213,6 1226,8 1228,3 1276,5 1352,3 1416,1 Iqtisodiy faol aholi tushunchasi Xalqaro mehnat statistikasi atamashunosligiga Birlashgan Millatlar tashkiloti huzuridagi Statistika komissiyasining 14-sessiyasi tavsiyasiga muvofiq 1966 yilda kiritilgan. O‘zbekiston Respublikasida statistika organlari bu atamani 1993 yildan e’tiboran faol qo‘llashga kirishgan. Xalqaro Mehnat tashkiloti uslubiyotiga muvofiq, iqtisodiy faol aholi iqtisodiy faolligini belgilash uchun o‘rnatilgan yoshda (15-72 yosh) bo‘lgan, tovarlar ishlab chiqarish va xizmatlar ko‘rsatish uchun ishchi kuchi taklif etilishini ta’minlaydigan 25 aholi qismidir. Iqtisodiy faol aholi iqtisodiy faoliyatning barcha sohalarida ish bilan band bo‘lganlar va ishsizlarni qamrab oladi. Xalqaro Mehnat tashkiloti tasnifiga ko‘ra, statistika organlari iqtisodiy faol aholini uch guruhga ajratadilar:  ish bilan bandlar va ishsizlar;  ishchi kuchini taklif etayotganlar;  ish bilan band bo‘lmagan holda ish qidirmayotganlar va ishlashga tayyor emaslar. Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligining rasmiy ma’lumotlariga qaraganda, O‘zbekistonda iqtisodiy nofaol aholi soni 4,03 mln kishini tashkil etadi. Qayd etilishicha, 2019 - yilning yanvar-sentabr oylarida mehnat resurslari soni 18,8 mln kishini tashkil etgan. So‘nggi yillarda birinchi marta ixtiyoriy tarzda band bo‘lmaganlar sonining 205,0 mingga (27,9 foiz) kamaygani evaziga iqtisodiy nofaol aholi sonining 4,03 mln (95,9 foiz) nafargacha pasayishiga erishilgan. “Bu aholining mehnat va tadbirkorlik faolligi oshganligidan dalolat beradi”, - deyiladi ma'lumotda. Ta'kidlanishicha, iqtisodiyot tarmoqlarida band bo‘lganlar soni 13,6 mln kishiga yetdi. Bu 2019 yilning yanvar-iyun oylari bilan solishtirganda 1,5 foizga ko‘p. O’zbekiston Respublikasi Statistika Qo’mitasining ma’lumotlariga ko’ra, 2021- yilda ishsizlik darajasi quyidagi ko’rinishga ega (6-rasm). 26 O'zbekiston Respublikasi; 1441.8 Qoraqalpog'iston Respublikasi; 78.9 Andijon; 138.8Buxoro; 84.9Jizzax; 61.9Qashqadaryo; 137.0Navoiy ; 39.8Namangan; 119.3Samarqand; 158.4 Surxondaryo; 113.9Sirdaryo; 38.0 Toshkent; 126.5 Farg'ona; 165.5 Xorazm; 80.0 Toshkent sh.; 98.9 6-rasm. Hududlar kesimida ishsizlik darajasi (2021-yil) Bundan ko’rinib turibdiki, iqtisodiy nofaol aholi eng yuqorisi Farg’ona, Samarqand, Qashqadaryo, Andijon, eng kami Sirdaryo hamda Navoiy viloyatlariga to’g’ri keladi. 2.4. Aholining iqtisodiy faollik darajasi 2022-yilda O’zbekiston Respublikasining iqtisodiy faol aholisi soni 15 071,3 ming kishini tashkil etgan. 27 Mamlakatimiz hududlari orasida eng yuqori iqtisodiy faollik darajasi Toshkent viloyatiga to’g’ri kelgan hamda mazkur hududdagi jami mehnat resurslari tarkibidagi iqtisodiy faol aholi ulushi 81,9 % ni tashkil etgan. Respublikamiz hududlarida iqtisodiy faol aholi sonining mehnat resurslari tarkibidagi ulushi quyidagicha: Qoraqalpog’iston Respublikasi 73,8 % Andijon 80,4 % Buxoro 80,2 % Jizzax 76,5 % Qashqadaryo 73,4 % Navoiy 79 % Namangan 76 % Samarqand 76 % Surxondaryo 75,2 % Sirdaryo 76,7 % Toshkent 81,9 % Farg’ona 79,4 % Xorazm 77,6 % Toshkent sh. 76,3 % 28 Statistika ma’lumotlariga ko’ra, mehnatga layoqatli yoshdagi doimiy aholi sonini quyidagi jadvalda ko’rishimiz mumkin (4-jadval). 3 -jadval Hududlar 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 O'zbekiston Respublikasi 19150, 6 19348, 9 19525, 5 19700, 9 19871, 7 20043, 3 20217, 4 Qoraqalpog'iston Respublikasi 1084,6 1098,2 1110,5 1121,5 1131,5 1141,9 1150,8 Andijon 1778,7 1794,7 1807,6 1820,6 1832,6 1842,8 1853,3 Buxoro 1123,1 1131,9 1140,5 1146,6 1151,0 1154,1 1157,0 Jizzax 759,3 770,0 780,1 790,0 799,3 807,7 816,2 Qashqadaryo 1806,3 1837,2 1863,5 1886,5 1908,1 1923,0 1934,6 Navoiy 575,0 579,2 583,1 588,8 594,2 597,7 601,2 Namangan 1600,9 1618,6 1633,3 1648,2 1662,4 1674,6 1686,0 Samarqand 2136,7 2162,0 2183,9 2206,6 2228,0 2245,9 2263,2 Surxondaryo 1447,1 1469,8 1490,0 1509,5 1528,2 1542,2 1554,0 Sirdaryo 486,0 491,6 496,8 502,6 508,3 513,0 517,7 Toshkent 1701,5 1708,0 1713,8 1719,7 1726,0 1732,0 1689,0 Farg'ona 2150,3 2168,2 2182,9 2197,5 2212,0 2226,3 2239,9 29 Xorazm 1060,2 1076,0 1089,7 1102,5 1114,1 1124,4 1134,7 Toshkent sh. 1440,7 1443,3 1449,8 1460,3 1476,0 1517,8 1619,8 30 Xulosa Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, mehnat resurslari soni o’zgaruvchan xususiyatga ega. Mehnat resurslari bozor iqtisodiyotiga o’tishdagi muhim bosqichda ahmiyatli hisoblanadi. Mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida mehnat resurslarining o’rni beqiyos hisoblanadi. Mehnat resurslari soni miqdoriy ifoda bo lsa, mehnat yoshidagilarning bilimʻ saviyasi, malakasi, kasbiy mahorati va ishbilarmonligi uning sifatini yaratadi. Ta lim- ʼ tarbiya, malakani oshirish, sog liqni ta minlash, uni mustahkamlash uchun sarflar ʻ ʼ inson kapitaliga investitsiya bo lib, mehnat resurslarini takroran yaratishga xizmat ʻ qiladi. Mehnat resurslari mehnat bozori orqali taqsimlanadi. Mehnat resurslari bandligi — mehnat yoshidagi kishilarning ish bilan ta minlanishi, ularning tovar va xizmatlar ʼ yaratishda ishtirok etishi hisoblanadi. Mehnat resurslari, birinchi navbatda, iqtisodiyotning tez sur’atlarda rivojlanishiga ta’sir ko’rsatadi. Shu bilan birgalikda aholini tez o’sishi uni ish bilan ta’minlash, turar- joy muammolari va hokazo muammolarni kelib chiqishiga sabab bo’ladi. Umuman olganda O’zbekistonda mehnat yoshidagilar kundan-kun ko’payib bormoqda, lekin ularning taqsimoti hududlar bo’yicha keskin farq qilishini mazkur kurs ishida batafsil ko’rib chiqdik. Bugungi kunda O’zbekistonda mehnatga yaroqli yoshdagilarning soni tez sur’atlarda o’sib bormoqda. Bu esa aholining bandlik darajasi bilan bog’liq bo’lgan bir qancha muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Shu bilan bog’liq bo’lgan masalalarni mazkur kurs ishida batafsil yoritib berishga harakat qildik. Mehnatga yaroqli aholining bandlik darajasi qancha, kelgusida qancha ish o’rinlari yaratish imkoniyati bor yoki mehnat resurslari bilan bog’liq bo’lgan boshqa muammolarning hal etilishida turli xil ilmiy tadqiqot va nazariyalar ishlab chiqilib, amaliyotga tadbiq etilsa maqsadga muvofiq bo’ladi. 31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YHATI: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning “Jahon moliyaviy- iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etishni yo‘llari va choralari” nomli asarini o‘rganish bo‘yicha o‘quv qo‘llanma. T, “Iqtisodiyot” 2009 y. 2. Karimov I.A. Eng asosiy mezon – hayot haqiqatini aks ettirish. – T.: O‘zbekiston, 2009. – 24 b. 3. Abdurahmonov Q.X., Xolmo‘minov Sh.R., Zokirova N.Q.. Personalni boshqarish. Oliy o‘quv yurti studentlari uchun darslik – T.: “O‘qituvchi” NMIU, 2008 y. .- 656 b. 4. ErgashevF., Raximova D., Sagdullaev A., Parpiev O., Zaynutdinov Sh. Innovatsion menejment. Darslik.T.: «Akademiya», 2005 - y Internet saytlari: 1. www.geografiya.uz 2. www.google.com 3. www.lex.uz 4. www.stat.uz 32 Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti Geografiya va geoaxborot tizimlari fakulteti Geografiya yo‘nalishi 3 -kurs o‘zbek kechgi guruhi talabasi Fayziyev Jamshidning « O‘zbekiston geografiyasi » fanidan “ O‘zbekistonda mehnat resurslari va ularning hududiy tarkibi ” mavzusida yozgan kurs ishiga T A Q R I Z Talaba Fayziyev Jamshidning O‘zbekiston geografiyasi fanidan “ O’zbekistonda mehnat resurslari va ularning hududiy tarkibi ” mavzusida yozgan kurs ishi kirish, 2 bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Ishning umumiy hajmi 32 bet . 1-bob. Mehnat resurslari tushunchasi, ulardan foydalanish va balansini tuzish masalalari yoritilgan . 2-bob. O’zbekiston mehnat resurslari, ularning hududiy tarkibi, bandlik va iqtisodiy faollik darajasi bo’yicha ma’lumotlar keltirilgan. Kurs ishi rasmlar , diagrammalar va jadvallar bilan boyitilgan. Ishning xulosa qismida maqsad va vazifadan kelib chiqib, qisqacha yakun yasalgan. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatida 8 ta manba keltirilgan. Ishda orfografik va grammatik xatoliklar qisman uchraydi, lekin bu kamchiliklar ishning saviyasiga ta’sir ko‘rsatmaydi. Umuman olganda, Geografiya yo‘nalishi 3-bosqich kechgi o‘zbek guruhi talabasi Fayziyev Jamshid tomonidan “ O‘zbekistonda mehnat resurslari va ularning hududiy tarkibi ” mavzusida yozilgan kurs ishini ijobiy baholash va himoyaga tavsiya etish mumkin. Mirzo Ulug’bek nomidagi O’zMU Gegrafiya va geoaxborot tizimlari fakulteti Iqtisodiy-ijtimoiy geografiya kafedrasi o’qituvchisi: ___________________________________. 33

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. Mehnat resurslari tushunchasi, ulardan foydalanish va balansini tuzish

Mehnat resurslari tushunchasi

Mehnat resurslari ijtimoiy-iqtisodiy kategoriya sifatida

Mehnat resurslarining shakllanishi va ulardan foydalanish yo‘llari

Mehnat resurslari balansini tuzish va uni tahlil etish

II BOB. O’zbekiston mehnat resurslari, ularning hududiy tarkibi, bandlik va iqtisodiy faollik darajasi

2.1. O’zbekiston mehnat resurslari va ularning hududiy tarkibi

2.2. Aholining iqtisodiyot tarmoqlarida bandlik darajasi

2.3. Mehnat resurslarining iqtisodiy faol va nofaol aholi bo’yicha taqsimlanishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro`yhati

Купить