O‘zbekistonda mineral o‘g‘itlar ishlab chiqarish - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	164.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘zbekistonda mineral o‘g‘itlar ishlab chiqarish

Купить

MAVZU: O'ZBEKISTONDA MINERAL O'G'ITLAR ISHLAB
CHIQARISH
MUNDARIJA
KIRISH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
I BOB . MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.1 Mineral o`g`itlar . O`g`itlarning tarkibi va turlari. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.2 Kaliyli mineral tuzlar va ularning tabiiy manbalari . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.3 Mineral o`g`itlarining xalq xo`jaligida ishlatilishi . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
II BOB . TAJRIBALAR QISMI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.1 Mineral eritma tarkibidagi quruq qoldiq hamda erimaydigan qismini
aniqlash. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.2 Eritma tarkibidagi xlor hamda sulfat ionlarining miqdorini aniqlash. . . . . .
2.3 Mineral eritma tarkibidagi kaliy xlorid hamda kaliy sulfat tuzlarining
miqdorini aniqlash . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2

KIRISH
Iqtisodiy islohatlarni qonuniy jihatdan ta`minlashga yo’naltirilgan bir qator
tadbirlar 2009-2012-yillarga mo’ljallangan, jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozining
salbiy oqibatlarini imkon qadar kamaytirilishiga qaratilgan inqirozga qarshi
choralar dasturini samarali amalgam oshirishni huquqiy ta`minlash, dunyodagi
sanoqli davlatlar qatorida O’zbekiston iqtisodiyotning barqaror o’sish sur`atlarini
saqlab qolish va aholining real daromadlarini oshirish imkonini beradi [1].
Uzoq muddatli istiqbolga moljallangan, mamlakatimizning salohiyati, qudrati
va iqtisodiyotimizning raqobatboshligini oshirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb
etadigan navbatdagi muhim ustuvor yo’nalish, bu asosiy yetakchi sohalarni
modernizatsiya qilish, texnik va texnologik yangilash, transport va infra tuzilma
kommunikatsiyalarni rivojlantirishga qaratilgan strategik ahamiyatga molik
loyihalarni amalga oshirish uchun faol investitsiya siyosatini olib borishdan iborat.
Fuqarolarning o’zini-o’zi boshqarish organlarining davlat va jamiyat qurilishi
tizimidagi huquq hamda vakolatlarini kengaytirishga qaratilgan qonunchilikni
takomillashtirish masalasi ustuvor yo’nalishga aylanishi zarur [2].
Asosiy vazifamiz vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada
yuksaltirishdir. 2014-yilda o’z oldimizga qo’yayotgan yuksak maqsad, vazifa va
rejalar qanday og’ir bo’lmasin, bularning barchasi, avvalo mamlakatimizning
taraqqiy topgan davlatlar qatoriga chiqishi yangi qadamidir.
Kaliy yer qobig`i massasining 2,5 % ni tashkil etadi. Tarkibida kaliy
tutuvchi yuzlab minerallar ma’lum silvin KCl , karnalit KCl · MgCl
2 · 6
H
2 O , silvinit NaCl ·KCl , kainit KCl · MgSO
4 ·3H
2 O va boshqalar shular
jumlasidandir. Uning eng keng tarqalgan minerali ortaklozdir K
2 O · Al
2 O
3
·6SiO
2 bu mineral yer qobig`i massasining 18% ni tashkil etadi. Ortakloz suv
bilan kuchsiz reaksiyaga kirishsa ham, kaliyning ko`p qismi tupuroqqa
ortaklozdan o`tadi. Ortaklozning tabiiy suvlar, karbonat angidirid ta’sirida
kimyoviy parchalanishi natijasida potash hosil bo`ladi u suvda yaxshi
eriganligi uchun o`simliklar uni yaxshi o`zlashtiradi.
3

Ko`pgina kaliy tuzlari suvda oson eriyd. Shu tufayli tuproqdan ko`piroq
yuviladi (shuningdek uning bir qismi tuproqdan hosilga o`tib ketadi) shuning
uchun dalalarga kaliy o`g`itidan ko`piroq solishga to`g`ri keladi. Tabiatda
ortakloz va boshqa kaliy tuzlari ko`p bo`lishiga qaramay ular doim kimyoviy
parchalanib turadi.
O`g`itlar sifatining muhim ko`rsatkichi bo`lib, undagi o`simlik uchun
foydali ta`sir etuvchi moddalarning miqdori hisoblanadi. Asosiy ta`sir etuvchi
moddalar bo`lib, azot, fosfor va kaliy birikmalari hisoblanadi . Ularning
o`g`itlardagi miqdori elementar azot, fosfor ( V ) – oksidi ( P
2 O
5 ) va kaliy
oksidiga ( K
2 O ) nisbatan hisoblab o`lchanadi.
O`simlik tarkibiga 70 dan ortiq kimyoviy elementlar kiradi , lekin
ularning 16 tasi hayot faoliyati uchun juda muhimdir. Chunonchi shunday
elementlar qatoriga organagen deb ataluvchi : uglerod , kislorod , vodorod
va azot elementlari kiradi. Bundan tashqari shu qator elementlariga fosfor,
kaliy , kalsiy , magniy va oltingugurt, bundan tashqari bor , molibden , mis ,
rux , kobalt , yod , marganes , temir kabi mikroelementlar kiradi. Har bir
element o`simlikda o`z funksiyasini bajaradi va shuning uchun bir elementni
ikkinchi element bilan almashtirib bo`lmaydi . Kaliy elementi yetishmay
qolsa , o`simlikning o`sishi sekinlashadi , barglari sarg`ayadi , mevasining
shirinligi kamayadi , urug`i esa puch bo`lib qoladi . Odatda kaliy o`g`itlari
sifatida tabiiy kaliy tuzlari yoki kimyoviy ishlash natijasida olingan tuzlar
qo`llaniladi. Ularga silvinit ( KCl · NaCl ) , kaliy xlorid KCl , Kaliy sulfat
( K
2 SO
4 ) kiradi . Kaliy sulfat yuqoridagi uchta kaliyli o`gitlar ichida eng
qimmatidir . Ba’zi o`simliklarga ortiqcha xlor ioni Clˉ zararli bo`lgani uchun
kaliy sulfat ishlab chiqariladi va o`g`it sifatida qo`llaniladi . Tarkibida KCl
bo`lgan o`g`itlar odatda tuproqqa kuzda sepiladi , chunki kuzgi yomg`ir va
erigan qor suvlari xlor ionining bir qismini yuvib ketadi , kaliy ionlari esa
tuproqda ushlanib qoladi .
4

Kaliy o`simlikning uglevod va oqsil almashinuvida eng muhum
fizologik rol o`ynaydi , azotning ammiyakli formada o`zlashtirilish sharoitini
yaxshilaydi . O`simlikni kaliyli oziqlantirish – o`simlikning alohida organlarini
rivojlantirishi uchun kuchli omil hisoblanadi . Kaliy hujayra vakuolasida
shakar to`planishiga imkon yaratadi , bu esa o`simlikning qishga
chidamliligini oshiradi , tomir tarmoqlarini rivojlanishini , hujayralarining
qalinlashishiga imkon beradi. Kaliyning ortiqchasi hosilning ko`payishiga olib
keladi .
Shu nuqtai nazardan olganda mineral o`g`itlarni jumladan kaliyli
o`g`itlarni ko`plab miqdorda ishlab chiqarish ularning assortimentini yanada
kengaytirish ayniqsa kaliyli o`g`itlarni ishlab chiqarishi jaroyonida kaliy
tuzlarini mineral eritmalardan yetarli darajada ajratib olishga erishish
tegishli sanoat korxonlari hamda ilmiy tadqiqot ishlarining markazida
bo`lmog`i kerak .

5

I BOB Mavzuga oid adabiyotlar sharhi .
1.1 Mineral o`g`itlar . O`g`itlarning tarkibi va turlari .
O`g`itlar o`simliklarning oziqlanishini va tuproqning xususiyatlarini
yaxshilash uchun qo`llaniladigan moddalardir . Aholi soni ko`payib borgani
sari yerdan hosil yetishtirish ham ortib bormoqda , natijada tuproqdagi oziq
moddalar hosil bilan olib chiqib ketilmoqda . Ilgari o`simliklar tuproqdagi
chirindi bilan oziqlanardi , deb hisoblanardi . Shuning uchun tuproqning
sarflangan ozuqasini unga go`ng chirindi , torf kabi organik o`g`itlar solish
bilan to`lditilib turilgan . Ammo o`tgan asirning o`rtalarida nemis kimyogari
Yu . Libix o`simliklarning mineral oziqlanishi haqidagi nazariyasini yaratdi .
Keyinchalik bu nazariya ko`pchillik kimyogarlar , birinchi navbatda akademik
D. N . Pryanishnikov tomonidan taraqqiy ettirildi va takomillashtirildi [12].
Go`ng qanchalik to`g`ri saqlanmasin va qo`llanilmasin u tuproqqa o`z
tarkibida yo`q narsani , ya’ni don , hayvon suyaklari , sut va hokazolar
tarkibida olib ketilgan fosforning asosiy qismini tuproqqa qaytarib bera
olmaydi ; shunday qilib , tuproq asta - sekin , lekin doimo tarkibidagi fosforni
yo`qatib boradi . D. N. Pryanishnikov fosforni o`simlik hosili bilan
tuproqdan olib chiqib ketiladigan uch asosiy kimyoviy elementning biri deb
hisoblanadi . Bu uch elementning ichida fosfor eng ko`p yo`qoladi . Yo`qolgan
fosfor o`rnini to`ldirish uchun tuproqqa mineral o`g`itlar qo`shiladi . Bunday
o`g`itlarga fosforli o`g`itlardan tashqari azotli va kaliyli o`g`itlar ham kiradi:
azot esa aminokislota va oqsillar tarkibida bo`ladi . Kaliy ionlari
o`simliklardagi ko`pchillik biokimyoviy jaroyonlarda qatnashadi: Kaliy
o`simliklarning mevasi , bargi , tanasi va ildizida uchraydi . Agar kaliy
yetishmasa o`simlik karbonat angidiridni yomon o`zlashtiradi, sekin o`sadi ,
mevasining shirasi kamayadi chunki kaliy bir qancha organik moddalar ,
ayniqsa uglevodlar sintezini aktivlashtiradi . Shunday qilib , o`simlik uchun
birinchi navbatda fosforli , azotli va kaliyli o`g`itlar kerak . O`g`itlar
tarkibidagi ozuqa moddalar miqdori P
2 O
5 , N
2 va K
2 O ga nisbatan foiz
6

hisobida ifodalanadi . Tuproqqa 10 kg kaliy solinadi deganda tuproqqa 10 kg
K
2 O solinganligi tushuniladi . Shu narsa fosforga ham tegishlidir .
Asosiy fosforli o`g`itlar oddiy va qo`sh superfosfat hamda fosforid
unidir (fosforit unini ma’lum kimyoviy tarkibga ega bo`lgan tuproqlarga
solish maqsadga muvofiqdir , chunki bu o`git tarkibidagi fosfatlar suvda
yamon eriydi , ular faqat kislotani reyaksiya beruvchi tuproqqa yaxshi natija
beradi ) . Azotli o`g`itlar qatoriga selitiralar ( ammiyakli , kaliyli , natriyli ) va
karbomid (mochevina) kiradi . Asosiy kaliyli o`g`itlar - kaliy xlorid , kaliy
sulfat , kaliy selitrasidir . Kaliy selitirasida tarkibida ham kaliy , ham azot
bo`ladigan eng kerakli o`g`itdir. Kompleks o`g`itlar qatoriga tarkibida fosfor ,
azot va kaliy bo`lgan ammoniy va kaliy fosfatlar kiradi . Nitrofoska
tarkibida ham kaliy , ham azot va fosfor bor . Bu murakkab o`g`it tarkibida
pretsipitat , ammofoska va ammiyak selitirasi bo`lib , ular bitta texnologik
jaroyonda hosil bo`ladi : undan 35 - 52 % N , va P
2 O
5 va K
2 O bor .
Zamonoviy agrokimyo uchun murakkab va mumkun qadar konsentirlangan
o`g`itlarning qo`llanilishi xarakterlidir ; bu o`g`itlar tuproqqa o`simlik uchun
kerak vaqitda va albatta , donador ko`rinishda , ya’ni ishlash va qo`llash
uchun qulay shakilda qo`llaniladi . Albatta , O`simlikning normal o`sishi va
taraqqiy etishi uchun oz miqdorda boshqa ko`p elementlar: temir , magniy ,
bor, aluminiy , brom , yod , kobalt , mis , rux ham kerak . Bularni
mikroelementlar deyiladi [22].
Birinchi fosforli mineral o`g`it – oddiy superfosfat ( kalsiy digidrofosfat
bilan kalsiy sulfat aralashmasi Ca( H
2 PO
4 )
2 · 2CaSO
4 bo`lib 1839 -yilda ingliz
kimyogari Lauz tamonidan olingan . O`g`itlar tarkibidagi fosfor miqdori fosfor
( V )- oksidi P
2 O
5 foizi bilan hisoblanadi . Oddiy superfosfatga uning
miqdori unchalik ko`p emas 14-20% , kalsiy fosfatga ortofosfat kislota ta’sir
ettirib [Ca
3 (PO
4 )
2 + 4H
3 PO
4 = = 2Ca(H
2 PO
4 )
2 ] olinadigan qo`sh superfosfat
konsentirlangan fosforli o`gitdir . Uning tarkibida 40 - 50% P
2 O
5 bo`ladi .
7

Mineral o`g`itlar ishlab chiqarish uchun fosfor minerallari –
gidroksapatit va fosfarit zarur , bular ham o`sha yuqoridagi kalsiy ortofosfat
– Ca
3 (PO
4 )
2 ning o`zi , lekin bularga ajratib olish qiyin bo`lgan qo`shimcha
moddalar aralashgan bo`ladi . Fosforli minerallar tarkibiga uran , litiy , siyrak-
yer elementlari va boshqa ko`p muhim elementlar kiradi , shuning uchun
fosforli xom ashyoni komplekis qayta ishlash taraqqiy etgan mamlakatlar
sanoati uchun muhim muammo bo`lib qoladi .
1.2 Kaliyli mineral tuzlar va ularning tabiiy manbalari.
Kaliy ma’danlari – xloridlar , sulfatlar va silikatlardan iborat foydali
( kaliyni o`z ichiga olgan ) minerallardan va ma’danga aralashib qolgan
keraksiz jins minerallari aralashmalaridan hosil bo`lgan tuzli tog` jinslarini
o`z ichiga oladi .
1- jadval
Nomi Tuz tarkibi K
2 O , %
Miqdori Zichligi ,
kg/m 3
8

Silvin
Karnallit
Kainit
Shenit
Langbeynit
Poligalit
Alunit
Nefelinli
konsentrat
Leonit
Kalunit
Kaliborit
Glazerit
Leysit
Glaukonit Kaliy minerallari
KCl
KCl · MgCl
2 · 6 H
2 O
KCl · MgSO
4 · 3 H
2 O
K
2 SO
4 · MgSO
4 · 6 H
2 O
K
2 SO
4 · 2 MgSO
4
K
2 SO
4 · MgSO
4 · 2CaSO
4 · 2H
2 O
(K,Na)
2 SO
4 · Al
2 (SO
4 )
3 · 4Al(OH)
3
(K,Na)
2 O · Al
2 O
3 · 2SiO
2
K
2 SO
4 · 2MgSO
4 · 4H
2 O
K
2 SO
4 · CaSO
4 · H
2 O
K
2 O · 4MgO · 11B
2 O
3 · 18H
2 O
3K
2 SO
4 · Na
2 SO
4
K
2 O · Al
2 O
3 · 4SiO
2
(K,Na)
2 O·(Mg,Ca,Fe)O·(Fe,Al)
2 O
3
· 4SiO
2 · 2H
2 63
17
19
23
23
16
23
6 – 7
17,4
28,66
6,97
49,37
21,56
12,27 2000
1600
2100
2100
2800
2700
2700
2600
2250
2600
2100
2700
2500
2200-2800
Kaliy ma`dani tarkibiga loy karbonat jinslari , minerallari , qo`shimchalar :
galit – NaCl , gips – CaSO
4 · 2H
2 O , kizerit – MgSO
4 · 4H
2 O lar kiradi .
Yerning ustki qattiq qatlamida kaliy miqdori 1,5% ga yaqin . Kaliy ko`p
jinslardan tarkib topgan alyumosilikatlar , dala shpatlari , granitlar , shenitlar ,
qattiq qazib olinadigan tuz qatlamlari va tuz eritmalari tarkibiga kiradi . Kaliy
ma`danlari – ularda u yoki bu minerallar miqdorining ko`pligi bo`yicha
aniqlanadi . Kaliy ma`danlarining qimmatli aralashmalari – brom , yod ,
rubidiy , mis , rux va boshqalar. Kaliyning muhim tuzlaridan – xlorid , sulfat va
ulardan hosil bo`ladigan minerallar hisoblanadi. Kaliyning xloridi va boshqa
9

galogenitlari NaCl turdagi suvli eritmalardan kristallanadi . 0ºC dan yuqorida
( KF · 2H
2 O dan tashqari ) suvsiz tuzlar kristal –lanadi . Evtektik harorati KCl
· H
2 O + muz = -9,8ºC ga teng , - 5,3ºC da eriydigan , KCl · H
2 O kristallogidrat
mavjuddir . KCl kristallarining zichligi taxminan 2,0g/sm 3
erish issiqligi
26,86 kj/mol ; sublimasiya issiqligi ( KCl
kr. -KCl
g . ) 223,75 kj/mol Kaliy
galogenidlarining erish va qaynash temperaturasi I-F qator bo`yicha oshib
boradi .
2- jadval
№ Birikma T
erish, ºC T
qay, ºC
1. KI 682 1330
2. KBr 728 1376
3. KCl 768 1417
4. KF 856 1505
Kaliy poligalogenidlarining to`yingan suvli eritmalari quydagi erigan
moddalar miqdorini ( og`ir. % ) tashkil qiladi .
3 - jadval
№ Birikma 0ºC 25ºC 100ºC
1. KCl 56,20 59,80 63,35
2. KBr 34,92 40,70 51,20
3. KCl 21,90 26,45 35,90
4. KF 30,70 48,90 59,80
Kaliy tuzlari , asosan , mineral o`g`itlar sifatida qo`llaniladi . Kaliy
sanoati mahsulotining asosiy turlaridan biri kaliy xlorid hisoblanadi , uning
95% mineral o`g`itlar sifatida ishlatiladi , qolgan 5% o`yuvchi kaliy va
kaliyning boshqa birikmalariga qayta ishlanadi .
Kaliyli o`g`itsimon tuzlarining umumiy miqdoridan 8-10% , sifati xlor
ioni ta’siri ostida yomonlashadigan xlorofob ekinlari ( tabak , sitrusli va
10

boshqalar ) ekilgan tuproqni o`g`itlash uchun , kaliy sulfati va magniy
sulfatining ikkilamchi tuzlari ( K
2 SO
4 · MgSO
4 ) , kaliymagneziya turida ishlab
chiqiladi .
Texnik maqsadlar uchun ishlab chiqariladigan kaliy xlorid – oqartiruvchi
preparat sifatida va portlovchi moddalar ishlab chiqarishda qo`llaniladigan –
o`yuvchi kaliy , xlorat , kaliy perxloratni , farmasevtika va fotografiya sanoatida
qo`llaniladigan – bromid va kaliy yodidni , maxsus oyna ( shisha ) va sir olish
uchun qo`llaniladigan – kaliy karbonatni , yog`ochga shimdirish , gazlamalarni
oqartirish va boshqa maqsadlar uchun – kaliy silikati ( K
2 Si
2 O
5 ) ni rudalardan
oltinni ajratib olish uchun reagent – kaliy sianidni , havoni regeneratsiyalash
uchun kaliy peroksid ( KO
2 ) va boshqa peroksid birikmalarini va boshqa kaliy
birikmalarini olish uchun qo`llaniladi . KCl kristallari infraqizil nurlar uchun
juda yuqori shaffoflikka ega bo`ladi , shuning uchun ular ayrim optik
asboblarda ishlatiladi .
Yaqin chet ellarda kaliy tuzlarining 22 ta koni hisobga olingan ,
qidirib topilgan zaxiralar o`tgan asirning 70-yillarida 24 mlrd. t . tashkil etdi
va faqat 2,5 mlrd. tonnasi sanoat zahiralariga to`g`iri keladi . Eng yirik kaliy
konlari : Verxnekamsk va Verxnepechorsk ( ural); Starobin , Kopatkevichi va
Petirikov (Belorussiya ) ; Prikarpate ( Ukraina ) ; Gaurdak va Karlyuk
( Turkmanistan ) ; Jilyan (Qozg`iston ) ; Tyubegatan ( O`zbekiston ) ;
Verxnekamsk koni Perim oblostida joylashgan . Tuz qatlamining
qalinligi 1000 m. Kon chuqur joylashmagan ( 90 – 220 m ) silvinit va
karnalitning qalin qatlamlaridan iborat. Kaliy tuzlarining zonasi ikkita kuchli
qatlamlarini hosil qiladi: pastki – silvinitli va yuqori - silvinit- karnallitli.
Pastki zonada tosh tuzi qatlam-qatlami bilan ajralgan silvinitning oltita
qatlami bor . Silvinitli gorizantal qatlamning qalinligi 7-8 dan 30-40 m.gacha;
kaliy miqdori – 55% . Miqdori ( % ) : KCl - 17,2 – 39,6 ; MgCl
2 - 0,2 – 0,3 ;
eerimaydigan qoldiq (e.q.)- 1,0 – 1,4 . Yuqori silvinit – karnallitli gorizantal
qatlamli ola – bula silvinitli karnallit jins bilan taxlangan to`qqiz qatlamni
11

tashkil etadi . Gorizant qalinligi 20 dan 115 m. gacha, qatlam qalinligi 0,5 dan
25 m gacha va ko`piroq . Silvinit miqdori ( % ): KCl – 20 ,9 ... 38,7; MgCl
2 –
0,2 ... 1,2; erimaydigan qoldiq – 0,9 ... 6,3. Karnallit miqdori ( % ) : KCl – 13,4
... 20,6; MgCl
2 - 14,6 ... 19,0; erimaydigan qoldiq – 1,4 ... 4,5 . Karnallit
qalinligi sanoat ahamiyatiga ega . Kaliy tuzlarining Verxnekamsk koni
bazasida Ural kaliy ishlab chiqarish birlashmasi ishlaydi .
Starobin koni – Belorussiyaning kaliy qazib olinadigan basseyni ( havzasi
). Pripyat cho`nqirida Soligorsk va Starobin shaharlari hududida joylashgan.
Starobin kaliy tuzlari koni Verxnekamsk konlari kabi faqat xloridlar – silvinit
va karnallit bilan ma’lumdir . Starobin konining kaliy tuzlari tarkibi va
tuzulishi bilan Verxnekamsk koni tuzlaridan jiddiy farq qiladi . Loy
aralashmalarining ortiqcha miqdori va konning juda murakkab tuzulishi ,
ularni qayta ishlashga katta ta’sir qiladi . Starobin koni to`rtta silvinit
gorizantlariga ega . Gorizantlar tosh tuzi karnallit va loy qatlamllari bilan
almashinib turadi .
Birinchi kaliy gorizantining qalinligi 3 ... 8 m , joylashish chuqurligi
360 ... 726 m , KCl ning o`rtacha miqdori gorizant bo`yicha 19% . Birinchi
gorizant balansdagi zaxiraga taalluqli bo`lib , rudadagi erimaydigan qoldig`i
12 ... 26% tashkil qiladi .
Ikkinchi kaliy gorizanti 400 dan 1000 m . gacha chuqurlikda joylashgan
va silvinit , tosh tuzi va galopelitlarning tez-tez almashtirilib turulishi bilan
xarakter- lanadi . KCl o`rtacha miqdori - 27 … 28%; erimaydigan qoldig`i - 5
…6% yaqin, MgCl
2 foizning o`ninchi ulushidan oshmaydi .
Uchunchi kaliy gorizanti yetarlicha katta qalinligi bilan ikkinchidan farq
qiladi . Qalinligi – 7,5 m , joylashish chuqurligi 350 m. dan 1200 m. gacha va
undan ortiqroq , KCl o`rtacha miqdori 22 ... 23% , erimaydigan qoldig`i-
5...12%.
To`rtinchi kaliy gorizantining qalinligi 5 dan 35 ... 40 m . gachani
tashkil qiladi , joylashish chuqurligi 525 dan 1500 m gacha o`zgaradi ,
12

gorizantda ikkita mahsulot qatlami kuzatiladi , birining qalinligi 3 ... 4,2 m ;
KCl miqdori – 16 ... 24,5 % , MgCl
2 – 1,5 , erimaydigan qoldig`i - 3 ... 10,8 % .
Ikkinchisi uncha ko`p bo`lmagan qalinlikka ( 0,8 m. gacha ) , KCl
miqdori 24 dan 44% gacha. Kaliy tuzlarini qazib olish 260 , 420 ... 430 m.
va 700 ... 800 m. chuqurlikda olib boriladi . Bu tuzlar ma’danida
« Beloruskaliy » ishlab chiqarish birlashmasi faolyat ko`rsatadi .
Petirkov koni . 1966 – yilda ochilgan va Petirikov shahar ( Golyali
oblosti ) hududida Priyapt cho`nqirining markaziy qismida joylashgan .
Konning tuz qatlami kesimi tarkibida kaliy bo`lgan 20 ga yaqin
gorizontlarni tashkil qiladi . Kaliy qatlamining qalinligi 1300 m . ga yetadi .
Mahsulot zonasi ko`p marta almashib turadigan galit , silvin va tuzsiz
jinslar ( dolamit , angidrit . loy , mergel, alevrolit ), qatlamlaridan iborat . Kaliyli
qatlam uch qisimga bo`linadi : yuqori , o`rta va pastki . Yuqori qismining
qalinligi 25 ... 160 m , tuz bilan to`yinganligi 52 ... 81% , kaliyli gorizant
mavjud emas . Pastki qismining qalinligi 350 ... 600 m, tuz bilan to`yinganligi
- 36 ... 64% , bita kaliyli gorizantga ega . O`rta qismining qalinligi – 420 ...
520 m , tuz bilan to`yinganligi 96% ga yetadi , sakkizta kaliyli gorizantga
ega . Sanoatni qiziqtiradigan qisim , bu to`rtinchi gorizantdir . Uning qalinligi
1,3 dan 22 metirgacha , joylashish chuqurligi 510 dan 1400 m. gacha , qalinligi
1,9 m. dan katta bo`lmagan gorizantal uchastkalarda KCl mavjud . 7,25 m.
qalinlikdagi uchastkalarda KCl miqdori 16,5% gacha kamayadi , MgCl
2
miqdori esa 17,8 % tashkil qiladi . Pastki qatlami – to`rtta KCl qatlamlaridan
tashkil topgan mahsulot zonasining qalinligi 2,6 dan 5,3 m . gacha. Tarkibida
o`rtacha miqdorda ( % ): KCl – 17,9 ... 24,9 da o`zgaradi ; NaCl – 69 ... 76;
MgCl
2 – 0,1 ... 3,8; erimaydigan qoldig`i – 0,2 ... 1,2 .
Nejinsk koni . Starobindan sharqda joylashgan , to`rtta kaliyli gorizantga
ega, ularning ikkinchisi va uchunchisi sanoat ahamiyatiga ega . Ikkinchi
kaliyli gorizant 520 ... 1000 m. chuqurlikda joylashgan . Gorizantning qalinligi
0,75 dan 2,6 m. gacha o`zgarib turadi . Qatlamda KCl miqdori – 27,3% , e.q, -
13

4,4% . qatlam galit qatlami bilan ajralgan ikkita silvinit qatlamlaridan tashkil
topgan . Uchunchi gorizant 520 – 1100 m. chuqurlika joylashgan , shimolga
tomon 1200 m va undan ortiqroq ko`payadi . Gorizantning qalinligi 2 ... 3 dan
5 ... 7 m. gacha o`zgaradi . Qatlamdagi KCl o`rtacha miqdori 27% va e.q. –
6,5% .
Predkarpat ( Karpat oldi ) konlari Lvov va Ivano-Frankov oblastlari
che-garalarida Karpat bo`ylab eni 20-25 m. polosa ko`rinishida joylashgan.
Ulardan eng yiriklari: Stebnikov , Kalush , Tolin , Piylo , Dombrovskiy ,
Ninev , Trost-yanets. Ular asosan langbeynit-kainitli va kainitli jinsli bilan
jamlangan. Kaliy tuzlari qatlamda ( konlari ) shuningdek silvinit , kizerit ,
poligalit va boshqa minerallar ko`rinishidadir . Xlorid-sulfat turidagi kaliy
tuzlarining borligi bu konni , xlorsiz kaliy o`g`itlarini ishlab chiqarish uchun
yagona xom ashyo bazasi ekanligini ko`rsatadi .
Karlyuk va Gaurdak konlari Turkmanistonda joylashgan . KCl
miqdori 21 . . .35 % . Karlyulk konining kaliy tuzlari silvinit va karnalitdan ,
Gaurdak esa silvinitdan iboratdir . Tuzli qatlam qalinligi 800 . . . 900 m . ga
yetadi .
Jilyani koni Aktyubinsk shahri yaqinida joylashgan . Kon ikkita kaliyli
gorizantga ega . Pastki gorizont 25 . . . 37 m . umumiy qalinlikdagi 3 ta
poligalit pachkalaridan tashkil topgan , yuqorisi esa qalinligi 10 . . . 20 m .
bo`lgan ikkita silvinit pachkalaridan iboratdir . Poligalitda K
2 O 10-11 % ,
silvinitda 19 . . .20 % K
2 O ( 30-33 % KCl ) tashkil etadi . Qatlam chuqurligi
400 m . dan 750 m . gacha . qatlamlarining tuzilishi murakkab va ularning
qalinligi bir xil emas ; bir xil joylarda yorilishlar , qatlamning parchalanishlari
va boshqa buzilishlar mavjud .
Tyubegatan koni . O`zbekiston Respublikasida azotli va fosforli
o`g`itlar ishlab chiqarish yo`lga qo`yilgan bo`lsa ham , kaliy o`g`itlarini ishlab
chiqarish yo`lga qo`yilmagan .
14

2007 – yilning 1 – mayida O`zbekiston Respublikasi Prezidenti I . A .
Karimovning « Tyubegatan kaliy tuzlari koni bazasida Dehqonobod kaliyli
o`g`it-lar zavodini qurishni tashkil etish chora – tadbirlari to`g`risidagi » gi
Qarori chiqdi. Qarorga binoan yillik quvvati 700 ming t . kaliyli o`g`itlarni
ishlab chiqarishga mo`ljallangan korxonani qurish ko`zda tutilgan .
Kaliyli madan konlarining dunyo bo`yicha uchrashi .
Uzoq chet el mamlakatlar orasida kaliy tuzlarini ishlab chiqarish va
zahirasi bo`yicha birinchi o`rinni Kanada egallaydi . Kanadadagi eng yirik
kaliy tuzlari koni Saskachevak bo`lib , silvinit va karnalit minerallaridan
iborat . Kaliy tuzlari qatlamining chuqurligi 750 dan 2500 m . gacha , silvinit
qatlamlari qalinligi 1,5 dan 5,2 metrgacha , ma`dandagi erimaydigan qoldiq
miqdori 1 . . . 8 % .
AQSHdagi kaliy tuzlari resurslari Nyu – Mexiko , Kaliforniya va Yuta
shtatlarida joylashgan . Karlsbad shahar rayonidagi kaliy tuzlari qatlamlari
asosiy sanoat ahamiyatiga ega . Kaliy tuzlari silvinit , langbeynit va
poligalitdan iborat .
Silvinit qatlamlarini qazib olish 300 . . . 460 m . chuqurlikda olib
boriladi , qatlam qalinligi 1,2 . . . 4,2 m . Shuningdek langbeynit qatlamlari ham
qazib olinadi . Kaliy tuzlari (KCL, K
2 SO
4 ) olish uchun xom ashyo bo`lib,
katta tuz ko`li (Ogden shahri) ning tuzli suvi xizmat qiladi. Quyosh ostida
bug`latish usuli bilan Kainit va shinit olinadi va ular K
2 SO
4 ga qayta
ishlanadi. Kaliy xlorid - Xavzalaridagi tuzli suvni bug`latgandan keyin
olingan tuz aralashmalaridan Flotatsiya yo`li bilan ajratib olinadi.
Kaliy tuzlari manbayi bo`lib, Kaliforniya shtatidagi Serles ko`li
xisoblanadi Serlis ko`li tuzlarining qatlamlari galit, glazerit ( n K
2 SO
4 ·
m Na
2 SO
4 ) va bor minerallaridan iborat . Serls ko`lining sho`r suvini
kompleks qayta ishlash yo`li bilan KCl va K
2 SO
4 olinadi .
Germaniya ( Olmoniya ) kaliy tuzlarining katta zahiralari Janubiy va
Shimoliy Gannaver rayonlari , Pastki va Yuqori Reyn havzalari , shuningdek
15

Vera-Vulfa va Janubiy Garts okruglari chegaralarida to`plangan . Gannover va
Reyn konlarining tuzli qatlamlari 350 ... 1100 m . chuqirlikda joylashgan
silvinit va karnalitdan iborat ; ishchi gorizant qalinligi 1,5 ... 30 m . Vera-Vulf
va Janubiy Gartsning kaliyli ma`danlari tarkibida karnalit bilan birgalikdagi
xartzalts uchraydi.
Kaliy ma`danlarining asosiy konlari Fransiyaning Elzasida
joylashgan . Kaliy tuzlari 400 ... 1000 m . chuqirlikda joylashgan , qatlamlarning
qalinligi 2 ... 6 m , ma`dandagi K
2 O miqdori 16
... 21 % .
Ispaniyada kaliy tuzlari qatlamlari Barselona provinatsiyasid
joylashgan ( Katalon va Navar konlari ) silvinit va karnallitdan tashkil
topgan . Karnallit qatlamining qalinligi 15 m. ga yaqin . K
2 O miqdori – 12 ...
16% . Karnallit ostida mahsuldor silvinit qatlami joylashgan , qalinligi 0,9 dan
7,2 m. gacha , K
2 O miqdori 17% yaqin . Katalon konlaridagi kaliy
gorzantining joylashish chuqurligi 275 ... 1500 m. ni tashkil etadi , Navarda
esa 100 ... 400 m. ni tashkil qiladi .
Italiyaning kaliyli tuzlarini sifatli qatlamlari K
2 O miqdori 12% yaqin
kainitdan iborat . Ular Sitsiliya oralida 300 ... 540 m. chuqurlikda joylashgan .
Angiliyaning Yorkshir kaliy konlarida silvinit qatlamlari gorizantal
holda 975 ... 1200 m. chuqurlikda joylashgan . Ishchi qatlam qalinligi 23 m .
gacha.
Isroilda kaliy tuzlari manbai O`lik dengiz rapasi hisoblanadi .
Havzalarda karnallit cho`ktiriladi , so`ngira silvinitga qayta ishlanadi , bunda
flotatsiya va issiq eritish usuli qo`llanadi . Kaliy tuzlari zaxiralari ,
shuningdek Polsha , Kongo, Marokko va boshqa mamlakatlarda
mavjuddir.
16

1.3 Mineral o`g`itlarining xalq xo`jaligida ishlatilishi .
Kaliyning ko’p qismi o’simlik hujayrasining shirasida bo’ladi. O’simlikning
tunasida engil harakatchanlikka ega bo’lib, ildizdan kechasi ajraladi va kunduzi
yana singadi. O’simliklarning eski qari bargidan yomg`ir suvlari kaliyni ko’plab
yuvadi.
O’simlikda kaliy bir tekis tarqalmagan, uning ko’p qismi modda almashinivi
va hujayraning bo’linishi intensiv ravishda ketayotgan organlarida mirestemasida,
yosh novdalarida bo’ladi.
Kaliy o’simlik ning changdonida ham ko’p bo’ladi. Makkajo’xorining
changdonida 35,5% gacha bo’ladi. Kaliy o’simlik larning tovar bo’lmagan qismida
ko’p bo’ladi[24].
Kaliy o’simliklarda fotosintez jarayonini normal o’tishini ta`minlaydi.
Fermentlar tarkibiga kirmaydi. Lekin ularning faoliyatini tezlashtiradi.
Protoplazma kolloidlarining gidrofillik qobiliyatini kuchaytiradi. Kaliyning
ta`sirida o’simliklar suvni o’zida ushlab turish qobiliyatini oshiradi. Qisqa
muddatli qurg`oqchilikka chidamliligini kuchaytiradi.
Kaliy bilan oziqlanish yaxshi bo’lgan sharoitda o’simliklarda uglevodlarning
tez to’planishi natijasida meva va sabzavotlarda qandning, kartoshkada
kraxmalning, zig`ir va boshqa tolali ekinlada tolasining ingichkaligi va
mustahkamligi ortadi. X ujayra shirasining osmotik bosimi va ekinlar sovuqqa
chidamliligi ortadi.
O’simliklar kaliy bilan yaxshi taminlansa, oqsil ko’p hosil bo’ladi,azotni
yashshi o’zlashriradi.
Ko’pgina qishloq xo’jaligi ekinlarida kaliy azotga nisbatan ancha kam
bo’ladi. Lekin hamma o’simliklar va mikroblar kaliyni fosforga nisbatan ko’p
istemol qiladi.
Kaliy etishmaganda o’simlik barglarining qirralari qizil-qo’ng`ir tusga
kiradi.U larning rivojlanishi va xosilning etilishi kechikadi.
17

O’simliklar o’zlaring har xil o’suv davrlarida kaliyni har xil miqdorda qabul
qilmaydilar.
Masalan, zig`ir gullashdan oldin 25,1 % gullash boshlanganda 73,7%, to’la
gullaganda 98,7% qabul qiladi.
Qishloq xo’jaligi ekinlari kaliyni birday talab qilmaydilar. Kaliyni nisbatan
ko’p talab qiladigan qishloq xo’jalik ekinlariga qand lavlagi, karam kartoshka ildiz
mevalilar, beda, kungaboqar, grechixa, don dukkakli ekinlar va makkajo’xori
kiradi.Arpa, tariq, bug`doy,javdarlarning donida kaliyni miqdori kam bo’ladi.
Kaliy azot va fosfordan farq qilib o’simliklarning vegetastiya qismida ko’p
bo’ladi. G`allali ekinlarningdonida kam poxolligida esa ko’p bo’ladi.
Kaliyning pichanda g`allali ekinlaning poxolida ko’p bo’lishi kelgusida
go’ng tarkibidan kaliyni ko’p bo’lishini taminlaydi. Chunki poxol va pichanlar
chorva mollariga hamda to’shama sifatida foydalaniladi. To’shama esa go’ngning
tarkibiy qismi xisoblanadi.
Bazi qishloq xo’jalik ekinlarining xosili tarkibidagi kaliyni miqdori
4 - jadvali
ekin
turlari maҳs
uloti kaliy
oksidi ekin
turlari maҳsuloti kaliy
oksidi
kuzgi
donli doni/
poxol 0,65/1
,10 bodring mevasi 5,65
ba h orgi
g` allali doni/
poxol 0,67/1
,30 pomidor mevasi 5,60
makkajo’
xori fani/
poyas
i 0,43/1
,93 Zi g` ir poxolida 1,10
no’xat doni/
poxol 1,46/0
,60 G` o’za tolasi 1,00
18

q and
lavlagi il.mev
a/o’s. 1,0/3,
0 yo’n g` i r
ch q a pichan 1,80
ozu q a
lavlagi il.mev
a/o’s. 3,5/2,
63 beda pichan 1,80
kartoshk
a kartos
hka/
o’s 2,40/3
,70 vika pichan 1,20
karamda bosh 4,60 timofelk
a pichan 2,42
sabzida ild.me
va 3,20
Tuproq tarkibidagi kaliyning birikmalari va shakllari.
Yer qobig`idagi kaliyning miqdori 2,14%ni tashkil etadi. Ko’pgina
tuproqlarni ona jinsi hisoblangan qo’kindi jinslar tarkibida bo’ladi.
Tuproq tarkibidagi kaliyni miqdori azor va fosforning birgalikdagi
miqdoridan hamma vaqt ko’p bo’lgan. Kaliy og`ir mexanik tarkibli tuproqlarda
ko’p bo’ladi. Loyli va soz mexanik tarkibli tuproqlarda kaliyning miqdori 2% bazi
hillarda esa 3% gacha bo’ladi.
Tuproq tarkibidagi kaliyning ko’p qismi suvda erimaydigan va o’simliklarga
kam o’zlashadigan shaklda bo’ladi.
Tuproqning xaydov qatlamidagi kaliyning umumiy miqdori azotga
qaraganda 5-50 marta fosforga nisbatan 8-40 marta ko’pdir. Tuproq tarkibidagi
kaliyning zaxirasi azot va fosforning zaxirasiga nisbatan sezilarli darajada ko’pdir.
Kaliyning umumiy miqdori qizil tuproqlarda 0,86% chimli podzol tuproq
larda 2,32%, o’rmon sur tusli tuproqlarda 2,35% ni oddiy qora tuproqlarda 2,03%,
ishqorsizlangan qora tuproqlarda 1,96% qalin qavatli qora tuproqlarda 2,37%
oddiy qora tuproqlarda 2,03% tashkil etadi.
19

Tuproq tarkibidagi kaliy birikmalari o’simliklarda o’zlasha olishi bo’yicha 4
guruxga bo’linadi.
1. Barqaror alyumoslikat minerallar asosan dala shpatlarihamda slyudalar
tarkibiga kiruvchi kaliy , bu minerallar kam eruvchanligi va o’simliklar yaxshi
o’zlashtira olmaganligi bilan xarakterlanadi.
Dala shpatlardagi kaliyni o’simliklar qiyin o’zlashtiradi. Lekin suv va unda
erigan karbonat angidrid gazi taosirida tuproq temperaturasining o’zgarishi va
tuproqdagi mikroorganizmlarning faoliyati taosirida bu minerallar asta sekin
parchalanadiva kaliyning eruvchan tuzlaring hosil qiladi. Slyudalar tarkibidagi
kaliyni o’simliklar birmuncha oson o’zlashtiradi.
2. Almashinuvchi ,tuproq kolloidlariga yutilgan kaliy. Bu elementlarning
tuproqdagi umumiy miqdorining ko’pi bilan 0,5-1,5%ni tashkil etadi. U
o’simliklarning oziqlanishida asosiy ahamiyatga ega. Almashinuvchi kaliyni
o’simliklar oson o’zlashtirishiga sabab uning boshqa kationlar bilan
almashingandagina eritmada oson o’tish xususiyatiga va eritmadan kaliyni
o’simliklar o’zlashtirishidir. Almashinuvchi kaliy miqdari tuproqning kaliy bilan
taminlanganlik darajasining ko’rsatkichi bo’lib xizmat qilishi mumkin.
3. Suvda eriydigan kaliy. Kaliyning bunday shakli tuproq eritmasida erigan
har xil tuzlar xolida bo’ladi. Ulaning o’simliklar bevosita o’zlashtiradilar.
Tuproq dagi suvda eriydigan kaliynning paydo bo’lishi bir qator jaryonlarga
bog`liq:
a) kaliyli minerallarning gidrolizi,
b) o’simliklar ildizi ajratmalari tomonidan minerallarning buzilishi
v) minerallarga nitrifikastiya bakteriyalari to’plagan natriy kislotasining
taosiri.
g) tuproqqa tushadigan o’g`itlarning tuzlaridan va o’simliklar ildizining
ajratmalaridan almashinuvchi kaliyning ajralib chiqishi va boshqalar.
4.Mikroorganizmlar plazmasi tarkibiga kiruvchi kaliy, kaliyning bu shakli
kam o’rganilgan.
20

Kaliyning eriydigan tuzlari o’simliklarning oziqlanishida eng yaxshi manba
xisoblanadi.
O’simliklar ildizlarining qoldiqlari va mikroorganizmlarning xalok bo’lishi,
chirishi natijasida xosil bo’lgan kaliydan yaxshi foydalanadi. Umumiy kaliy
o’zining tarkibida kaliyli birikmalarning har xil shakllarining birlashtiradi va
quyidagilarga bo’linadi:
1. Suvda eruvchan kaliy.
2. Almashinuvchi kaliy.
3. Xarakatchan kaliy.
4. Almashinmaydigan, gidrolizlangan kaliy.
5. Kislatada eriydigan kaliy.
6. Almashinmaydigan kaliy.
Kaliy bilan oziqlanish qishloq xo’jalik ekinlarining hosili va uning sifatiga
sezilarli taosir ko’rsatadi. Kaliy etishmasa o’simliklarda yangi hujayralar kam xosil
bo’ladi. O’simliklar o’sishdan orqada qoladi. Moddalar almashinuv jarayni
buziladi.
Buning natijasida esa barglarda xosil bo’lgan uglevodlarning xosil
elementlariga kelish kamayadi. Barglarda uglevodlar ko’p to’planadi va natijada
barg vilt kasaliga chalinganga o’xshab oqarib sarg`ayib to’kiladi.
Kaliy yuqori molekulyar uglevodlvrning sintezini kuchaytiradi, natijada
o’simliklar poyasining xujayralaridevorlari qalinlashadi. Bu esa qishloq xo’jalik
ekinlarini yotib qolishdan saqlaydi va zig`ir, kunjut, paxta tolalarining sifatini
yaxshilaydi.
Kaliyning yetishmasligi natijasida qator fermentlarning faoliyati buziladi,
o’simliklarning nafas olishi uchun qand moddalaring sarfi ortadi, uglevodlar va
oqsillar almashinivi buziladi. Natijada puch pishmagan don, urug`lar xosil bo’ladi.
Urug`larning unuvchanligi va chiqishi yashash qobiliyatlari pasayadi, bu esa xosil
sifatiga salbiy taosir ko’rsatadi.
21

Qishloq xo’jalik ekinlarining kaliy bilan yaxshi taminlamaslik ularning har
xil kasalliklarga chalinuvchan qilib qo’yadi,buning narijasida xosilni yig`ishtirib
olgandan so’ng xosil uzoq vaqt saqlanishini yo`qotadi, tez buziladi.
Kaliy etishmaganda o’simliklarda quyidagicha tashqi belgilar paydo
bo’ladi: o’simliklarning pastki yaruslaridagi eski barglari tezda sarg`ayadi,
keyinchalik barglar uchlarigacha qo’ng`ir tusga kiradi. Bazi xollarda qizil
zangsimon doglar paydo bo’ladi, barllarning chekkalari qurib qoladi.
Qishloq xo’jaligida kaliyning aylanishi azot va fosforni aylanishidan ancha
farq qiladi.
Donli ekinlarda doniga qaraganda somonida kaliy ko’p bo’ladi. Shu sababli
somonning hammasi yem xashaklar va mollarning tagiga to’shama uchun
ishlatilganda kaliyning ko’p qismi go’ng bilan birga yana tuproqqa qaytib keladi.
Shu munosabat bilan go’ngdan rastional foydalanish o’simliklarning kaliy
bilan taminlashda juda katta axamiyatga egadir.
Kaliyli o’g`itlar ishlab chiqarish tayyorlanishiga qarab: xom kaliyli
o`g`itlar,konstentirlangan kaliyli o`g`itlar va sanoat chiqindilariga bo’linadi.
1. Xom kaliyli o’g`itlar.
Tabiiy kaliy tuzlari maydalash yo’li bilan olinadigan xom kaliyli tuzlar
tarkibida kaliy miqdorining juda kamligi va qo’shimchalar miqdorining ko’pligi
bilan xarakterlanadi.
Xom kaliyli tuzlardan silvinit va kolinit eng ko’p tarqalgan. Ular tarkibida
ko’p miqdorda xlor bo’ladi. Bu ham uni ishlatishni cheklab qo’yadi.
a) silvinit - tarkibida 14-18% kaliy oksidi, 34-38% natriy oksidi,va 52-55%
xlor bo’ladi. Dag`alroq maydalangan holda chiqariladi. Tashqi ko’rinishidan
yirik,har xil rangli oq, pushti,qo’ng`ir, ko’k rangli kristallar aralashmasidir.suvda
yaxshi eriydi. Salgina gigroskopikligi bor. Silvinit asosiy o’g`it sifatida kuzgi
shudgor ostiga solinadi. Bunda xlorning ko’p qismi pastki qatlamlariga yuvilib
ketadi. Kaliy esa tuproqqa yutiladi. Silvinitda natriyni ko’p bo’lishi lavlvgi va
22

xashaki ovqatga ishlatiladigan ildizmevalar bazi sabzavot ekinlari uchun
foydalidir. Silvinit ular uchun yaxshi o’g`it xisoblanadi.
v) Kainit - ko’p miqdorda natriy xlor aralashgan, tarkibida 10-12% kaliy
oksid, 8% atrofida magniy oksidi, 40-% ga yaqin xlor va 35% nariy oksidi bo’ladi.
Kainitli yoki kalnitli -langbonitli jinsni maydalashdan olinadi. Kainit ham asosiy
o’g`it sifatida ishlatiladi.
2. Konstentrlangan kaliyli o`g`itlar.
A) kaliy xlorid tarkibida 58 % dan 62 % gacha kaliy oksidi bo’ldi.
Silvinitldan kaliy xloriddan natriy xloridni ajratish orqali olinadi. Ularni ajratish
harorat ko’tarilishi bilan bu tuzlarning eruvchanligi turlicha bo’lishga asoslangan.
Ҳ arorat 20 S dan 100 S gacha ko’tarilganda kaliy xloridning eruvchanligi 2 marta
ortadi, natriy xloridning eruvchanligi deyarli o’zgarmaydi. Maydalangan
silvinitdan kaliy xlorid 110ºC haroratda natriy xloridning to’yingan eritmasidan
eritib olinadi, so’ngra sovutilganda cho’kmaga tushadi. Natijada mayda kristall
holdagi kaliy xlorid olinadi. U saqlab qo’yilganda qovushib qoladi.
B) 40 % li kaliyli tuz. Kaliy xloridni maydalab tuyilgan silvinit yoki kalmid
bilan mexanik ravishda aralashtirib olinadi. Tarkibi va xossalariga ko’ra silvinit
bilan kaliy xlorid o’rtasida oraliq xolatni egallaydi.
Kaliyli tuz qand lavlagi va xashaki ildizmevalilar uchun juda samaralidir.
V) kaliy sulfat tarkibida kamida 48 % kaliy oksidi bor. Tashqi ko’rinishidan
kulrang tusli mayda kristall tuz. Deyarli suvda yaxshi eriydi. Tabiiy sulfatli kaliy
tuzlaridan kaliy sulfatni ajratish yo’li bilan olinadi. Kaliy sulfatning fizik xossalari
yaxshi, mushtlashib qolmaydi, gigroskopikligi juda kam. Har qanday tuproqda va
barcha ekinlarga ishlatish mumkin.
G) kaliy magneziya tarkibida 28-30 % kaliy oksidi va 8-10 % magniy oksidi
bor. Karpat oldi konidagi tabiiy sulfatli kali tuzlaridan qayta kristallash yo’li bilan
olinadi.
Kalimagneziya kartoshka, zig`ir va boshqa ekinlar uchun yaxshi kaliyli
o’g`it hisoblanadi.
23

3. sanoat chiqindilari.
A) xlor - kaliy - elektrolit - solinamen karnalitdan magniy ishlab chiqarishda
olinadigan chiqindi, tarkibida 32 % dan 45 % gacha kaliy oksidi, 6-8 % magniy
oksidi, 6-8 % natriy oksidi va 50 % gacha xlor bo’ladi.
Asosiy o’g`it sifatida foydalaniladi va kuzgi haydov ostiga solinadi hamda
barcha ekinlarga solish mumkin.
B) kaliy karbonat, tarkibida 52-55 % kaliy oksidi bo’ladi.
Nefelindan alyuminiyni ishlab chiqarishda chiqindi sifatida olinadi, ishqoriy
reakstiyaga ega, kuchli gigroskopik, suyuqlanib ketadi yoki kuchli qotib qoladi,
sochiluvchanligi yomon.
Tuproqqa solishdan oldin uni 1:1 nisbatda quruq torf bilan aralashtirish
tavsiya etiladi.
V) stement changi - tarkibida karbonatlar, bikarbonatlar va kaliy sulfat
holida 14 % dan 35 % gacha kaliy oksidi, 19 % kalstiy oksidi 3-4 % magniy oksidi
va 1 % natriy oksidi bo’ladi.
Kartoshka, zig`ir, grekchikaga solinganda yaxshi natijalar beradi.
G) nefelin qoldig`i - mayda tuyilgan nefelin. Kola yarim orolidadagi
appatitlardan appatit konstentrati ishlab chiqarishda olinadjigan chiqindi.
Tarkibida 5-6 % kaliy oksidi, 10-13 % natriy oksidi, 8-10 % kalsiy oksidi
bo’ladi. Nefelin tarkibida kaliy miqdorining kam bo’lishi tufayli u uzoq
masofalarga tashib olib borilmaydi.
Nefelin qoldiqlarini ishlatish shu kon atroflaridagi tarqalgan kislotali torfli
tuproqlarda yaxshi samara beradi.
Barcha kaliyli o’g`itlar suvda yaxshi eriydi. Tuproqqa solinganda, ular tez
erib ketadi va tuproqning singdiruvchi kompleksi bilan o’zaro ta`sirlashadi.
Kaliyli o’g`itlar tarkibiga kiruvchi kaliy va boshqa kationlar tuproqning
kolloid qismiga yutiladi, xlor esa tuproq eritmasida qoladi va shu sababli oson
yuvilib ketadi.
24

Kaliy yutilgan holatga o’tishi natijasida uning tuproqdagi harakatchanligi
kamayadi va yuqilib ketishi to’xtaydi, singdirish sig`imi kichik bo’lgan qumli
hamda qumloq tuproqlar bundan mustasnodir.
Barcha kaliyli o`g`itlar - fiziologik kislotali tuzlardir, lekin ularning
fizikologik kislotaliligi ammoniyli o’g`itlarnikidan kam bo’lib, u ko’p miqdorda
kaliy isteomol qiladigan ekinlarga kungaboqar, grechixa, ildizmevalar, kartoshka,
sabzavotlarga uzoq vaqt sistemali ravishda solib turilgandagina namoyon bo’ladi.
Asoslarga to’yingan qora va bo’z tuproqlarda kaliyli o’g`itlarning salbiy
taosiri kuzatilmaydi.
Kaliyli o’g`itlar yengil qumli va qumloq mexanik tarkibli tuproqlarda eng
yaxshi samara beradi.
Tarkibida kaliy kam bo’lgan bunday tuproqlarda barcha qishloq xo’jalik
ekinlariga kaliyli o’g`itlarni solish kuchli ta`siri qiladi.
Kaliyli o’g`itlarni samarali ishlatishning muhim sharti - bu o’simliklarni azot
va fosfor bilan yaxshi ta`minlashdir. Tarkibida azot va fosfor kam bo’lgan
tuproqlarda kaliy kutilgan natija bermaydi.
Odatda harkatchan kaliy ko’p bo’ladigan sho’rtob tuproqlarda kaliyni solish
bunday tuproqlarning yanada sho’rlanishiga olib keladi.
Azotli va fosforli o’g`itlar sistemali ravishda qo’llanilganda, kaliyli
o’g`itlarning samaradorligi ortadi va yildan-yilga ularga bo’lgan ehtiyoj ko’payib
boradi.

25

I I BOB Tajribalar qismi .
2.1 Suv tarkibidagi quruq qoldiq hamda erimaydigan qismini aniqlash
1. Quruq qodiqni aniqlash . Buning uchun forfordan tayyorlangan 50 mlli
forfor chashkasi olinib , 105°C haroratda qurutish shkafiga quritiladi .
Qurutish shkafiga quritilgan forfor eksikatorda sovitilib , og`irligi yozib
olinadi . Og`irligi o`lchab olingan forfor chashkasiga keltirilgan mineral tuz
eritmasidan 50 ml o`lchab olinib solinadi uni suv hammomida eritma suvi
bug`lanib ketguncha qizdiriladi . Shundan so`ng suvsizlantirilgan qoldiq
quritish shkafida 105°C temperaturada quritiladi va og`irligi texnik tarozida
o`lchab olinib , uning miqdori quydagi formula yordamida hisoblab topiladi :
Tahlil o`tkazish .
Buning uchun keltirilgan namunadan 100 ml olinib yopiq kolbaga solinadi
va uning ustiga 5 ml bufer eritmadan qo`shiladi . Hosil bo`lgan aralashma
qoramtir erioxrom T ning 0,5 % li eritmasidan tomiziladi va trilon „ B” ning
0,05 N eritmasi bilan eritmaning rangi o`zgarguncha titirlanadi . Titrlash
uchun sarf bo`lgan trion „ B ” eritmasining hajmi qayd etilib , natija quydagi
formula bo`yicha hisoblanadi .
X = V · 0,05 · 1,0 · 40 = 0,4 · 0,005 · 1,0 · 10 = 0,2 mg/ dm 3
· 3,45 = 6,9mg/dm 3
Bu yerda, V – trilon „ B ” ning titirlash uchun ketgan hajmi
0,05 N - trilon „ B ” ning normalligi
1,0 - to`g`irlash koeffitsenti
40 - litrga aylantirish koeffitsenti .
Xlor ionlarining miqdorini aniqlash .
Kerakli reaktivlar va asboblar .
1. Bidistillangan suv - tegishli reaktivlarni tayyorlash uchun .
2. Kaliybixromatning 5% li eritmasi . Buning uchun kaliybixromatdan 5 g
olinib hajmi 100 ml bo`lgan o`lchov kolbasiga solinadi va eritmaning
26

hajmi 100 ml yetguncha distillangan suv qo`shiladi .
3. Natriy xloridning titir eritmasini tayyorlash uchun 1,6490 g natriy
xlorid olinib , 1 l o`lchov kolbasiga solinadi va uning ustiga eritmaning
hajmi 1 l ga yetguncha bidistillangan suv qo`shiladi .
4. Kumush nitratning titirlangan eritmasi . Buning uchun 0,48 g kumush
nitrat olinib hajmi 100 ml bo`lgan o`lchov kolbasiga solinadi va
eritmaning hajmi 100 ml ga yetguncha distillangan suv solinadi . Shunda
1 mg / ml kumush xloridning ekvivalent miqdori bo`ladi keyin kumush
nitrat eritmasi bilan titirlash koefitsenti topiladi .
5
27

Xulosa.
1 . Ushbu bitiruv malakaviy ishini amalga oshiria borib Dehqonobod
kaliyli o`g`itlar zavodi mineral eritmalari tarkibi o`rganilib , undagi kaliy,
xlor hamda sulfat ionlarining miqdori aniqlandi .
2 . Tahlil uchun keltirilgan mineral eritmadan 50 ml olinib , u qurutish
shkafida 105° С temperaturada qurutildi va quruq qoldiqning miqdori 51,8 g
ekanligi aniqlandi .
3 . Namuna uchun keltirilgan mineral eritmadan 50 ml olinib , « ko`k
lentali » filtir qog`oz yordamida filtirlab olindi va filtir qog`oz kumush
nitratning 0,5 % eritmasi bilan xlor ioniga reaksiya bermaguncha distillangan
suv bilan yuvib , quritib olindi . Suvda erimaydigan qismi esa 14% ekanligi
aniqlandi .
4 . O`tkazilgan tahlil natijalariga mineral eritma tarkibidagi xlor
ionlarining miqdori 22,257 mg/dm 3
, sulfat ionlarining miqdori esa
27,60 mg/dm 3
ekanligi aniqlandi .
5 . Amalga oshirilgan tahlil natijalariga ko`ra Dehqonobod kaliyli o`g`itlar
zavodi mineral eritmalari tarkibidagi kaliy xloridning miqdori 0,0286 % ,
kaliy sulfatning miqdori esa 0,067 % ekanligi aniqlandi .
28

Foydalanilgan adabiyotlar.
1. Каримов И.А „ Ўзбекистон буюк келажак сари ” Тошкент,
„Ўзбекистон” 1998-й.
2. Каримов И.А „ Жаҳон молиявий- иқтисодий инқирози, Ўзбекистон
шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари”
Тошкент, „Ўзбекистон” 2009-й.
3. Позин М.Е „ Технология минеральн ых удобрений ” Ленинград
„ Химия ” 1989-г.
4. Кашкаров О.Д , Соколов И.Д „ Технология калийных удобрений ”
Ленинград „ Химия ” 1978-г.
5. Мельников Е.Я, Салтанова В.П, Наумова А.М, Блинова Ж.С
„ Технология неорганических вещелтв и минеральных удобрений
” Москво „ Химия ” 1988-г.
6. Соколовский А.А , Яшке Е.В „ Технология минеральн ых
удобрений и кислот ” Москво „ Химия ” 1971-г.
7. Соколовский А.А,Унанянц Т.П „ Краткий справочник по
минеральн ым удобрениям ” Москво „ Химия ” 1977-г.
8. Xe чланин А.А ,,Теортические осноы и практика флотации
калийных солей ” Ленинград „ Химия ” 1973-г.
9. А.И Радионов, В.Н Киушин, Н.С Торочешников „ Техника зашиты
окружающей среды ” Москво „ Химия ” 1989-г.
10. Сиденко П.М „ Измельчение в химические промышленности ”
Москво „ Химия ” 1986-г.
11. Технико-экономическое обоснование ( ТЭО ). Страбельство
Дехконободского завода калийных удобрений на базе Тюбегатан
- ского месторождения калийных солей. Китайская компания
„ СИТИК и ОАО Ўз КИМЁСАНОАТ ЛОЙИҲА ” 2007 -й.
12. И. Асқаров, К. Ғафуров „ Кимё асослари ” Тошкент „Ўзбекистон
миллий энцклопедияси ” 2011-й.
29

13. „ Ўғитлардан фойдаланишга оид қисқача спровочник ” Тошкент
„ Ўзбекистон ” 1971- й.
14. Рублев В.И „ Техника сомременной химии ” Москво ,, Знание ”
1971- й.
15. Авербул А.Я ,, Комплексное использование химического сверья ”
Москво ,, Знание ” 1975- й.
16. Қ. Ғофуров , И. Шамсиддинов ,, Минерал ўғитлар ва тузлар
технологияси ” Тошкент ,, Фан ва технология ” 2007- й.
17. Ё. Қодиров, А. Ибодов ,, Формацевтик химия ” Тошкент ,,
Медицина” 1971- й.
18. Y. Qodirov, A. Ibodov Formatsevtik ximiya T “Meditsina” 1971.
19. А.А. Иванов “Минералный соли в ндрах зимлей” Москва 1973.
20. Q.G‘afurov, I. Shamsiddinov “Mineral о‘g‘itlar va tuzlar texnologiyasi”
Toshkent “Fan va texnologiya ” 2007 y.
21. Yosh ximik ensiklopedik lug‘ati. Toshken t . 1990 y.
22. www.ziyonet.uz
23. www.kasu.uz
24. www.ref.uz
25. www.google.uz
30

O‘zbekistonda mineral o‘g‘itlar ishlab chiqarish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish