O‘zbekistonda mustabid tuzumning 30 yillaridagi qatag‘onlik siyosati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	26.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbekistonda mustabid tuzumning 30 yillaridagi qatag‘onlik siyosati

Купить

O’zbekistonda mustabid tuzumning 30 yillaridagi qatag‘onlik siyosati
Reja
1. XX asrning 20-30 yillaridagi O‘zbekistondagi ijtimoiy siyosiy
vaziyat.
2. O‘zbekistonda qatag‘onlik siyosatining avj oldirilishi
3. Qatag‘on yillarida milliy rahbar kadrlar faoliyati

XX asrning 20 - 30-yillarida sovet xokimiyatining O‘zbekistondagi
katag‘on siyosati nafaqat O‘zbekiston tarixchilari, qolaversa, xorij
tadqiqotchilarining ham diqqat markazidagi mavzulardan biri hisoblanadi.
XX asr 20-yillarining o‘rtalaridan boshlab totalitar jamiyatning
xususiyatlari tabora oshkora ko‘rina boshladi. Bu holat, ayniqsa, milliy
respublikalardagi rahbar xodimlarga munosabatda yaqqol namoyon bo‘ldi.
Qaror topgan ma’muriy-buyruqbozlik tizimi va uning rahbar o‘zagi
xisoblangan Butunittifoq kommunist (bolshevik)lar partiyasi - VKP(b) bu
paytga kelib yangi iqtisodiy siyosatdan butunlay yuz o‘girdi va «sotsializm
asoslari»ni qurishga jiddiy kirishdi.
Mustabid sovet rejimi o‘zgacha fikrlashga mutlako toqat qila olmas edi.
Lenin tomonidan allaqachon e’lon qilingan «Kim biz bilan birga bo‘lmasa, u
- dushmanimiz!» shiorini Stalin shafkatsizlik bilan amalga oshirishga
kirishdi. Sovet rejimi dastavval mavjud tuzumga muxolifatda turganlarga
qarshi qatag‘on siyosatini amalga oshirgan bo‘lsa, 30-yillardan boshlab o‘z
xalqiga nisbatan ommaviy terror qo‘lladi.
«Qatag‘on» va «repressiya» so‘zlari o‘zbek tilida bir xil ma’noda
ishlatiladi. Sovet hokimiyatining qatag‘on siyosati siyosiy, iqtisodiy va
ma’naviy-mafkuraviy sohalarda o‘tkazildi. Siyosiy qatag‘onlar qizil terror,
saylov huquqidan mahrum qilish, mehnat lashkarligiga olish, quloqlashtirish,
surgun, katta qirg‘in va deportatsiyalar; iqtisodiy qatag‘onlar soliq, majburiy
to‘lovlar, iqtisodiy faoliyatni cheklash shaklida bo‘lsa, ma’naviy-mafkuraviy
qatag‘onlar milliy, diniy qadriyatlarni cheklash, madaniy merosni yo‘q qilish,
senzura va boshqa shakllarda amalga oshirildi.
O‘zbekistondagi siyosiy qatag‘onlarning ildizlari Oktabr to‘ntarishidan
so‘ng hokimiyat tepasiga kelgan bolsheviklarning mafkuraviy qarashlari va
proletariat diktaturasi g‘oyalariga borib taqaladi. Bu muammoni nafaqat

tarixiy, mafkuraviy, balki huquqiy, falsafiy, ma’naviy va iqtisodiy jihatdan
tahlil qilganimizdagina uning tub mohiyatini anglash mumkin bo‘ladi.
Bolsheviklar «sinfiy diktatura», xususan, proletariat diktaturasi
tushunchasining mazmunini hokimiyat, zo‘ravonlik va har qanday
qonunchilik cheklovlaridan holi bo‘lgan uchta asosiy belgi orqali ochib
berganlar. «Diktatura degan ilmiy tushuncha, - deb yozadi V. Lenin 1920
yildagi «Diktatura haqidagi masala tarixiga doir» asarida, - hech bir narsa
bilan chegaralanmagan, hech qanday qonun, mutlaqo hech qanday qoidalar
bilan chegaralab qo‘yilmagan va bevosita zo‘rlikka tayanuvchi hokimiyatdan
iborat narsadir. «Diktatura» degan narsaning ma’nosi bundan boshqa narsa
emas». Davlat hokimiyatini bunday tushunish har qanday huquq va qonunlar
ustuvorligini inkor etdi, o‘zboshimchalikni davlat hayotining me’yoriga
aylantirdi, zo‘ravonlikni esa davlat siyosati darajasiga ko‘tardi.
V.I. Lenindan keyin bolsheviklar bosh mafkurachisi sifatida tan olingan
N.I.Buxarinning proletariat diktaturasiga «hokimiyatning sinfiy -qatag‘on
xarakterini eng qat’iy namoyon qiladigan davlat shakli» degan mulohazalari
qatag‘on siyosatining nazariy asosi bo‘lib xizmat qildi.
Ma’lumki, har kanday jamiyat turli ijtimoiy qatlamlar, sinflar, guruhlardan
tashkil topadi va ular turfa manfaatlar va intilishlarga ega bo‘ladi. Bu
manfaatlar va intilishlar g‘oyaviy-mafkuraviy karashlarda ifodalanadi. 1917
yil Oktabr to‘ntarishidan keyin shakllangan sovet jamiyatida bolsheviklar
partiyasi markscha-lenincha ta’limot asosida yuritgan siyosatida sinfiy
jihatdan bir tomonlama yondashuv hukmronlik qildi. Bolsheviklar bu sohada
o‘zlarining alohida qarashlari va nazariyasini yaratdi. Bularning barchasi
sovet qatag‘on siyosatining huquqiy bazasida o‘z qiyofasini topdi.
Sovet hokimiyatining dastlabki kunlaridanoq huquqiy jihatdan noaniq
bo‘lgan «aksilinqilobiy» deb nomlangan ayblov yuzaga keldi. Siyosiy
muxolifatga nisbatan sovet davlatining majburlov choralari keng qo‘llanila

boshlandi. Bolsheviklar doktrinasida «aksilinqilobga qarshi kurash» organi
nazarda tutilmagan bo‘lsa ham, sinfiy kurash nuqtai nazaridan va siyosiy
kuchlarning holatidan kelib chiqib, 1917 yil 7 dekabrda RSFSR XKS qoshida
aksilinqilob va sabotajga qarshi kurash bo‘yicha Butunrossiya favqulodda
komissiyasi (VCHK) tashkil qilindi. Keyinchalik, bu organning vakolatlari
kengayib, bolsheviklarning tom ma’nodagi «qilich va qalqon»iga aylanib
bordi. 1918 yil 21 fevralda VCHKga ishni sudda ko‘rmasdan turib jazo
chorasini belgilash huquqi, ya’ni nosudlov vakolati berildi. VCHK
yordamida bolsheviklar nafaqat sovet hokimiyatini saqlab qoldilar, balki
o‘zlarining mafkuraviy maqsadlari, proletariat diktaturasini o‘rnatishga ham
erishdilar.
1918 yil yozidan boshlab siyosiy sabablarga ko‘ra qatag‘onlar ommaviy
tus olib, ochiqdan-ochiq qizil terrorga aylandi. Bolsheviklar hokimiyatni
qo‘ldan chiqarishdan qo‘rqib, o‘z dushmanlariga nisbatan har qanday
noqonuniy vositalarni ishga soldilar. Vaziyat keskinlashib, bolsheviklar
ahvoli og‘irlashgan sari ularning shafqatsizligi ham ortib bordi.
«Qizil terror» atamasi birinchi marotaba 1918 yil 2 sentabrda VCHKning
idoraviy ahamiyatga ega bo‘lgan maxfiy direktivasida ko‘llanildi. Uch kun
o‘tib, 1918 yil 5 sentabrda RSFSR XKSning «Qizil terror to‘g‘risida» gi
dekreti qabul qilindi. 1918 yil 10 sentabrda «Izvestiya» gazetasida e’lon
qilingan mazkur dekret ommaviy qatag‘onlarning «qonuniy» asosini
belgilagan hamda siyosiy terrorni rasman e’tirof etgan birinchi huquqiy-
me’yoriy hujjat hisoblanadi.
1922 yil 6 fevralda Butunrossiya Markaziy Ijroiya Komiteti qarori bilan
VCHK tugatilib, uning vazifalari Ichki ishlar xalq komissarligi (NKVD)ga
yuklatildi. Shu qaror bilan NKVD qoshida Davlat siyosiy idorasi (GPU),
joylarda esa uning siyosiy bo‘limlari tashkil etildi. GPUga zaruriyat
tug‘ilganda tintuv o‘tkazish va hibsga olish vakolatlari ham berildi. 1922 yil

16 oktabrda Butunrossiya Sovetlari Markaziy Ijroiya Komiteti jinoiy va
fuqarolik ishlarini faqat sud tartibida ko‘rish tamoyiliga zid ravishda GPUga
«otib o‘ldirishgacha bo‘lgan nosudlov jazosini qo‘llash huquqi»ni berdi.
Sovet Ittifoqi tashkil topgandan so‘ng «ittifoqdosh respublikalarning
siyosiy va iqtisodiy aksilinqilobga qarshi inqilobiy kurashini birlashtirish
maqsadida» 1923 yil 6 iyulda SSSR MIKning 2-sessiyasida SSSR XKS
qoshida Birlashgan Davlat siyosiy boshqarmasi (OGPU) tashkil etildi. OGPU
ittifoqdosh respublikalar XKS qoshidagi GPUning mahalliy organlari
faoliyatiga rahbarlik qilgan. SSSR MIK 1923 yil 15 noyabrda tasdiqlagan
«Birlashgan Davlat siyosiy boshqarmasi va uning organlari haqidagi
Nizom»ga muvofiq OGPUning Butunittifoq miqyosidagi huquqiy maqomi
belgilandi.
1924 yilga kelib, bolsheviklarning 1917 - 1920 yillardagi jamiyatni
rivojlantirish haqidagi rasmiy qarashlari o‘z ahamiyatini yo‘qotdi. Marksizm-
leninizm nazariyasidagi sotsializmning kapitalizmdan afzalligi to‘g‘risidagi,
hayotni tubdan o‘zgartirib yuborishga qodir ijtimoiy tuzum haqidagi fikrlarni
bolsheviklar zo‘r berib asoslashga urindilar. Haqiqiy voqelik esa moddiy
boyliklarni bir tekis taqsimlash, ishlab chiqarish vositalarining
umumiylashtirilishi, xususiy mulkning bekor qilinishi, bozor
munosabatlaridan voz kechish siyosati mavjud ziddiyatlarni yanada
kuchaytirganligidan dalolat berar edi.
XX asrning 20-yillarida O‘zbekistonda ro‘y bergan tarixiy voqealar
rivojiga Ittifoq markazidagi siyosiy jarayonlarning ta’siri kuchli bo‘ldi.
«Proletariat dohiysi» V. Leninning vafotidan so‘ng vorislikka da’vogarlar
I.Stalin, L.Trotskiy, G.Zinovev, L.Kamenev, N.Buxarin va boshqa sovet-
partiya rahbarlari o‘rtasidagi siyosiy kurash keskinlashdi. Jamiyatni
rivojlantirish va taraqqiyot yo‘lini tanlashdagi turli qarama-qarshi fikrlar
murosasiz ziddiyatga aylandi. Aynan shu ziddiyatlar zamiridagi siyosiy fikr

talashuvlari bahs-munozara doirasidan chiqib, amaliy qiyofa kasb etdi va
stalincha qatag‘on siyosati shakllanib bordi.
Sovet davlatining yakka hukmroniga aylangan Stalinning «Sotsializm
mustahkamlanib borgan sari sinfiy dushman qarshiligi ham shunchalik
kuchayib boradi» degan g‘oyasi yangi nazariy qarash sifatida ilgari surildi.
Bu o‘rinda Stalinning fikrlari attraktor (jalb qiluvchi) vazifasini bajardi.
Muqobil g‘oya bilan chiqqan partiya va sovet arboblarining e’tirozlari
inobatga olinmadi. Beqarorlik, tartibsizliklarni bartaraf etishning bir qancha
muqobil yo‘llari bo‘lishiga qaramay, bolsheviklar o‘zlarining siyosiy
maqsadlariga erishishning eng yaqin, qulay va o‘ta shafqatsiz usuli bo‘lgan
siyosiy qatag‘on yo‘lidan bordilar. Ijtimoiy hamkorlikka emas, aksincha,
kommunistik mafkura ta’sirida murosasizlikka asoslangan bu g‘oya ommaviy
qatag‘onlarga asos bo‘ldi.
Mamlakat markazida shakllangan stalincha totalitar tuzum barcha milliy
sovet respublikalari kabi O‘zbekiston SSRdagi hokimiyat boshqaruvining
hamma bo‘g‘inlarini to‘liq bo‘ysundirdi. VKP(b)ning qabul qiladigan har
qanday qaroru farmoyishlari, ko‘rsatmalar O‘zbekiston Kompartiyasi va
uning barcha partiya tashkilotlari tomonidan bajarilishi majburiy va shart
qilib qo‘yildi.
XX asrning 20 - 30-yillarida O‘zbekistonda siyosiy qatag‘onlar ob’ektga
yo‘naltirilishi bo‘yicha ayrim shaxs yoki butun ijtimoiy guruhga qaratildi.
O‘zbek qishloqlarida katta nufuzga ega bo‘lgan boy dehqonlar, ruhoniylar va
boshqa mulkdorlar bilan bir qatorda, kolxoz tuzumi va sovet hokimiyatining
boshqa agrar sohadagi tadbirlariga ochiq-oshkora qarshi chiqqan kambag‘al
va o‘rtahollarga nisbatan ham qo‘llanildi.
Siyosiy qatag‘onlar qo‘llanilish xususiyatiga ko‘ra, mo‘’tadil va shafqatsiz
bo‘ldi. Mo‘’tadilda shaxsning hayoti va sog‘lig‘iga xavf tug‘dirmaydigan

darajada ma’muriy tartibda ruhiy bosim o‘tkazildi. Shafqatsizlikda esa
qatag‘on qilinuvchi ozodlikdan mahrum etildi yoki jismonan yo‘q qilindi.
Siyosiy qatag‘onlar qo‘llanilishiga ko‘ra, yakka va ommaviy turga
bo‘lindi. Bolshevistik rejim va uning agrar siyosatiga qarshi faol qarshilik
qilayotgan ayrim shaxslar yoki barcha ishtirokchilar ommaviy qatag‘on
qilindi.
Siyosiy qatag‘onlar ko‘zlangan maqsadi bo‘yicha profilaktik va jazolash
turlariga bo‘lindi. Xullas, qatag‘on sovet hokimiyatiga xavf tug‘dirishi
mumkin bo‘lgan ayrim shaxslar va ijtimoiy guruhlarning u yoki bu
harakatlarining oldini olish maqsadida o‘tkazildi hamda sovet hokimiyatiga
qarshi chiqishlarni shafqatsizlik bilan bostirishga va uni jazolashga qaratildi.
Siyosiy qatag‘on funksiyalari ijtimoiy tabiatiga ko‘ra ikki guruhga - butun
jamiyatga va muayyan shaxsga yo‘naltirildi. Birinchisida sovet jamiyatining
ma’naviy hayoti va erkinligiga kuchli bosim o‘tkazish orqali qishloqda
ijtimoiy qo‘rquv, majburiy itoatkorlik yuzaga keltirildi. Mehnatga yoki
boshqa faoliyatga noiqtisodiy majburlov kuchaydi, zo‘ravonlik mehnatni
tashkil etishning asosiy omiliga aylandi. Jamiyatning barqarorligiga xavf
tug‘dirishi mumkin bo‘lgan g‘oyalar, hatti-harakatlar ustidan nazorat
o‘rnatildi. Ijtimoiy guruhlar o‘rtasida o‘zaro adovat qo‘zg‘atildi, bir-biriga
dushmanlik kayfiyati kuchaytirildi. Jamiyat axloqining buzilishi, milliy va
diniy qadriyatlar inqirozi, ommaning ruhiy zo‘riqishi va ijtimoiy qo‘rquvning
yoyilishiga olib keldi.
Ikkinchisi, ya’ni shaxsga yo‘naltirilgan siyosiy qatag‘onlar qishloq
axolisini bolsheviklarning mavjud siyosiy rejimiga moslashishga majbur
qildi. Dehqonlar turli cheklash va qistovlardan, ta’qibdan xalos bo‘lish uchun
bolshevistik siyosiy rejimning talablariga moslashishga majbur bo‘ldilar.
Sotsializm g‘oyalari, shiorlari va nazariyasiga ishonch bog‘ladilar. Keng xalq
ommasi ongi va tafakkuriga ta’sir o‘tkazuvchi barcha mavjud usullar,

vositalar orqali marksizm-leninizm g‘oyalari singdirib borildi. Rasmiy
kommunistik mafkura aqliy faoliyat va ijod erkinligini cheklagan holda
informatsion vakuum hosil qildi. Turli ijtimoiy guruhlar yakdilligi va olomon
hamfikrliligini qaror toptirish amaliyoti qo‘llanildi.
Mafkuraviy bosim o‘tkazish maqsadida jamiyatda sun’iy tarzda
«mushtumzo‘r», «xalq dushmani», «zararkunanda» obrazlari shakllantirildi.
Siyosiy qatag‘on ob’ekti bo‘lgan boy dehqonlar, mulkdorlar, ishbilarmon,
tadbirkor va boshqalarga nisbatan salbiy munosabat hamda ularga zarar
yetkazishga intilish kayfiyati yuzaga keldi. Bu yillarda «biznikilar - yot
unsurlar» atamalarining keng ko‘lamda qo‘llanilishi shaxsiy
munosabatlardagi ziddiyatlarni kuchaytirishning yorqin ifodasi bo‘ldi.
«Biznikilar» deb hisoblangan bolsheviklar tomonidan «yot unsur»ga nisbatan
qo‘llanilgan zo‘ravonliklarni adolatli chora sifatida asoslashga xizmat qildi.
Shu o‘rinda «haqsizlar», ya’ni saylov huquqidan mahrum qilinganlar
masalasiga alohida to‘xtalib o‘tish lozim. Chunki sovet hokimiyati
tomonidan kollektivlashtirish jarayonida eng ko‘p qo‘llangan qatag‘on shakli
aholining ayrim qatlamlarini saylov huquqidan mahrum qilish siyosati va
amaliyoti bo‘ldi.
Saylov demokratiyaning asosiy belgilaridan biri sifatida xalqning o‘ziga
tegishli davlat hokimiyatini bevosita amalga oshirish shakli bo‘lib, ayni
vaqtda xalq vakillariga saylovlar yo‘li bilan barcha darajadagi davlat
organlari va o‘zini o‘zi boshqarish organlariga shu hokimiyatni amalga
oshirish vakolatini beradi.
XX asrning 20 - 30-yillaridagi o‘zbek tilidagi rasmiy hujjatlar, yuridik
adabiyotlar va turli matbuot materiallarida saylov huquqidan mahrum
qilinganlar «sho‘roga haqsizlar», «huquqdan mahrumlar», «xaqsizlar» deb
yuritilgan. Saylov huquqidan mahrum qilish sovet hokimiyatining eng
ommaviy siyosiy cheklash usuli hisoblanib, uning huquqiy asosi

Butunrossiya Sovetlarining 1918 yil 10 iyuldagi V s’ezdida qabul qilingan
Konstitutsiyasi hisoblanadi.
1927 yildagi O‘zbekiston SSR Konstitutsiyasida saylash va saylanish
huquqi «Sho‘roga saylash to‘g‘risida»gi 6-bo‘limining 13-bobi 92 - 93-
moddalarida belgilangan. O‘zbekiston SSR MIQning 1927 yil 12 dekabrdagi
«Sho‘rolarga saylovlar to‘g‘risida dasturilamal»ida esa saylov huquqidan
foydalanmaydiganlarga tavsif berilgan. Unga ko‘ra, foyda olish maqsadida
yollanma mehnatdan foydalanuvchi, mehnatsiz topilgan daromadlar
(sarmoyadan kelgan foizlarga, savdo korxonalaridan kelgan daromadga,
mulkdan kelgan unumlar) hisobiga yashovchilar, savdogarlar, diniy
xizmatchilar, sobiq mirshablar va boshqa toifadagilar qonun bo‘yicha saylov
huquqidan mahrum qilinishi ko‘rsatilgan.
Keyinchalik, dasturilamalga mamlakatdagi siyosiy vaziyatga qarab sovet
hokimiyati olib borayotgan tadbirlarga nisbatan norozilik kayfiyatida
bo‘lganlarni yo‘q qilish maqsadida ayrim o‘zgartirishlar va sharhlar kiritilib
borildi.
Samarqandda 1929 yilda 18 yoshga to‘lgan saylovchilarning soni 86 981
kishini tashkil etgan bo‘lib, shundan 8772 kishi saylov hukuqidan mahrum
qilingan. Bu saylovchilar umumiy sonining 11,2 foizini tashkil etadi. Saylov
huquqidan mahrum qilinganlardan 471 nafari tadbirkorlar va 419 nafari
mehnatsiz daromad hisobiga yashayotganlar deb topilgan, 621 nafari imomlar
va boshqa ruhoniylar, 4464 nafari savdo-sotiq bilan shug‘ullanuvchilar, 150
nafari sobiq mirshablar hamda Rossiya imperiyasi hukumati va amirning
amaldorlari bo‘lgan.
1920 yillardagi sovet saylov qonunchiligida huquqdan mahrum qilishda
aholining ijtimoiy kelib chiqishiga alohida e’tibor qaratilgan. Buxoro amirlari
va Xiva xonlarining oila a’zolari, amir va xon hukumatlari amaldorlari,
chunonchi, dahboshi, mirzaboshi, qo‘rboshi, jevachi, qorovulboshi, miroxo‘r,

to‘qsoba, beklar, biy dodhoh, inoq, parvonachi, devonbegi, biy qo‘shbegi,
qo‘shbegi, otaliq, og‘alik, eshik og‘asi, kozikalon, raisi kalon, mirshab,
zakotchi, udaychi, qozi, biy qo‘rg‘onbegi, hakim, xazinachi, shabgar,
yuzboshi, sarkarda, to‘pchiboshi, lashkarboshi, jallod, zindonboshi,
amlokdor, qulli qo‘shbegi, miripoyon (zakotchi), darvozaboni ark,
yasovulboshi, qoriboshi, amir tarafidan tayinlangan oqsoqollar, to‘pchiboshi-
askar, mingboshi; xonlar va ularning oila-xonadon a’zolari, xonlikni idora
qilishga to‘g‘ridan-to‘g‘ri munosabatda bo‘lgan bek xo‘jalar, vaziri
mehtarlar, devonbegi, eshik og‘asi hamda xonlikni idora qilishga to‘g‘ridan-
to‘g‘ri munosabatda bo‘lgan oilaning a’zolari, mirshablar va mirshab
boshliqlari, xonning marhamlari, mushriblar, katta ariqlarga xon tarafidan
tayinlangan miroblar, xon mahkamasining bosh devonlari, mirzaboshilar,
xonning oqsoqollari, volostnoylar, Madrasa mutavallilari va boshqalar saylov
huquqidan mahrum qilinishi belgilangan.
1929 yil oxiriga kelib, Sovet Ittifoqida qishloq ho‘jaligini yoppasiga
kollektivlashtirish jadallashdi. Qishloq aholisining sovet xokimiyatining
agrar siyosati va amaliyotiga qarshi chiqishlarida «Xaksizlar hukuqi
tiklansin», «Haqsizlar ro‘yxati yo‘q qilinsin», «Sho‘rolarga qayta saylov
o‘tkazilsin» degan talablar juda ko‘p bo‘lgan. Bu hol nafaqat sovetlarning
majburiy kollektivlashtirish siyosatiga, balki fuqarolik va siyosiy
huquqlardan cheklash siyosatiga nisbatan ham norozilik ifodasi edi. Qishloq
xo‘jaligini yoppasiga kollektivlashtirish jarayonida saylov qonunchiligining
buzilish holatlari ko‘paydi. Kollektivlashtirish jarayonidagi ixtiyoriylik
tamoyili qo‘pol ravishda buzilib, qonunbuzarlik, zo‘ravonlik avj oldi. O‘z
yeridan, mol-mulkidan ajralishni istamagan, kollektivlashtirishga qarshi
bo‘lgan qishloq aholisining ishbilarmon, tadbirkor va siyosiy jihatdan faol
qismiga nisbatan soliq va kredit (qarz) siyosatidagi cheklovlar, suvdan
mahrum qilish choralari bilan bir qatorda, saylov huquqidan mahrum qilish,

mol-mulkini musodara qilib, butun oilasi bilan majburiy ko‘chirish siyosati
amalga oshirildi.
«Sho‘rolarga saylovlar to‘g‘risida dasturilamal»da dehqonlarni saylov
huquqidan mahrum qiladigan iqtisodiy jihatlar ta’riflangan bo‘lsa-da,
yoppasiga kollektivlashtirish rayonlarida quloq xo‘jaliklarini belgilashda
aynan shu ko‘rsatkichlar hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ldi. O‘zSSR
XKSning 1930 yil 6 apreldagi «Mehnat to‘g‘risidagi qonun kodeksi tatbiq
etilishi lozim bo‘lgan quloq xo‘jaliklarining belgilari va ularni hisobga olish
tartibi» to‘g‘risidagi qarorida «quloq» qilinadigan dehqon xo‘jaliklarining
belgilari ko‘rsatildi. Ammo amaliyotda qo‘llash jarayonida qarordagi
me’yorlar buzib talqin qilindi. Kolxoz tuzumiga qarshi bo‘lgan o‘rtahol va
kambag‘al dehqonlar ham saylov huquqidan mahrum qilinib, quloq qilinishi
odatiy holga aylandi.
Saylov huquqidan mahrum qilinganlar nafaqat siyosiy, balki fuqarolik
huquqlaridan ham mahrum qilindilar. Ular ish joylaridan bo‘shatildilar,
kasaba uyushmalari va kolxozlarga a’zolikka qabul qilinmadilar, tovar va
oziq-ovqat maxsulotlari olish kartochkalari berilmadi, biron-bir lavozimga
tayinlanishi yoki oliy va o‘rta maxsus bilim yurtiga o‘qishga kirishi mumkin
bo‘lmadi.
Bu davrda O‘zbekiston qishloqlari aholisining sovet hokimiyatining agrar
siyosati va amaliyotiga qarshi norozilik chiqishlari va g‘alayonlari natijasida
siyosiy vaziyat o‘ta keskinlashdi. Hatto jamiyat ijtimoiy hayotidan nohaq
chetlashtirishlarga norozilik belgisi sifatida o‘z joniga suiqasd qilish holatlari
ham yuz berdi. OGPU ma’lumotlarida Qo‘qon rayonidagi Tandir qishlog‘ida
saylov huquqidan mahrum qilingan fuqaro kolxozga qabul qilinmaganligi
uchun o‘zini pichoqlab o‘ldirmoqchi bo‘lgan holatlar qayd qilingan.
O‘zSSR MIQ 1930 yil 9 aprelda «Fuqarolarni saylov huquqidan mahrum
qilish ishida yo‘l qo‘yilgan xatolarni tuzatish to‘g‘risida» qaror qabul qildi6.

Qaror asosida tuzilgan komissiyalarning tekshirishlari natijasida «huquqsizlar
ro‘yxati»ni tuzishdagi qonun buzilishlari aniqlanib, bu ro‘yxatlarning
ko‘pchiligi bekor qilindi. Ammo joylarda o‘zboshimchalik davom etdi,
shaxsiy adovat natijasida fuqarolik va siyosiy huquqlarni cheklash
amaliyotini yo‘qotishning samarali mexanizmi ishlab chiqilmadi.
1931 yil avgust oyidan «quloq» oilalari O‘rta Osiyo respublikalaridan
Ukraina, Shimoliy Kavkaz, keyinchalik Shimoliy Qozog‘istonga surgun
qilina boshlandi. Surgun qilinganlarning ko‘pchiligini «sovet hokimiyatiga
haqsizlar» (saylov huquqidan mahrum qilinganlar) tashkil etgan bo‘lib,
ularning aksariyati fojiali qismatni boshidan kechirdilar.
Huquqbuzarliklardan norozilarning saylov huquqini tiklash haqidagi
talablari Ittifoq mikyosida keng tus oldi. VKP(b) va sovet hukumati bu
masalani qayta ko‘rib chiqishga majbur bo‘ldi. 1936 yil 5 dekabrdagi SSSR
Konstitutsiyasining 135-moddasiga asosan barcha haqsizlarning saylov
huquqlari tiklandi.
Stalincha ma’muriy buyruqbozlik tizimi O‘zbekiston SSRning mahalliy
rahbariyati tomonidan respublikaning iqtisodiy, xo‘jalik, madaniy-ma’naviy
hayotiga oid biror-bir masala va muammoni mustaqil tarzda hal etishiga yo‘l
qo‘ymadi. Aksincha, mahalliy kadrlar faoliyati muntazam kuzatilib, qat’iy
nazorat ostiga olindi. O‘z yurti va xalqining milliy manfaatlarini himoya qilib
chiqqan yurt fidoyilari og‘machilik va buzg‘unchilikda ayblanib, millatchi va
aksilinqilobchi singari asossiz bo‘htonlar bilan ayblandilar.
XX asr 20-yillarining ikkinchi yarmi va 30-yillar boshlarida O‘zbekiston
SSRda «o‘n sakkizlar guruhi» (A.Hojiboyev, N.Qoriyev, I.Xidiraliyev,
M.Saidjonov, A.Mukomilov, R.Rafiqov, B.Maqsumov, R.Rahimboboyev,
I.Bozorboyev, 3.Hasanov, M.Karimjonov, M.O‘runxo‘jayev, R.Muzaffarov,
U.Ashurov, O.Maqsumov, H.Eshonov, A.Zokiriy, N.Shirinov),
«inog‘omovchilik» (R.Inog‘omov va boshq.), «qosimovchilik» (S.Qosimov,

B.Sharipov va boshq.), «badriddinovchilik» (Sh.Badriddinov va boshq.),
«milliy ittihodchilar» va «milliy istiqlolchilar» (Munavvar Qori
Abdurashidxonov boshchiligidagi 87 kishi), «narkompros ishi» (Botu,
Mannon Ramziy va boshq.), «botir gapchilar» (Ashurali Zohiriy
boshchiligidagi 19 kishi) va hokazo kabi siyosiy ishlar to‘qilishi natijasida
o‘zbek xalqining ko‘plab yetuk farzandlari qatag‘on qilindi. XX asrning 30-
yillari boshida ulamolar, ruhoniylar va dindorlarni ta’qib qilish ham
kuchaydi. Bu davrda partiya saflarini tez-tez tozalab turish siyosiy
kampaniyaga aylandi. 1929 - 1930 yillarda o‘tkazilgan navbatdagi partiya
saflarini «tozalash» kampaniyasi natijasida O‘zbekiston Kompartiyasi
a’zolarining 25,6 foizi firqadan chiqarildi.

Adabiyotlar
1.
Karimov I.A. O’zbekiston – bozor munosabatlariga o’tishning o’ziga xos yo’li. Toshkent.
«O’zbekiston», 1993.
2.
Karimov I.A. O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li. Asarlar. 1 jild. Toshkent.
«O’zbekiston», 1996.
3.
Karimov I.A. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida... Toshkent. «O’zbekiston», 1997.
4.
Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. Toshkent. «O’zbekiston», 1998.
5.
Karimov I.A. Barkamol avlod orzusi. Toshkent. «O’zbekiston», 1999.
6.
Karimov I.A. O’zbekiston XXI asrga intilmoqda. Toshkent. «O’zbekiston», 1999.
7.
Karimov I.A. O’zbekiston demokratik islohotlarni chuqurlashtirish yo’lida. O’z R 1
chaqiriq Oliy Kengashining VI-sessiyasida so’zlagan ma’ruzasi. T., 1996.
8.
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. Toshkent. «O’zbekiston», 1992.
9.
N. Jo’rayev. Prezident Vatan va millat timsoli. «Muloqot», 1-son 2000 yil.
10.
Vatan tuyg’usi. Toshkent. «O’zbekiston», 1996.
11.
Davlat, jamiyat, oila va yoshlar tarbiyasi muammolari. Toshkent. «O’zbekiston», 1997.

O‘zbekistonda mustabid tuzumning 30 yillaridagi qatag‘onlik siyosati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish