Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 6.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘zbekistonda mustaqillik yillarida fuqarolik jamiyati nazoratining shakllanishi

Купить
O ‘ ZBEKISTONDA MUSTAQILLIK YILLARIDA FUQAROLIK JAMIYATI NAZORATI NING SHAKLLANISHI M U N D A R I J A KIRISH ............................................................................................................4 I BOB . MUSTAQILLIK YILLARIDA O‘ZBEKISTONDA DEMOKRATIK TARAQQIYOT YO‘LINING TANLANISHI. 1.1. Taraqqiyotning o‘zbek modeli va m amlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasida fuqarolik jamiyati nazoratini shakllantirish masalalari . .................... ............................................................................. 13 1.2. Harakatlar strategiyasi va Yangi O‘zbekiston strategiyasida fuqarolik jamiyati nazorat i takomillashtirilishi... ............................................................. 27 II BOB . O ‘ ZBEKISTONDA FUQAROLIK JAMIYATI NAZORATI SHAKLLANISHIDA SIYOSIY PARTIYA VA MAHALLA INSTITUTINING O‘RNI . 2.1. Fuqarolik jamiyati nazoratida siyo s iy partiyalar nazoratining o ‘ rni ... …… …………………………………………………………………... 39 2.2. Mahalla instituti nazorati fuqarolik jamiyati nazoratining muhim vositasi....... ....................................................................................................... 52 III BOB . FUQAROLIK JAMIYATI NAZORATINI AMALGA OSHIRISHGA TO‘SIQLAR VA ULARNI BARTARAF QILISHGA XIZMAT QILAYOTGAN OMILLAR. 3.1. Fuqarolik jamiyati nazoratini samarali tashkil qilish borasidagi muammolar... ................................................................................................... 64 3.2. F uqarolik jamiyati nazorati ni samarali tashkil qilishga xizmat qiluvchi omillar ........ .....................................................................................................72 Х ULOSA ... ..................................................................................................... 78 F OYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ..................... ..........82 1 K IRISH Dissertatsiya mavzusining asoslanishi va dolzarbligi . Insonda ijtimoiy ong shakllanganidan boshlab baxtli hayotni ta’minlaydigan adolatli jamiyatni orzu qilib va bunday jamiyatni qurishni davlat bilan bog‘liq deb hisoblab kelmoqda. Davlat odamlarga ular orzu qilayotgan baxtli hayotni va’da qilgan va baxtli hayotni ta’minlashi uchun, eng avvalo, jamiyatda adolatli ijtimoiy tartib o‘rnatishga harakat qilgan. Chunki odamlar orzu qilayotgan baxtli hayot taraqqiyotga, taraqqiyot esa ijtimoiy tartibga bog‘liq bo‘lgan. Ijtimoiy tartibni o‘rnatish ehtiyoji nazorat faoliyatiga bo‘lgan ehtiyojni keltirib chiqargan. Buning uchun esa ijtimoiy tartibni o‘rnatishga qodir bo‘lgan nazorat tizimi shakllangan bo‘lishi kerak, chunki adolatli ijtimoiy tartibning o‘rnatilishi kuchli nazorat faoliyatiga bog‘liq. O‘zbekiston mamlakatining taraqqiyoti va bosh maqsadimiz bo‘lgan ozod, obod va farovon jamiyat qurish, eng avvalo, jamiyatda tartib o‘rnatilishiga bog‘liq. Jamiyat taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy tartibni o‘rnatish masalasi barcha vaqtlarda donishmandlarni o‘ylantirib kelgan eng dolzarb va eng murakkab muammo bo‘lgan va bugungi kunda ham shunday bo‘lib qolmoqda. Bunday ijtimoiy tartibning o‘rnatilishi esa nazorat faoliyatini tizimli xarakterda bo‘lishiga bog‘liqdir. Nazorat tizimi ikkita asosiy elementdan ya’ni yuqoridan davlat va quyidan jamiyat nazoratidan tashkil topadi. Nazorat tizimini samarali bo‘lishida quyidan bo‘lgan jamiyat nazorati muhim rol o‘ynaydi. Jamiyat nazoratining kuchliligi esa fuqarolik jamiyati instituti bo‘lgan jamoatchilik nazoratining kuchliligi bilan belgilanadi. Kuchli davlatdan kuchli fuqarolik jamiyatiga o‘tib borayotgan O‘zbekistonda fuqarolik jamiyati nazoratini shakllantirish muammolari mustaqillik davri zamonasining eng dolzarb va ustuvor vazifalaridan bo‘lib hisoblanadi. Nazorat masalalarining muhimligi fuqarolik jamiyati mohiyatidan kelib chiqadi, chunki 2 nazorat faoliyati fuqarolik jamiyatining asosiy funksiyasi hisoblanadi. Ma’lumki, mamlakat davlat va jamiyatdan iborat bo‘lib, davlatning asosiy vazifasi xilma-xil ehtiyoj va manfaatlarga ega bo‘lgan kishilar jamiyatini murosaga solish, kelishtirish va jipslashtirish orqali taraqqiyot sari yetaklashdan iborat bo‘lsa, jamiyatning asosiy vazifasi esa, jamiyat taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy tartibni o‘rnatishda davlatga hamkor va sherik sifatida ishtirok etishdan iborat. Fuqarolik jamiyati nazoratini shakllanishi masalalarini o‘rganish zamonamiz mohiyati bo‘lgan “Kuchli davlatdan-kuchli fuqarolik jamiyati sari” tamoyili asosida ishlab chiqilgan “2022-2026 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning yettita ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Taraqqiyot strategiyasi” bilan bog‘liqligi mavzuning dolzarbligini ko‘rsatib turibdi. Chunki Taraqqiyot strategiyasida belgilab berilgan ustuvor vazifalar, jumladan, demokratlashtirish jarayonini chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini kuchli qilish masalalari nazorat faoliyatini takomillashtirish bilan bog‘liq. Demokratiya deganda hokimiyat xalq tomonidan shakllantirilishi va nazorat qilinishi tushuniladi. Nazorat esa fuqarolik jamiyatining asosiy funksiyasi hisoblanadi. Demokratlashtirish va fuqarolik jamiyatini kuchli qilish jarayoni jamoatchilik nazorati faoliyatiga doir tadqiqot olib borish zaruriyatini keltirib chiqaradi. O‘zbekiston Respublikasining mustaqil taraqqiyot yo‘liga kirishi, taraqqiyotning o‘zbek modelini ishlab chiqish va unga erishishning demokratik tamoyillarini shakllantirish zaruriyati nazorat faoliyatiga doir bilimni beradigan fanlarga ehtiyojni kuchaytirdi. Totalitar tuzum davrida ijtimoiy-siyosiy fanlarga e’tibor qilmaslik oqibatida jamiyatning siyosiy madaniyati zamon talablariga javob bermaydigan bo‘lib qoldi. Shuning uchun mustaqillik yillarida ijtimoiy- siyosiy fanlarga e’tibor kuchayib, zamonamiz mohiyati bo‘lgan “Kuchli davlatdan - kuchli fuqarolik jamiyati sari” konsepsiyasini amalga oshirishga xizmat qiladigan siyosiy mavzudagi, jumladan, demokratiya va fuqarolik jamiyatiga doir ilmiy izlanishlar ko‘paya boshladi. Bunda asosiy e’tibor demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini shakllantirish va 3 rivojlantirishning qonuniyatlarini o‘rganishga qaratilmoqda. Kuchli davlatdan - kuchli fuqarolik jamiyatiga o‘tish zamonamiz mohiyati bo‘lganligi uchun ushbu konsepsiyaga bag‘ishlangan ilmiy izlanishlar respublikada olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlarning ustuvor yo‘nalishlari bo‘lib hisoblanadi. “Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda fuqarolik jamiyati nazoratini shakllanishi” mavzusidagi ilmiy izlanish Taraqqiyot strategiyasida belgilab berilgan ustuvor vazifalarni bajarishda ilmiy shart – sharoit yaratishga qaratilgani bilan respublikamizda olib borilayotgan ilmiy-tadqiqot ishlarining ustuvor yo‘nalishlariga to‘liq mos keladi. Jamoatchilik nazoratini rolini oshirish orqali fuqarolik jamiyatini rivojlantirish muammosi tarix fanining hozirgi kundagi ilmiy-tadqiqot ishlarining asosiy ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib hisoblanadi. “Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda fuqarolik jamiyati nazoratini shakllanishi” mavzusidagi ilmiy izlanish kuchli fuqarolik jamiyatining shakllanishiga bog‘liq ekanligi, uning respublikamizda olib borilayotgan ilmiy – tadqiqot ishlarining ustuvor yo‘nalishlariga mosligini aniq ko‘rsatib turibdi. Tadqiqotning obyekti. Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda fuqarolik jamiyati nazoratini shakllanishi tarixiy jarayoni. Tadqiqotning predmeti. Fuqarolik jamiyati nazoratini shakllanishi masalalarini tarixiy tahlil qilishdan ya’ni nazoratni shakllanishi, rivojlanishi va bugungi kundagi holatini ochib berishdan iborat. Tadqiqotning maqsadi. Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda fuqarolik jamiyati nazorati shakllanishi jarayonini tarixiy tahlil qilish asosida uni samarali qilishga to‘siq bo‘lgan sabablarni aniqlash va ularni bartaraf qilish borasida ilmiy jihatdan asoslab berilgan takliflar ishlab chiqish tadqiqotning maqsadi bo‘lib hisoblanadi. Tadqiqotning vazifalari. Tadqiqotni amalga oshirishda quyidagilar asosiy vazifalar hisoblanadi: - jamiyat taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy tartibni o‘rnatishda fuqarolik jamiyatining nazorat funksiyasining o‘rnini ko‘rsatib berish 4 - fuqarolik jamiyati va jamoatchilik nazorati o‘rtasidagi bog‘lanishni ya’ni qonuniyatni ochib berish; - insoniyat jamiyati nazoratga muhtoj ekanligini anglab olish, nazorat va nazorat tizimi tushunchalarining ta’rifini berish; - siyosiy partiyalar, deputatlar korpusi va mahalla instituti nazoratidan iborat bo‘lgan tizimining strukturasini ishlab chiqish; - nazorat tizimi qanday elementlardan iborat ekanligi va ular o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ochib berish; - nazoratning asosiy ob’yekti huquq va axloq me’yorlariga rioya qilish ekanligini asoslab berish; - jamoatchilik nazoratini samarali qilishda fuqarolik madaniyatini o‘rnini ko‘rsatib berish; - kuchli fuqarolik jamiyati institutlarini shakllantirishda siyosiy madaniyatni ahamiyatini ochib berish; - jamoatchilik nazoratini samarali qilishda nazorat faoliyatiga doir bilimning muhimligini asoslab berish; - jamoatchilik nazoratini kuchaytirishga xizmat qiladigan ichki nazoratni ta’minlaydigan, insonni o‘z ustidan bo‘lgan hokimiyatini shakllantiradigan omillarni ishlab chiqish va boshqalar. Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Totalitar tuzumdan demokratik taraqqiyot yo‘liga o‘tgan mustaqil O‘zbekistonda fuqarolik jamiyatini shakllanishi va rivojlanishiga bag‘ishlangan izlanish o‘zining yangiligi bilan ajralib turadi. Fuqarolik jamiyati nazoratini shakllanishi masalalarini tadqiq qilish orqali jamoatchilik nazorati bilan fuqarolik jamiyati o‘rtasidagi bog‘liqlikni ochib berish kutilayotgan ilmiy yangilik bo‘lib hisoblanadi. Bundan tashqari izlanishdan kutilayotgan ilmiy yangiliklarga quyidagilar kiradi: 1. Fuqarolik jamiyatining nazorat funksiyasini amalga oshirishda bilim va ma’naviyatga (ayniqsa ma’naviyatga) ehtiyojning kuchayishini aniqlash; 5 2. Jamiyat taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy tartibning o‘rnatilishi uchun faqat davlat nazorati yetarli emasligini va buning uchun jamiyat ham nazoratda ishtirok etishi kerakligini asoslab berish; 3. Mamlakatimizda fuqarolik jamiyatini shakllanishining sharqona o‘ziga xosligining asosiy jihati ya’ni jamoaviylik tuyg‘usi, kuchli davlatga bo‘lgan ehtiyojni kuchaytirishini ko‘rsatish; 4. Fuqarolik jamiyati nazorati nazorat tizimining tarkibiy qismi ekanligini ko‘rsatish; 5. Nazorat tizimining strukturasini ishlab chiqish; 6. Nazoratning manbai har bir odamning ichki nazorati ekanligi va u ma’naviyat orqaligina shakllanishini ochib berish; 7. Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlarining qonunga rioya qilishi ustidan jamiyat nazoratining mexanizmini yaratish; 8. Nazorat tizimining samarali ishlashiga to‘siq bo‘lgan befarqlik kayfiyatining sabablarini topish va daxldorlik hissini shakllantirish omillarini aniqlash; 9. Davlat va fuqarolik jamiyati nazoratidan iborat bo‘lgan nazorat tizimining samarali ishlab turishini ta’minlaydigan mexanizmni shakllantirishga doir ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqish kabilar. Tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari . Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda shakllanayotgan fuqarolik jamiyati nazoratini yanada samarali qilish jamiyatni demokratiya va fuqarolik jamiyati sharoitida yashashga qodir qilib tarbiyalashga bog‘liq. Buning uchun jamiyatga demokratiya va fuqarolik jamiyati sharoitida yashash uchun kerak bo‘lgan bilimlarni berish zamon talabi hisoblanadi. Demokratiya va fuqarolik jamiyati nazorat faoliyati bilan bog‘liq bo‘lganligi sababli fuqarolik jamiyati nazoratini samaradorligi ushbu faoliyatga doir bilimga bog‘liqdir. Nazorat faoliyatiga doir bilim jamiyatni siyosiy- huquqiy madaniyatini rivojlantirib fuqarolik jamiyati nazoratini samarali qilishga xizmat qiladigan muhim omil bo‘lib hisoblanadi. 6 Tadqiqot mavzusi bo’yicha adabiyotlar sh arhi. O‘zbekistonda nazorat faoliyatiga doir tadqiqotlar asosan mustaqillik yillarida boshlanganligini va o‘tgan yillar tarix uchun uncha katta davr emasligini inobatga olsak ushbu mavzulardagi izlanishlarni, jumladan, “Mustaqillik yillarida fuqarolik jamiyati nazoratini shakllanishi” mavzusini yetarli darajada o‘rganilmaganligini ko‘rish mumkin. Shunday bo‘lishiga qaramasdan mustaqillik yillarida fuqarolik jamiyati nazoratiga bag‘ishlangan ko‘plab ilmiy izlanishlar amalga oshirildi 1 . 1 ? 1.Mirziyoyev SH.M. “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik barcha darajadagi rahbarlarning kundalik hayot qoidasi bo‘lishi kerak”. Toshkent. O‘zbekiston. 2017 yil. 2.Mirziyoyev SH.M. “2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning besh ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar strategiyasi”. Toshkent. O‘zbekiston. 2017 yil. 3. Karimov I. A. “Bizning bosh maqsadimiz – jamiyatni demokratlashtirish va yangilash, mamlakatni modernizatsiya va isloh etishdir”. T. O‘zbekiston 2005 y. 4. Karimov I.A. “Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi”. T. O‘zbekiston 2011 y. 5. Bafoyev SH. Jamoatchilik nazorati demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati qurishning muhim omili sifatida // Ijtimoiy fikr. Inson huquqlari. – 2007 № 1. 6 . Jo‘lmon O. Jamoatchilik nazorati // Samarqand 2007 y. 24 mart 7 Mustafoyev M. Jamoatchilik nazorati – jamiyat muvozanati // Muloqot 2004 y. № 4 8. Muxtorov N. Amnistiya aktlarini qo‘llanilishida jamoatchilik nazorati: davlat boshqaruv organlari va fuqarolik jamiyati institutlarining hamkorligi // Fuqarolik jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 y. № 3 9.Nabiyev T., Soliyev A. O‘zini o‘zi boshqarish organlari jamoatchilik nazoratining sub’ekti sifatida // Fuqarolik jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2008 y. № 4 1 0 . Nabiyev F. X. Обеспечение и совершенствование общественного контроля в программных документах политеческих партий Узбекистана // Фуқаролик жамияти – Гражданское общество – Civil Society. 2010 й. № 3 11. Nabiyev F.X. Mustaqil O‘zbekiston siyosiy partiyalari dasturiy hujjatlarida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish masalalari // Fuqarolik jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2011 y. № 2 1 2 . Nabiyev F.X. Ijtimoiy nazorat. Samarqand. 2016 yil. 13. Nabirayev A. Ijtimoiy sheriklik – fuqarolik jamiyati institutlari va davlat tuzilmalari o‘zaro munosabatlarining o‘zagi // Fuqarolik jamiyati– Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2011 y. № 2 1 4 . Nasriyev I. Далнейшее совершенствование системы общественного контроля // Фу қаролик жамияти – Гражданское общество – Civil Society. 2010 й. № 3 15. Xo‘jaev O. Nazorat o‘z faoliyatimizni nazorat qilishdan boshlanadi // XXI asr. 2010 y. 13 may 7 Albatta ushbu ilmiy ishlar nazorat tizimining muhim elementi bo‘lgan fuqarolik jamiyati nazoratini shakllanishini ilmiy jihatdan tadqiq qilishda muhim ahamiyatga ega. Lekin ular asosan nazorat tizimining u yoki bu elementiga bag‘ishlangan bo‘lib, uni tizim sifatida ya’ni fuqarolik jamiyati doirasida o‘rganish va fuqarolik jamiyati rivojlanishi jarayonida jamoatchilik nazoratini samarali qilish masalasi nazardan chetda qolib kelgan. Vaholanki nazorat samarali bo‘lishi uchun u tizim shaklida bo‘lishi va fuqarolik jamiyati nazorati uning tarkibiy qismi bo‘lishi lozim. Agar nazorat tizim shaklida bo‘lmasa, ya’ni nazoratni faqat yuqoridan davlat amalga oshirsa va jamiyat nazoratda ishtirok etmasa bunday nazorat ijtimoiy tartibni o‘rnatishga qodir bo‘lmaydi. Buning uchun nazorat borasida davlat bilan jamiyat o‘rtasida ijtimoiy sheriklik bo‘lishi kerak. Nazorat tizimini shakllantirish esa uni tizim sifatida ilmiy tadqiq qilishni taqozo etadi. Fuqarolik jamiyati nazorat tizimining muhim elementi hisoblanadi va davlat nazorati bilan birgalikda nazorat tizimini tashkil qiladi. Fuqarolarning birlashmasidan iborat bo‘lgan fuqarolik jamiyatining nazorati fuqarolik jamiyati institutlari tomonidan amalga oshiriladigan jamoatchilik nazoratidan tashkil topadi. Shuning uchun jamoatchilik nazoratini kuchayib borishi fuqarolik jamiyati nazoratini shakllanishiga xizmat qiladi, chunki fuqarolik jamiyatining asosiy funksiyasi nazoratdan iborat. Fuqarolik jamiyati nazorati shakllanishi masalasi nazorat tizimi faoliyati doirasida kompleks tarzda o‘rganilmagan bo‘lib, ushbu izlanish nazoratni tizim sifatida o‘rganishga qaratilgan urinishlardan biri bo‘lib hisoblanadi. 16. Chorshanbiyev J. Fuqarolik jamiyati shakllanishida jamoatchilik nazoratining ahamiyati // Demokratlashtirish va inson huquqlari. 2008 y. №2 17. Hakimov R. Mamlakatni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyatini barpo etishda jamoatchilik nazoratini takomillashtirishning dolzarb masalalari // Fuqarolik jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 y. № 3 18. Hafizov T. Jamoatchilik nazorati ijtimoiy adolat kafolatidir // Jamiyat. 2007 y. 9 – iyun 19. Niyozov M “O‘zbekistonning demokratik rivojlanishi va jamoatchilik nazorati” o‘quv qo‘llanmasi. T.: YUMOM. 2012 8 Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda fuqarolik jamiyati nazorati shakllanishi masalalariga bag‘ishlangan ilmiy-tadqiqot zamonamiz mohiyati bo‘lgan “Kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyati sari konsepsiyasi”, “Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi”, 2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning Harakatlar strategiyasi va 2022-2026-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning Taraqqiyot strategiyasi bilan bevosita bog‘liq bo‘lganligi uni davlat dasturlari bilan bog‘liqligini yaqqol ko‘rsatib turibdi. Chunki, davlat dasturlarining barchasi mamlakatimizda demokratik huquqiy davlat va kuchli fuqarolik jamiyati qurish vazifalariga xizmat qiladi. Davlat dasturlarining barchasi, jumladan, aholini ish bilan ta’minlash, uy-joy bilan ta’minlash, ishlab chiqarishni modernizatsiyalash Davlat dasturlari ijrosi eng avvalo ijtimoiy tartibning o‘rnatilganligiga bog‘liq. Ijtimoiy tartibni o‘rnatilishi esa fuqarolik jamiyatining nazorat funksiyasini kuchayishi bilan belgilanadi. Agar muammoga sabab va oqibat nuqtai-nazaridan yondashsak, davlat dasturlarini bajarishdagi muammolarning sababi ijtimoiy tartibni to‘liq ta’minlanmaganligi bo‘lib hisoblanadi. Sabab bartaraf qilinmasa oqibat bartaraf qilinmasligi allaqachonlar isbotlangan oddiy haqiqatdir. Fuqarolik jamiyati nazorati shakllanishi masalalarini ilmiy tadqiq qilish kuchli fuqarolik jamiyatining shakllanishiga xizmat qiladi. Mazkur ish mustaqillik yillarida fuqarolik jamiyati nazoratini shakllanish jarayonini ochib berish asosida nazorat faoliyatini kuchli qilishga xizmat qiladigan ilmiy xulosalarni beradi. Tadqiqotning usullari. Dissertatsiyada tarixiylik, mantiqiylik, izchillik, o‘zaro aloqadorlik, qiyosiy tahlil, ma’lumotni qayta ishlash va tizimlashtirish usullariga asoslanildi. Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot natijalarining ilmiy ahamiyati demokratik taraqqiyot yo‘lini tanlagan O‘zbekistonda mustaqillik yillarida fuqarolik jamiyati nazorati shakllanib kuchayib borishi muhim ahamiyatga ega ekanligi to‘g‘risida ilmiy nazariy 9 bilimlarni yanada chuqurlashtirishi va jamoatchilik nazoratini kuchli qilishga doir ilmiy xulosalarni amaliyotga joriy etilishi bilan belgilanadi. Tadqiqot natijalarining amaliy ahamiyati unda o‘z aksini topgan nazariy xulosalar va umumlashmalar, aniq amaliy taklif va tavsiyalardan O‘zbekistonda shakllanayotgan nazorat tizimini yanada samarali qilishda, jamoatchilik nazoratini kuchli qilishda hamda fuqarolik jamiyatini kuchli qilishda shu bilan birgalikda ta’lim tizimida talabalarga nazorat faoliyatiga doir bilimni beradigan qo‘llanmalarni ishlab chiqishda foydalanish mumkinligi bilan belgilanadi. Dissertatsiyaning tuzilishi va hajmi. Dissertatsiya kirish, uch ta bob, oltita fasl, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Dissertatsiyaning hajmi 84 betdan iborat. 10 I BOB . MUSTAQILLIK YILLARIDA O‘ZBEKISTONDA DEMOKRATIK TARAQQIYOT YO‘LINING TANLANISHI. 1.1. Taraqqiyotning o‘zbek modeli va m amlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasida fuqarolik jamiyati nazoratini shakllantirish masalalari O‘zbekiston mustaqillikni qo‘lga kiritgandan so‘ng o‘z rivojlanish imkoniyatini tugatgan totalitar tizimdan voz kechib, demokratik taraqqiyot yo‘lini tanladi. Mustaqil taraqqiyot yo ‘ liga o ‘ tishi bilan O ‘ zbekistonda ijtimoiy hayotning barcha sohalarida tub islohotlar amalga oshirila boshlandi. Islohotlarning samaradorligi davlat va jamiyatning zamon talablaridan kelib chiqib takomillashtirilishiga bog‘liq bo‘lganligi sababli asosiy e’tibor davlatni demokratlashtirish va jamiyatni liberallashtirish masalasiga qaratildi. Bugungi kunda dunyo demokratik taraqqiyot yo‘lini tanladi, chunki shu yo‘ldan borgan davlatlar o‘z taraqqiyotida ulkan yutuqlarga erishib, dunyoning rivojlangan mamlakatlari qatoriga kirishdi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev “O‘zbekiston xalqiga murojaat qilib aytmoqchiman: demokratik islohotlar yo‘li - biz uchun yakkayu yagona va eng to‘g‘ri yo‘ldir” 2 deb ta’kidlaganligi O’zbekiston demokratik taraqqiyot yo‘lini tanlaganligini yaqqol ko‘rsatib turibdi. Demokratik siyosiy tartibot xalqning faolligiga asoslanadi va bu fuqarolik jamiyatining kuchliligiga bog‘liq bo’ladi. Shuning uchun mustaqillik yillarida asosiy e’tibor davlatni demokratlashtirish va fuqarolik jamiyatini kuchli qilishga qaratilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ushbu xususda gapirib, “Kuchli fuqarolik jamiyati barpo etishda jamoatchilik nazoratini tizimli 2 M irziyoyev Sh. M. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy ta’lim yo’nalishi bo’yicha Harakatlar strategiyasi. Toshkent-“O’zbekiston”-2017-yy 11 yo‘lga qo‘yish eng maqbul yo‘ldir. Bu - jahon tajribasida sinovdan o‘tgan yo‘l. Davlat qachon o‘z vazifasini muvaffaqiyatli ado etadi? Q achonki davlat idoralari faoliyati ustidan samarali jamoatchilik nazorati o‘rnatilgan bo‘lsa. Afsuski, hozirgi kunda jamoatchilik nazoratining ta’siri amalda sezilmayapti. Odamlar orasida haligacha boqimandalik kayfiyati hukm surmoqda. Davlat bor- ku, boqsin-da, degan kayfiyatlardan, afsuski, to‘liq qutila olmayapmiz. Jamoat va diniy tashkilotlar bilan hamkorlik qilish bo‘yicha Prezidentning davlat maslahatchisi rahbarligidagi Respublika ishchi guruhi keyingi paytda qariyb barcha hududlarda ijtimoiy- ma’naviy muhitni o’rganish va aniqlangan muammolarni bartaraf etish uchun jamoatchilik nazoratini kuchaytirish yuzasidan tegishli chora-tadbirlarni amalga oshirmoqda. Lekin shuning o‘zi yetarli emas. Barchamiz bir yoqadan bosh chiqarib, ana shu muammolarni birgalikda yechmasak, chetdan kelib hech kim ularni hal qilib bermaydi” 3 deb ta’kidlaydi. Bugungi kunda mamlakatimizda ma’muriy buyruqbozlik va rejali taqsimlash tizimiga asoslangan totalitar davlat o‘rniga huquqiy demokratik davlat va fuqarolik jamiyati asoslari shakllanib bormoqda. Mustaqil O‘zbekistonning yangi taraqqiyot yo’lini O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A.Karimov “O‘zbekiston bozor munosabatlariga o‘tishning o‘ziga xos yo‘li” asarida yangi jamiyat qurishning besh tamoyilini asoslab berdi: 1. Iqtisodiyotning siyosatdan ustunligi va mafkuradan to‘la xolis qilish, 2. Davlat-bosh islohotchi, iqtisodiy o‘zgarishlar tashabbuskori. 3. Qonun ustuvorligi ta’minlash, islohotlarning mustahkam huquqiy asoslarga qurilishi. 4. Bozor iqtisodiyotiga o‘tishning barcha bosqichlarida kuchli ijtimoiy siyosat yuritish, aholining muhtoj qatlamlarini ijtimoiy himoyalashning ustuvorligi. 5. Bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich va izchil ravishda o‘tish. Bunda islohotlarni inqilobiy sakrashlarsiz amalga oshirish ko‘zda tutiladi. “O‘zbek 3 M irziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko’tarish. 1. Toshkent-“ O’zbekiston”-2018 yil. 489-490 bet. 12 modeli” deb nom olgan taraqqiyotning ushbu yo‘li tarixan qisqa vaqt ichida xomashyo bazasi bo‘lgan mamlakatimizning har taraflama rivojlantirishga xizmat qildi. O‘zbekiston tanlagan demokratik taraqqiyot yo‘li va fuqarolik jamiyatini shakllantirish mukammal nazorat tizimini taqozo etadi. Chunki demokratiya hokimiyat xalq tomonidan shakllantirilishini va nazorat qilinishini anglatadi. Bundan tashqari, ijtimoiy tartibning o‘rnatilishi nazorat tizimi orqali ta’minlanadi. Ijtimoiy tartibning o’rnatilishini faqat yuqoridan amalga oshiriladigan davlat nazorati bilan to‘liq ta’minlab bo‘lmaydi, buning uchun quyidan amalga oshiriladigan jamiyat nazorati ham kerak bo‘ladi. Davlat va jamiyat nazoratidan iborat bo‘lgan nazorat tizimini ijtimoiy nazorat degan tushuncha bilan ifodalash mumkin. Ijtimoiy nazorat iborasiga davlat va jamiyat nazoratidan iborat bo ‘ lgan nazorat tizimini anglatuvchi ma’no yuklangan. Ijtimoiy nazoratni keng va tor ma’noda, ya’ni keng ma’noda ijtimoiy nazorat, tor ma’noda jamoatchilik nazorati deb tushunish mumkin. Ijtimoiy nazorat jamoatchilik nazoratini ham qamrab oladi, lekin ilmiy tadqiqotlarda zarurat bo‘lganda, aniqlik kiritish maqsadida ularni farq qila bilish kerak. Jamoatchilik nazorati deganda, fuqarolik jamiyati institutlari tomonidan amalga oshiriladigan nazorat tushuniladi. Ijtimoiy nazorat deganda esa davlat va fuqarolik jamiyati institutlari tomonidan birgalikda, uyg‘unlikda amalga oshiriladigan nazorat tushuniladi. 4 Ijtimoiy nazorat iborasiga bunday ma’no berilishining sabablaridan yana biri - uning ijtimoiy tartib, ijtimoiy taraqqiyot va ijtimoiy buyurtma iboralari bilan uyg ‘ unligidadir. Ijtimoiy tartib deganda biz mamlakatdagi tartibni tushunamiz, mamlakat esa davlat va jamiyatdan iborat. Demak, ijtimoiy tartib davlat va jamiyatdagi tartibni anglatadi deb aytish mumkin. Tartib esa huquq va axloq me’yorlariga rioya qilishning ta’minlanganlik holatidir. Bunday holat nazorat faoliyati orqali ta’minlanadi. Ijtimoiy tartib davlat va jamiyatdagi tartibni anglatar ekan, ijtimoiy nazorat iborasi ham davlat va jamiyatning uyg‘unlikdagi nazoratini anglatadi deb aytish mumkin. Xuddi shunday, ijtimoiy 4 Fuqarolik jamiyati. O’quv qo’llanma. Toshkent. 2016. 13-bet 13 taraqqiyot tushunchasi ham mamlakat taraqqiyotini anglatib, davlat va jamiyat taraqqiyotidan tashkil topadi. Ijtimoiy buyurtma iborasini ham davlat va jamiyatning buyurtmasi deb tushunish mumkin. “Ijtimoiy taraqqiyot - ijtimoiy tartib - ijtimoiy nazorat - ijtimoiy buyurtma” taklifi ham ijtimoiy nazoratni davlat va jamiyat nazoratidan iborat bo‘lgan tizim sifatida tushunish mumkinligini ko‘rsatib turibdi. Umuman, davlat va jamiyatning birgalikdagi nazorati yoki nazorat borasida davlat va jamiyatning ijtimoiy sherikligi degan iboralardan ko‘ra ijtimoiy nazorat iborasi qulayroqdir 5 . Jamiyat taraqqiyoti masalalarini o‘rganishda ijtimoiy tartibni o‘rnatish muammosiga alohida e’tibor qaratiladi, chunki, ijtimoiy tartib jamiyat taraqqiyotining muhim sharti hisoblanadi. Ijtimoiy tartib, shuning uchun jamiyat taraqqiyotining muhim sharti hisoblanadiki, agar tartib bo‘lmasa, insoniyat jamiyatida tabiiy ravishda kelib chiqadigan ziddiyatlar keskinlashib ketadi va, oxir-oqibatda, jamiyat son-sanoqsiz urushlardan iborat bo’ladi va ertami-kechmi bunday jamiyat halok bo’ladi. Demak, ijtimoiy tartib bo‘lmagan joyda, nafaqat taraqqiyot ta’minlanmaydi, balki jamiyat halokatga yuz tutishi ehtimoli kuchayadi. Shuning uchun ijtimoiy tartib nafaqat jamiyat taraqqiyotining, balki jamiyat mavjud bo‘lishining ham muhim sharti deb aytish mumkin. Ijtimoiy tartib barqarorligining to‘liq ta’minlanmaganligi va uni o‘rnatish naqadar murakkabligini “Insoniyat tarixi - urushlar tarixi” degan ayanchli aforizmning kelib chiqqanligidan ham ko‘rish mumkin. Insoniyat taraqqiyotining bugungi kunida ijtimoiy tartibni o‘rnatishning eng maqbul yo‘li sifatida demokratik taraqqiyot yo‘li tan olingan. Demokratik tartibot demokratiya sharoitida yashashga qodir bo’lgan siyosiy- huquqiy madaniyati yuksak jamiyatni taqozo etadi. Jamiyatning huquqiy madaniyatini oshirish borasida mamlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasida quyidagi fikrlar bildirilgan: “Jamiyatning demokratiya yo‘lidan jadal rivojlanishi va bu borada amalga oshirilayotgan islohotlarning muvaffaqiyati, ko‘p jihatdan, odamlarning huquqiy ongi va huquqiy madaniyati darajasiga bog‘liqdir. Yuksak huquqiy madaniyat - 5 Nabiyev F.X. Ijtimoiy nazorat. Samarqand. SamDU nashri. 6-bet 14 demokratik jamiyat poydevori va huquqiy tizimning yetuklik ko‘rsatkichidir. 6 Demokratiya nafaqat hokimiyat xalq tomonidan shakllantirilishini, balki nazorat qilinishini ham anglatadi. Demak, ijtimoiy tartibni o‘rnatishga xizmat qiladigan nazorat tizimini takomillashtirish demokratik tartibotning mustahkamligiga bog‘liq. Ijtimoiy tartibni o‘rnatish huquq va axloq normalariga rioya qilish, eng avvalo, qonunga rioya qilish orqali ta’minlanadi. Huquq va axloq normalariga rioya qilinishi esa nazorat tizimiga va uning tarkibiy qismi bo‘lgan jamiyat nazoratiga bog‘liqdir. Shuning uchun O’zbekison Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov ushbu xususda gapirib, jumladan, shunday degan edi: “Oilada, maktabda, mehnat jamoasida, mahallada olib borilayotgan axloqiy tarbiya, jamoatchilik fikrining kuchi, ommaviy axborot vositalari, ruhoniylarning obro‘-e’tibori - hamma- hammasi odamlarimizda qonun buzilishi bilan bog‘liq har qanday xatti-harakatlarga nisbatan barqaror qarshilikni shakllantirishga qaratilmog‘i lozim”. 7 Inson kim bo‘lishi va qayerda ishlashidan qat’i nazar nazorat tizimi faoliyatida ishtirok etishi lozim, chunki bu demokratiya talabi hisoblanadi. Qonun ustuvorligini o‘rnatish” O‘zbek modeli”ning asosiy tamoyillaridan biri hisoblanadi. Davlat odamlarning huquqlarini himoya qiladi va shu bilan birgalikda, qonun buzilish holati ro‘y bersa, qonunbuzarni jazolaydi ham. Davlat odamni faqat qonun buzilishi holati ro‘y bergan taqdirdagina jazolashi kerak. Lekin davlat qo‘lida katta hokimiyat va vakolat to‘planganligi uchun u ayrim hollarda qonunni buzmagan odamlarni ham jazolab qo‘yish holatlari ro‘y berib turadi. Aslida, bu yerda adolat bilan razolat o‘rtasidagi kurash namoyon bo‘ladi. Bu kurashda goho-gohida razolat g‘alaba qozonib turadi. Bunday holat ro‘y bermasligi uchun davlat ham nazorat ostida bo‘lishi kerak. Bunday nazoratni fuqarolik jamiyati amalga oshiradi. Buning uchun fuqarolik jamiyati kuchli bo‘lishi kerak. Shuning uchun ham O‘zbekiston kuchli davlatdan - kuchli fuqarolik jamiyati sari konsepsiyasi 6 K arimov I.A. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida :xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. –Toshkent, “O’zbekiston” , 1997-yil, 94 bet. 7 Karimov I.A. Mamlakatizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi.-Toshkent, “O’zbekiston”, 2010-yil, 27-bet. 15 asosida fuqarolik jamiyatini shakllantirmoqda. Fuqarolik jamiyati kuchli bo‘lmagan jamiyatlarda korrupsiya va poraxo‘rlik kuchli bo‘ladi va bunday jamiyatda hech kim o‘zini himoyalangan deb his qilmaydi. Chunki bunday holatda jamiyatni pul boshqaradi, pul boshqargan jamiyatda, ya’ni korrupsiya muhitida esa tartib bo‘lmaydi. O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimov tomonidan ilgari surilgan “Mamlakatmizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi”da asosiy e’tibor ijtimoiy tartibni o‘rnatishga qodir bo’lgan nazorat mexanizmini shakllantirishga qaratilgan. Ijtimoiy tartib o‘rnatilishi uchun qonun ustuvorligi va jazoning muqarrarligi amalda ta’minlangan bo’lishi lozim. Poraxo‘rlik va korrupsiya bo’lgan joyda qonun ustuvorligini ta’minlab bo‘lmaydi, demak ijtimoiy tartibni ham o‘rnatib bo‘lmaydi. Shuning uchun korrupsiyaning sababini topish va uni bartaraf qilish hozirgi kunimizning eng dolzarb muammosi hisoblanadi. Ushbu muammo to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov Vazirlar Mahkamasi yig‘ilishlaridan birida G‘arb mamlakatlarining afzalligi ularda qonun ustuvorligi va jazoning muqarrarligi amalda ta’minlanganligi ekanligiga e’tiborni qaratgan edi. Shuningdek, 2011-yil yakunlari yuzasidan qilingan ma’ruzasida va Toshkent shahar deputatlari kengashining 2012-yil sessiyasida so‘zlagan nutqida davlat hokimiyati tizimidagi bir qator mansabdor shaxslarning jinoiy javobgarlikka tortilganligi to’g’risidagi fikrlarini bayon etgan edi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoyev faoliyatining boshlanishi ham korrupsiyaga kurash to‘g‘risidagi qonun ishlab chiqish tashabbusidan boshlanganligi ham korrupsiya muammosi qanchalik jiddiy muammo ekanligini ko‘rsatib turibdi. Bu esa mamlakatimizda korrupsiya muammosi borligini va eng dolzarb muammo ekanligini inkor etib bo‘lmasligini ko‘rsatadi. Ushbu muammo to‘g‘risida gapirmaslik korrupsiyaning kuchayishiga va uning natijasida ijtimoiy tartibning buzilishiga olib keladi, bu esa har qanday jamiyat uchun halokatlidir. Mavjud 16 muammoni gapirmaslik milliy xavfsizligimizga tahdid hisoblanadi. Kasalni yashirsang, isitmasi oshkora qiladi, deb bekorga aytishmagan. Mustaqillik bergan erkin yashash imkoniyati bizlarga erkin fikrlash, erkin gapirish va erkin harakat qilishga xizmat qiladi. O‘tgan vaqt davomida biz asosan erkin fikrlashga o‘rgandik xolos. Endi demokratiya talabi bo‘lgan erkin gapirish va erkin harakat qilish imkoniyati kuchayib bormoqda. Agar mustaqillik bergan ushbu imkoniyatlardan foydalanmasak, ertami-kechmi, ijtimoiy tartibga putur yetadi va buning oqibatida ishonchsizlik, norozilik kelib chiqadi. Norozilik kelib chiqqan jamiyatda mustaqillik bergan erkin yashash imkoniyati va hatto mustaqillikning o‘zi ham gumon bo‘lib qolishi mumkin. Korrupsiya bo‘lgan joyda bilim va ma’naviyati kuchli odam qolib ketib, puli ko‘p odam, ya’ni nomunosib kadr rahbarlik lavozimiga tayinlanadi. Bundan xabardor bo‘lgan yoshlar bilim va ma’naviyatga intilmay qo‘yadilar. Bunday holat bo‘lmasligi uchun kadrlar tanlash tizimida bilim va ma’naviyatning yuksaklik darajasi asosiy mezon sifatida qabul qilinishi lozim. Pul aralashgan joyda esa ushbu mezonlarga rioya qilishni ta’minlab bo‘lmaydi. Ushbu muammoni bartaraf kilish maqsadida O’zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoev 2019- yil 4-oktabrda “Mamlakatimizda ijtimoiy-iqtisodiy sohadagi islohotlar ustidan jamoatchilik nazorati samaradorligini, shuningdek, fuqarolarning demokratik o‘zgartirishlardagi faolligini oshirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi 8 qarori chiqarildi. Mazkur qaror talablaridan kelib chiqib meritokratiya tamoyiliga asoslangan holda kadrlarni tanlash va joy-joyiga qo‘yish mexanizmini shakllantirish ushbu sohada korrupsiyani bartaraf qilishda muhim ahamiyatga ega. Mamlakatimizda demokratik davlat va fuqarolik jamiyatini takomillashtirish uchun O ‘ zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A.Karimov 2010-yil 12-noyabrdagi O ‘ zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo ‘ shma majlisida “Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada 8 M irziyoyev Sh.M. “Mamlakatimizda ijtimoiy-iqtisodiy sohadagi islohotlar ustidan jamoatchilik nazorati samaradorligini, shuningdek, fuqarolarning demokratik o’zgartirishlardagi faolligini oshirishga oid qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi qarori. Toshkent. 2019-yil 4-oktabr 17 chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi’ni qabul qildi. O‘zbekiston mustaqillikka erishgan kundan boshlab demokratik davlat va fuqarolik jamiyati barpo etish yo‘lidan bormoqda. Fuqarolik jamiyatini kuchli qilish borasida konsepsiyada “Fuqarolik jamiyati institutlarining yanada rivojlanishiga erishish, amalga oshirilayotgan islohotlarimizning ochiq- oshkoraligi va samaradorligini ta’minlashda, ularning rolini kuchaytirishda “Ijtimoiy sheriklik to‘g‘risida”gi Qonunning qabul qilinishi muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu qonunda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish dasturlarini amalga oshirish, gumanitar muammolarni hal etish, mamlakatimiz aholisi turli qatlamlarining huquq va erkinliklari, manfaatlarini himoya qilishda nodavlat- notijorat tashkilotlarining davlat tuzilmalari bilan o‘zaro munosabatlardagi aniq chegaralarni belgilash va tashkiliy-huquqiy mexanizmlarni takomillashtirish masalalar bo‘yicha huquqiy normalar ko‘zda tutilishi darkor” 9 . Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish instituti-mahalla faoliyatining tashkiliy asoslarini yanada takomillashtirish, uning vazifalari ko‘lamini kengaytirish, davlat hokimiyati va boshqaruv organlari bilan o‘zaro yaqin munosabatlarini ta’minlash alohida ahamiyat kasb etmoqda. Bu vazifani hal qilishda “Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuniga tegishli o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish maqsadga muvofiqdir. Bunda mahallani aniq yo‘naltirilgan asosda aholini ijtimoiy qo‘llab quvvatlash, xususiy tadbirkorlik va oilaviy biznesni rivojlantirish markaziga aylantirish, shuningdek, uning davlat boshqaruv organlari faoliyati ustidan jamoatchilik nazorati olib borish tizimidagi vazifalarini yanada kengaytirishga e’tibor qaratish lozim. Konsepsiyada belgilangan Mamlakatni modernizatsiyalash h ar bir fuqaroni modernizatsiyalash orqali amalga oshiriladi. Fuqaroni modernizatsiyalash deganda shaxsning bilim va ma’naviyatini zamon talablariga moslashtirishni tushunish lozim. Zamon talabi demokratiyadan va fuqarolik jamiyati qurishdan, 9 K arimov I.A. “Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi”. O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo’shma majlisi. 2010-yil 12-noyabr 18 demokratiya va fuqarolik jamiyati esa nazoratdan iborat. Chunki demokratiya bu nafaqat hokimiyat xalq tomonidan shakllantirilishi, balki nazorat qilinishi hamdir. Fuqarolik jamiyatining asosiy funksiyasi esa davlat ustidan xalq nazoratini amalga oshirish hisoblanadi. Jamiyatdagi nazorat tizimi har bir odamdagi ichki nazoratdan shakllanadi va ichki nazorat qanchalik kuchli bo‘lsa, nazorat tizimi shunchalik kuchli bo‘ladi va nazorat mexanizmi shunchalik barqaror bo‘ladi. Mamlakatni modernizatsiyalashning nazorat faoliyatini takomillashtirishdagi ahamiyatini anglab olish uchun konsepsiya strukturasini tahlil qilish kerak bo’ladi. Nazorat faoliyatini takomillashtirishga qaratilgan oltita ustuvor yo‘nalishdan iborat bo‘lgan mamlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasi strukturasini quyidagicha tasavvur qilish mumkin: Ushbu konsepsiyaning asosiy maqsadi mamlakatda ijtimoiy tartibni o ‘ rnatishga qodir bo ’ lgan nazorat tizimining samarali ishlashini ta ’ minlaydigan mexanizmni shakllantirishdan iborat . Mamlakat davlat va jamiyatdan iborat bo‘lganligi uchun mamlakatni modernizatsiyalash strukturasini ikkiga bo‘lish to‘g‘ri bo’ladi. Birinchisi davlatni demokratlashtirish masalalarini qamrab olsa, 19 ikkinchisi esa jamiyatni liberallashtirish masalalarini qamrab oladi. Ikkalasi birgalikda, ya’ni davlatni demokratlashtirish va jamiyatni liberallashtirish mamlakatni modernizatsiyalashni anglatadi. Demokratlashtirish va liberallashtirishni takomillashtirish nazorat tizimini samarali qilishni ta’minlaydi. Chunki demokratiya nazorat faoliyati bilan bog‘liq va, demak, demokratlashtirish deganda nazorat faoliyatini yanada takomillashtirish tushuniladi. Asosiy maqsadimiz bo‘lgan ozod va obod Vatan, farovon jamiyat qurish uchun, eng avvalo, ijtimoiy tartib o‘rnatishga mas’ul bo’lgan davlat va jamiyatning rivojlanish darajasi zamon talablariga mos bo‘lishi kerak. Zamon talabi esa kuchli davlatdan kuchli fuqarolik jamiyatiga o‘tishdan iborat. Hozircha bizda kuchli davlat va nisbatan kuchsiz jamiyat bor. Mamlakatni modernizatsiyalash, ya’ni davlatni demokratlashtirish va jamiyatni liberallashtirish ijtimoiy tartibni o‘rnatishga qodir bo’lgan nazorat mexanizmini shakllantirishga qaratilgan. Bu tushunarli bo‘lishi uchun, eng avvalo, ijtimoiy tartib nima ekanligini anglab olish kerak. Ijtimoiy tartib - bu huquq va axloq me’yorlariga rioya qilishning ta’minlanganlik holatidir. Jamiyatda tartib bo‘lishi uchun huquq va axloq me’yorlariga qat’iy rioya qilinishi lozim. Odamlar majmuidan iborat bo‘lgan insoniyat jamiyatida ehtiyojlarni qondirish, manfaatlarni ifodalash jarayonida ular o‘rtasida tabiiy ravishda qarama- qarshiliklar va ziddiyatlar kelib chiqadi. Agar ana shu ziddiyatli munosabatlar huquq va axloq me’yorlari orqali murosaga solinib, tartibga olinmasa, insoniyat jamiyati son-sanoqsiz ziddiyatlar va kurashlar qurshovida qolib, oxir oqibatda halokatga uchraydi. Insonning harakati ostida o‘zi anglamagan holda o‘zini o‘zi qirg‘in qilish xavfi yashirinib yotadi degan qarash mavjud. Demak, bunday ayanchli holatning oldini olish uchun odamlar o‘rtasidagi munosabatni tartibga soladigan huquq va axloq me’yorlariga rioya qilishni ta’minlaydigan nazorat tizimi shakllangan bo‘lishi kerak. Ijtimoiy tartib o‘rnatilishi nazorat faoliyatiga bog‘liq ekan, asosiy e’tibor nazorat tizimini kuchli qilishga qaratilishi lozim. Buning uchun, eng avvalo, nazorat o‘zi nima ekanligini anglab olish kerak. Nazorat - bu huquq va axloq me’yorlariga rioya qilishni ta’minlash orqali 20 jamiyatda tartib o‘rnatadigan mexanizm faoliyatidir. Nazorat mazmunan ichki va tashki, shaklan yuqoridan va quyidan olib boriladi. Ichki nazorat har bir odam o‘zini-o‘zi nazorat qilishini anglatsa, tashqi nazorat huquq va axloqqa rioya qilishni davlat va jamiyat tomonidan nazorat iqlishni anglatadi. Yuqoridan nazoratni davlat, quyidan esa jamiyat amalga oshiradi va ular nazorat tizimining tarkibiy qismini tashkil qiladi. Nazorat tizimi ijtimoiy tartibni o‘rnatishga qodir bo‘lishi uchun faqat yuqoridan bo‘lgan davlat nazorati yetarli bo‘lmaydi, buning uchun quyidan jamiyat nazorati ham zarur bo‘ladi. Mamalakatimizda shakllanib borayotgan nazorat tizimi strukturasini jamiyat siyosiy hayotining hozirgi manzarasidan kelib chiqib, quyidagicha tasavvur qilish mumkin: 21 22 Nazorat tizimining strukturasi bir - biriga gorizontal va vertikal bog ‘ liq bir qancha elementlardan iborat bo ‘ lgan barqaror yaxlitlik bo ‘ lib , uning elementlaridan birining ishlamasligi tizimning zaiflashuviga olib keladi . Ularning bir-biriga bog‘liqligi va samarali ishlashi ommaviy axborot vositalari orqali beriladigan axborot bilan ta’minlanadi. Umuman, jamiyatga axborot berish demokratiyaning namoyon bo’lishini va nazorat tizimi ishlashining muhim sharti hisoblanadi. Chunki demokratiya namoyon bo‘lishi va nazorat sub’ektlari o‘z nazoratlarini amalga oshirishlari uchun ular mamlakatda bo‘layotgan voqealardan xabardor bo‘lishlari kerak 10 . Adolatli ijtimoiy tartib qaror topishi uchun jamiyat hayotining barcha sohalarida nazorat bo‘lishi lozim. Barcha sohalarda huquq va axloq normalariga rioya etilishi nazorat qilinishi kerak, jumladan, rag‘batlantirish tizimida ham davlat va jamiyatning sheriklikdagi nazorati o’rnatilishi kerak. Iqtisodiy, siyosiy va ma’naviy sohadagi yutuqlar uchun rag‘batlantirish odamlarni yanada samarali mehnat qilishga undaydigan omil hisoblanadi. Ijtimoiy hayotning barcha sohalarida, jumladan, rag‘batlantirish tizimida adolat bo‘lishi uchun nazorat mexanizmi muntazam ishlab turishi lozim. Agar nazoratni faqat hakamlar hay’ati amalga oshirsa, adolatni ta’minlash gumon bo‘ladi. Rag‘batlantirishda adolat kafolatlangan bo‘lishi uchun nazoratda jamiyat ham ishtirok etishi lozim. Buning uchun tanlov jarayoni ommaviy axborot vositalari orqali bevosita yoritilishi kerak. Bundan tashqari, g‘olib deb topilgan va rag‘batlantirilgan odam o‘z g‘olibligini yoki rag‘batlantirishga munosibligini jamiyatga OAVlari orqali isbotlab berishi lozimligi qat’iy belgilab qo‘yilishi jamiyat nazoratini anglatadi va adolatning kafolati hisoblanadi. Nazorat tizimining samarali ishlashi, eng avvalo, odamlardagi befarqlik kayfiyati jilovlanib, daxldorlik hissi shakllanganligiga bog‘liq. Agar odamlarda daxldorlik hissi bo‘lmasa va ular jamiyatga nisbatan befarq bo‘lib yashasa, bunday jamiyatda nazorat tizimi yaxshi ishlamaydi. Chunki har qanday tizim ishlab turishi uchun, uni tashkil etgan elementlar o‘rtasida o‘zaro bog‘liqlik 10 Nabiyev F.X. Ijtimoiy nazorat. Samarqand. SamDU nashri. 137-bet 23 bo‘lishi va bir element ikkinchisiga ta’sir etib turishi kerak, aks holda tizim ishlamay qoladi. Masalan, nazorat tizimining asosiy vositasi bo‘lgan deputatlar korpusi o‘zining nazorat funksiyasini amalga oshirishi uchun ularning o‘zi nazorat ostida bo‘lishi kerak. Ularning nazoratini elektorat amalga oshiradi, deputatni elektorat nazorat qilishi uchun esa unda ichki nazorat bo‘lishi kerak. Ichki nazorat daxldorlik hissini shakllantiradi va xuddi shunday daxldorlik hissi ichki nazoratni kuchaytiradi. Ichki nazorat kuchli bo‘lsa, nazorat tizimi barqaror ishlab turadi. Har qanday mexanizmda bo‘lgani kabi, nazorat mexanizmida ham harakatni boshlaydigan element bo‘ladi. Ana shu element jamoatchilik nazoratidir va uni harakatlantiruvchi kuch - bu ichki nazoratdir. Ichki nazorat ma’naviyat orqali yuzaga keladi. Ma’naviyat, obrazli qilib aytganda, mexanizmni harakatga keltiradigan elektr energiya singari kuchdir. Elektr energiya bo‘lmasa, mexanizm ishlamagani kabi ma’naviyat bo‘lmasa, nazorat mexanizmi ham ishlamaydi. Muammo shundaki, elektr energiya ham, ma’naviyat ham ko‘zga ko’rinmaydi, shuning uchun ularni shakllantirish qiyin kechadi. Xulosa qilib aytgan, mamlakatni modernizatsiyalash, ya’ni demokratik davlat va fuqarolik jamiyatining shakllanishi murakkab evolyutsion jarayon bo‘lib, bu maqsadga erishish odamlarning ongu tafakkuriga demokratik va liberal g‘oyalarning singdirilishiga, eng avvalo, xalqimizning ma’naviy yuksalishiga bog‘liqdir. O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimov insoniyat jamiyatida ma’naviyatning o‘rni to‘g‘risida gapirib, ma’naviyatga shunday ta’rif berdi: “Ma’naviyat - insonni ruhan poklanish, qalban ulg‘ayishga chorlaydigan, odamning ichki dunyosi, irodasini baquvvat, iymon-e’tiqodini butun qiladigan, vijdonini uyg‘otadigan beqiyos kuch, uning barcha qarashlarining mezonidir” 11 . Mana shunday yuksak ma’naviyatga ega bo’lgan jamiyat ijtimoiy tartibni o‘rnatishga qodir bo‘ladi. Jamiyat ma’naviyati har bir odam ma’naviyatidan tashkil topganidek, jamiyatdagi tartib ham har bir odamning shaxs sifatidagi tartibidan tashkil topadi. Ma’naviyat insonning o‘z 11 K arimov I.A. “ Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch” Toshkent. 2008-yil. 19-bet 24 ustidan bo‘lgan hokimiyatini shakllantiradi, rivojlantiradi va tartibga soladi. Taraqqiyotning o‘zbek modeli asosida ishlab chiqilgan mamlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasi talablaridan kelib chiqib fuqarolik jamiyati nazoratini shakllantirishda ma’naviy yuksalish muhimdir. 25 1.2 Harakatlar strategiyasi va Taraqqiyot strategiyasida fuqarolik jamiyati nazoratini ng takomillashtirilishi . Mamlakatimizda demokratik davlat va fuqarolik jamiyatini takomillashtirishga xizmat qiladigan “2017 -2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning besh ustuvor yo‘nalish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi” nazorat faoliyatini takomillashtirishda muhim ahamiyatga ega. 2017-yil 7-fevralda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev tomonidan 2017-2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar Strategiyasi ishlab chiqildi. Harakatlar strategiyasida mamlakatni yanada rivojlantirish bo‘yicha besh ustuvor yo‘nalish keltirilgan: 1. Davlat va jamiyat qurilish tizimini takomillashtirish (moviy havorang-osmon va toza suv ramzi, Amir Temur davlati bayrog‘ining ramzi) 2. Qonun ustuvorligini ta’minlash va sud-huquq tizimini yanada isloh (siyohrang- qonun ustuvorligi va or-nomuslilik ramzi) 3. Iqtisodiyotni rivojlantirish va liberallashtirish (tillarang- iqtisodiyotni rivojlantirish elementlari hisoblangan kuch-qudrat va boylik ramzi) 4. Ijtimoiy sohani rivojlantirish (qizil rang-hayot va aholining munosib turmush tarzini ta’minlash ramzi) 5. Xavfsizlik, diniy bag‘rikenglik va millatlararo totuvlik, o‘zaro manfaatli va amaliy tashqi siyosat (oq rang-tinchliksevarlik siyosati elementlari hisoblangan tinchlik va soflik ramzi) 12 . Har bir yo‘nalish yana sohalar bo‘yicha bo‘linadi. Masalan, birinchi yo‘nalish bo‘lgan Davlat va jamiyat qurilish tizimini takomillashtirish quyidagi bo‘limlardan iborat: 1.1. Demokratik islohotlarni chuqurlashtirish va mamlakatni modernizatsiya qilishda Oliy Majlis va siyosiy partiyalarning rolini yanada kuchaytirish. Bunda davlat hokimiyati tizimida Oliy Majlis rolini oshirish, uning mamlakat ichki va 12 M irziyoyev Sh.M Harakatlar Strategiyasi. 2017-yil 7-fevral 26 tashqi siyosatiga oid muhim vazifalarni hal etish hamda ijro faoliyati ustidan parlament nazoratini amalga oshrish bo‘yicha vakolatlarni yanada kengaytirish kabi vazifalar belgilangan. 1.2. Davlat boshqaruvi tizimini isloh qilish. 1.3. Jamoatchilik boshqaruvi tizimini takomillashtirish: -xalq bilan muloqotning samarali mexanizmlarini joriy etish; -jamoatchilik nazoratini amalga oshirishning zamonaviy shakllarini rivojlantirishi ijtimoiy sheriklikning samarasini oshirish; - fuqarolik jamiyati institutlarini rivojlantirish, ularning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish; 13 Bunday vazifalar ko‘plab keltirilgan. O‘zbekiston xalqining hayotini baxtli qilishga qaratilgan Harakatlar strategiyasi o‘z maqsadlariga erishishi ham nazorat faoliyatiga bog‘liq. Baxtli hayot adolatli ijtimoiy tartibga, tartibning o‘rnatilishi esa nazorat tizimiga, bunday nazoratning shakllanishi esa demokratiyaga bog‘liq. Adolatli ijtimoiy tartib baxtli hayotni ta’minlaydigan jamiyat taraqqiyotining muhim sharti hisoblanadi. Ijtimoiy tartibni o‘rnatish muammosi insoniyat tarixidagi eng murakkab va eng dolzarb muammo bo‘lib kelmoqda. Qadimdan davlat rahbarlari, donishmandlar jamiyatda tartib o‘rnatish muammosini hal etishga harakat qilishgan. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoev tomonidan 2017-yil 7-fevralda ishlab chiqilgan Harakatlar strategiyasi ham o‘z mazmun-mohiyatiga ko‘ra ana shu muammo yechimini topish yo‘lida tashlangan katta qadam bo‘ldi. Jamiyatda tartib bo‘lishi uchun nazorat mexanizmining barqaror ishlashini ta‘minlashga qodir bo’lgan fuqarolik jamiyati shakllangan bo‘lishi lozim. Chunki fuqarolik jamiyatining asosiy funksiyasi davlat ustidan nazoratni amalga oshirishdan iborat va uning nazorati mamlakatimizda shakllanayotgan nazorat tizimining tarkibiy qismi hisoblanadi. Respublikamiz Birinchi Prezidenti Islom Karimov davlat nazorati funksiyalariga nisbatan jamoatchilik nazoratining Afzal va muhim ekanligiga to’xtalib, jumladan, quyidagilarni ta’kidlagan edi: “Shuni unitmaylikki, biz davlatning 13 Mirziyoyev Sh.M Harakatlar Strategiyasi. 2017-yil 7-fevral 27 nazorat funksiyalarini qancha kuchaytirsak, nazorat bilan shug‘ullanuvchi davlat tuzilmalari va organlarini qancha ko‘paytirsak, amaldorlarning zo‘ravonligi va korrupsiya shuncha avj olaveradi. Shuning uchun biz jamoatchilik nazoratini, davlat faoliyati, shu jumladam, uning kuch ishlatuvchi tuzulmalari faoliyati ustidan hamjamiyat nazoratini har tomonlama kuchaytirishgaalohida e’tibor qaratishimiz lozim. Bu masalada bundan boshqa muqobil yo‘l yo‘q”. 14 Harakatlar strategiyasida belgilab berilgan demokratlashtirish va fuqarolik jamiyatini shakllantirish masalalari 2010-yil 12-noyabrda Islom Karimov tomonidan e’lon qilingan “Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi”da ham o‘z ifodasini topgan edi. Ushbu konsepsiya asosida demokratlashtirish va fuqarolik jamiyatini shakllantirish borasida ma’lum bir ishlar amalga oshirildi. Ammo konsepsiyada belgilab berilgan vazifalarni amalga oshirish ko‘ngildagidek bo‘lmadi. Boshqacha qilib aytganda, modernizatsiyalash konsepsiyasini amalga oshirishga qaratilgan harakatlar zamon talabiga javob bermadi. Shuning uchun nazariyadan amaliyotga o‘tish maqsadida Harakatlar strategiyasi ishlab chiqildi. Harakatlar strategiyasi nominal demokratiyani real demokratiyaga yoki demokratiyaning shakliga munosib mazmunini yaratishga qaratilgan. Harakatlar strategiyasi o‘z mazmun mohiyatiga ko‘ra mamlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasini faqat davom ettirish emas, balki uni takomillashtirish va reallikka aylantirishga qaratilgan harakat ham hisoblanadi 15 . Harakatlar strategiyasida belgilangan ijtimoiy sheriklikning samarasini oshirish masalasiga to‘xtalishdan oldin, avval, ijtimoiy sheriklik nima ekanligini keltirsak to‘g‘ri bo’ladi. Bugungi kunda insoniyat jamiyatidagi ijtimoiy muammolarni hal qilishning eng samarali yo‘li ijtimoiy munosabatlarning madaniylashgan shakli bo‘lgan ijtimoiy sheriklikdir. Ijtimoiy tartib muammosining yechimi ham ijtimoiy sheriklikka bog‘liq bo‘lmoqda. “Kuchli davlatdan-kuchli fuqarolik jamiyati sari” tamoyili fuqarolik jamiyati 14 K arimov I.A. Biz tanlagan yo’l-demokratik taraqqiyot va ma’rifiy dunyo bilan hamkorlik yo’li. T.11.- Toshkent:O’zbekiston,2003.28-29-bet 15 Nabiyev F.X. Ijtimoiy nazorat. Samarqand. SamDU nashri. 132-bet 28 shakllanishi jarayonida davlat va fuqarolik jamiyati institutlari o‘rtasida ijtimoiy sheriklik va hamkorlikni taqozo etadi. Boshqacha qilib aytganda, davlat ham, fuqarolik jamiyati institutlari ham kuchli davlatdan-kuchli fuqarolik jamiyatiga o‘tish maqsadlariga xizmat qilishlari lozim. Fuqarolik jamiyatining asosiy maqsadi va vazifasi mamlakatda ijtimoiy tartibni o‘rnatishga xizmat qiladigan huquq va axloq normalariga rioya etishni nazorat qilishdan iborat. Shuning uchun davlat va jamiyat o‘rtasidagi hamkorlik va sheriklik ham aynan ana shu nazorat borasida bo‘lishi lozim. Chunki bugungi kunga qadar ijtimoiy tartibni o‘rnatishga davlat nazorati mas’ul bo‘lib keldi. Lekin tarix shundan guvohlik bermoqdaki, faqat yuqoridan amalga oshiriladigan davlat nazoratining o‘zi ijtimoiy tartibning barqarorligini ta’minlash uchun yetarli emas. Buning uchun nazorat borasida davlat bilan jamiyatning hamkorligi va sherikligi taqozo etilmoqda. Ijtimoiy sheriklik va hamkorlik deganda jamiyat hayotidagi muhim jarayonlarda ijtimoiy munosabatlarning sivilizatsiyalashgan tizimini tushunish lozim. Aniqroq qilib aytganda, ijtimoiy sheriklik va hamkorlik - jamiyat hayotini ijtimoiy-siyosiy va sotsial- iqtisodiy sohalardagi dolzarb muammolari bo‘yicha xodimlar, ish beruvchilar, tadbirkorlar, davlat hokimiyat organlari va mahalliy o‘zini-o‘zi boshqarish organlari manfaatlarini kelishtirish, murosaga solish va himoya qilishga asoslangan ijtimoiy mehnat sohasidagi munosabatlarning sivilizatsiyalashgan, ya’ni madaniylashgan tizimidir. Ijtimoiy sheriklik va hamkorlikda asosiy e’tibor jamiyatda tartib o‘rnatadigan huquq va axloqqa rioya qilishni nazorat qilishga qaratilishi lozim. Shuning uchun O‘zbekistan Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimov 2010-yilning 27- yanvarida Parlamentning qo‘shma majlisida ma’ruza qilib, nazorat masalasiga alohida e’tibor qaratdi va: “Boshqaruv idoralari faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini o‘rnatishda mahallaning vazifalarini kengaytirib borish, davlat ijtimoiy dasturlarining hayotga tatbiq etilishi bo‘yicha joylarda amalga oshirilayotgan ishlardan jamoatchilikni keng xabardor qilish maqsadida davlat organlarining fuqarolarning o‘zini-o‘zi boshqarish idoralari bilan mustahkam 29 hamkorligini ta’minlash bundan buyon ham doimiy e’tiborimiz markazida bo‘lishi kerak”, deb ta’kidladilar. Nazorat to‘g‘risidagi fikrlarni davom ettirib, Birinchi Prezidentimiz 2010-yil 12-noyabrda Parlamentning qo‘shma majlisidagi ma’ruzalarida nazorat borasida hamkorlik to‘g‘risidagi g‘oyalarini davom ettirib, davlat va jamiyat o‘rtasida ijtimoiy sheriklikni o‘rnatish kerakligi to‘g‘risidagi fikrlarni ilgari surdilar. Ushbu maqsadda “O‘zbekistonda jamoatchilik nazorati to‘g‘risida” va “Ijtimoiy sheriklik to‘g‘risida”gi qonunlarni qabul qilish to‘g‘risida takliflar berildi. Bugungi kunda bu qonunlar qabul qilingan bo‘lib, ular davlat va jamiyat o‘rtasida nazorat borasidagi ijtimoiy sheriklikning huquqiy asosi bo‘lib xizmat qilmoqda. Nazorat borasida ijtimoiy sheriklik va hamkorlikni amalga oshirish uchun jamiyatda nazoratga doir bilim yuqori bo‘lishi lozim. Nazoratga doir bilim yuqori bo‘lishi uchun esa ta’lim tizimida nazoratga doir bilim kengroq o‘rganilishi va yoritilishi lozim. Buning uchun oliy ta’lim tizimi o‘quv dasturiga “Ijtimoiy nazorat” o‘quv kursini kiritish maqsadga muvofiqdir. Ushbu maqsad talablaridan kelib chiqib 2012-yilidan SamDUning ijtimoiy ish yo‘nalishida ushbu o‘quv kursi joriy qilindi. Endigi maqsad ushbu kursni faqat bir yo’nalishda va faqat SamDUda emas, balki mamlakatimizning oliy ta’lim tizimiga joriy qilish va barcha oliy o‘quv yurtlarida “Ijtimoiy nazorat” kafedrasini va uning faoliyatni tashkil etishdan iborat 16 . Bugun mamlakatimiz taraqqiyotining yangi bosqichida mehnatsevar xalqimiz hayotida ulkan sifat o‘zgarishlari yuz bermoqda. Darhaqiqat, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning tashabbusi bilan “2017 - 2021- yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi”ning qabul qilinishi mamlakatimizda tub demokratik islohotlar, transformatsion o‘zgarishlar davrini boshlab berdi. Harakatlar strategiyasi doirasida o‘tgan davr mobaynida davlat va jamiyat hayotining barcha sohalarini tubdan isloh etishga qaratilgan uch yuzga yaqin qonun va to‘rt mingdan ziyod O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti 16 N abiyev F.X. Ijtimoiy nazorat. Monografiya. Samarqand. 2016 30 qarorlari qabul qilindi. 17 Harakatlar strategiyasi doirasida amalga oshirilgan islohotlar deyarli barcha sohalarni qamrab oldi. Eng asosiysi, mamlakatda insonning huquq va erkinliklari, sha’ni, qadr-qimmatini hurmat qilish, qonuniy manfaatlarini himoya qilish, davlat organlarining jamiyat oldida hisobdorligni ta’minlash islohotlarning bosh maqsadi etib belgilangandi. Ayniqsa, xalq bilan muloqot qilish, majburiy mehnat va bolalar mehnatini bartaraf etish borasida qilingan ishlar, fuqarolarga ko‘rsatilayotgan davlat xizmatlari sifatini oshirishga qaratilgan Davlat xizmatlari agentligi faoliyati, valyuta bozorining liberallashtirilishi, propiska tizimini bekor qilinishi va fuqarolikni berish tartibi isloh qilingani, tashqi siyosatda salmoqli yutuqlarga erishilganligi e’tiborga loyiq. Bundan tashqari fuqarolarning ijtimoiy himoyasini kuchaytirish va kambag‘allikni qisqartirish davlat siyosatining ustuvor ustuvor yo‘nalishi sifatida belgilanib, aholini yangi ish o‘rinlari va kafolatli daromad manbai, malakali tibbiy va ta’lim xizmatlari, munosib yashash sharoitlari bilan ta’minlash sifat jihatidan yangi bosqichga ko’tarildi. So‘nggi besh yillik islohotlarning natijasida mamlakatimizda Yangi O‘zbekistonni barpo etishning zarur siyosiy-huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiy-ma’rifiy asoslari yaratildi. Jahon miqyosidagi murakkab jarayonlar va mamlakatimiz bosib o‘tgan taraqqiyot natijalarini chuqur tahlil qilgan holda keying yillarda “Inson qadri uchun” tamoyili asosida xalqimizning farovonligini yanada oshirish , iqtisodiyot tarmoqlarini transformatsiya qilish va tadbirkorlikni jadal rivojlantirish, inson huquqlari va manfaatlarini so‘zsiz ta’minlash hamda faol fuqarolik jamiyatini shakllantirishga qaratilgan islohotlarning ustuvor yo’nalishlarini belgilash maqsadida keng jamoatchilik muhokamasi natijasida “Harakatlar strategiyasidan-Taraqqiyot strategiyasi sari” tamoyiliga asosan ishlab chiqilgan yettita ustuvor yo‘nalishdan iborat 2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi ishlab chiqildi. 2021-yilning 31- 17 Mirziyoyev Sh.M. “2022-2026-yillarga mo’ljallangan Yangi O’zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to’g’risa” gi farmoni. 2022-y 28-yanvar 31 dekabridan 2022-yilnng 15-yanvarigacha bo‘lgan vaqt davomida Taraqqiyot strategiyasi keng jamoatchilik tomonidan muhokama qilinib, shu vaqt oralig‘ida 17535 ta takliflar bildirildi. Shu takliflardan 7137 tasi Inson qadrini yuksaltirish va erkin fuqarolik jamiyatini yanada rivojlantirish orqali xalqparvar davlat barpo etish yo‘nalishi uchun, 564 ta taklif Mamlakatimizda adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy zarur shartiga aylantirish yo‘nalishi uchun bildirildi. Bu raqamlar shuni ko‘rsatadiki, xalqimiz ham o‘z haq-huquqlarini yanada kengaytirishga bo‘lgan intilishi hamda mamlakatimizda fuqarolik jamiyatini yanada rivojlantirish uchun harakatidan dalolat beradi. 2021-yilning sentabr oyida Prezident Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekistonning yaqin besh yildagi taraqqiyot strategiyasidan ko‘zlangan maqsadlar, belgilangan vazifalarni amalga oshirish tamoyillarini jamlagan «Yangi O‘zbekiston strategiyasi» nomli kitobi chop etildi. Unda Yangi O‘zbekiston va Uchinchi Renessansni qurish bo‘yicha qilinayotgan ishlar va milliy taraqqiyot istiqbollari haqida fikr yuritiladi. Ushbu asar «Yangi O’zbekiston orzusi, bugungi kunlarimizga nisbatan aytganda, hozirgi davrning taqozosi, uning asl qiyofasini, harakatlantiruvchi kuchlari va omillarini belgilaydigan g‘oyaviy-ma’naviy asos, xalqimizga xos yaratuvchanlik shijoati va keng ko‘lamli islohotlarimizning yaqqol ifodasidir» 18 , - so’zlari bilan boshlanadi. “Harakatlar strategiyasi”ning mantiqiy davomi sifatida nashr etilgan ushbu kitob konseptual ahamiyatga ega bo‘lib, unda mamlakatimizda keyingi yillarda amalga oshirilgan iqtisodiy islohotlar va kelgusidagi ustuvor vazifalar aniq bayon etib berildi. Mazkur kitob o’quvchilarda Yangi O’zbekistonning zamonaviy demokratik qiyofasi qanday yaratilayotgani, mamlakatni yangi rivojlanish bosqichiga ko’tarish uchun belgilab olingan strategik yo‘l to‘g‘risida yaxlit tasavvur hosil qilish imkonini beradi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi munosabati bilan bo‘lib o‘tgan saylovoldi uchrashuvlarida bildirilgan fikr-mulohazalar, amaliy taklif va tashabbuslar Yangi O‘zbekiston Taraqqiyot 18 Mirziyoyev Sh.M. “Yangi O’zbekiston strategiyasi” Toshkent: O’zbekiston. 2021. 11-bet 32 strategiyasini yanada takomillashtirishga xizmat qildi. Yangi saylangan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning lavozimga kirishish tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalari qo‘shma majlisida «Yangi O‘zbekiston Taraqqiyot strategiyasi asosida demokratik islohotlar yo‘lini qat’iy davom ettiramiz» mavzusida so‘zlagan nutqida kelgusi besh yilga mo‘ljallangan ustuvor yo‘nalishlar haqida so‘z yuritildi. Unda davlatimiz rahbari “El-yurtimiz biz boshlagan xalqchil islohotlarga bugun xayrixohlik va qat’iy ishonch bilan qarab, ularning hosili va samarasini tezroq ko‘rishni istamoqda. Ana shu haqli talabni inobatga olgan holda, biz Yangi O‘zbekiston Taraqqiyot strategiyasini ishlab chiqib, saylov jarayonida uni o‘ziga xos umumxalq muhokamasidan o‘tkazdik. Bu muhim konseptual hujjatda islohotlarimizning uzviyligi va davomiyligini ta’minlash maqsadida “Harakatlar strategiyasidan – Taraqqiyot strategiyasi sari” degan tamoyil asosiy g‘oya va bosh mezon sifatida kun tartibiga qo‘yildi” 19 , – deya ta’kidladi. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi milliy rivojlanishimizning yangi bosqichini boshlab beradi. Bundan buyon jamiyat va davlat ishlarini boshqarishdagi faoliyat “inson – jamiyat – davlat” degan yangi tamoyil asosida tashkil etiladi. Yangi O‘zbekiston Taraqqiyot strategiyasi 7 ta yo‘nalishdan iborat: Birinchi yo‘nalish Inson qadrini yuksaltirish va erkin fuqarolik jamiyatini rivojlantirish orqali xalqparvar davlat barpo etishga qaratilgan. Buning uchun kelgusida mahalla instituti faoliyatining samaradorligini oshirish, uni jamoatchilik boshqaruvi va nazoratining tayanch bo‘g‘iniga aylantirish, davlat funksiyalarining katta qismi markazdan hududlarga o‘tkaziladi. Har bir mahallada hokim yordamchisi lavozimi joriy etiladi. Tuman byudjeti qo’shimcha manbalar bilan ta’minlanib, mahallaning alohida jamg‘armasi shakllantiriladi. Markaziy idoralar transformatsiya qilinib, ixcham va samarali boshqaruv tizimi yaratiladi, bir xil yo‘nalishdagi vazifalarni amalga oshirayotgan idoralar optimallashtiriladi. 19 M irziyoyev Sh.M. «Yangi O’zbekiston Taraqqiyot strategiyasi asosida demokratik islohotlar yo’lini qat’iy davom ettiramiz». O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo’shma majlisi. 2021-yil 6-noyabr. 33 Ikkinchi yo‘nalish Adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirish nomlanadi. Bu borada sudlov tizimi va advokatura instituti, huquq-tartibot organlari faoliyati takomillashtiriladi. Tadbirkor va mulkdorlar huquqlarining himoyasi kuchaytiriladi. Korrupsiyaga barham berishga davlat va jamiyatning barcha kuch va vositalari safarbar etiladi. Bunda aybdorlarni huquqiy javobgarlikka tortish bilan cheklanib qolmasdan, korrupsiyaning sabablarini oldindan bartaraf etish choralari ko‘riladi. Uchinchi yo‘nalish milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori o‘sish sur’atlarini ta’minlash borasidagi rejalarni qamrab oladi. Bu borada 2030-yilga borib, jon boshiga hisoblaganda, aholi daromadlari o‘rtacha ko‘rsatkichdan yuqori bo‘lgan davlatlar qatoriga chiqish maqsad qilingan bo‘lib, bunga xususiy sektorni rag‘batlantirish va uning ulushini oshirish hamda to‘g‘ridan to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarni jalb etish hisobidan erishiladi. Makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlab, inflyatsiya darajasini belgilangan 5 foizgacha pasaytirish choralari ko‘riladi. Shuningdek, aholini uy-joy va toza ichimlik suvi bilan ta’minlash, zamonaviy yo‘l va kommunikatsiya tarmoqlarini barpo etish, jamoat transporti hamda hududlararo qatnovlarni yaxshilash bo‘yicha ham yirik loyihalar amalga oshiriladi. To‘rtinchi yo‘nalish - adolatli ijtimoiy siyosat yuritish hamda inson kapitalini rivojlantirishga qaratilgan. Eng muhim omil hisoblangan sifatli ta’lim-tarbiya masalasi bundan buyon ham doimiy e’tibor markazida bo‘ladi. Bu borada oliy toifali o‘qituvchilarning oylik maoshini 2025-yilga borib, ekvivalent hisobida ming dollarga yetkazish ko‘zda tutilgan. Yangi maktablar qurish, mavjudlarining moddiy texnik bazasini mustahkamlash, sohaning barcha bosqichlari o‘rtasida uzviylikni ta’minlashga qaratilgan Milliy ta’lim dasturi ishlab chiqiladi. Aholi salomatligini mustahkamlash uchun barcha sharoitlar yaratiladi. Kelgusi besh yilda oliy toifali shifokorlar maoshi ham ekvivalent hisobida ming dollarga yetkaziladi. Viloyat, tuman va shaharlarda ixtisoslashgan tibbiy xizmatlar ko’lami kengaytiriladi. Davlat tibbiy sug’urta tizimi ishga tushirilib, mablag‘ aniq bemorga bog‘langan holda ajratiladi. Jismoniy tarbiya 34 va sportni rivojlantirish, sog‘lom turmush tarzini qaror toptirish muhim vazifa bo‘lib qoladi. Beshinchi yo‘nalish ma‘naviy taraqqiyotni ta’minlash va sohani yangi bosqichga olib chiqishga qaratilgan. Buning uchun ma’rifiy sohalarda islohotlar amalga oshiriladi. Shu maqsadda “Yangi O‘zbekiston – ma’rifatli jamiyat” konsepsiyasi amalga oshiriladi. Madaniyat va san’atni yuksaltirish, yoshlarni sog‘lom e’tiqod ruhida tarbiyalash, millatlararo hamjihatlik va o‘zaro hurmatni mustahkamlashga ustuvor ahamiyat qaratiladi. Zero, bugungi kunda yurtimizda 130 dan ortiq millat va elat vakillari yagona va ahil oila bo‘lib yashayotgani, fidokorona mehnati bilan mamlakat taraqqiyotiga munosib hissa qo‘shayotgani e’tiborga loyiq. Bu borada O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti: “Bizning davlat siyosatimizda bundan buyon ham barcha millat va elat vakillarining milliy o‘zligini, ona tili va madaniyatini, dini, urf-odat va an’analarini saqlab qolish va rivojlantirishga ustuvor ahamiyat beriladi” 20 , - deya alohida ta’kidlab o‘tgani bejizga emas. Oltinchi yo‘nalish milliy manfaatlardan kelib chiqqan holda umumbashariy muammolarga yondashish deb nomlanib, asosan, global muammolarning milliy va mintaqaviy darajadagi yechimlarini topish, bu boradagi barcha sa’y- harakatlarni uyg‘unlashtirishga e’tibor qaratiladi. Xususan, Orolbo‘yini ekologik innovatsiyalar va texnologiyalar hududi sifatida rivojlantirish, Butunjahon ekologiya xartiyasini ishlab chiqish masalalari diqqat markazida bo‘ladi. Mamlakatimizda bo‘lib o‘tgan “Markaziy va Janubiy Osiyo: mintaqaviy o‘zaro bog‘liqlik. Tahdidlar va imkoniyatlar” mavzusidagi konferensiyada qabul qilingan qaror va hujjatlarning izchil bajarilishi uchun xalqaro hamkorlar bilan zarur chora tadbirlar amalga oshiriladi. Yettinchi yo‘nalish Mamlakatimiz xavfsizligi va mudofaa salohiyatini kuchaytirish, ochiq, pragmatik va faol tashqi siyosat olib borish deb nomlanib, mamlakatimizdagi tinchlik va xavfsizlikni ta’minlash, xalqaro hamkorlikni 20 Mirziyoyev Sh.M. “Yangi O’zbekiston strategiyasi” Toshkent: O’zbekiston. 2021. 270-bet 35 rivojlantirish borasidagi vazifalar o‘z ifodasini topgan. 21 O’zbekiston Qurolli Kuchlarining qudratini yanada oshirish, harbiylarning jangovar shayligi, jismoniy va ma’naviy tayyorgarligini kuchaytirishga e’tibor qaratiladi. Xalqaro hamkorlikda pragmatik va chuqur o‘ylangan tashqi siyosat, iqtisodiy diplomatiya davom ettiriladi. Avvalo, qo‘shni mamlakatlar va dunyoning barcha mintaqalaridagi sheriklar bilan o‘zaro manfaatli va ko‘p qirrali aloqalar kengaytiriladi. Umuman olganda, “Yangi O‘zbekiston Taraqqiyot strategiyasi”da aks etgan maqsad va vazifalar mamlakatimizda “Inson qadri uchun” 22 degan ustuvor tamoyilni to‘la ro‘yobga chiqarish - davlatimiz rahbarining ezgu sa’y-harakatlarida bosh mezon bo‘lib qolganligidan dalolat beradi. “Inson-jamiyat-davlat” tamoyili asosida ishlab chiqilgan Taraqqiyot strategiyasida belgilangan barcha vazifalar insonlarning baxtli bo‘lishi, erkin va farovon yashashiga qaratilgan. Fuqarolik jamiyatini yanada rivojlantirish, qonun ustuvorligini ta’minlash masalalari mustaqillikka erishgan kunimizdan boshlab ishlab chiqilgan har bir dasturda o‘z aksini topmoqda. Bu hodisa yurtimizni yanada rivojlantirish hamda fuqarolar farovonligi uchun naqadar ahamiyatli ekanligini anglatadi. Taraqqiyot strategiyasida belgilangan ma’naviy taraqqiyotni ta’minlash yo‘nalishi hali birorta dasturga kiritilmagandi. Ma’naviyatni kuchaytirsak Prezidentimiz aytganidek: “Ma’naviyat-jamiyatdagi barcha ijtimoiy-siyosiy munosabatlarning mazmuni va sifatini belgilaydigan poydevordir. Bu poydevor qancha mustahkam bo’lsa, xalq ham, davlat ham shuncha kuchli bo’ladi”. 23 Chunki ma’naviyatli inson o‘zini o‘zi idora qiladi hamda ichki nazorati kuchli bo‘ladi. Nazorat bo‘lgan joyda tartib, tartib bo‘lgan joyda taraqqiyot, taraqqiyot bo‘lgan joyda esa, albatta, yuksalish bo‘ladi. Fuqarolik jamiyatini rivojlantirish, jamoatchilik nazoratini kuchaytirish, qonun 21 Mirziyoyev Sh.M. “2022-2026-yillarga mo’ljallangan Yangi O’zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to’g’risa” gi farmoni. 2022-y 28-yanvar 22 Mirziyoyev Sh.M. “Yangi O’zbekiston strategiyasi” Toshkent: O’zbekiston. 2021. 195-bet 23 Mirziyoyev Sh.M. “Yangi O’zbekiston strategiyasi” Toshkent: O’zbekiston. 2021. 267-bet 36 ustuvorligini ta’minlash kabi vazifalar bilan birgalikda ma’naviy taraqqiyotni ta’minlash vazifasining birgalikda qo‘yilishi muhim ahamiyat kasb etdi. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, mamlakatimizni rivojlantirishning 2017-2021-yillarga mo‘ljallangan Harakatlar strategiyasi va 2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Taraqqiyot strategiyasida belgilangan barcha yo‘nalishlar muhim ahamiyat kasb etadi. Shu qatorda belgilangan ijtimoiy sheriklik ham fuqarolik jamiyatini yanada kuchli qilishda o‘z o‘rniga egadir. Jamiyat taraqqiyoti tartibga, tartib esa nazoratga bog‘liq, ijtimoiy sheriklik va hamkorlik aynan ana shu nazorat borasida bo‘lishi va nazorat tizimini takomillashtirishga qaratilishi lozim. Nazorat borasida ijtimoiy sheriklik va hamkorlik jamiyat ma’naviyati bilan belgilanishini inobatga olsak, asosiy e’tibor jamiyat ma’naviyatini yuksaltirishga qaratilib, bu borada Birinchi Prezidentimizning “Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch” asaridagi g‘oyalarini odamlarning ongu shuuriga, qalbiga singdirishga qaratilishi lozim. Ma’naviyatning yuksalishi odamlarda ichki nazoratni kuchaytirib, nazorat tizimining samarali ishlab turishini ta’minlaydigan mexanizmning asosiy elementini tashkil etadi. Nazorat borasidagi ijtimoiy sheriklik “Kuchli davlatdan - kuchli fuqarolik jamiyati sari” tamoyili mohiyatidan kelib chiqadi. Bizda kuchli davlat va nisbatan kuchsiz jamiyat shakllangan. Ular o‘rtasida hamkorlik va sheriklik bo‘lishi uchun jamiyat ham kuchli bo‘lishi lozim. Jamiyatning asosiy vazifasi nazorat ekanligidan kelib chiqib, nazoratni kuchaytiruvchi muhim shart bo‘lgan nazoratga doir bilimni keng targ‘ib qilish borasida kompleks chora-tadbirlar ishlab chiqish va uni amalga tatbiq etish maqsadga muvofiqdir. 37 II BOB . O ‘ ZBEKISTONDA FUQAROLIK JAMIYATI NAZORATI SHAKLLANISHIDA SIYOSIY PARTIYA VA MAHALLA INSTITUTINING O‘RNI . 2.1. Fuqarolik jamiyati nazoratida siyo s iy partiyalar nazoratining o ‘ rni Insonda ijtimoiy ong shakllangandan boshlab, farovon jamiyatni orzu qilib, bunday jamiyat qurishni esa u davlat va hokimiyat bilan bog‘lab kelmoqda. Farovon jamiyat qurish ijtimoiy taraqqiyot bilan bog‘liq, ijtimoiy taraqqiyot esa ijtimoiy tartib bilan bog’liq bo‘lganligi tufayli jamiyatda tartib o‘natish masalasi har doim dolzarb bo‘lib qolmoqda va bugungi kunda ham u o‘z dolzarbligini yo‘qotgan emas. Insoniyat ijtimoiy tartibning nazorat faoliyati orqali ta’minlanishi mumkinligini allaqachonlar anglab yetgan. Lekin nazorat faoliyati ijtimoiy tartibni o‘rnatishga qodir bo’lishi uchun u tizimli xarakterda bo‘lishi va nazorat mexanizmining ishlab turishini ta’minlash muammo bo‘lib qolmoqda. Ijtimoiy tartibni o‘rnatish ko‘proq yuqoridan amalga oshiriladigan davlat nazoratiga bog‘liq deb hisoblab kelindi. Lekin bugungi kunda tarix shundan guvohlik bermoqdaki, faqat yuqoridan amalga oshiriladigan davlat nazoratining o‘zigina ijtimoiy tartibni o‘rnatish uchun yetarli emas ekan. Buning uchun quyidan amalga oshiriladigan jamiyat nazorati ham kerak bo‘lmoqda. Boshqacha qilib aytganda, nazorat faoliyati davlat va jamiyat nazoratidan iborat bo‘lgan tizimdan tashkil topishi lozim. Hozircha bizda yuqoridan amalga oshiriladigan davlat nazorati kuchli, quyidan amalga oshiriladigan jamiyat nazorati nisbatan kuchsiz. Jamiyat esa o‘z nazorat funksiyasini amalga oshirishi uchun u kuchli bo‘lishi lozim. “Kuchli davlatdan - kuchli fuqarolik jamiyati sari tamoyili ham aynan shuni taqozo etadi. Ushbu tamoyil asosida ishlab chiqilgan Mamlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasi hamda Harakatlar va Taraqqiyot strategiyasi jamiyatni kuchli qilishga qaratilgan. Bugungi kunda mamlakatimizda jamiyat tomonidan nazoratni amalga oshiradigan uchta asosiy vosita, ya’ni deputatlar korpusi, siyosiy partiyalar va 38 mahalla instituti shakllanib rivojlanmoqda. Bu nazorat vositalari ichida davlat va jamiyatga daxldor bo‘lgan siyosiy partiyalar nazorati alohida ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda mamlakatimizda beshta siyosiy partiya mavjud bo‘lib, ular o‘zlarining nazorat funksiyasini amalga oshirishga harakat qilmoqda. Lekin siyosiy partiyalarning nazorat faoliyati ularga yaratilgan siyosiy-huquqiy sharoitlarga qaramasdan demokratiya talablari darajasidan bir oz orqada qolmoqda. Siyosiy partiyalarning faolligini oshirish bo‘yicha Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov tomonidan aytilgan quyidagi fikrlar o‘rinlidir: “Partiyalar o‘rtasidagi baxs-munozaralar jiddiy, professional va amaliy negizda olib borilishi darkor. Aynan shuning uchun ham siyosiy partiyalar o‘z elektoratini o‘ylantirayotgan sotsial-iqtisodiy muammolarni yanada chuqurroq o‘rganishga va ularni hal etish bo‘yicha zarur choralarni ko‘rishga butun diqqat e’tiborini qaratishi kerak” 24 . Siyosiy partiyalar o‘zlarining nazorat funksiyalarini demokratiya talablari darajasida amalga oshirishlari uchun ular kuchli bo‘lishlari lozim. Shuning uchun siyosiy partiyalar faoliyatini kuchaytirish masalasi bugungi kunning eng dolzarb masalalaridan biri bo‘lib qolmoqda. Xalqaro siyosiy tajribadan ma’lumki, siyosiy partiyalarning kuchliligi asosan uchta mezon bilan, ya’ni partiya apparatining kuchliligi, partiya a’zolari sonining ko‘pligi va partiya tarafdorlari sonining ko‘pligi bilan belgilanadi. Demak, mamlakatimizda faoliyat olib borayotgan beshta siyosiy partiyaning har biri o‘zining kuchliligini ta’minlash uchun yuqorida qayd etilgan uchta mezonni shakllantirishga harakat qilishi lozim. Bu borada asosiy e’tibor xalqning ishonchini qozonishga qaratilishi lozim, chunki xalq kimga ishonsa, o‘shanga ergashadi. Siyosiy partiyaning kuchliligi a’zolarining va tarfdorlari sonining ko‘pligiga bog‘liq ekan, partiya apparati va faollari aholini o‘zlarining g‘oyalari to‘g‘ri ekanligiga ishontira olishga qodir bo‘lishlari lozim. Partiya apparatining bunga qodirligi esa, ularning bilim va ma’naviyatining kuchliligiga bog‘liq. Bilimi, ma’naviyati yuksak partiya lideri va faollari odamlarning partiya menga 24 K arimov I.A. Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish- ustuvor maqsadimizdir. O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo’shma majlisi. 2010-yil 27 yanvar. 39 nima beradi degan savollariga ishonarli javob qaytara oladi. Aslida ushbu savolning javobi fuqarolarda siyosiy hayotda ishtirok etish ehtiyojining shakllanishi bilan bog‘liq. Partiya o‘zining mafkuraviy faoliyatida asosiy e’tiborni partiya a’zolarini, tarafdorlarini va, umuman, barcha aholi qatlamlarining bilim va ma’naviyatini yuksaltirish masalalariga qaratishi lozim. Ayniqsa, ma’naviyatning yuksalishi fuqarolik jamiyatini kuchli qilishda va fuqarolik jamiyati instituti bo‘lgan siyosiy partiyani kuchli qilishda muhim ahamiyatga ega. Chunki adolatni o‘rnatishda ma’naviyat hech qanday mubolag‘asiz hal qiluvchi rol o‘ynaydi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev ushbu xususda gapirib, “Adolat va ma’naviyat-o‘zaro chambarchas bog’liq tushunchalardir. Ma’naviyat bo‘lmagan joyda hech qachon adolat bo‘lmaydi” 25 ,-deb ta’kidlagan. Ma’naviyat insonning o‘z ustidan bo‘lgan hokimiyatini kuchli qilib, kuchli fuqaroni shakllantiradi. Kuchli fuqaro fuqarolik jamiyatini va, demak, siyosiy partiyani kuchli qilishning muhim sharti hisoblanadi. Kuchli fuqaro deganda o‘z ustidan hokimiyatga ega bo‘lgan va befarqlik kayfiyatidan xalos bo‘lib, daxldorlik hissi bilan yashayotgan, fuqarolik pozitsiyasi shakllangan fuqaro tushuniladi. Fuqarolik pozitsiyasi fuqarolik jamiyati shakllanishining va, xuddi shunday, fuqarolik jamiyati nazoratini amalga oshirishning muhim sharti hisoblanadi. Nazorat faoliyati ijtimoiy tartibni o‘rnatishi uchun nazorat tizimining ishlab turishini ta’minlaydigan mexanizm shakllangan bo‘lishi lozim. Davlat va jamiyat nazorat vositalaridan iborat bo‘lgan nazorat tizimi mexanizmini harakatga keltiradigan biror bir kuch bo‘lishi kerak, chunki har qanday mexanizm ma’lum bir kuchlar ta’sirida harakatga keladi. Nazorat mexanizmini harakatga keltiradigan kuch ma’naviyatdir, chunki ma’naviyat insonda o‘zini- o‘zi nazorat qiladigan ichki nazoratni shakllantiradi. Ma’naviyat negizida shakllanadigan ichki nazorat orqali o‘zini tartibga sola olgan odamgina o‘zgalarni nazorat qilib, tartibga chaqirishi mumkin. Nazorat tizimi bir-biriga 25 Mirziyoyev Sh.M. Qonun va adolat ustuvorligini ta’minlash-barcha ezgu maqsadlarimizga erishishning muhim sharti. Xalq so’zi, 2017-yil 14-iyun. 40 bog‘liq bo‘lgan bir qancha elementlardan iborat bo‘lgan yaxlitlikdir. Nazorat tizimining elementlari ichida siyosiy partiyalar nazorat mexanizmini harakatga keltiruvchi kuch bo‘lib xizmat qilishlari lozim. Chunki fuqarolik jamiyati institutlari ichida faqat siyosiy partiyagina ham davlatga, ham jamiyatga tegishli institut va shuning uchun ham hokimiyatga ta’sir etish imkoniyati keng bo‘lgan real siyosiy kuch hisoblanadi. 26 Siyosiy partiya nazorat mexanizmini harakatga keltirishi uchun uning boshlang‘ich partiya tashkilotlari kuchli bo‘lishi kerak. Chunki nazorat mexanizmini harakatga keltiradigan va harakatni boshlab beradigan qismi boshlang‘ich tashkilotlardir. Nega deganda mamlakatdagi ijtimoiy tartib har bir jamoadagi tartibdan tashkil topadi va nazorat ob’ekti bo’lgan ijtimoiy regulyator me’yorlari ko‘pincha quyidan buziladi. Bugungi kunda mamlakatimizda fuqarolik jamiyati institutlarini va, jumladan, siyosiy partiyalarning nazorat funksiyalarini kuchli qilishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Lekin yaratilgan ushbu sharoitlarga qaramasdan siyosiy partiyalarning nazorat funksiyalarini kuchli qilishga asosan ikkita sabab to‘siq bo‘lmoqda. Birinchisi, jamiyatning nazoratga doir bilimining yetarli emasligi bo‘lsa ikkinchisi, odamlardagi ma’naviy qashshoqlik oqibatida kelib chiqadigan befarqlik kayfiyatidir. Siyosiy partiya o‘zining nazorat faoliyatini amalga oshirishi uchun unga nazoratga doir bilim kerak. Lekin hozircha biror bir fan nazoratga doir bilimni kompleks tarzda ishlab chiqmaydi va targ‘ib qilmaydi. Shuning uchun mamlakatimiz oliy ta’lim tizimi o‘quv dasturiga nazoratga doir bilimlar kompleks tarzda beriladigan Ijtimoiy nazorat o‘quv kursini joriy qilish lozim. Befarqlik kayfiyatini pasaytirib, daxldorlik hissini shakllantirish va rivojlantirishimiz uchun markaziy televideniye huzurida ma’naviyatni yuksaltirishga xizmat qiladigan “Motiv” teleko‘rsatuvini joriy qilish zarur. Teleko‘rsatuv jarayonida befarqlikning sababi va motivi aniqlanib ularni bartaraf etish masalalari muhokama qilinadi. Befarqlikni jilovlab, daxldorlik hissini kuchaytirishning ahamiyati shundaki, 26 Nabiyev F.X. Ijtimoiy nazorat. Monografiya. Samarqand. SamDU nashri. 16-bet 41 befarqlik bo‘lgan joyda nazoratga doir bilim kuchli bo‘lgan taqdirda ham nazorat mexanizmi ishlamaydi. 27 Demokratik taraqqiyot yo‘lini tanlagan O‘zbekistonda mustaqillik yillarida ko‘p partiyaviylik tizimi shakllanib bormoqda. Siyosiy partiyalarning nazorat funsiyalarini amalga oshirishlari uchun siyosiy va huquqiy sharoitlar yaratilmoqda. O‘zbekistonda 2018-yil 12-aprelda qabul qilingan “Jamoatchilik nazorati to‘g‘risida”gi qonun nazorat tizimi faoliyatini takomillashtirishda muhim ahamiyatga ega. Ijtimoiy tartibning o‘rnatilishi nazorat tizimiga bog‘liq bo‘lganligi uchun nazorat faoliyatiga bag‘ishlangan tadqiqotlar bugungi kunimizning dolzarb muammolaridan hisoblanadi. Nazorat tizimi bir qancha elementlarning yaxlitligidan iborat bo‘lib, ularning tarkibida siyosiy partiyalar va deputatlar guruhi asosiy o‘rinni egallaydilar. O‘zbekiston tanlagan demokratik taraqqiyot yo‘li ham nazorat faoliyatini takomillashtirishni taqozo etadi. Chunki demokratiya faqat hokimiyatni shakllantirishnigina emas, balki hokimiyatni nazorat qilishni ham anglatadi. Lekin buning uchun jamiyatning siyosiy va huquqiy madaniyati demokratiya talablariga javob bera olishi kerak. Siyosiy va huquqiy madaniyatning shakllanishi va rivojlanishi, eng avvalo, bilim va ma’naviyatning rivojlanishiga bog‘liq. Shuning uchun donishmandlar jamiyatda tartib o‘rnatishga qodir bo’lgan nazorat tizimini shakllantirishni bilim va ma’naviyatning yuksalishi bilan bog‘lashgan. Buyuk donishmandlar, ya’ni Platon, Aristotel, Farobiy va boshqalar o‘z asarlarida ijtimoiy tartibni o‘rnatishga xizmat qiladigan omillarni topishga intilishgan. Aytaylik, Platon o‘zining “Davlat” nomli asarida jamiyatda tartib o‘rnatish uchun jamiyatni intellektual elita, ya’ni bilim boshqarishi kerakligini ta’kidlaydi. Agar jamiyatni bilim boshqarmasa, o‘z-o‘zidan jamiyatni pul boshqara boshlaydi va pul boshqargan jamiyatda tartib bo‘lmaydi va bunday jamiyat oxir-oqibatda barbod bo‘ladi. Xo‘sh, nima uchun jamiyatda tartib bo‘lishi uchun jamiyatni bilim boshqarishi kerak? Chunki bilim insonga oldindan ko‘ra bilish imkoniyatini beradi. Oldindan ko‘ra bilgan odam xatodan o‘zini asraydi va to‘g‘ri harakat 27 N abiyev F.X. Ijtimoiy nazorat. Samarqand. SamDU nashri. 160-bet 42 qiladi. Shu o‘rinda mashhur faylasuf O.Kontning “Bilishdan maqsad oldindan ko‘ra bilish, oldindan ko‘ra bilish esa harakat qilish” 28 deb aytgan dono so‘zlarini yana bir bor eslash lozim. Nazorat tizimining muhim elementlari bo‘lgan siyosiy partiya va deputatlar guruhi asosiy e’tiborni huquq va axloq me’yorlarining ishlab turishi va ularga rioya qilishni amalda ta’minlashga qaratishi kerak. Jamiyatni ilm asosida boshqargan taqdirdagina huquq va axloqqa rioya qilish ta’minlanishi mumkin. Chunki unga rioya qilish uchun mukammal nazorat tizimi shakllangan bo‘lishi kerak. Bunday nazorat tizimining shakllanishi ham ilmiy asosda ta’minlanishi mumkin. Jamiyatda shunday nazorat tizimi shakllanishi kerakki, u huquq va axloqqa rioya qilishni amalda ta’minlashga qodir bo‘lsin. O‘zbekiston Birinchi Prezidenti I.A.Karimov yangi shakllangan Oliy Majlisning qo‘shma majlisida (2010-yil 27-yanvar) “Mamlakatni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyatini barpo etish - ustuvor maqsadimiz” mavzusida ma’ruza qilib, asosiy e’tiborni ijroiya hokimiyat ustidan nazorat tizimini takomillashtirishga qaratib: “Parlamentimiz va mahalliy vakillik organlari - Kengashlar oldida turgan ikkinchi g‘oyat muhim vazifa - bu qabul qilingan qonunlarni ijro etuvchi hokimiyat, ya’ni hukumat tomonidan markazda, hokimlar tomonidan esa joylarda qanday bajarayotgani ustidan qat’iy parlament nazoratini, deputatlik nazoratini o‘rnatishdan iboratdir”, 29 deb ta’kidlagan edi. Bu esa, o‘z navbatida, O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti jamiyatni ilmiy asosda boshqarishga intilganligidan dalolat beradi. Shu o‘rinda jahon moliyaviy inqirozining O‘zbekistonda nisbatan yumshoqroq o‘tayotganligining sababi davlat boshlig‘i ilmiy salohiyatining natijasi ekanligini anglab olish muhim ahamiyatga ega. Birinchi Prezidentimizning jahon moliyaviy inqirozi tahliliga bag’ishlangan asarining birinchi qismi “Jahon moliyaviy inqirozining O‘zbekiston iqtisodiyotiga ta’siri hamda uning oqibatlarining oldini olish va yumshatishga asos bo‘lgan omillar” deb nomlanishi ham uning ilmiy salohiyati 28 Muxayev R.T Politologiya. Moskva. 1997-yy., 393-bet. 29 Ха lq so’zi. 2010 yil 27-yanvar, 3-bet. 43 darajasini yaqqol ko‘rsatib turibdi. Boshqacha qilib aytganda, asar muallifi iqtisodiy-moliyaviy hayotga ilmiy asosda yondashganligi tufayli oldindan ko‘ra bilish imkoniyatiga ega bo‘lgan. Ijtimoiy hayotning barcha sohalarini ilmiy asosda boshqarish jamiyatdagi voqea-hodisalarni oldindan ko‘ra bilish imkoniyatini berib, xato qilmasdan to‘g‘ri harakat qilishni ta’minlaydi. Eng muhimi, jamiyatda tartib o‘rnatishga xizmat qiladigan nazorat tizimining samarali ishlashini ta’minlaydi. Chunki ilm jamiyat taraqqiyotining muhim sharti tartib ekanligini va tartib o‘rnatish uchun esa nazorat tizimi uzluksiz ishlab turishi kerakligini anglab olish imkoniyatini beradi. Ilmi bor odam nazoratsiz jamiyatda tartib o‘rnatib bo‘lmasligini anglab olgan bo‘ladi. Ijtimoiy nazoratning ob’ektlari huquq va axloq bo‘lganligi uchun siyosiy partiyalar va deputatlar o‘zlarining nazorat faoliyatlarida aynan ana shu huquq va axloq me’yorlariga rioya qilishni ta’minlashga qaratishlari lozim. Siyosiy partiyalar o‘z nazorat funksiyalarini amalga oshirishlari uchun respublikamizda barcha huquqiy asoslar yaratilgan. Masalan, 2008-yilning birinchi yanvaridan kuchga kirgan “Davlat boshqaruvini yangilash va yanada demokratlashtirish hamda mamlakatni modernizatsiya qilishda siyosiy partiyalarning rolini kuchaytirish to‘g‘risida”gi Konstitutsiyaviy qonunning kuchga kirishi siyosiy partiyalarning nazorat funksiyasini amalga oshirishda huquqiy asos hisoblanadi. Siyosiy partiyalar rolini oshirish yuzasidan Prezidentimiz quyidagi so‘zlari alohida ahamiyatga ega: “Qachonki siyosiy partiyalarning faolligi oshib, parlament doirasida ular o‘rtasida sog‘lom raqobat va baxs-munozara muhiti shakllansa, shundagina vakillik hokimiyati organlari ham samarali faoliyat ko‘rsatadi”. 30 Nazorat asosiy e’tiborni qonunga va axloqqa rioya qilishga qaratishi lozim. Qayerda qonun buzilishi, axloq buzilishi holatlari namoyon bo’lsa, deputatlar, siyosiy partiyalar va mahallalar o‘z munosabatlarini bildirishlari lozim. Qonunchilik palatasidagi deputatlar fraksiyasi ijroiya hokimiyatning qonunga rioya qilishini va mahalliy kengashdagi deputatlar 30 M irziyoyev Sh.M. “Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz”. Toshkent-“O’zbekiston” 2016-yil. 44-bet. 44 korpusi esa joylardagi ijro hokimiyatining qonunga rioya qilishini qat’iy nazorat qilib borishlari lozim. Demokratik jamiyatda nazorat tizimining ahamiyatini demokratiya mohiyatidan kelib chiqib anglash lozim. Demokratiya asosan ikki element yaxlitligidan iborat. Birinchisi, hokimiyat xalq tomonidan shakllantirilishi, ikkinchisi, xalq tomonidan hokimiyatning nazorat qilinishidir. Demokratiya hokimiyat xalq tomonidan shakllantirilishi va nazorat qilinishidan iborat bo’ladi. Agar xalq hokimiyatni shakllantirishda ishtirok etsayu, nazoratda ishtirok etmasa, bu demokratiya emas, balki oxlokratiya, ya’ni olomon hokimiyati bo‘ladi. Agar xalq nazorat funksiyasini amalga oshirishda ishtirok etmasa, bu uning siyosiy madaniyati pastligidan dalolat beradi. Jamiyatda demokratiya sharoitida yashay oladigan, fuqarolik pozitsiyasi shakllangan va siyosiy madaniyati yuksak shaxslar bo‘lgan taqdirdagina demokratiya amal qiladi. Aks holda demokratiya namoyon bo‘lmaydi. Mashhur Aristotel o ‘zining “Siyosat” nomli asarida demokratiyaga boshqaruvning yomon shakli deb baho bergani bejiz emas. Chunki Aristotel yashagan zamonda odamlarning siyosiy madaniyati demokratiya talablariga javob bermagan. Lekin Aristotelning so‘zlari hozirgi kunda ham o‘z ahamiyatini saqlab qolmoqda, shuning uchun ham asosiy e’tiborni aholining siyosiy madaniyatini oshirishga qaratish lozim. Siyosiy madaniyatni yuksaltirish fan va ta’limda siyosiy bilimlarni o‘rganish, targ‘ib qilish bilan birga siyosiy partiyalarning o‘z elektoratining siyosiy madaniyatini oshirishga qaratilgan siyosiy o‘quv tadbirlari bilan ham belgilanadi. Bu borada tadbirkorlar va ishbilarmonlar harakati UzLiDePning siyosiy ta’lim markazi faoliyatini namuna qilib ko‘rsatish mumkin. Ushbu partiyaning siyosiy ta’lim markazi faoliyatini boshqa partiyalar o‘z elektorati o‘rtasida ham amalga oshirishlari lozim. Ana shunda aholining siyosiy madaniyatini oshirish jarayoni ancha jadallashadi. Albatta, odamlarning siyosiy madaniyatini oshirish ma’lum bir vaqtni taqozo etadigan evolyutsion jarayon hisoblanadi. Bu borada shoshma- shosharlikka yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi. Shuning uchun O‘zbekiston taraqqiyotning evolyutsion rivojlanish yo‘lini tanlab, demokratiyaning umumjahon e’tirof etgan tamoyillarini milliy qadriyatlar bilan 45 uyg‘unlashtirgan holda xalq hokimiyatini qaror toptirmoqda. Kuchli davlatdan - kuchli fuqarolik jamiyati sari tamoyili siyosiy hayotda partiyalar faoliyatini va, ayniqsa, boshlang‘ich partiya tashkilotlari faolligini taqozo etadi. Chunki, demokratiya pastda namoyon bo‘ladi. Demak, demokratiya quyi tashkilotlarning faolligini talab qiladi. Boshlang‘ich partiya tashkilotlarining o‘rni va roli fuqarolik jamiyatining rivojlanish darajasi bilan belgilanadi. Kuchli fuqarolik jamiyatlarida boshlang‘ich partiya tashkilotlari kuchli bo‘ladi. Siyosiy partiyalar ham davlatga, ham fuqarolik jamiyatiga daxldor bo‘lgan institut hisoblanadi. Siyosiy partiyalar elitasining kuchliligi davlat kuchliligining alomati bo‘lsa, boshlang‘ich partiya tashkilotlarining kuchliligi fuqarolik jamiyatining kuchliligining belgisidir. Demokratiya quyidan yuqorining nazorat qilinishini taqozo etadi. Chunki yuqoriga chiqish bilan odam pastdan ajralib qola boshlaydi. Quyining doimo yuqorini nazorat qilib borishi kuchli davlatdan - kuchli fuqarolik jamiyati sari tamoyilining mohiyatini tashkil qiladi. Jamiyatda hech bir inson nazorat tizimida ishtirok etishdan chetda qolmasligi kerak va hech bir inson ushbu tizimning ishlamasligidan yoki uning uzilishidan manfaatdor bo‘lmasligi kerak. Chunki nazorat tizimi ishlamaydigan joyda hech kim baxtli bo’la olmaydi. Baxtlilikning eng muhim sharti bu insonda qo‘rquvsiz, erkin yashash hissidir. Bunday hissiyot faqat tartib o‘rnatilgan jamiyatda, ya’ni qonunga rioya qilish amalda ta’minlangan jamiyatda bo‘lishi mumkin. Bu esa kuchli nazorat tizimi orqali ta’minlanishi mumkin. Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov Vazirlar Mahkamasi yig‘ilishida (2005-yil 7-fevral): “Bizda shunday nazorat tizimi shakllanishi kerakki, agar biror-bir mansabdor shaxs qonunni buzsa, uning jazosini yuqori lavozimda o‘tirgan shaxs berishi kerak emas, balki tizim berishi kerak” deb ta’kidlaganlar 31 . Barcha sohada kadrlarni tanlash, joy-joyiga qo‘yishda bilim va mas’uliyat asosiy mezon bo’lishini nazorat qilish kerak. Agar kadrlarni tanlash tanish- bilishchilik, oshna-og‘aynigarchilik va poraxo‘rlik asosida amalga oshirilsa, 31 Х а lq so’zi . 2005 yil . 8- fevral . 3- bet . 46 bunday jamiyatda nazorat tizimi samarali ishlamaydi. Kadrlar masalasi muhimligi to‘g‘risida Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov bir necha marotaba viloyat Kengashlarining navbatdan tashqari sessiyalarida “eng og‘ir muammo kadrlar muammosi” deb bejizga ta’kidlamaganlar. Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev ham kadrlar masalasi to‘g‘risida gapirib: “Men uchun eng katta muammo kadrlarning saviyasi” deb ta’kidlaganligi kadrlar masalasi qanchalik jiddiy muammo ekanligini yaqqol ko‘rsatib turibdi. Nazorat tizimi jamiyatda tartib o‘rnatishning muhim sharti ekan, siyosiy partiyalar va ularning deputatlar korpuslari asosiy e’tiborni nazorat tizimini takomillashtirishga qaratishlari lozim. Siyosiy partiyalar o‘rtasidagi kurash nazorat tizimining mukammal loyihalarini ishlab chiqish borasida bo‘lishi kerak. Partiyaviy nashrlar nazorat tizimini takomillashtirish masalalarini qizg‘in muhokama qiladigan minbarga aylanishi lozim. Umuman, ommaviy axborot vositalari asosiy e’tiborni nazorat tizimining takomillashtirilishi masalasiga qaratishi kerak. Ijtimoiy tartibning o‘rnatilishi kuchli nazorat tizimining shakllanishiga bog‘liq. Kuchli nazorat tizimining shakllanishi esa jamiyatning siyosiy madaniyatiga, odamlardagi daxldorlik hissiga, kuchli fuqarolik jamiyati institutlari va fuqarolik pozitsiyasi shakllangan kuchli shaxslarning mavjudligiga bog‘liq. Bularning barchasi nazorat tizimida siyosiy partiya va deputatlarning rolini oshirishga xizmat qiladi. Siyosiy partiyalarning nazorat faoliyatini yanada kuchli qilish zaruriyati ushbu muammoni ilmiy tahlil qilishni talab qiladi. Ozod va obod, farovon jamiyat qurish, eng avvalo, ijtimoiy tartibning o‘rnatilganligiga bog‘liq. Bugungi kunda dunyoning barcha davlatlari, jumladan O‘zbekiston ham ijtimoiy tartibni o‘rnatishning demokratik tartibot yo‘lini tanladi. Chunki hozircha insoniyat demokratiyadan afzalroq bo‘lgan taraqqiyot yo‘lini topolgani yo‘q. Demokratiya bu hokimiyat xalq tomonidan shakllantirilishi va nazorat qilinishidir. Agar xalq hokimiyatni shakllantirishda ishtirok etsa, lekin nazoratda ishtirok etmasa, hokimiyat xalqning manfaatini ifodalamay qo’adi. Nazorat bo‘lmagan joyda hokimiyat xalqqa xizmat emas, 47 balki uning ustidan hukmronlik qila boshlaydi va bunday joyda, ertami-kechmi, demokratiyaning o‘rnini diktatura egallaydi. Diktatura bu zo‘ravonlik degani, zo‘ravonlik bo‘lgan joyda tartibsizlik va adolatsizlik kelib chiqadi, adolatsizlik bo‘lgan joyda odamlarda norozilik tug‘iladi, norozilik parokandalikka olib keladi. Milliy xavfsizligimizga va mustaqilligimizga eng kuchli tahdid bo‘lgan adolatsizlikka yo‘l qo‘ymaslik uchun xalq hokimiyatni nazorat qilib borishi kerak. “Kuchli davlatdan - kuchli fuqarolik jamiyati sari” tamoyili asosida ishlab chiqilgan “Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi” hokimiyatni nazorat qilishga qodir bo‘lgan jamiyatni shakllantirishga qaratilgan. Konsepsiyada taklif qilingan qonunlar, jumladan, 2014-yil yanvar oyidan kuchga kirgan “Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatining ochiqligi to‘’risida" 32 gi qonun jamiyat nazoratining huquqiy asosi bo‘lib, demokratlashtirish jarayonini yanada chuqurlashtiradi va fuqarolik jamiyatini kuchli qilishga xizmat qiladi. Jamiyat nazorat qilishi uchun kuchli bo‘lishi kerak, kuchli bo‘lishi uchun esa, birlashgan va xabardor bo‘lishi kerak. Insoniyat allaqachonlar yakka harakat qilgandan ko‘ra birlashgan holda harakat qilish samarali ekanligini anglab olgan. Xalqning birlashganlik holati fuqarolik jamiyati degan tushuncha bilan ifodalanadi, chunki fuqarolik jamiyati deganda fuqarolar birlashmalarining majmui tushuniladi. Fuqarolik jamiyati institutlari ichida hokimiyatni shakllantirish, nazorat qilish va amalga oshirishda legal tarzda harakat qiladigan yagona siyosiy kuch bu siyosiy partiyalardir. Mamlakatimizda mustaqillik yillarida ko‘ppartiyaviylik tizimi shakllangan bo‘lib, ular o‘rtasida hokimiyat uchun raqobat kuchayib bormoqda. Bu borada Birinchi Prezidentimiz Karimov I.A. quyidagicha fikr bildirgan edi: “Partiyalar o‘rtasidagi baxs-munozaralar jiddiy, professional va amaliy negizda olib borilishi darkor”. 33 Shu bilan birgalikda, partiyalararo raqobat ijtimoiy tartibni 32 K arimov I . AMamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi . Toshkent, “O’zbekiston”, 2010 yil, 31-bet. 33 . Karimov I.A. Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish- ustuvor maqsadimizdir. O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo’shma majlisidagi ma’ruza// Asosiy vazifamiz-Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir.-Toshkent: 48 o‘rnatishning muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy nazorat borasida ham amalga oshirilmoqda, chunki ijtimoiy tartib jamiyat taraqqiyotining muhim sharti hisoblanadi. Siyosiy partiya ijtimoiy tartibni o‘rnatishga qodir ekanligini jamiyatga tushuntira olsa, xalq unga ishonadi va ergashadi. Bu esa siyosiy partiyaning kuchliligini ta’minlaydigan muhim omil hisoblanadi va bunga erishgan, ya’ni xalq ishonchini qozongan siyosiy partiya raqobatda g‘olib bo’ladi. Shuning uchun siyosiy partiyalar o‘rtasidagi raqobat ijtimoiy tartibni o‘rnatishga xizmat qiladigan nazorat faoliyati borasida bo‘lishi lozim. Bizlarda bugungi kunda, fuqarolik jamiyati instituti bo‘lgan siyosiy partiya nazorati davlat institutlari nazoratiga qaraganda kuchsizroq. Chunki bugun kuchli davlat va nisbatan kuchsiz jamiyat bor, shuning uchun davlat organlari nazorati kuchli, lekin jamiyat institutlari nazorati, xuddi shunday siyosiy partiyalar nazorati nisbatan kuchsizroqdir. Jamiyat nazoratini va uning asosiy instituti bo‘lgan siyosiy partiyalarning nazoratini kuchli qilish uchun jamiyat institutlari hokimiyat faoliyatidan xabardor bo‘lishi kerak va buning uchun esa, xalqqa hokimiyat faoliyati to‘grisida axborot berish lozim. Agar xalq davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyati to’g‘risida axborotga ega bo‘lmasa, u o‘zining nazorat funksiyasini amalga oshira olmaydi. Siyosiy partiyalarning va, umuman, fuqarolik jamiyatining kuchliligi uning xabardorligiga bog‘liq. Fuqarolik jamiyati instituti bo‘lgan siyosiy partiyalar o‘z nazorat funksiyalarini amalga oshirishlari uchun kuchli bo‘lishlari kerak. Mamlakatimizda siyosiy partiyalarning rolini oshirish borasida Birinchi Prezidentimiz I.A. Karimov quyidagicha fikr bildirgan edi: “Siyosiy partiyalarning markazda va joylardagi ijro etuvchi hokimiyat idoralarini shakllantirish jarayoniga faol ta’sirini ta’minlash uchun barcha tashkiliy-huquqiy shart-sharoitlardan to‘laqonli foydalanish darkor. Shu maqsadda Xalq deputatlari mahalliy Kengashlaridagi partiyalar guruhlari faoliyatini jonlantirish, barcha bo‘g‘indagi ijro etuvchi tuzilmalarning mintaqalar ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotiga doir amaliy O’zbekiston, 2010.23-bet 49 vazifalarni hal etish ishiga partiyalarning ta’sirini oshirish darkor” 34 . Siyosiy partiyalarning nazorat funksiyalarini amalga oshirishning muhim sharti bo‘lgan davlat hokimiyati va boshqaruv organlari faoliyati ochiqligining ta’minlanishi uchun axborot beruvchi va axborot oluvchi ochiqlikdan manfaatdor ekanligini anglab olgan bo‘lishi lozim. Bunday haqiqatni bilish siyosiy partiyalarning nazorat borasidagi mas’uliyatlarini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Siyosiy partiyalarning nazoratini amalga oshirishda nazoratga doir bilim bilan birgalikda mas’uliyat ham kerak bo’ladi. Agar siyosiy partiyalarda nazoratga doir bilim yetarli bo‘lsayu, lekin mas’uliyat yetarli bo‘lmasa nazorat faoliyati samarasiz bo‘ladi. Siyosiy partiyalar o‘z dasturiy maqsad va vazifalariga erishishlari uchun hokimiyat ochiqligi to‘g‘risidagi huquqiy imkoniyatdan samarali foydalanishlari lozim. Hozircha siyosiy partiyalar bunday imkoniyatdan yetarli darajada foydalanyaptilar deb ayta olmaymiz, chunki siyosiy partiyalarning siyosiy faolligi ma’lum bir vaqtni takozo etadigan evolyutsion jarayon hisoblanadi. Bugungi kunda insoniyat jamiyatida mavjud bo‘lgan barcha ijtimoiy muammolarning sababi ijimoiy tartibning barqarorligi ta’minlanmaganligida ekan, asosiy e’tiborni ijtimoiy tartibni o‘rnatish masalasiga qaratish lozim. Shuning uchun ham siyosiy partiyalar asosiy e’tiborni ijtimoiy tartibni o‘rnatish va uning barqarorligini ta’minlash masalalariga qaratishlari shart. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, siyosiy partiyalar faoliyati va ular o‘rtasidagi raqobat ijtimoiy hayotning barcha sohalarini qamrab olgan bo‘lishi lozim va, eng avvalo, sud hokimiyati, kadrlarni tanlash va rag‘batlantirish tizimida ochiqlikni ta’minlashga erishishga qaratilishi lozim. Ushbu sohadagi ochiqlik siyosiy partiyalarning nazorat faoliyatini samarali amalga oshirishni ta’minlaydi. Siyosiy partiyalarning samarali nazorati ushbu sohalarda ijtimoiy tartibni ornatish asosida ijtimoiy hayotning boshqa barcha sohalarida adolatni qaror toptirishga xizmat qiladi. 34 F uqarolik jamiyati. 2010-yil 22-fevral.12-bet. 50 2.2. Mahalla instituti nazorati fuqarolik jamiyati nazoratining muhim vositasi O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, huquqiy demokratik davlat, yuksak taraqqiy etgan fuqarolik jamiyatini qurishni o‘z oldiga strategik vazifa qilib qo‘ydi. Respublikaning taraqqiyoti bugungi kunda davlatni boshqarishda hamda demokratik islohotlarni amalga oshirishda fuqarolarning ishtirokini faollashtirish bilan bog‘liq. Bu ijobiy ma’noda mamlakatimizda fuqarolik jamiyatini shakllantirishga qaratilgandir. Ma’lumki, ijtimoiy hayotning barcha muammolarini ham markazdan turib hal qilish mumkin emas, zero bu masalalar shaklan murakkab va mazmunan turli-tumandir. Mamlakatimizning Birinchi Prezidenti I.A.Karimov 2010-yil 27-yanvarda bo‘lib o‘tgan Oliy Majlis Qonunchilik palatasi va Senatining qo‘shma majlisidagi ma’ruzasida fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari huquq va vakolatlarini kengaytirish haqida gapirib, “Fuqarolik jamiyati institutlari, jumladan, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlarining jamiyat va davlat qurilishi tizimidagi huquq va vakolatlarini kengaytirishga qaratilgan qonunchilikni takomillashtirish masalasi ustuvor yo‘nalishga aylanishi zarur” 35 - deb ta’kidladi. O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish institutini rivojlantirishdan manfaatdordir, chunki fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari aholiga eng yaqin tashkilotdir. Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari aholi bilan birgalikda yaqindan ish olib boradi va aholining turli ijtimoiy manfaatlarini qondirishda davlat organlari vakolatlaridan foydalanadi. Hozirda fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlarining huquqiy asoslarini shakllantirishga fursat yetdi. Shuning uchun ham, avvalambor, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari faoliyatini huquqiy tartibga soluvchi 35 K arimov I.A “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish-ustuvor maqsadimizdir”. O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo’shma majlisidagi ma’ruza// Asosiy vazifamiz- Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir.- Toshkent:O’zbekiston ,2010.-29-bet. 51 qonunchilik hujjatlari xususida qat’iy to‘xtalish maqsadga muvofiqdir. Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarishining huquqiy asosi-bu fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarishini amalga oshirish va tashkil qilish jarayonida vujudga keladigan ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlarning mushtarak tizimidir. O‘zbekiston Respublikasida fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlarining faoliyatini huquqiy tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlarni quyidagilar tashkil qiladi: O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi; “ Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risida”gi Qonun va fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarishini turli jihatlarini tartibga soluvchi joriy qonunlar; O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari, qarorlari, farmoyishlari, Hukumat qarorlari va farmoyishlari; Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlarining nizomlari va fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari tomonidan qabul qilingan huquqiy hujjatlar hamda fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarishi bilan bog’liq bo’lgan masalalarni tartibga soluvchi boshqa huquqiy hujjatlar 36 . O‘zbekiston mustaqillikka erishgach fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlarining asosiy bo‘g‘ini bo‘lmish, mahalla atamasi birinchi marta Konstitutsiyaga kiritildi. Unga aholini o‘zini o‘zi boshqaruvining noyob shakli sifatida konstitutsiyaviy maqom berildi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 105-moddasida shunday deyiladi: “Shaharcha, qishloq va ovullarda, shuningdek, ular tarkibidagi mahallalarda hamda shaharlardagi mahallalarda fuqarolar yig‘inlari o‘zini o‘zi boshqarish organlari bo‘lib, ular ikki yarim yil muddatga raisni (oqsoqolni) va uning maslahatchilarini saylaydi. O‘zini o‘zi boshqarish organlarini saylash tartibi, faoliyatini tashkil etish hamda vakolat doirasi qonun bilan belgilanadi” 37 . 36 S uvonqulov M. Mahalla faoliyatining huquqiy bazasini takomillashtirish, uning samarali faoliyat yuritish mexanizmlari va vakolatlarini kengaytirish-ustuvor vazifa// Fuqarolik jamiyati- Гражданское общество -Civil society.-2010.-N 2(22). 37 O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi // O’zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi”ning Veb-sayti- www.lex.uz; 52 O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlarining mustaqilligi tan oladi va kafolatlaydi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi- fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarishi huquqiy asoslari ichida eng asosiy o‘rinni egallaydi va u quyidagi omillar bilan ajralib turadi: - O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi - fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarishini xalq hokimiyatini amalga oshiruvchi bir shakl sifatida tan oladi va kafolatlaydi: - O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi- xalqaro huquqning umume’tirof etilgan normalariga asoslangan holda fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlarini rivojlanishiga normal sharoit yaratib beradi: - O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi-fuqarolarning mahalliy ahamiyatga molik masalalarni amalga oshirishda bevosita va bilvosita qatnashishini kafolatlaydi; O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 32-moddasida:” O‘zbekiston Respublikasining fuqarolari jamiyat va davlat ishlarini boshqarishda bevosita hamda o‘z vakillari orqali ishtirok etish huquqiga egadirlar. Bunday ishtirok etish o‘zini o‘zi boshqarish, referendumlar o‘tkazish va davlat organlarini demokratik tarzda tashkil etish yo‘li bilan amalga oshiriladi”,-deb mustahkamlangan. Bu modda mazmunidan ko‘rinib turibdiki, o‘zini o‘zi boshqarish instituti-bu fuqarolarning jamiyat va davlat ishlarida ishtirok etishini ta’minlovchi muhim vositasidir 38 . Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari fuqarolarni davlat va jamiyat ishlarida ishtirokini ta’minlash bilangina cheklanmay, balki fuqarolarning davlat va jamiyatni boshqarishda ishtirok etish huquqini amalga oshirishga ham ko‘maklashadi. Buni ularning saylovlarda, referendumlarda ishtirok etishida, mahalliy ahamiyatga molik turli tadbirlarni o‘tkazishda, ma’lum vazifalarni bajarish uchun komissiyalar tuzish huquqiga egaligida ko‘rishimiz mumkin. 38 O ’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi // O’zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi”ning Veb-sayti- www.lex.uz; 53 O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida berilgan norma bevosita fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarishini shakllantirishdagi dastlabki, yetakchi huquqiy asos bo‘lib hisoblandi va shu asosda boshqa normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilina boshlandi. Jumladan, 1993-yil 2-sentyabrda “Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni qabul qilindi. Ushbu qonun ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-ma’rifiy hayotimizda katta voqea bo‘ldi. Unda ma’lum ma’noda jamiyatimiz, davlatchiligimiz taraqqiyotining uzoq yillarga mo‘ljallangan yo‘nalishlari belgilab berildi. Ammo Qonunning ko‘pgina moddalari amalga oshirish mexanizmiga ega emas edi. Bundan tashqari Qonunda o‘zini o‘zi boshqarishning yagona organi, ya’ni fuqarolar yig‘ini nazarda tutilgan edi, xolos. Bu esa o‘z navbatida fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari oldida turgan vazifalar va ularga berilayotgan qo‘shimcha vakolatlarni amalga oshirishda turli xil muammoli holatlarni keltirib chiqarar edi. Fuqarolar yig‘ini va yig‘in raislari (oqsoqollari) zimmasiga ko‘pgina vazifalar yuklangani holda ularning huquqlari shunga yarasha kengaytirilib, ulardan foydalanish ta’minlanmagan edi. Bu holatlar rais va oqsoqollarning tashabbus ko‘rsatib ishlashlarini cheklab qo‘yar edi, fuqarolarning oz‘ini o‘zi boshqarish organlari bilan davlat hokimiyati organlari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar oydinlashtirilmagan, ya’ni fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlarini mustaqil jamoatchilik organi sifatidagi huquqiy maqomi aniq belgilab qo‘yilmagan edi. O‘tgan davrda o‘zini o‘zi boshqarish organlari faoliyati yuzasidan to‘plangan tajribalar yuqorida zikr etilgan kamchiliklarni bartaraf etuvchi hamda tez o‘zgarayotgan, hayot talablarini o‘ziga to‘la mujassamlashtira oladigan sifat jihatdan yangi va mukammal yuridik hujjat bo’lishini zarurat qilib qo‘ydi. Bundan ko‘rinib turibdiki, o‘zini o‘zi boshqarish organlarining jamiyat tuzilishi va davlatdagi o‘rni borgan sari ortib borayotganligi, ularning vakolatlarini, amalga oshirish mexanizmlarini yaratishga va boshqa fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari sohasida yangi islohotlarni amalga oshirishga ehtiyoj sezilayotganligi tufayli yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasining “Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish 54 organlari to‘g‘risida”gi Qonuni 1999-yil 14-aprelda birinchi chaqiriq, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining o‘n to‘rtinchi sessiyasida qabul qilindi 39 . Yangi tahrirda qabul qilingan qonun avvalgisidan keskin farq qilib, fuqarolarning o‘zini ’zi boshqarish huquqini amalga oshirish mexanizmlarini va kafolatlarini ochib bergan, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlarining yangi tarkiblarini tashkil qilgan, ularning huquq va vakolatlarini kengaytirgan hamda fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari faoliyatining asoslarini belgilab bergan. 1992-yil 12-sentabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 472-sonli ““Mahalla” xayriya jamg‘armasini tashkil etish to‘g‘risida”gi Farmoni qabul qilindi va bu Farmon asosida 1992-yilda Toshkentda Respublika “Mahalla” xayriya jamg‘armasi ta’sis etildi. Bu jamg‘arma mahallalarda ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy rivojlantirishga ko‘maklashadi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1993-yil 1-dekabrda qabul qilingan “Respublika “Mahalla” xayriya jamg‘armasining faoliyatini yanada takomillashtirishining chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorida mahallalarning mamlakatimiz ijtimoiy-siyosiy va madaniy-ma’naviy hayotida tutgan o‘rni oshib borayotganligidan kelib chiqib, mahallalarda o‘zini o‘zi mablag‘ bilan ta’minlovchi madaniy-ma’rifiy xizmat ko‘rsatish muassasalari, sport maydonchalari, maishiy xizmat uylari, choyxonalar, ijaraxona va to‘yxonalar barpo etishda joylardagi korxonalar, muassasalar qatnashishi ko‘rsatildi. Kam ta’minlangan oilalarga moddiy jihatdan qo‘llab-quvvatlash ishlari olib borilmoqda. Aholini ijtimoiy himoya qilishni ta’minlashda fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari rolini yanada oshirish, uning aniq maqsadga yo‘naltirilishini kuchaytirish, hududlarni ijtimoiy rivojlantirish borasidagi chora- tadbirlarni amalga oshirishda ushbu organlarning vakolatlari va mas’uliyatini kengaytirish maqsadida, shuningdek, muhtoj oilalarga aniq maqsadga yo‘naltirilgan ijtimoiy madad ko‘rsatish borasida to‘plangan ijobiy tajribani 39 O ’zbekiston Respublikasining ““Fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlari to’g’risida”gi Qonuni // O’zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi”ning Veb-sayti- www.lex.uz; 55 e’tiborga olish maqsadida 1999-yil 13-yanvarda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Aholini aniq yo‘naltirilgan ijtimoiy madad bilan ta’minlashda fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlarining rolini oshirish to‘g‘risida”gi Farmoni qabul qilindi 40 va bu Farmonga asosan fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlarining jamiyat hayotidagi mavqeyi yanada yuksaltirildi. Mahallalarda saylovlarning o‘tkazilishini to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish, ularni yuqori darajada va amaldagi qonun hujjatlariga mos tarzda o‘tkazish maqsadga muvofiqdir. Chunki, Birinchi Prezidentimiz Islom Karimovning “Kuchli davlatdan kuchli fuqarolik jamiyatga o‘tish” 41 konsepsiyasining tag zamirida, jamiyatning strategik masalalari davlat ixtiyorida qolsa, boshqa umummilliy vazifalar markaziy davlat organlaridan mahalliy organlarga asta-sekinlik bilan fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlariga o‘tkazilishi nazarda tutilgan. Agarda bu masalaga jiddiy yondashadigan bo‘lsak, kelgusida fuqarolar yig‘ini raisi (oqsoqoli) jamiyat uchun, eng asosiysi mahalliy aholi uchun muhim bo’lgan masalarni hal qilish vakolatida qoladi. Demak, biz fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlariga bo‘ladigan saylovlarga befarq bo‘ladigan bo‘lsak, jamoatchilik nazoratini o‘rnatmasak, qonuniylikka asoslanmasak fuqarolik jamiyati barpo etish yo‘lida kechirib bo‘lmas xatoga yo‘l qo‘ygan bo‘lamiz. 2016-yilda Prezidentlik lavozimiga saylangan Sh.M.Mirziyoyev ham Birinchi Prezidentimiz tomonidan amalga oshirilayotgan demokratik davlat va fuqarolik jamiyatini barpo etishni davom ettirishni asosiy vazifa qilib qo‘ydi. Buni quyidagi fikrlar ham isbotlaydi: “Fuqarolik jamiyati barpo etish, yurtdoshlarimizning erkinlik va tashabbuslarini, mamlakatimiz ijtimoiy hayotidagi ishtirokini kengaytirish kelgusidan ham O‘zbekiston siyosiy tizimini rivojlantirishning muhim yo‘nalishi bo‘lib qoladi” 42 . “Men ham mamlakat Prezidenti sifatida O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi talablarini qat’iy va 40 O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 1999-yil 13-yanvardagi “Aholini aniq yo’naltirilgan ijtimoiy madad bilan ta’minlashda fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlarining rolini oshirish to’g’risida”gi Farmoni // www.lex.uz 41 Karimov I.A. Yangilanish va o’zgarishlar jarayoni ortga qaytmaydi. // Xavfsizlik va tinchlik uchun kurashmoq kerak. T. 10.- Toshkent, 2002. 235-236-bet 42 Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko’taramiz. Toshkent.”O’zbekiston, 2017. 75-bet. 56 so‘zsiz bajarish, qonun ustuvorligini ta’minlash, fuqarolarning huquq va erkinliklarini ta’minlaydigan ichki va tashqi siyosatni amalga oshirishni o‘zimning eng asosiy burchim va vazifam, deb hisoblayman” 43 -deya aytishi ham boshlangan islohotlar davom etishini bildiradi. 2017-yilda mamlakatimizning barcha sohalarida boshlangan yanada keng islohotlar mahalla timizini ham o‘ziga qamrab oldi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Mirziyoyev Sh.M. 2020-yil 18-fevral kuni “Jamiyatda ijtimoiy-ma’naviy muhitni sog’lomlashtirish, mahalla institutini yanada qo‘llab- quvvatlash hamda oila va xotin-qizlar bilan ishlash tizimini yangi darajaga olib chiqish chora-tadbirlari to‘g‘risida” gi farmonni imzoladi. Farmonga muvofiq, har bir mahallada “Obod va xavfsiz mahalla” tamoyiliga asoslangan yangi tizim joriy etiladi. Farmon bilan O‘zbekiston Mahalla va oilani qo’llab-quvvatlash vazirligi hamda uning Qoraqalpog’iston Respublikasi, viloyatlar, Toshkent shahar va tuman (shahar) bo‘linmalari tashkil etildi. Jamiyatda “Obod va xavfsiz mahalla” tamoyilining to‘laqonli va samarali joriy etilishida har tomonlama ko‘maklashish, oilalar va mahallalardagi ijtimoiy-ma’naviy muhitni so’lomlashtirishda fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari bilan yaqin hamkorligini o‘rnatish vazirlikning asosiy vazifa va faoliyat yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Bugungi kunda yurtimizda olib borilayotgan islohotlar “Davlat-inson uchun” 44 tamoyilida amalga oshirilmoqda. Mazkur tamoyilga amal qilish esa, insonni va uning manfaatlarini davlat siyosati va islohotlarning asosiy mezoniga aylantirish lozimligidan dalolat beradi. Bu nafaqat yurtimizda balki, butun dunyoda mazkur islohotlarning eng demokratik tamoyillarga mosligi, ularning pirivard maqsadi va davlat siyosatining ustuvor yo’nalishi inson manfaatlari, haq-huquqlari va erkinliklarini ta’minlashga qaratilganining e’tirof etilishiga sabab bo’lmoqda. Natijada bu yo‘nalishda jahon andozalariga mos keladigan va jamiyat hayotining barcha sohalari, ayniqsa, jamiyat va davlat 43 Mirziyoyev Sh.M “Erkin va farovon , demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz”. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag’ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo’shma majlisidagi nutq. Toshkent, 2016. 8-bet. 44 Mirziyoyev Sh.M. “Yangi O’zbekiston strategiyasi” Toshkent, 2021. 67-bet 57 munosabatlarining eng demokratik tamoyillari uchun asos bo‘ladigan xalqchil tuzilmalar va zamonaviy siyosat tamoyillari shakllanmoqa. Keyingi yillarda jamiyatimiz hayotining barcha jabhalarini qamrab olgan va tadrijiy tarzda amalga oshirilgan ijtimoiy-siyosiy yangilanishlar natijasida xalqimizning ongu tafakkuri, dunyoqarashi o‘zgarishi bilan birga, boshqaruv ma’murlari va mulozimlarining ish uslublari, faoliyat yo‘nalishlari ham yangicha sifat va zamonaviy mazmun kasb eta boshladi. Olib borilayotgan islohotlardan maqsad xalqning turmush darajasini yaxshilash va ularning huquq va erkinliklarini qonuniy jihatdan yanada mustahkamlashdir. Buni Prezidentimizning quyidagi so’zlari ham isbotlaydi: “Bizning bosh maqsadimiz- yurtimizda xalq hokimiyatini nomiga emas, balki amalda joriy qilishdan iborat” 45 . Bu maqsadga erishish uchun ko‘plab islohotlar o‘tkazilib, o‘zgarishlar qilinmoqda. Chunonchi, 2021-yilda Prezidentimiz Sh.M Mirziyoyevning chop etilgan “Yangi O‘zbekiston strategiyasi” nomli asarida fuqarolik jamiyatini rivojlantirish bo‘yicha ustuvor yo‘nalishlar belgilab berilgan. Ular quyidagilardan iborat: * davlatning va fuqarolik jamiyati institutlarining mamlakatni yanada jadal va har tomonlama rivojlantirishga qaratilgan sa’y-harakatlarini birlashtiruvchi zamonaviy demokratik hamda ochiq-oshkora maydon sifatida ularning yuqori darajadagi tizimli va samarali muloqotini yo‘lga qo‘yish; * fuqarolik jamiyatini va keng jamoatchilikni tashvishlantirayotgan dolzarb masalalarni muhokama qilish, shuningdek mazkur sektorning holati va rivojlanish tendensiyalarini tahlil qilish; * davlat organlarining fuqarolik jamiyati institutlari bilan samarali hamkorligining zamonaviy mexanizmlarini, ularning faoliyatini qo’llab- quvvatlash va rag’batlantirish choralarini joriy qilish bo‘yicha takliflar tayyorlash 46 . 45 M irziyoyev Sh.M. “Yangi O’zbekiston strategiyasi” Toshkent, 2021. 82-bet 46 Mirziyoyev Sh.M. “Yangi O’zbekiston strategiyasi” Toshkent, 2021. 113-bet 58 Bugungi kunda yurtimizda boshqaruv idoralari faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini o‘rnatishda mahallaning vazifalarini kengaytirib borish, davlat ijtimoiy dasturlarining hayotga tadbiq etilishi bo‘yicha joylarda amalga oshirilayotgan ishlardan jamoatchilikni keng xabardor qilish maqsadida davlat organlarining fuqarolarning o‘zini-o‘zi boshqarish idoralari bilan mustahkam hamkorligini ta’minlash bundan buyon ham izchillik bilan davom ettirilmoqda. Mahallalarning jamiyatdagi rolini yanada oshirish maqsadida Prezidentimizning “Mahallada tadbirkorlikni rivojlantirish, aholi bandligini ta’minlash va kambag‘allikni qisqartirish bo’yicha davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlari to‘g‘risida” 47 gi farmoni alohida ahamiyatga ega. Farmonga binoan, 2022-yil 1-yanvardan boshlab har bir shaharcha, qishloq va ovulda, shuningdek, shaharlar, shaharchalar, qishloqlar hamda ovullardagi har bir mahallada tadbirkorlikni rivojlantirish, aholi bandligini ta’minlash va kambag‘allikni qisqartirish masalalari bo‘yicha tuman (shahar) hokimining yordamchisi lavozimi ta’sis etiladi. Bu lavozimdagi mansabdor quyidagi vazifalarni bajarishi belgilandi: * mahalladagi ijtimoiy-iqtisodiy holatni xonadonbay o‘rganish, jumladan, aholining bandlik darajasini, oilalarning daromad manbalarini, tomorqa yerlaridan foydalanish holatini hamda daromadli mehnatga bo‘lgan intilishi va ehtiyojlarini tahlil qilish; * mahallada tadbirkorlikni rivojlantirishning ichki imkoniyatlari, tadbirkorlik bo‘yicha ixtisoslashuv va mehnat resurslarini inobatga olgan holda, uni rivojlantirishga turtki beradigan omillar va yo‘nalishlarni belgilash, ularni ishga solish orqali mahallaning iqtisodiy rivojlanishini ta'minlash; * doimiy daromad manbaiga ega bo‘lmagan va ishsiz aholining, ayniqsa, yoshlar va xotin-qizlarning qiziqishlarini o‘rganish orqali ularni kasb-hunar va tadbirkorlikka o‘rgatuvchi o‘quv markazlariga yo‘naltirish hamda o‘qishni tamomlagan bitiruvchilarning bandligini ta'minlashga yordam berish; 47 O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 3-dekabrdagi “Mahallada tadbirkorlikni rivojlantirish, aholi bandligini ta’minlash va kambag’allikni qisqartirish bo’yicha davlat siyosatining ustuvor yo’nalishlari to’g’risida”gi Farmoni // www.lex.uz 59 Bunday vazifalarni ko’plab keltirish mumkin. Barcha vazirlik va idoralarning birinchi rahbarlari hokim yordamchilariga ularning vazifalarini amalga oshirishda har tomonlama ko’mak berish uchun shaxsan mas'ul va javobgar hisoblanadi. Yoshlar bilan ishlashning yangicha boshqaruv mexanizmlarini joriy etish, ular bilan ishlashning vertikal tizimini yaratish, yoshlar muammolarini bevosita mahallalarda hal etish, ta’lim muassasalarida ma’naviy-ma’rifiy va tarbiyaviy ishlarning samaradorligini yanada oshirish maqsadida har bir shaharcha, qishloq, ovulda, shuningdek, shaharlar, shaharchalar, qishloqlar hamda ovullardagi har bir mahallada yoshlar yetakchisi lavozimi joriy etildi. 48 Mahalladagi yoshlar yetakchisining asosiy vazifalari quyidagilar: * “Yoshlar balansi”ni shakllantirish, yoshlar to‘g‘risidagi zarur ma’lumotlarni “Yoshlar daftari” va “Yoshlar portali” elektron platformalariga kiritib borish, ular bilan samarali ish tashkil qilish; * mahallalarda yoshlarning bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etish, milliy xalq o‘yinlari va sport turlarini yoshlar orasida ommalashtirish, Besh muhim tashabbus loyihalari, yoshlar festivallari va boshqa madaniy-ma’rifiy tadbirlarni amalga oshirish; * yoshlarning ijtimoiy faolligini oshirish, iqtidori, iste’dodi va tashabbuslarini rag‘batlantirish hamda hayotda o‘z o‘rnini topishlariga ko‘maklashish; * yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash hamda ularning intellektual jihatdan kamol topishini va ma’naviy rivojlanishini ta’minlash; * huquqbuzarlik sodir etishga moyilligi bo‘lgan yoshlar bilan tizimli ishlash, jazoni ijro etish muassasalaridan ozod qilingan, ixtisoslashtirilgan o‘quv-tarbiya muassasalaridan qaytib kelgan yoshlarning ijtimoiy-pedagogik reabilitatsiya qilinishi va moslashuviga ko‘maklashish. 48 O ’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 19-yanvardagi “Mahallalarda yoshlar bilan ishlash tizimini yanada takomilashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi Farmoni // www.lex.uz 60 Barchamizga ma’lumki, islohotlarning natijalari, bo’layotgan o’zgarishlar aholining kayfiyati avvalo mahallada seziladi. Prezidentimiz aytganidek “Mahalla-jamiyatimizning yorug‘ yuzi va vijdoni ko‘zgusi” 49 bo‘lishi kerak. Shuning uchun barcha darajadagi rahbarlar pastga tushib, o‘z sohasi bo‘yicha mahallalardagi muammolarni o‘rganishi va ularga yechim topishi, natijani ta’minlashi shart. Bugungi kunda yurtimizda o‘n mingga yaqin mahallalar bor. Bu mahallalarda jamoatchilik nazorati ham kuchayib bormoqda. Samarqand shahar Hamid Olimjon mahallasidagi Orzu Mahmudov ko‘chasida joylashgan 20 raqamli ko‘p qavatli binoning shunday yonginasida elektrni taqsimot qiladigan transformatorlar 3 ta o‘rnatilgan. Oqibatda, shu binoda yashayotgan aholiga xavf tug‘dirmoqda va transformatordan chiqayotgan radiatsiya aholi salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Bundan tashqari transformatorlarning shovqini uyda tinch osoyishta yashashga ham xalaqit bermoqda. Shunday bir xavfli vaziyat bo‘lib turgan bir paytda Samarqand shahar hokimining 2021-yil 2- avgustdagi farmoyishi asosida yana bitta transformator o‘rnatmoqchi bo‘lgan. Bu esa, o‘z navbatida aholi noroziligini keltirib chiqargan. Ushbu ko‘p qavatli binoda yashayotgan bolalarni o‘ynaydigan bolalar maydonchasi bo‘lmaganligi sababli ular uyning atrofida o‘ynashga to‘g‘ri kelgan. Oqibatda, bolalar hayoti xavf ostida qolgan. Shahar hokimining chiqargan farmoyishi mavjud qonunlarga to‘g‘ri kelmaydi. Chunki shahar va qishloq aholi punktlari hududlarini rivojlantirish va qurilishni rejalashtirish SHHQ 2.07.01.-03 raqamli tartib qoidani 217 punkitida transformator ikkitadan ko‘p bo‘lmasligi va binodan kamida o‘n metr uzoqlikda bo‘lishi kerakligi ko‘rsatilgan. Transformatorlar soni to‘rtta bo‘lish ehtimoli yuqori bo‘lib, bir tomondan olti metr ikkinchi tomndan esa bir metr masofada joylashgan. Mahalla faollarining olib borgan ishlari natijasida bu qaror aholi manfaatiga to‘g‘ri kelmasligi aniqlandi va transformator o‘rnatilmadi. Bu bilan aholi xavfsizligi ta’minlanib, sog‘ligiga ziyon yetkazishiga chek qo‘yilgan. Bu yurtimizdagi bir mahallaning 49 M irziyoyev Sh.M. “Yangi O’zbekiston strategiyasi” Toshkent, 2021. 115 -bet 61 jamoatchilik asosidagi nazoratidan namunadir. Agar boshqa mahallalarning ham shunday faoliyati kuchli bo’lsa fuqarolik jamiyatini yanada rivojlantirish maqsadini amalga oshirish ehtimoli oshgan bo‘lar edi. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, mahalla bu fuqarolik jamiyatining asosiy bo‘g‘inidir. Bu fuqarolik institutini rivojlantirmay turib jamoatchilik nazoratini kuchaytira olmaymiz. Jamoatchilik nazorati kuchli bo‘lmas ekan fuqarolik jamiyati ham kuchli bo‘lmaydi. Shuning uchun ham mustaqillikka erishgan kunimizdan boshlab davlat rahbarlari tomonidan mahalla tizimini isloh qilishga, uning vakolatlarini kengaytirishga alohida ahamiyat berib kelmoqda. Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov tomonidan davlatimizni rivojlantirishga qaratilgan besh ustuvor vazifada iborat bo’lgan “O‘zbek modeli”da ham, 2010- yil 12-noyabrda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo‘shma majlisida qabul qilingan “Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi”da ham qonun ustuvorligini ta’minlash, demokratik davlat qurish, fuqarolik jamiyatini liberallashtirish masalalari ustuvor vazifa qilib belgilangandi. Davlatimiz rahbari Sh.M.Mirziyoyev ham bu islohotni davom ettirib, 2017-yil 7-fevralda “2017-2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar Strategiyasi” ishlab chiqildi. Islohotlarni izchil davom ettirish maqsadida “Harakatlar strategiyasidan-Taraqqiyot strategiyasi sari” tamoyiliga asosan ishlab chiqilgan yettita ustuvor yo‘nalishdan iborat 2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O’zbekistonning taraqqiyot strategiyasi ishlab chiqildi. Qabul qilingan bu hujjatlarning barchasida inson qadrini ta’minlash, fuqarolik jamiyatini yanada rivojlantirish kerakligi belgilangan. Demak, mahalla kuchli bo‘lsa jamoatchilik nazorati kuchli bo‘ladi. Jamoatchilik nazorati kuchli bo‘lsa ijtimoiy tartib kuchli bo‘ladi. Tartib bor joyda o‘sish va rivojlanish yuqori darajaga ko‘tariladi. 62 III BOB . FUQAROLIK JAMIYATI NAZORATINI AMALGA OSHIRISHGA TO’SIQLAR VA ULARNI BARTARAF QILISHGA XIZMAT QILAYOTGAN OMILLAR. 3.1. Fuqarolik jamiyati nazoratini samarali tashkil qilish borasidagi muammolar Jamiyat taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy tartibni o‘rnatish to‘g‘risida gapirishdan oldin, jamiyat taraqqiyotini belgilaydigan ko‘rsatkichlarni aniqlab olish va o‘sha ko‘rsatkichlardan kelib chiqib fikrlash lozim. Baxtli hayot deganda nafaqat moddiy va ma’naviy ehtiyojlarning to‘liq qondirilganlik holati, balkim qo‘rquvsiz, erkin yashash hissining mavjudligini tushunish to‘g‘riroqdir. Inson qo‘rqmasdan erkin yashashi uchun esa jamiyatda adolatli ijtimoiy tartib o ‘rnatilgan bo‘lishi lozim va bunday tartib faqat mukammal nazorat tizimi orqaligina ta’minlanishi mumkin . Jamiyat taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan adolatli ijtimoiy tartibni o‘rnatilishi masalasi barcha vaqtlarda dolzarb muammo bo‘lganligi kabi bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda. Chunki hali hanuz insoniyat qanday qilsak jamiyatda tartib bo‘ladi degan savolni mukammal javobini topa olgani yo‘q. Faqat bir narsa ma’lumki ya’ni adolatli ijtimoiy taribning o‘rnatilishi nazorat tizimini samarali ishlashiga bog‘liq ekanligi ma’lum. Shuning uchun nazorat faoliyatini samarali qilishga qaratilgan tadqiqot bugungi kunning eng dolzarb muammosi deb aytish mumkin. Nazorat faoliyatini samarali ishlashini ta’minlash uchun bu borada qanday muammolar borligini aniqlab olish kerak bo‘ladi. Chunki ana shu muammolarni bartaraf qilish nazorat tizimini samarali qiluvchi omillar bo‘lib xizmat qiladi. Xo‘sh bugungi kunda nazorat faoliyatini samarali qilish borasida qanday muammolar ya’ni to‘siqlar mavjud? Bugungi kunda nazorat tizimini samarali qilishga asosiy to‘siq demokratiya va fuqarolik jamiyatining kuchsizligidir. Bundan tashqari fuqarolik madaniyatining darajasi demokratiya talablari darajasidan orqada qolayotganligi ham nazorat tizimini samarali ishlashiga to‘siq hisoblanadi. Jamiyatning nazorat faoliyatiga doir 63 bilimining pastligi ham nazorat tizimini samarali ishlashiga jiddiy to‘siqdir. Jamiyatda aholining ayrim qismida mavjud bo‘lgan befarqlik kayfiyati ham nazorat tizimini samarali qilishga kuchli to‘siq hisoblanadi. Nazorat tizimini samarali ishlashiga bo‘lgan to‘siqlardan biri nazorat borasida ijtimoiy sheriklik amaliyotini yo‘lga qo‘yilmaganligidir. Bugungi kunda mavjud bo‘lgan korrupsiya illati ham nazorat tizimini samarali qilishga to‘siq bo‘lmoqda. Nazorat tizimini samarali qiluvchi omillarni topish uchun yuqorida qayd qilingan to‘siqlarni sababini topish va ularni bartaraf qilish kerak bo‘ladi. Ularning bartaraf qilinishi nazorat tizimini samarali qiluvchi omil bo‘lib hisoblanadi, chunki sabab bartaraf qilinsa oqibat o‘z o‘zidan bartaraf bo‘ladi. Shuning uchun tabobat ilmining sultoni buyuk Ibn Sino kasallikni emas sababini davolash kerak deb aytgan. Shunday qilib yuqorida qayd qilingan to‘siqlarning sabablarini topish va ularni bartaraf qilish nazorat tizimini samarali qiluvchi omil bo‘lib xizmat qiladi. Xo‘sh birinchi to‘siq sifatida ko‘rsatilgan demokratiya va fuqarolik jamiyatining kuchsizligini sababi nimada? O‘zbekiston mamlakatida demokratiya va fuqarolik jamiyatining kuchsizligini sabablaridan yana bir sho‘rolar zamoniga borib taqaladi. Chunki sho‘rolar zamonida totalitar siyosiy tartib asosida kuchli davlat va nisbatan kuchsiz jamiyat shakllangan edi. Sho‘rolar zamonida hamma narsani davlat o‘z qo‘lida ushlab turgan va bunda odamlar gigant davlat apparatining bir murvatchasiga aylanib qolgan. Murvatchaga aylanib qolgan odam mustaqil fikrlashi kerak emas balki yuqoridan bo‘lgan topshiriqni ijrochisi bo‘lishi kerak edi. Shuning uchun o‘sha vaqtda siyosatga aralashma degan fikr kelib chiqqan edi va bu fikr hozirgacha o‘z ta’sirini saqlab qolmoqda. Qariyib 70 yil davom etgan totalitar siyosiy tartibot aso r atlaridan xalos bo‘lish uchun ma’lum bir vaqt kerak bo‘ladi. Bunda shoshma shosharlikka yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi, chunki demokratiya bo‘lishi uchun demokratiya sharoitida yashashga qodir bo‘lgan avlod shakllanishi kerak. Bu esa faqat evolyu t sion tarzda amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan jarayon hisoblanadi. Bu jarayonda shoshma shosharlik qilish 64 yoki demokratiyani eksport qilish milliy xavfsizlikka tahdid keltirib chiqaradi. Agar jamiyat demokratiyaga tayyor bo‘lmasa demokratiya oxlokratiyaga aylanib qoladi va ijtimoiy tartibsizlik kelib chiqadi. Unday bo‘lsa demokratiyani kuchli qilish uchun nima qilish kerak? Ushbu savolga javob berishdan oldin demokratiya va fuqarolik jamiyatining funksiyasidan kelib chiqib fikrlash kerak bo‘ladi. Demokratiya insoniyat jamiyatida mavjud bo‘lgan uchta siyosiy tartibotdan ya’ni totalitar, avtoritar va demokratik tartibotdan biri hisoblanadi. Boshqacha qilib aytganda demokratiya hokimiyatni xalq tomonidan shakllantirish va nazorat qilish orqali jamiyatda tartib o‘rnatishning siyosiy usuli hisoblanadi. Demokratiya namoyon bo‘lishi uchun eng muhim shart jamiyat demokratiya sharoitida yashashga qodir bo‘lishi kerak. Buning uchun esa jamiyatning siyosiy madaniyati, huquqiy madaniyati va fuqarolik pozitsiyasi demokratiya talablari darajasida bo‘lishi lozim. Bu uchta tushunchani ya’ni siyosiy madaniyat, huquqiy madaniyat va fuqarolik pozitsiyasini bitta qilib fuqarolik madaniyati deb aytish mumkin. Demak demokratiyaning kuchlilik darajasi jamiyatni fuqarolik madaniyatining yuksaklik darajasiga bog‘liq ekan. Endi fuqarolik jamiyatining kuchsizligi to‘g‘risida gapirsak bunda ham sabab fuqarolik madaniyatini pastligi bilan bog‘liqligini ko‘rish mumkin. Bu tushunarli bo‘lishi uchun fuqarolik jamiyatining mohiyati va funksiyasidan kelib chiqib fikrlash kerak. Fuqarolik jamiyati fuqarolarning birlashganlik holati bo‘lib uning asosiy funksiyasi ijroiya hokimiyat ustidan nazorat amalga oshirish hisoblanadi. 50 Fuqarolik jamiyati o‘zini nazorat funksiyasini amalga oshirishga qodir bo‘lishi uchun uning fuqarolik madaniyati yuqori bo‘lishi lozimligi oddiy haqiqatdir. Fuqarolik jamiyatini kuchli qilish ham, demokratiyani kuchli qilish ham fuqarolik madaniyatining kuchliligiga bog‘liqligining sababi ularning funksiyasining umumiyligi bilan belgilanadi. Bundan tashqari demokratiya va fuqarolik jamiyati bir biriga bog‘liq tushuncha bo‘lib hisoblanadi. Boshqacha 50 Odilqoriyev X.T “Davlat va huquq nazariyasi”. Toshkent. “Adolat” 2018. 485-bet 65 qilib aytganda demokratiya bo‘lishi uchun fuqarolik jamiyati bo‘lishi kerak, xuddi shunday fuqarolik jamiyati bo‘lishi uchun demokratiya bo‘lishi kerak. Shuning uchun nazorat tizimini samarali qilishga to‘siq bo‘lgan demokratiya va fuqarolik jamiyatini kuchsizligini bartaraf qilish uchun fuqarolik madaniyatini yuksaltirish kerak bo‘ladi. Demak nazorat tizimini samarali qiluvchi omillardan biri fuqarolik madaniyatining yuksakligi deb aytishga barcha asos bor. Nazorat tizimini samarali qiluvchi omil bo‘lgan fuqarolik madaniyatini kuchli qilish uchun nima qilish kerak? Buning uchun eng avvalo fuqarolik madaniyati nima ekanligini anglab olish va u nimadan tashkil topishini aniqlash kerak bo‘ladi. Fuqarolik madaniyati deganda fuqarolarni o‘zaro munosabat jarayonida o‘zlarini tiyib yashashga qodir ekanliklari tushuniladi. Umuman insoniyat jamiyatida madaniy hayotni shakllanishi odamlarni o‘zlarini tiyib yashash shakligi o‘tishlari bilan bog‘liq. Fuqarolik madaniyati shakllanishi uchun faqat siyosiy bilim, huquqiy bilim yetarli emas. Bunga fuqarolik pozitsiyasi ham shakllangan bo‘lishi kerak. Fuqarolik pozitsiyasi deganda bir fuqaro ikkinchi bir fuqaroning taqdiriga befarq emasligi tushuniladi. Buning uchun esa fuqarolar o‘zlaridagi befarqlik kayfiyatini jilovlab daxldorlik hissi bilan yashashlari kerak. Inson o‘zida befarqlikni jilovlab daxldorlik hissini shakllantirishi uchun unda ma’naviyat yuksak bo‘lishi lozim. Demak fuqarolik madaniyatini yuksaltirish uchun jamiyatning nafaqat siyosiy-huquqiy bilimi balki ma’naviyati ham yuksalishi lozim. Ana shunda nazorat tizimini samarali qiluvchi omil bo‘lgan fuqarolik madaniyati shakllanadi. Nazorat tizimini samarali ishlashiga to‘siq bo‘lgan sabablardan biri nazorat faoliyatiga doir bilimning yetarli emasligi. Har qanday faoliyatni samarali amalga oshirish o‘sha faoliyatga doir bilimga bog‘liq bo‘lganligi kabi nazorat faoliyatining ham samaradorligi ushbu faoliyatga doir bilimga bog‘liqdir. Bu to‘siqni bartaraf qilib nazorat faoliyatini samarali qilish uchun jamiyatni nazorat faoliyatiga doir bilimini oshirish kerak bo‘ladi. Buning uchun eng avvalo ta’lim tizimida nazorat faoliyatiga doir bilimni beradigan fanni joriy qilish talab qilinadi, chunki har qanday bilim ta’lim tizimida shakllanadi. Muammo shundaki bugungi kunda O‘zbekistonda ta’lim tizimida 66 biror bir fan yoshlarga nazoratga doir bilimni bermaydi. Bu borada faqat Samarqand Davlat Universitetida nazorat faoliyatiga doir bilimni beradigan Ijtimoiy nazorat fani ishlab chiqilgan va talabalarga o‘qitilinib kelmoqda. Buning uchun ilmiy tadqiqotlar olib borilib 2016-yilda Ijtimoiy nazorat monografiyasi 51 va 2020 yilda darsligi 52 ishlab chiqilgan. Endigi muammo ushbu fanni oliy ta’lim tizimining barcha yo‘nalishlariga joriy qilish bilan bog‘liq bo‘lmoqda. Chunki O‘zbekistonda ilmiy g‘oyalarni amaliyotga joriy etish mexanizmi yaxshi yo‘lga qo‘yilmagan. Agar bugun jamiyatga nazorat faoliyatiga doir bilimni beradigan fan ta’lim tizimiga joriy etilsa ma’lum bir vaqt O‘zbekistonda nazorat faoliyatiga doir bilim bilan qurollangan avlod shakllanadi. Ana shu avlod nazorat faoliyatini samarali ishlashini ta’minlashga va adolatli ijtimoiy tartibni ta’minlashga qodir bo‘ladi. Nazorat tizimini samarali ishlashiga to‘siq bo‘lgan befarqlik kayfiyatini sababini topishga harakat qilib ko‘ramiz. Eng avvalo befarqlik qanchalik yomon illat ekanligini anglab olish kerak, chunki bizni munosabatimiz muammoni jiddiyligidan kelib chiqib shakllanadi. Boshqacha qilib aytganda, muammo qanchalik jiddiy bo‘lsa munosabat ham shunchalik jiddiy bo‘ladi. Donishmandlardan biri aytgan ekan: sen dushmaningdan qo‘rqma nari borsa u seni o‘ldiradi, sen do‘stingdan qo‘rqma u nari borsa senga xiyonat qiladi, sen befarq, beparvo odamlardan qo‘rq chunki bunday odamlar bo‘lgan joyda qotillik, xiyonat doimiy bo‘lib turadi. Ushbu so‘zlardan befarqlik qanchalik yomon illat ekanligi yaqqol ko‘rinib turibdi. Xo‘sh befarqlik illatini qanday sabablari bo‘lishi mumkin? Bizning nazarimizda befarqlikning bir nechta sabablari bo‘lishi mumkin , lekin eng muhim i bu nodonlikdir. Inson aqlli bo‘lishi mumkin , lekin ayni bir paytda u nodon bo‘lishi ham mumkin. Buni tushunish uchun aqlli bilan dononi farqini bilish kerak. Inson bilim negizida aqlli bo‘lsa, ma’naviyat negizida esa dono bo‘ladi. Ma’naviy jihatdan qashshoq odam nodon bo‘ladi. Demak, nazorat tizimini samrali ishlashiga to‘siq bo‘lgan befarqlik 51 N abiyev F.X . Ijtimoiy nazorat . Monografiya . Samarqand. 2016 yil 52 Nabiyev F.X . Ijtimoiy nazorat . Darslik . Samarqand. 2020 yil 67 kayfiyatini bartaraf qilish ma’naviy yuksalishga bog‘liq ekan. Axloqiy tarbiya negizida ma’naviyatni yuksaltirish orqali befarqlikni jilovlab daxldorlik hissini shakllantirish nazorat tizimini samarali qiluvchi muhim omil hisoblanadi. Nazorat tizimini samarali ishlashini ta’minlashda ijtimoiy sheriklik tamoyilidan foydalanish ham muhim ahamiyatga ega. Chunki faqat yuqoridan bo‘lgan nazoratning o‘zi bilangina adolatli ijtimoiy tartibni o‘rnatish ilojsiz ekanligini tarix ko‘rsatib berdi. Yuqoridan bo‘lgan nazorat kuchayib borsa byurokratiya va korrupsiya pasayish o‘rniga aksincha kuchayib boradi. Shuning uchun yuqoridan bo‘lgan davlat nazoratiga hamkor va sherik sifatida quyidan bo‘lgan jamiyat nazoratiga ehtiyoj ortib bormoqda. Nazorat borasidagi ijtimoiy sheriklik korrupsiyani to‘xtatib adolatli ijtimoiy tartibni o‘rnatishning muhim omili hisoblanadi. Ijtimoiy sheriklikda jamiyat nazorati korrupsiyaga imkon qoldirmaydi chunki jamiyatga pora berish iloji yo‘q. Umuman bugungi kunda insoniyat jamiyatida mavjud bo‘lgan barcha muammolarni hal qilishning eng maqbul usuli sifatida ijtimoiy sheriklik tan olingan. Ijtimoiy sheriklik bo‘lishi uchun tomonlarning umumiy maqsadi bo‘lishi kerak va kuchlar nisbati teng bo‘lishi lozim. Nazorat borasida davlat va jamiyatning umumiy maqsadi adolatli ijtimoiy tartibning o‘rnatilganligi hisoblanadi. Chunki tartib davlat uchun ham, jamiyat uchun ham bir ahamiyatli hisoblanadi. O‘zbekistonda 2014-yilda qabul qilingan “Ijtimoiy sheriklik to‘g‘risida” 53 gi qonun nazorat borasidagi sheriklikka huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Shunday qilib nazorat jarayonida davlat va jamiyat o‘rtasida ijtimoiy sherkilikni yo‘lgan qo‘yish nazorat tizimini samarali qiluvchi muhim omil deb aytish mumkin. Nazorat tizimini samarali ishlashiga jiddiy to‘siqlardan biri korrupsiya illatidir, chunki korrupsiya nazorat zaif bo‘lgan joyda kelib chiqadi va shuning uchun ham u nazoratni kuchayishiga qarshi bo‘ladi. Shuning uchun korrupsiyaga qarshi kurash bugungi kunning eng dolzarb muammosi bo‘lib kelmoqda. Bugungi kunda O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurash ikki 53 O ’zbekiston Respublikasi Qonuni 2014-yil 28-avgustdagi “ Ijtimoiy sheriklik to‘g‘risida ” gi Qonuni // www.lex.uz 68 yo‘nalishda olib borilmoqda. Birinchi yo‘nalish jinoyat sodir qilganlarni jazolashni muqarrarligini ta’minlash bo‘lsa, ikkinchi yo‘nalish hali jinoyat sodir qilmasdan oldini olishga qaratilgan profilaktika ishlari yo‘nalishi. Bunda asosiy e’tibor ikkinchi yo‘nalishga ya’ni profilaktika ishlarini samarali qilishga qaratilmoqda. Profilaktika ishlarini muhimligi shundaki u korrupsiyani sababini bartaraf qilishga xizmatt qiladi, jazolash esa faqat oqibatni bartaraf qilishni ta’minlaydi. Sabab bor ekan oqibat doimo mavjud bo‘ladi. Shuning uchun profilaktika ishlari juda muhim ahamiyatga ega. Faqat buning uchun profilaktika jarayonidan odamlarga emlanadigan “halollik vaksinasi” yaratilgan bo‘lishi kerak. Aynan ana shu “halollik vaksinasi”ni ishlab chiqish jamiyatshunos olimlar oldida turgan dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Profilaktika jarayonida “halollik vaksinasi”ni jamiyatga emlash korrupsiyani to‘xtatishda muhim ahamiyatga ega. Korrupsiyani to‘xtatish esa o‘z navbatida nazorat tizimini yanada samarali qilishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, adolatli ijtimoiy tartibning barqarorlik darajasi jamiyat taraqqiyotini belgilaydigan asosiy ko‘rsatkich deb aytish mumkin. Shuning uchun nazorat tizimini samarali qilishga qaratilgan chora-tadbirlar davlat va jamiyat tomonidan qullab-quvvatlanadigan eng ustuvor vazifa bo‘lishi lozim. Nazorat tizimining samarali ishlashi, eng avvalo, nazoratga doir bilimning kuchliligiga bog‘liq bo‘lganligi uchun asosiy e’tibor nazoratga doir bilimlarni ishlab chikadigan ilmiy tadqiqotlarga qaratilishi maqsadga muvofiqdir. Mustaqillik g acha bo‘lgan uzoq yillar davomida nazorat faoliyatiga doir ilmiy tadqiqotlar asosan yuqoridan amalga oshiriladigan davlat nazorati masalalariga bag‘ishlangan. Quyidan amalga oshiriladigan jamiyat nazorati mavzusidagi ilmiy tadqiqotlar deyarli olib borilmagan. Bugungi kunda mustaqillik yaratgan sharoit ijtimoiy hayotning barcha sohalarini, jumladan nazorat faoliyatini ilmiy asosda tashkil qilishga keng imkoniyatlar bermoqda. Bu borada ma’lum bir yutuqlarga erishilgan bo‘lishiga qaramasdan O‘zbekistonning eng yangi tarixiga bag‘ishlangan zamon talablariga javob beradigan ilmiy-tadqiqotlar y etarli emas. “SHuning uchun zamon talablariga javob beradigan darsliklar va o‘quv 69 qo‘llanmalarni ishlab chiqish O‘zbekiston tarixchilari va boshqa ijtimoiy- gumanitar fanlar vakillarining muhim vazifasi hisoblanadi.” 54 O‘tgan shu qisqa tarixiy davrda respublikamiz jamiyatshunos olimlari tomonidan nazorat faoliyatiga doir, eng avvalo, jamiyat nazoratiga doir bir qator ilmiy tadqiqotlar olib borildi. Natijada ko‘plab ilmiy maqolalar, risolalar va monografiyalar yaratildi. Ushbu ilmiy tadqiqotlarga asoslangan holda zamon talablaridan kelib chiqib, nazorat faoliyati tahlil qilinib “ijtimoiy nazorat” nomli monografiya va darslik ishlab chiqildi . Bunday monografiya va darslik beradigan bilimlari bilan mamlakatimizda shakllanayotgan nazorat tizimining samarali ishlashini ta’minlash g a qodir bo‘lgan avlodni tarbiyalashda ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Bunday avlodning shakllanishi esa fuqarolik jamiyatini kuchli qilishning muhim sharti hisoblanadi. 54 Н овейшая история Узбекистана. Учебник для вузов. Pod.red. prof.М.А.Raximovа.Toshkent – 2018 y. .12 - bet . 70 3.2. Fuqarolik jamiyati nazoratini samarali tashkil qilishga xizmat qiluvchi omillar N azorat faoliyatiga doir bilimning ahamiyati va dolzarbligi jamiyat taraqqiyotining mu h im sharti bo‘lgan ijtimoiy tartibning o‘rnatilishi nazorat faoliyatiga bog‘liqligi bilan belgilanadi. Ijtimoiy tartib nafaqat jamiyat taraqqiyotining, balkim jamiyat mavjud bo‘lishining ham muhim sharti ekanligi nazorat faoliyati masalalariga bag‘ishlangan tadqiqotning naqadar dolzarbligini yaqqol ko‘rsati b turibdi . O‘zbekiston tanlagan demokratik taraqqiyot yo‘li va fuqarolik jamiyatini shakllanish jarayoni ham mavzuning dolzarbligini ko‘rsat a di . C h unki demokratiya ham, fuqarolik jamiyati ham nazorat faoliyati bilan bog‘liq. Demokratiya faqat hokimiyat xalq tomonidan shakllantirilishigina emas, balki nazorat qilinishini ham bildiradi. Fuqarolik jamiyatining asosiy funksiyasi ijroiya hokimiyat ustidan nazorat faoliyatini amalga oshirish hisoblanadi. Zamonamiz mohiyati bo‘lgan “ Kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyati sari ” tamoyili va O‘ zbekiston Respublikasi Prezidenti SHavkat Mirziyoev tomonidan ishlab chiqilgan Harkatlar strategiyasi 55 ham mavzuning dolzarbligini ko‘rsatib turibdi. CHunki ushbu Harakatlar strategiyasiya d a jamiyatni kuchli qilish va nazorat tizim ini takomillashtirish masalalari ustuvor vazifa sifatida belgilab berilgan . Bugungi kunda O‘zbekiston mamlakatini taraqqiyotiga asosiy to‘siq bo‘lgan korrupsiya illatining sababi nazorat tizimi faoliyatining zaifligi bilan bog‘liqdir. Qachon va qayerda nazorat faoliyati zaif bo‘ldimi ertami kechmi o‘sha vaqtda va o‘sha joyda albatta korrupsiya illati kelib chiqadi. Korrupsiya muhitida adolatli ijtimoiy tartibga putur tegadi va ijtimoiy tartibsizlik kelib chiqadi. Ijtimoiy tartibsizlik nafaqat jamiyat taraqqiyotiga to’siq balki jamiyatni mavjud bo‘lishini ham gumon qilib qo‘yadigan o‘ta jiddiy muammo hisoblanadi. Shuning uchun adolatli ijtimoiy tartibni o‘rnatish masalasi bugungi kunning eng dolzarb muammosi hisoblanadi. Korrupsiya illatini bartaraf qilib adolatli 55 M irziyoyev Sh.M. 2017-2021-yillarda O’zbekistonni rivojlantirishning besh ustuvor yo’nalishi bo’yicha Harakatlar strategiyasi . 2017-y 7-fevral. 71 ijtimoiy tartibni o‘rnatilishi nazorat tizimini kuchliligiga va samarali ishlashiga bog‘liq ekan asosiy e’tibor nazorat faoliyatini samarali qilish yo‘llarini topishga qaratilishi lozim. Buning uchun, eng avvalo, bu borada mavjud bo‘lgan muammolarni ilmiy yondashuv asosida aniqlab olish kerak bo‘ladi. Jamiyat taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan adolatli ijtimoiy tartibni o‘rnatishga qodir bo‘lgan nazorat tizimini shakllatirish uchun bu borada mavjud bo‘lgan to‘siqlarni aniqlab olish kerak bo‘ladi. Bugungi kunda O‘zbekistonda shakllanib borayotgan nazorat faoliyatini samarali ishlashiga nimalar to‘siq bo‘lmoqda degan savolga javob berish uchun nazorat faoliyatining maqsad va vazifalaridan hamda ularni amalga oshirish mexanizmidan kelib chiqib fikrlash kerak. Nazorat faoliyatining maqsadi huquq va axloq normalariga rioya etilishini ta’minlash orqali adolatli ijtimoiy tartibni o‘rnatish. Ushbu maqsadga erishish uchun ijtimoiy hayotning barcha sohalarida odamlar tomonidan huquq va axloq normalariga rioya etilishini nazorat qilish mexanizmini shakllantirish va ishlab turishini ta’minlash kerak bo‘ladi. 56 Buning uchun esa jamiyat demokratiya va fuqarolik jamiyati sharoitida yashashga qodir bo‘lishi kerak, chunki demokratiya ham, fuqarolik jamiyati ham nazorat faoliyati bilan bog‘liq. Hozircha bizda demokratiyaning shakli bor va faqat shakl bilan nazorat faoliyatini samarali amalga oshirib bo‘lmaydi. Nazorat faoliyatini samarali amalga oshirish uchun demokratiyaning mazmunini ham yaratish kerak. Demokratiyaning mazmuni deganda demokratiya sharoitida yashashga qodir bo‘lgan jamiyatning mavjudligi tushunilayapdi. Jamiyat demokratiyaga tayyor bo‘lishi uchun uning siyosiy madaniyati, huquqiy madaniyati va fuqarolik pozitsiyasi shakllangan bo‘lishi lozim. Bu uchta tushunchani umumlashtirib fuqarolik madaniyati degan tushuncha bilan ifodalash mumkin. Bugungi kunda nazorat tizimini samarali ishlashiga asosiy to‘siq aynan ana shu demokratiyaning mazmuni yetarli emasligi sabab bo‘lmoqda. Boshqacha qilib aytganda , bizlarda bugun nominal demokratiya bor, biz uni real demokratiyaga aylantirishimiz kerak. Shunday qilib bugun nazorat 56 Nabiyev F.X. Ijtimoiy nazorat. Samarqand. SamDU nashri. 133-bet 72 tizimini samarali ishlashiga to‘siq fuqarolik madaniyatini to‘liq shakllanmaganligi deb aytish mumkin. Nazorat faoliyatini samarali ishlashiga to‘siq bo‘lgan yana bir sabab bu ushbu faoliyatga doir bilimning yetarli emasligidir. Chunki har qanday faoliyatning samaradorligi o‘sha faoliyatga doir bilimga bog‘liq bo‘ladi. Hozirgi kunda mamlakatimizda oliy ta’lim tizimida va umuman ta’lim tizimida jamiyatga nazorat faoliyatiga doir bilimni beradigan biror bir fan o‘qitilmaydi. Vaholanki, har qanday bilim, eng avvalo, ta’lim tizimida shakllanadi. Shuning uchun ham bugungi kunda jamiyatda nazorat faoliyatini oshirish uchun kerak bo‘lgan bilim yetarli bo‘lmayapdi. To‘g‘ri ayrim ijtimoiy-gumanitar fanlar, jumladan, tarix, politologiya, sosiologiya va huquqshunoslik fanlar nazorat faoliyatiga doir tadqiqotlar olib borishadi. Lekin ushbu fanlar olib boradigan tadqiqotlar natijasida shakllangan bilimlar umumlashtirilib talabalarga o‘qitiladigan qilib kompleks tarzda shakllanmagan. Shuning uchun bugungi kunda mamlakatimizda nazorat faoliyatiga doir bilim yoshlarga o‘qitilmayapdi va shuning uchun ham jamiyatning nazorat faoliyatiga doir bilimi yetarli bo‘lmayapdi. Demak bugungi kunda nazorat faoliyatini samarali qilishga to‘siq bo‘lgan sabablardan biri bu nazorat faoliyatiga doir bilimning yetarli emasligi deb aytish mumkin. Bugungi kunda mamlakatimizdagi nazorat faoliyatini samarali qilishga bo‘lgan to‘siqlardan yana biri bu aholining ayrim qismidagi befarqlik kayfiyati hisoblanadi. Befarqlik kayfiyatini jilovlab daxldorlik hissini shakllantirmasdan nazorat tizimini samarali ishlashini ta’minlay olmaymiz. Chunki befarqlik shunday yomon illatki, uni muhtaram Prezidentmiz Shavkat Mirziyoyev 2017- yil 7-fevralda Harakatlar strategiyasida dushmanlik deb aytdilar. 57 Shuning uchun befarqlik, loqaydlik va beparvolik kayfiyatini bartaraf qilib daxldorlik hissini shakllantirish bugungi kundagi eng dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Agar biz bugun jamiyatga nazorat faoliyatiga doir bilimni bersak, lekin jamiyat befarq bo‘lsa nazorat tizimi samarali ishlamaydi. Bunda 57 Mirziyoyev Sh.M. Harakatlar strategiyasi 2017-yil 7-fevral 73 odamlardagi nazorat faoliyatiga doir bilim keraksiz faktlar bo‘lib odamlarning miyasida foydasiz yotaveradi. Shuning uchun bugungi kunda nazorat tizimini samarali ishlashiga to‘siq bo‘lgan sabablardan biri befarqlik kayfiyati hisoblanadi. Nazorat tizimini samarali ishlashiga to‘siqlardan yana biri bu korrupsiya illatidir. Chunki korrupsiya nazorat tizimini samarali qilishdan manfaatdor emas, shuning uchun turli xil yo‘llar bilan uni samarali qilishga to‘siq bo‘ladi. Chunki korrupsiyaning sharoiti qonunni buzish imkoniyatiga ega bo‘lgan buzuq byurokratiyaning mavjudligi hisoblanadi. Bunday imkoniyat nazorat faoliyati zaif bo‘lgan holdagina kelib chiqadi va shuning uchun korrupsiya nazorat faoliyatini samarali qilishga qarshi bo‘ladi. Korrupsiyani to‘xtatish demokratiyaning va fuqarolik jamiyatining kuchlilik darajasiga bog‘liq. Hozircha bizlarda yuqorida ta’kidlaganimizdek demokratiya yetarli darajada kuchli emas va shuning uchun ham korrupsiyani to‘xtatish muammo bo‘lmoqda. Korrupsiya muhitida nazorat tizimining vositalari ishlashi va nazorat mexanizmini harakat keltirish to‘siqqa uchraydi. Shuning uchun bugungi kunda O‘zbekistonda nazorat tizimini sam a rali ishlashiga to‘siqlardan biri korrupsiya illati deb aytish mumkin. Nazorat tizimini samarali ishlashiga to‘siq bo‘lgan sabablardan yana biri bu fuqarolik jamiyati institutlarining kuchsizligidir. Bugun O‘zbekistonda quyidan nazoratni amalga oshiradigan uchta asosiy nazorat vositasi ya’ni deputatlar korpusi, siyosiy partiyalar va mahalla nazorati shakllanib bormoqda. Lekin muammo shundaki bu nazorat vositalari o‘z nazorat funksiyalarini amalga oshirishlari uchun yetarli darajada kuchli emas. Umuman bugungi kunda bizlarda kuchli davlat va nisbatan kuchsiz jamiyat mavjud va shuning uchun ham nazorat vositalari nazorat funksiyalarini amalga oshirishga yetarli darajada qodir emas. Hatto daxlsizlik immunitetiga va katta vakolatga ega bo‘lgan deputatlar korpusi ham o‘z nazorat funksiyalarini talab darajasida amalga oshirishga qodir emas. Xuddi shunday siyosiy partiyalar nazorati, eng avvalo boshlang‘ich partiya tashkilatlarining nazorati ham demokratiya talablari 74 darajasidan ancha orqada qolmoqda. Fuqarolik jamiyatining eng muhim instituti bo‘lgan mahalla institutining nazorati ham yaxshi yo‘lga qo‘yilmagan va eng yomoni shundaki mahalla o‘ziga xos bo‘lmagan funksiyalarni bajarishga jalb qilingan. Oqibatda mahallla va xuddi shunday fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari o‘zlarini nazorat funksiyalarini amalga oshirish yetarli darajada e’tibor qaratolmayapdilar. Shunday qilib nazorat tizimini samarali ishlashiga bo‘lgan to‘siqlardan yana biri fuqarolik jamiyati institutlarining kuchsizligi ekan. Nazorat tizimini samarali ishlashiga bo‘lgan to‘siqlardan yana biri bu ishtimoiy sheriklik amaliyotini yaxshi yo‘lga qo‘yilmaganligidir. Vaholanki O‘zbekistonda 2014 yilda “Ijtimoiy sheriklik to‘g‘risida”gi qonun qabul qilingan. Bundan tashqari xudd shu yili davlat hokimiyati faoliyatining ochiqligi to‘g‘risidagi qonun ham qabul qilingan edi. Eng muhimi 2018-yilda “Jamoatchilik nazorati to‘g‘risida” 58 gi qonun ham qabul qilingan bo‘lishiga qaramasdan nazorat borasidagi ijtimoiy sheriklik amaliyoti yaxshi yo‘lga qo‘yilmagan. Yuqorida qayd qilingan qonunlar nazorat borasida ijtimoiy sheriklik amaliyotini joriy qilishda huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Lekin shunday huquqiy asos yaratilgan bo‘lishiga qaramasdan bugungi kunda O‘zbekistonda nazorat borasida ijtimoiy sheriklik tamoyiliga rioya etish to‘liq ta’minlanmagan. Bugungi kunda insoniyat jamiyatida ijtimoiy sheriklik mavjud muammolarni hal qilishning eng maqbul svilizasiyalashgan shakli sifatida tan olingan. Jumladan, ijtimoiy tartibni o‘rnatishning ham eng maqbul svilizasiyalashgan shakli nazorat faoliyatidagi ijtimoiy sheriklikdir. Ijtimoiy sheriklik keng ma’noda davlat va jamiyat o‘rtasidagi sheriklikni anglatsa, tor ma’noda davlat organlari va fuqarolik jamiyati institutlari o‘rtasidagi sheriklik tushuniladi. Nazorat borasida ijtimoiy sheriklikni joriy etish nazorat tizimini samarali qilishda muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun bugungi kunda nazorat 58 O ’zbekiston Respublikasi Qonuni 2014-yil 28-avgustdagi “ Jamoatchilik nazorati to‘g‘risida” gi Qonuni // www.lex.uz 75 tizimini samarali qilishga bo‘lgan to‘siqlardan yana biri ijtimoiy sheriklik amaliyotini yaxshi yo‘lga qo‘yilmaganligidir. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, bugungi kunda mamlakatimizda fuqarolik jamiyati nazoratini samarali qilish borasida bir qancha muammolar mavjud bo’lib, ulardan asosiylari quyidagilardan iborat. Birinchidan, bugungi kunda jamiyat demokratiya va fuqarolik jamiyatida sharoitida yashashga to’liq tayyor emasligi. Buning sababi esa demokratiya uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan fuqarolik madaniyatining nisbat an pastligi. Jamiyatning nazorat faoliyatiga doir bilimining y etarli emasligi ham jiddiy muammo hisoblanadi. Nazorat faoliyatini samarali qilish borasidagi yana bir muammo bu aholining ayrim qismidagi befarqlik kayfiyati. Ijtimoiy hayotni deyarli barcha sohalarini qamrab olgan korrupsiya illati ham nazorat faoliyatini samarali qilishda muhim to‘siq hisoblanadi. Fuqarolik jamiyati institutlarining nisbatan kuchsizligi ham nazorat faoliyatini samarali qilishga to‘siq bo‘lmoqda. Fuqarolik jamiyati nazoratining kuchsizligini sabablaridan yana biri ijtimoiy sheriklik amaliyotini yaxshi yo‘lga qo‘yilmaganligidir. Ushbu muammolarni aniqlab olish ularni bartaraf qilish borasida qo‘yilgan muhim qadam hisoblanadi. 76 XULOSA “O‘zbekistonda mustaqillik yillarida fuqarolik jamiyati nazoratini shakllanishi” mavzusini tadqiq etish natijasida quyidagi umumlashgan xulosalarga kelindi. Kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyati sari tamoyili asosida mamlakatimizda amalga oshirilgan islohotlar natijasida nazorat tizimida fuqarolik jamiyati nazorati shakllana boshladi. Fuqarolik jamiyati nazorati shakllanishi masalasi jamiyat taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy tartibni o‘rnatishga xizmat qilishi bilan ahamiyatli hisoblanadi. Barcha vaqtlarda eng dolzarb va eng murakkab muammo hisoblangan jamiyat taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy tartib masalasi bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda. Hatto uning dolzarbligi yanada oshib bormoqda, chunki ijtimoiy tartib nafaqat jamiyat taraqqiyotining, balki jamiyatning mavjud bo‘lishining ham muhim sharti bo‘lib qolmoqda. Fuqarolik jamiyati nazorati nazorat tizimining muhim elementi sifatida ijtimoiy regulyatorlarga rioya etilishini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Insoniyat jamiyatida tartib o‘rnatish uchun huquq va axloq deb atalgan ijtimoiy regulyatorlar kashf etilgan. 59 Lekin ushbu ijtimoiy regulyatorlar o‘z-o‘zidan ijtimoiy tartibni o‘rnata olmaydi. Buning uchun ularga rioya qilish ta’minlangan bo‘lishi lozim va bu nazorat faoliyati orqali ta’minlanishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov ushbu xususda gapirib, “Shuni unutmaylikki, biz davlatning nazorat funksiyalarini qancha kuchaytirsak, nazorat bilan shug‘ullanuvchi davlat tuzulmalari va organlarini qancha ko‘paytirsak, amaldorlarning z o‘ ravonligi va korrupsiya shuncha avj olaveradi. Shuning uchun biz jamoatchilik nazoratini, davlat faoliyati, shu jumladan, uning kuch ishlatuvchi tuzulmalari faoliyati ustidan ham jamiyat nazoratini har tomonlama kuchaytirishga alohida e’tibor qaratishimiz lozim. Bu masalada bundan boshqa muqobil yo‘l yo‘q” 60 , – deydi. 59 Nabiyev F.X. Ijtimoiy nazorat. Samarqand. SamDU nashri. 145-bet 60 K arimov I.A. Biz tanlagan yo’l-demokratik taraqqiyot va ma’rifiy dunyo bilan hamkorlik yo’li-demokratik taraqqiyot va ma’rifiy dunyo bilan hamkorlik yo’li. T. 11.-Toshkent:O’zbekiston,2003. 28-29-bet. . 77 Bugungi kunda mustaqillik sharofati bilan odamlar erkin yashaydigan fuqarolik jamiyatini qurish va uni kuchli qilish imkoniyati paydo bo‘ldi. “ Kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyati sari ” tamoyili asosida ishlab chiqilgan va 2010-yil 12-noyabrda Parlamentning qo‘shma majlisida bayon qilingan “Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi” va “2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning besh ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar strategiyasi” hamda 2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Taraqqiyot strategiyasi jamiyatni kuchli qilishda keng imkoniyatlar yaratmoqda. Jamiyat taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan i jtimoiy tartibning o‘rnatilishi faqat nazoratga doir bilimgagina bog‘liq emas, buning uchun ma’naviyat negizida shakllanadigan daxldorlik hissiga ham bog‘liqdir. Bugungi kunda ma’naviyat muammosi nafaqat bir mamlakat miqyosidagi balki global xarakterda gi muammo bo‘lib, global miqyosda ma’naviy yuksalishga ehtiyoj ortib bormoqda. Bugun hadis ilmining sultoni Imom Buxoriyning “Dunyoda ilmdan boshqa najot yo‘q va bo‘lmagay” 61 degan dono so‘zlarini zamon talablaridan kelib chi q ib, takomillashtirgan holda ”O damlarning najoti bilim va ma’naviyatda ” deb aytish to‘g‘riroq bo‘ladi. Lekin bu boradagi muammo shundan iboratki, ma’naviyatni yuksaltirish uchun uni baholaydigan mezon ham aniq bo‘lishi lozim. Ma’naviyatni baholaydigan mezon insonning harakati emas, balki harakatining ostida yotgan motividir. Buning uchun inson x ulqining motivini o‘rganish va odamlar xulqini sog‘lomlashtirish lozim bo‘ladi. Shundan kelib chiqib, odamlarning ma’naviyatini yuksaltirishga xizmat qiladigan “Motiv” nomli ko‘rsatuvni markaziy televideniyeda joriy etishni taklif qilish mumkin. Mazkur teleko‘rsatuv odamlar xulqining motivini o‘rganib, tahlil qilib boradi va shu bilan sog‘lom motivlarni shakllantirishga yordam beradi. Inson o‘z xulqining motivini aniqlash bilan o‘z ma’naviyatiga baho berishi mumkin bo‘ladi. 61 S aodat yo’li. Tuzuvchilar. O.Salimov va boshqalar.-Toshkent:”Ta’lim” nashriyoti, 2016. 7 5-bet. . 78 Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, mustaqillik yillarida O‘zbekistonda shakllangan fuqarolik jamiyati nazorati jamiyat taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy tartibning o‘rnatilishi da muhim ahamiyatga ega. Bunday tartibning o‘rnatilishi davlat va jamiyat nazoratidan iborat bo‘lgan nazorat tizimiga bog‘liq. Buning uchun davlat ham, jamiyat ham kuchli bo‘lishi lozim, lekin hozircha bizda kuchli davlat va nisbatan kuchsiz jamiyat mavjud. Jamiyatning kuchsizligi nazorat tizimining zaifligiga sabab bo‘lmoqda. Nazorat tizimining samarali ishlab turishi fuqarolik jamiyatining kuchliligiga bog‘liq. Fuqarolik jamiyatining kuchliligi esa fuqarolardagi nazoratga doir bilimning kuchliligiga va ma’naviyat negizida shakllanadigan daxldorlik hissiga bog‘liq. Fuqarolik jamiyatining kuchli bo‘lishiga xizmat qiladigan bu ikki omildan birini, ya’ni jamiyatning nazoratga doir bilimini yuksaltirish uchun “Ijtimoiy nazorat” fanini joriy et ishni va televideniyeda “ Fu q arolik madaniyati ” ko‘rsatuvini tashkil etishni taklif qilish mumkin. Ikkinchi omilni shakllantirish uchun esa televideniyeda ma’naviyatni baholaydigan mezon,ya’ni odamlar xulqining motivini o‘rganadigan “Motiv” ko‘rsatuvini joriy qilish taklifini berish mumkin. Fuqarolik jamiyati shakllanishining mu h im sharti fuqarolik pozitsiyasi hisoblanadi. Fuqarolik pozitsiyasining shakllanishi va kuchli bo‘lishi fuqarolik madaniyatining rivojlanish darajasiga bog‘liq. Fuqarolik madaniyati ijtimoiy nazoratga doir bilim va ma’naviyat negizida rivojlanib boradi. Nazoratga doir bilim bilan qurollangan va ma’naviyat negizida daxldorlik hissi shakllangan avlod adolatli ijtimoiy tartibning bar q arorligini ta’minlashga qodir bo‘ladi. Tadqiqot natijalari quyidagi nazariy, metodologik, amaliy hamda konseptual ahamiyatga ega taklif va tavsiyalarni ishlab chiqish imkonini berdi: 1. O‘zbekistonda demokratiyaning shakliga munosib mazmunni yaratishga qaratilgan fuqarolik madaniyatini yuksaltirish borasida kompleks chora-tadbirlar ishlab chiqish; 2. «Mustaqillik yillarida fuqarolik jamiyatini shakllanishi va nazorat faoliyatini samarali qilish muammolari» mavzusida ilmiy tadqiqot olib borish. 79 3. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi O‘zbekiston tarixi institutida nazorat faoliyati tarixini o‘rganishni yo‘lga qo‘yish. 4. O‘zbekistonda Oliy ta’lim muassasalarida nazorat faoliyatiga doir bilimni beradigan Ijtimoiy nazorat fanini joriy etish. 5. Fuqarolik jamiyati institutlarini nazorat faoliyatiga doir bilim bilan qurollantirishga qaratilgan davra suhbatlari va seminarlarni tizimli ravishda o‘tkazish choralarini ko‘rish. 6. Fuqarolarning ma’naviyatini yuksaltirishga xizmat qiladigan “Motiv” nomli ko‘rsatuvni markaziy televideniyeda joriy etish . 7. Mamlakatimizda shakllanayotgan fuqarolik jamiyati nazoratini kuchli qilish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzurida ijtimoiy nazorat vositalari faoliyatini muvofiqlashtiruvchi markaz tuzish maqsadga muvofiqdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 80 Normativ-huquqiy hujjatlar 1 . O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 2. O‘zbekiston Respublikasining “Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risida”gi Qonuni. 2013-y 22-aprel 3. O‘zbekiston Respublikasining “ Jamoatchilik nazorati to‘g‘risida” gi Qonuni. 2014-yil 28-avgust 4. O‘zbekiston Respublikasining “ Ijtimoiy sheriklik to‘g‘risida” gi Qonuni. 2014-yil 28-avgust 5. Mirziyoyev Sh.M. “Mamlakatimizda ijtimoiy-iqtisodiy sohadagi islohotlar ustidan jamoatchiliknazorati samaradorligini, shuningdek, fuqarolarning demokratik o‘zgartirishlardagi faolligini oshirishga oid qo’shimcha chora- tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori. 2019-yil 4-oktabr 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Aholini aniq yo’naltirilgan ijtimoiy madad bilan ta’minlashda fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlarining rolini oshirish to‘g‘risida”gi Farmoni. 1999-yil 13-yanvar 7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Mahallada tadbirkorlikni rivojlantirish, aholi bandligini ta’minlash va kambag’allikni qisqartirish bo’yicha davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlari to‘g‘risida”gi Farmoni. 2021- yil 3-dekabr 8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Mahallalarda yoshlar bilan ishlash tizimini yanada takomilashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni. 2022- yil 19-yanvar 9. Mirziyoyev Sh.M. “2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida ”gi Farmoni. 2022-y 28-yanvar Rahbariy adabiyotlar 1 . Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. –Toshkent, “O‘zbekiston”, 1997- yil 2. Karimov I.A. Yangilanish va o‘zgarishlar jarayoni ortga qaytmaydi. // Xavfsizlik va tinchlik uchun kurashmoq kerak. T. 10.- Toshkent, 2002 81 3. Karimov I.A. Biz tanlagan yo‘l-demokratik taraqqiyot va ma’rifiy dunyo bilan hamkorlik yo‘li-demokratik taraqqiyot va ma’rifiy dunyo bilan hamkorlik yo‘li. T. 11.-Toshkent:O‘zbekiston,2003 4. Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch” Toshkent. 2008-yil. 5. Karimov I.A. Mamlakatizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi.-Toshkent, “O‘zbekiston”, 2010-yil 6. Karimov I.A “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish-ustuvor maqsadimizdir”. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo‘shma majlisidagi ma’ruza// Asosiy vazifamiz- Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir.- Toshkent:O‘zbekiston ,2010 8. Mirziyoyev Sh.M “Erkin va farovon , demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz”. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma majlisidagi nutq. Toshkent, 2016. 9. Mirziyoyev Sh.M. “Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz”. Toshkent- “O‘zbekiston” 2016-yil. 10. Mirziyoyev Sh.M. 2017-2021-yillarda O ‘ zbekistonni rivojlantirishning besh ustuvor yo ‘ nalishi bo ‘ yicha Harakatlar strategiyasi . 2017-y 7-fevral. 11. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. Toshkent.”O‘zbekiston, 2017. 12. Mirziyoyev Sh. M. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy ta’lim yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi. Toshkent-“O‘zbekiston”-2017-yy 13. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘tarish. 1. Toshkent-“ O‘zbekiston”-2018 yil 14. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘tarish. 1. Toshkent-“ O‘zbekiston”-2018 yil 82 15. Mirziyoyev Sh.M. «Yangi O‘zbekiston Taraqqiyot strategiyasi asosida demokratik islohotlar yo‘lini qat’iy davom ettiramiz». O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo‘shma majlisi. 2021-yil 6- noyabr. 16. Mirziyoyev Sh.M. “Yangi O‘zbekiston strategiyasi” Toshkent, 2021. Ilmiy adabiyotlar 1. Muxayev R.T Politologiya. Moskva. 1997-yy. 2. Nabiyev F.X . Ijtimoiy nazorat . Monografiya . Samarqand. 2016 yil 3. Nabiyev F.X . Ijtimoiy nazorat . Darslik . Samarqand. 2020 yil 4. Odilqoriyev X.T “Davlat va huquq nazariyasi”. Toshkent . “ Adolat ”. 2018 y 5 . Новейшая история Узбекистана. Учебник для вузов. Pod.red. prof.М.А.Raximovа.Toshkent – 2018 y 6. Mirziyoyev Sh.M. Qonun va adolat ustuvorligini ta’minlash-barcha ezgu maqsadlarimizga erishishning muhim sharti. Xalq so ‘ zi, 2017-yil 14-iyun. 7. Saodat yo‘li. Tuzuvchilar. O.Salimov va boshqalar.-Toshkent:”Ta’lim” nashriyoti, 2016 8. Suvonqulov M. Mahalla faoliyatining huquqiy bazasini takomillashtirish, uning samarali faoliyat yuritish mexanizmlari va vakolatlarini kengaytirish- ustuvor vazifa// Fuqarolik jamiyati-Гражданское общество-Civil society.- 2010.-N 2(22). 9. Ха lq so ‘ zi. 2005 yil. 8-fevral Internet saytlari: 1. www.e-tarix.uz 2. ziyonet.uz 3. https://edu.uz/uz 4 . manba.uzmob.uz 83 84

O‘zbekistonda mustaqillik yillarida fuqarolik jamiyati nazoratining shakllanishi

Купить