O‘zbekistonda nazorat faoliyatini samarali qilishda bilim va ma’naviyatning o‘rni - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	78.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbekistonda nazorat faoliyatini samarali qilishda bilim va ma’naviyatning o‘rni

Купить

O‘zbekistonda nazorat faoliyatini samarali qilishda bilim va ma’naviyatning
o‘rni.
Reja
1.Nazorat faoliyatining samradorligi demokratiya va fuqarolik jamiyatiga
bog‘liqligi.
2.Kuchli davlatdan kuchli fuqarolik jamiyatiga o‘tishda siyosiy-huquqiy
madaniyatning o‘rni
3.Nazorat faoliyatini samarali qilishda Ijtimoiy nazorat faning o‘rni.

1.Nazorat faoliyatining samradorligi demokratiya va fuqarolik jamiyatiga
bog‘liqligi.
O‘zbekiston tanlagan demokratik taraqqiyot yo‘li va fuqarolik jamiyatini
kuchli qilish nazorat faoliyatini samarali qilishning muhim sharti hisoblanadi.
Demokratiya va fuqarolik jamiyatining kuchliligi esa jamiyatning bilim va
ma’naviyatining yuksakligiga bog‘liq. Mashhur alloma, hadisshunos olim Imom
Ismoil Buxoriy insoniyat jamiyatida bilimni ahamiyati to‘g‘risida gapirib
“ Dunyoda ilmdan boshqa najot yo‘q va bo‘lmagay” 1
deb yozib qoldirganini
jamiyatni bilim asosida boshqarishi kerak deb tushunmoq darkor. Buning uchun
fan yutuqlari amaliyotga tatbiq qilinishi amalda ta’minlangan bo‘lishi kerak. Fan
bilimlar majmuidan iborat bo‘lib, tabiat, jamiyat va tafakkurning rivojlanish
qonuniyatlarini ochib beradi. Ushbu qonuniyatlarga asoslangan jamiyat,
taraqqiyotning muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy tartibni o‘rnatishga qodir bo‘ladi.
J amiyatni bilim asosida boshqarish uchun oldin jamiyatda bilim
yuksalishi kerak, yuksalishi uchun esa bilim qadrlanishi kerak. Chunki inson
shunday mavjudotki nima qadrlansa shunga intiladi va qadrlanmagan narsaga esa
intilmaydi. Demak bilimni qadrlash jamiyatni bilim asosida boshqarish uchun
kerak bo‘lgan bilimlar majmuini shakllantiradi. Bundan tashqari jamiyatni bilim
asosida boshqarish uchun jamiyat taraqqiyotini ng muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy
tartibni ta’minlaydigan nazorat mexanizm i to‘g‘risidagi bilimlar shakllangan
bo‘lishi lozim. Chunki j amiyat taraqqiyoti ijtimoiy tartibga bog‘liq, ijtimoiy tartib
esa nazorat tizimiga bog‘liq. Nazorat tizimining mukammal bo‘lishi uchun esa,
nazoratga doir bilimlar odamlar ongiga singdirilishi lozim. Bunday bilimni
shakllantirish uchun esa ta’lim tizimida nazoratga doir bilimlarni yoshlar ongiga
singdiradigan fanlar o‘qitilishi kerak. Nazoratga doir bilimlar barcha ijtimoiy
fanlar tomonidan o‘rganil ib boriladi , l ekin ular nazorat tizimi to‘g‘risidagi
mukammal bilimlarni bermaydi. Shuning uchun nazorat masalalariga
bag‘ishlangan alohida mustaqil fanga ehtiyoj paydo bo‘ldi. Bilim va ma’naviyatni
1
Саодат йўли. Тошкент – 2016 йил. 75-бет.

uyg‘unlikda rivojlanishini ta’minlaydigan “ Ijtimoiy nazorat ” fani ana shunday fan
sifatida xizmat qilishi mumkin.
Samarqand Davlat universitetining jamiyatshunos olimlari tomonidan
nazorat tizimini samarali qilishga qaratilgan “ Ijtimoiy nazorat ” nomli o‘quv
kursining ta’lim tizimiga kiritilishi maqbulligi chuqur asoslab berildi. Ana shu
kursning oliy ta’lim tizimi o‘quv dasturiga kiritilishi fan yutuqlarining amaliyotga
tatbiq etilishini anglatadi. Lekin bu borada bizda tajriba yetarli darajada
shakllangani yo‘q. Chunki sobiq sho‘rolar zamonida fanning yutuqlariga bo‘lgan
bunday yondashuv meros bo‘lib o‘tgan. Endi mustaqillik sharofati bilan fan
yutuqlariga asoslanib jamiyatni boshqarishga barcha sharoitlar yaratilmoqda.
O‘zbekiston tanlagan demokratik taraqqiyot yo‘li va fuqarolik jamiyatini
shakllantirish mukammal nazorat tizimini taqozo etadi. Chunki demokratiya
hokimiyat xalq tomonidan shakllantirilishini va nazorat qilinishini anglatadi.
Bundan tashqari, jamiyat taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy tartibning
o‘rnatilishi nazorat tizimi orqali ta’minlanadi. Mukammal nazorat tizimini
shakllantirish uchun odamlarda nazorat to‘g‘risida, uning mazmuni, shakllari va
amalga oshirish vositalari to‘g‘risida bilim bo‘lishi kerak. Bunday bilim o‘z-
o‘zidan shakllanmaydi. Uning shakllanishi uchun ta’lim tizimida ijtimoiy
nazoratning mazmun mohiyatini ochib beradigan o‘quv kurslari kiritilishi lozim.
Nazorat tizimining dolzarbligi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Sh.M.Mirziyoe v tomonidan ishlab chiqilgan va 201 7 yil 7 fevral da tasdiqlangan
“2017-2021 yillarda O‘zbekiston respublikasini rivojlantirishning besh ustuvor
yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi” talab laridan kelib chiqadi. Un da asosiy
e’tibor nazorat masalalariga bag‘ishlangan bo‘lib jamiyatda qonun ustuvorligini va
jazoning muqarrarligini ta’minlash mukammal nazorat tizimini taqozo etishi
ta’kidlangan. Nazorat tizimi ishlamagan joyda tartib bo‘lmaydi , tartib bo‘lmagan
joyda esa rivojlanish bo‘lmaydi. Shuning uchun bu boradagi takliflarni davom
ettirib, muhtaram Prezidentimiz 2017 yil 22 dekabrda va 2018 yilning 28
dekabrida Parlamentga qilgan murojaatnomalarida nazorat tizimining muntazam
ishlab turishini ta’minlaydigan jamoatchilik nazoratini shakllantirish va

takomillashtirish zarurligini ta’kidladilar. Buni murojaatnomada nazorat,
jamoatchilik nazorati va jamiyat nazorati so‘zlarini bir necha marotaba
ishlatilganligidan ham ko‘rish mumkin. Bu esa, o‘z navbatida, nazorat faoliyatida
jamoatchilik nazoratining qanchalik muhimligini ko‘rsatib turibdi.
Bosh maqsadimiz bo‘lgan ozod, obod va farovon jamiyat qurish, eng
avvalo, jamiyatda qat’iy tartib o‘rnatilishiga bog‘liq. Yuqorida ta’kidlaganimizdek
barcha vaqtlarda donishmandlar jamiyatda tartib o‘rnatish masalasi to‘g‘risida
bosh qotirishgan. Bu masala bugungi kunda ham siyosatshunoslik fanining dolzarb
muammolaridan biri bo‘lib turibdi. B u yuk donishmandlar Platon, Aristotel,
Farobiy va boshqalar o‘z asarlarida ana shu muammoni hal qilishga
intilishgan.Chunonchi, Platon o‘zining «Davlat» nomli asarida jamiyatda tartib
o‘rnatish uchun jamiyatni intellektual elita boshqarishi kerak deb yozadi.
Boshqacha qilib aytganda, jamiyatni bilim boshqarishi kerak. Agar jamiyatni bilim
boshqarmasa, o‘z-o‘zidan jamiyatni pul boshqara boshlaydi. Pul boshqargan
jamiyatda tartib bo‘lmaydi va bunday jamiyat oxir-oqibatda tanazzulga uchrab
barbod bo‘ladi.
Xo‘sh, nima uchun jamiyatda tartib bo‘lishi uchun jamiyatni bilim
boshqarishi kerak? Chunki bilim insonga oldindan ko‘ra bilish imkoniyatini beradi.
Oldindan ko‘ra bilgan odam xatodan o‘zini asraydi. Shuning uchun mashhur
faylasuflardan biri bilishdan maqsad oldindan ko‘ra bilish, oldindan ko‘ra bilish
esa harakat qilish uchun deb yozib qoldirgan. Bilim insonga jamiyatda tartib
o‘rnatish uchun huquq va axloqni berdi. Ular odamlar o‘rtasidagi munosabatni
murosaga solish va kelishtirish orqali jamiyatda tartib o‘rnatadi. Agar odamlar
o‘rtasidagi munosabat huquq va axloq vositasida murosaga solinmasa, jamiyat son-
sanoqsiz ziddiyat, qarama-qarshiliklar va urushlardan iborat bo‘lib bunday jamiyat
oxir-oqibatda halokatga uchraydi. Chunki, odamlarning manfaatlari, qiziqishlari
xilma-xil bo‘lib, ularni qondirish jarayonida tabiiy ravishda ziddiyatlar kelib
chiqadi.
Insoniyat bilim asosida jamiyatda tartib o‘rnatadigan ijtimoiy regulyatorlar,
ya’ni huquq va axloqni kashf etgan ekan, asosiy e’tibor ana shu ijtimoiy

regulyatorning muntazam ishlab turishi va unga rioya qilishni amalda ta’minlashga
qaratilishi kerak bo‘ladi. Jamiyatni ilm boshqargan taqdirdagina huquq va axloqqa
to‘la rioya qlish tai’minlanishi mumkin. Chunki unga rioya qilish uchun
mukammal nazorat tizimi shakllangan bo‘lishi kerak. Bunday nazorat tizimining
shakllanishi ham ilmiy asosga tayanadi. Jamiyatda shunday nazorat tizimi
shakllanishi kerakki, u huquq va axloqqa rioya qilishni amalda ta’minlashga qodir
bo‘lsin. Ushbu masala yuzasidan O‘zbekiston birinchi Prezidenti I.A.Karimov
yangi shakllangan Oliy Majlisning qo‘shma majlisida ma’ruza qilib, asosiy
e’tiborni ijroiya hokimiyat ustidan nazorat tizimini takomillashtirishga qaratib
«Parlamentimiz va mahalliy vakillik organlari – Kengashlar oldida turgan ikkinchi
g‘oyat muhim vazifa – bu qabul qilingan qonunlarning ijro etuvchi hokimiyat,
ya’ni hukumat tomonidan markazda, hokimlar tomonidan esa joylarda qanday
bajarayotgani ustidan qat’iy parlament nazoratini, deputatlik nazoratini
o‘rnatishdan iboratdir» 2
deb ta’kidla gan edi . Bu esa, o‘z navbatida, O‘zbekiston
Respublikasi birinchi Prezidentining jamiyatni ilmiy asosda boshqarishga
intilganligidan dalolat beradi. Shu o‘rinda jahon moliyaviy inqirozining
O‘zbekistonda nisbatan yumshoqroq o‘tayotganligining sababi davlat boshlig‘ining
ilmiy salohiyatining natijasi ekanligini anglab olish muhim ahamiyatga ega. Islom
Karimov ning jahon moliyaviy inqiroziga bag‘ishlangan asarlarining birinchi qismi
«Jahon moliyaviy inqirozining O‘zbekiston iqtisodiyotiga ta’siri hamda uning
oqibatlarining oldini olish va yumshatishga asos bo‘lgan omillar» deb nomlanishi
ham muallif ilmiy salohiyatining darajasini yaqqol ko‘rsatib turibdi. Boshqacha
qilib aytganda, asar muallifi iqtisodiy-moliyaviy hayotga ilmiy asosda
yondashganligi tufayli oldindan ko‘ra bilish imkoniyatiga ega bo‘lgan.
Ijtimoiy hayotning barcha sohalarini ilmiy asosda boshqarish jamiyatdagi
voqea-hodisalarni oldindan ko‘ra bilish imkoniyatini berib, xato qilmasdan to‘g‘ri
harakat qilishni ta’minlaydi. Eng muhimi, jamiyatda tartib o‘rnatishga xizmat
qiladigan nazorat tizimining shakllaninishi va samarali ishlashini ta’minlaydi.
Chunki ilm jamiyat taraqqiyotining muhim sharti tartib ekanligini va tartib
2
5. Каримов И.А. Мамлакатни модернизация килиш ва кучли фукаролик жамиятини барпо этиш - устувор
максадимиз. Халқ сўзи. 2010 йил 27январь, 3-бет.

o‘rnatish uchun esa nazorat tizimi uzilishsiz ishlab turishi kerakligini anglab olish
imkoniyatini beradi. Ilmi yetuk odam nazoratsiz jamiyatda tartib o‘rnatib
bo‘lmasligini anglab olgan b o‘ ladi.
Xo‘sh, nazorat o‘zi nima? Nazorat deganda jamiyatda tartib o‘rnatadigan
mexanizm faoliyati tushuniladi. Bu mexanizm jamiyatda huquq va axloq asosida
qabul qilingan cheklovlarga, shartlarga rioya qilishni ta’minlashga xizmat qiladi.
Demak, nazorat bu huquq va axloq asosida qabul qilingan cheklovlarga, shartlarga
rioya qilishni ta’minlash orqali jamiyatda tartib o‘rnatadigan mexanizm
faoliyatidir. Bunday shartlarga, cheklovlarga rioya qilishning buzulishi ijtimoiy
tizimning faoliyat olib borishiga zarar yetkazadi. Ijtimoiy nazoratning asosiy
ob’ektlari ijtimoiy regulyator bo‘lgan huquq va axloq hisoblanadi. Ularga rioya
qilish jarayonini takomillashtirish nazorat va nazorat tizimi degan tushunchalarni
chuqurroq anglab olishni talab etadi. Nazorat mazmuniga ko‘ra ichki va tashqi,
shakliga ko‘ra esa yuqoridan va quyidan bo‘ladi. Ichki nazorat har bir odam
o‘zining xulqini o‘zi nazorat qilishini anglatadi va bu ma’naviyat orqali
ta’minlanadi.
Ma’naviyati yuksak odamda ichki nazorat kuchli bo‘ladi. Shu o‘rinda
yuksak ma’naviyat yengilmas kuch ekanligini anglab olish mumkin. Buning uchun
oldin boshqa bir savolning javobini berish kerak. Ya’ni, qanday hokimiyat eng
kuchli hokimiyat bo‘ladi. Eng kuchli hokimiyat - bu insonning o‘z ustidan bo‘lgan
hokimiyatidir. Hokimiyat bu kuch. Kuch esa ma’naviyat orqali shakllanadi.
Ma’naviyat inson irodasini kuchli qilib, ichki nazoratni mustahkamlaydi.
Ma’naviyati yuksak odamda o‘zini nazorat qilish imkoniyati kuchli bo‘ladi.
Shuning uchun ham ma’naviyat – yengilmas kuch deb ta’rif berilgan. Tashqi
nazorat davlat va jamiyat tomonidan huquq va ahloq vositasida amalga oshiriladi.
Nazoratni yuqoridan davlat amalga oshirsa, quyidan fuqarolik jamiyati amalga
oshiradi.
Nazorat to‘g‘risidagi fikrlarimiz mukammal bo‘lishi uchun, yuqorida
ta’kidlaganimizdek, nazorat tizimi degan tushunchani anglab olishimiz lozim.
Nazorat tizimi deganda davlat va fuqarolik jamiyatiga tegishli o‘zaro bog‘liq

bo‘lgan bir qancha nazorat vositalarining yaxlitligini tushunish lozim. Agar shu
tizimdagi biror-bir element yoki mexanizm ishlamasa, bu hol tizimning
buzulishiga yoki ishlamasligiga olib keladi. Hozirgi kunda respublikamizda
jamoatchilik nazoratining uchta asosiy vositasi shakllanmoqda. Bular deputatlar
korpusi, siyosiy partiyalar va fuqarolik jamiyati institutlari, mahallalar bo‘lib, ular
bir-biri bilan bog‘liq bo‘lgan yaxlit tizimni tashkil etadi. Nazorat tizimi elementlari
o‘rtasida nazoratni amalga oshirish borasida ijtimoiy hamkorlik va sheriklik
o‘rnatilishi lozim.
Nazorat tizimi h ar bir jamoada tartib o‘rnatish orqali butun jamiyatda
tartibni ta’minlaydi. H ar bir jamoada tartib o‘rnatilishi huquq va axloqqa rioya
qilish ta’minlangan sog‘lom muhit shakllanishi bilan bog‘liq. Sog‘lom muhit
deganda adolat bilan razolat o‘rtasida kurash ketganda oxir oqibatda adolat g‘alaba
qozonadigan muhit tushuniladi. Buning uchun, eng avvalo, insonning ichki
dunyosida adolat g‘alaba qozonishi kerak. Adolat esa munosiblikni, ya’ni
mexnatga yarasha haq, jinoyatga yarasha jazo va insonning jamiyatdagi ahamiyati
bilan mavqei o‘rtasidagi munosiblikni anglatadi. Nazorat tizimi b a rcha jamoalarda
ana shu munosiblikni ta’minlashga qaratilishi lozim.
Nazorat tizimi tarkibiy qismini jamoatchilik nazorati tashkil qiladi.
Jamoatchilik nazoratini amalga oshirishda siyosiy partiyalar alohida ahamiyatga
ega. Chunki ular h am davlatga, ham fuqarolik jamyatiga daxldor siyosiy kuch
hisoblanadi. Jamoatchilik nazorati asosiy e’tiborni jamiyatda tartib o‘rnatishga
xizmat qiladigan qonunga rioya etilishini nazorat qilishga qaratishi lozim. Siyosiy
partiyalar nazoratni amalga oshirishlari uchun fuqarolik jamiyati institutlari bilan
va, eng avvalo, o‘zini-o‘zi boshqarish organi - mahallalar bilan hamkorlik va
sheriklik qilishlari lozim. Bu ishda ommaviy axborot vositalar va partiyaviy
nashrlar hamkorlikni ta’minlovchi bog‘lovchi halqa bo‘lib xizmat qilishlari kerak.
Jamoatchilik nazoratini shakllantirishning muhim sharti ijtimoiy fikr hisoblanadi.
Shuning uchun siyosiy partiyalar islohotlarni amalga oshirishga to‘siq bo‘layotgan
muammolar to‘g‘risida keng jamoatchilikka ma’lumot berib, ijtimoiy fikrni
shakllantirishlari lozim.

Yukorida ta’kidlaganimizdek, nazorat tizimining muhim elementi
jamoatchilik nazorati bulib, unda siyosiy partiyalar hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Jamoatchilik nazorati vositalarining ishlashi, eng avvalo, quyida nazoratning
mavjudligi bilan belgilanadi. Agar quyida, ya’ni boshlang‘ich partiya
tashkilotlarida, mahallalarda nazorat funksiyasi amalga oshirilmasa, boshqa
bo‘g‘inlarda ham nazorat zaiflasha boradi. Nazoratni amalga oshirish uchun
respublikamizda barcha huquqiy asoslar yaratilgan. Aytaylik, 2008 yilning 1-
yanvaridan kuchga kirgan “ Davlat boshqaruvini yangilash va yanada
demokratlashtirish hamda mamlakatni modernizatsiya qilishda siyosiy
partiyalarning rolini kuchaytirish to‘g‘risida ” gi Konstitutsiyaviy Qonun va 2018
yilning 12 aprelida qabul qilingan “Jamoatchilik nazorati to‘g‘risida”gi qonun
siyosiy partiyalarning nazorat funksiyasini amalga oshirishda huquqiy asos
hisoblanadi. Bu boradagi asosiy muammo odamlardagi befarqlik kayfiyati ni
jilovlab daxldorlik hissini shakllantirish bilan bog‘liq . Shuning uchun aososiy
e’tiborni milliy qadriyatlar negizida ma’naviyatni yuksaltirib daxldorlik xissini
shakllantirishga qarat ish lozim . Odamda daxldorlik hissi shakllanishi uchun u
o‘ziga “men kimning izmida, ya’ni Shaytonningmi yoki Rahmonning izmida
yuribman?” degan savol bilan murajaat qilishi kerak. Islom Karimovning “Yuksak
ma’naviyat – yengilmas kuch” asarida “Kimdir Raxmon izmida yursa, kimdir
Shayton izmida yuradi” 1
, - deb bekorga ta’kidlamaganlar. Hech kim o‘zini Shayton
izmida yuribman deb aytmaydi, lekin befarq bo‘lib yashaydi. Befarqlik esa
odamning Shayton izmida yurganligini anglatadi. Demak, odamlarda daxldorlik
hissining shakllanishi nazorat tizimi takomillashuvining muhim sharti hisoblanadi.
Nazorat asosiy e’tiborni qonunga va axloqqa rioya qilinishiga qaratishi
lozim. Qaerda qonun buzilishi, axloq buzilishi holatlari namoyon bo‘lsa,
deputatlar, siyosiy partiyalar va mahallalar o‘z munosabatlarini bildirishlari lozim.
Qonunchilik palatasidagi deputatlar fraksiyasi ijroiya hokimiyatning qonunga rioya
qilishini va mahalliy kengashdagi deputatlar guruhi esa joylardagi ijro
hokimiyatining qonunga rioya qilishini qat’iy nazorat qilib borishlari lozim. O‘z
1 1
Каримов И.А. Юксак маънавият- енгилмас куч. Т. 2008 й 23 –бет.

nazorat funksiyasini amalga oshira olmaydigan deputatlarni chaqirtirib olish
mexanizmining ishlab turishini ta’minlash nazorat tizimining kuchayishiga xizmat
qiladi. Demokratik jamiyatda nazorat tizimining ahamiyatini demokratiya
mohiyatidan kelib chiqib anglash lozim. Demokratiya asosan ikki elementning
yaxlitligidan iborat. Birinchisi, hokimiyat xalq tomonidan shakllantirilishi,
ikkinchisi, hokimiyat xalq tomonidan nazorat qilinishidir. Shuning uchun
d emokratiya deganda hokimiyat xalq tomonidan shakllantirilishi va nazorat
qilinishi tushiniladi . Agar xalq hokimiyatni shakllantirishda ishtirok etsayu,
nazoratda ishtirok etmasa, bu hol oxlokratiya ya’ni olomon hokimiyatini keltirib
chiqaradi.
2.Kuchli davlatdan kuchli fuqarolik jamiyatiga o‘tishda siyosiy-
huquqiy madaniyatning o‘rni
Agar xalq o‘z nazorat funksiyasini amalga oshirishda ishtirok etmasa, bu
uning siyosiy madaniyati pastligidan dalolat beradi. Jamiyatda demokratiya
sharoitida yashay oladigan, fuqarolik pozitsiyasi shakllangan va siyosiy madaniyati
yuksak shaxslar bo‘lgan taqdirdagina demokratiya amal qiladi. Aks holda
demokratiya namoyon bo‘lmaydi. Shuning uchun mashhur Aristotel o‘zining
“Siyosat” nomli asarida demokratiyaga salbiy baho berib, uni boshqaruvning
yomon shakli deb atagan edi. Chunki Aristotel zamonida, ya’ni bundan qariyib 2,4
ming yil oldin odamlarning siyosiy madaniyati past bo‘lgan. Lekin Aristotelning
so‘zlari hozirgi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Demak, hozirgi kunda
asosiy e’tiborni aholining siyosiy madaniyatini oshirishga qaratish lozim. Siyosiy
madaniyat demokratiyaning tabiiy ravishda rivojlanishini ta’minlaydi.
Odamlarning siyosiy hayotda ishtirok etish ehtiyoji siyosiy partiyalar orqali
ta’minlanadi. Siyosiy partiyalar o‘z nazorat funksiyalarini asosan boshlang‘ich
partiya tashkilotlarida amalga oshirishlari maqsadga muvofiq. Chunki jamiyatda
tartib o‘rnatish har bir jamoada va tashkilotda tartib o‘rnatishdan boshlanadi.
Siyosiy partiyalarning kuchliligi boshlang‘ich partiya tashkilotlarining kuchliligi

bilan belgilanadi. Nazorat funksiyasi ham aynan boshlang‘ich partiya
tashkilotlarida kuchli bo‘lishi lozim.
Nazorat tizimining elementlari o‘rtasida nazoratni amalga oshirishga
xizmat qiladigan ijtimoiy hamkorlik va sheriklik o‘rnatilishi kerak. Jamoatchilik
nazoratini kuchaytirishda ijtimoiy fikr muhim rol o‘ynaydi. Ijtimoiy fikrni
shakllantirishda ommaviy axborot vositalari, jumladan, partiyaviy nashrlar faol
bo‘lishlari lozim. Nazorat tizimining eng muhim elementi - bu quyidagi
boshlang‘ich partiya tashkilotlarining va, umuman, boshlang‘ich tashkilotlarning
nazoratidir. Agar shu yerda nazorat bo‘lmasa, nazorat tizimining yuqori
bosqichlarida nazorat bo‘lmaydi yoki zaif bo‘ladi. Bu esa, o‘z navbatida, fuqarolik
jamiyati institutlari boshlang‘ich tashkilotlarining kuchliligi va faolligini taqozo
etadi. Zamonamiz mohiyati bo‘lgan “Kuchli davlatdan-kuchli fuqarolik jamiyati
sari” tamoyilining mazmun-mohiyati ham ana shundadir.
Shu munosabat bilan ushbu tamoyilning mohiyatini ochib berish lozim.
Buning uchun jamiyatni kuchsizligini keltirib chiqargan sabablarni aniqlab olish
kerak bo‘ladi. Barcha sivilizatsiyalashgan mamlakatlar xalqning boyligi, eng
avvalo, har bir oilaning to‘kinchiligi va boyligidan tashkil topshini, xalqning
erkinligi esa har bir odamning erkinligidan tashkil topshini tushunib yetishgan.
Sobiq sho‘rolar zamonida davlat oila boyligini va odamning erkinligining iqtisodiy
asosi bo‘lgan xususiy mulkni bekor qilib chegaradan chiqib ketdi. Oldin ular
xususiy mulkni pomeshchik va kapitalistlardan tortib olishdi. Bu o‘sha zamonda
hukmronlik qilgan kommunistik mafkuraning siyosati bo‘yicha to‘g‘ri edi. Lekin
keyinchalik ular barcha xususiy mulkni, ya’ni yerni dehqondan, zavodlarni
ishchilardan, intellektual mulkni ziyolilardan tortib olishdi. Bu esa juda katta xato
edi. Chunki bu holat odamning har taraflama total tarzda davlatga tobe bo‘lishiga
olib keldi. Oqibatda barcha narsani davlat belgilab beradigan bo‘ldi, inson esa
totalitar tuzum rahbarlari orzu qilganidek gigant davlat mexanizmining kichkina
bir murvatchasiga aylanib qoldi. Hatto aytish mumkinki adolatsiz majburlov va
davlat ekspluatatsiyasining ob’ektiga aylandi. Lekin inson ongli mavjudot sifatida
davlatning kichik murvatchasi bo‘lishni xohlamas edi. U ongli, erkin fikrlaydigan

jonli mavjudot bo‘lishni xohlar edi va u oxir-oqibat turli shakllarda davlatdan o‘ch
olishga o‘tadi. Ya’ni, o‘zini bexafsala, beg‘am mehnati, ichkilikbozligi, o‘g‘riligi,
ijtimoiy befarqligi bilan bunga erishadi. Jamiyatni barbod bo‘lishiga olib kelgan
turg‘unlik va inqirozning asosiy sabablardan biri shu edi.
Bunday holat kuchli davlat va kuchsiz fuqarolik jamiyati mohiyatini
anglatadi va bunda fuqarolik jamiyati davlatni nazorat qila olmaydi. Vaholanki,
fuqarolik jamiyatining asosiy vazifalaridan biri - bu davlat ustidan nazoratni
amalga oshirib, hokimiyatning butunlay hukmronlikka aylanib ketishining oldini
olishdan iborat. Sobiq sho‘rolar zamonida fuqarolik jamiyati o‘zining iqtisodiy,
siyosiy va ma’naviy asoslaridan butkul mahrum bo‘lgan edi. Xususiy mulkning
bekor qilinishi bilan fuqarolik jamiyatining iqtisodiy asosi yo‘q qilingan edi.
Kommunistik mafkura esa ham siyosiy, ham ma’naviy sohada o‘z hukmronligini
o‘rnatib, siyosiy va ma’naviy erkinlikni bo‘g‘ib qo‘ygan edi. Faqat mustaqillik
sharofati bilan fuqarolik jamiyatining shakllanishi uchun iqtisodiy, siyosiy va
ma’naviy asos shakllana boshladi. Fuqarolik jamiyati odamga erkin fikrlash,
boshqacha qilib aytganda, qo‘rquvni bartaraf qilib, erkin fikrlash imkonini berdi.
Erkin fikrlagan odamda yangi-yangi g‘oyalar, tashabbuskorlik paydo bo‘ladi.
Sobiq sho‘rolar zamonida erkin fikrlash uchun sharoit bo‘lmaganligi sababli yangi
ilg‘or g‘oyalar, ilmiy kashfiyotlar deyarli bo‘lmagan, bo‘lganlari ham amaliyotga
tadbiq etilmagan.
Kuchli davlatdan - kuchli fuqarolik jamiyati sari tamoyili siyosiy hayotda
partiyalar faoliyatini va, ayniqsa, boshlang‘ich partiya tashkilotlari faolligini
taqozo etadi. Chunki, demokratiya pastda namoyon bo‘ladi. Yuqoriga chiqqan sari
demokratiya pasayib oligarxiya kuchayib boradi. Demak, demokratiya quyi
tashkilotlarning faolligini talab qiladi. Boshlang‘ich partiya tashkilotlarining o‘rni
va roli fuqarolik jamiyatining rivojlanish darajasi bilan belgilanadi. Kuchli
fuqarolik jamiyatlarida boshlang‘ich partiya tashkilotlari kuchli bo‘ladi. Siyosiy
partiyalar ham davlatga, ham fuqarolik jamiyatiga dahldor bo‘lgan institutlardir.
Siyosiy partiyalar elitasining kuchliligi davlat kuchliligining alomati bo‘lsa,
boshlang‘ich partiya tashkilotlarining kuchliligi fuqarolik jamiyati kuchliligining

belgisidir. Demokratiya quyidan yuqorining nazorat qilinishini taqozo etadi.
Chunki yuqoriga chiqish bilan odam pastdan ajralib qola boshlaydi. Shuning uchun
quyi doimo yuqorini nazorat qilib borishi kerak. Quyidan yuqorining nazorat
kilinishi kuchli davlatdan kuchli fuqarolik jamiyati sari tamoyilining mohiyatini
tashkil qiladi.
Jamiyatda hech bir inson nazorat tizimining ishlashidan chetda qolmasligi
kerak va hech bir inson ushbu tizimning ishlamasligidan yoki uning b uzilishidan
manfaatdor bo‘lmasligi kerak. Hatto manfaatdor bo‘la olmaydi deb aytish
to‘g‘riroqdir. Chunki nazorat tizimi ishlamaydigan joyda xech kim baxtli bo‘la
olmaydi. Baxtlilikning eng muhim sharti bu insonda qo‘rquvsiz, erkin yashash
hissidir. Bunday hissiyot faqat tartib o‘rnatilgan jamiyatda, ya’ni qonunga rioya
qilish amalda to‘la ta’minlangan jamiyatda bo‘lishi mumkin. Bu esa kuchli nazorat
tizimi orqali ta’minlanadi. Shuning uchun O‘zbekiston Respublikasining birinchi
Prezidenti I.A.Karimov Vazirlar Mahkamasi yig‘ilishida bizda shunday nazorat
tizimi shakllanishi kerakki, agar biror-bir mansabdor shaxs qonunni buzsa, uning
jazosini yuqori lavozimda o‘tirgan mansabdor shaxs berishi kerak emas, balki
tizim berishi kerakligini alohida ta’kidlagan edi 1
.
Nazorat tizimining samarali ishlashi uchun nima nazorat qilinishi
kerakligini aniq bilish lozim. Qonunga va axloqqa rioya qilish nazorat qilinishi
kerak. Qonun va axloq ijtimoiy hayotning barcha sohalarida amal qiladi. Qaysi
sohada yoki qaysi jarayonda qonunga rioya qilish nazorat qilinishi kerak? Albatta,
barcha jarayonlarda qonunga va axloqqa rioya qilish nazorat qilinishi kerak. Lekin
eng muhimi kadrlarni tanlash va joy-joyiga qo‘yish jarayonida qonun va axloqqa
rioya qilish qat’iy nazorat ostiga olinishi lozim. Ushbu jarayondagi qonun buzilishi
holatlari boshqa ko‘plab ijtimoiy muammolarning kelib chiqish sababi hisoblanadi.
Mashhur alloma Ibn Sino o‘zining asarlarida kasallikni emas, uning sababini
davolash kerak deydi. Sabab bartaraf qilinmasa, oqibat bartaraf qilinmasligi
allaqachonlar isbotlangan haqiqatdir. Barcha sohada kadrlarni tanlash, joy-joyiga
qo‘yishda bilim va mas’uliyat asosiy mezon bo‘lishini nazorat qilish kerak. Agar
1
1.Каримов И.А. Янги хаётни эскича караш ва ёндашувлар билан куриб булмайди. Халк сузи. 2005 й. 8 –
феврал, 3-бет.

kadrlarni tanlash tanish-bilishchilik, oshna-og‘aynigarchilik va poraxo‘rlik asosida
amalga oshirilsa, bunday jamiyatda nazorat tizimi samarali ishlamaydi. Kadrlar
masalasi muhimligi to‘g‘risida birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov bir necha
marotaba viloyat Kengashlarining navbatdan tashqari sessiyalarida men uchun eng
og‘ir muammo kadrlar muammosi deb bejizga ta’kidlamagan.
Nazorat tizimi jamiyatda tartib o‘rnatishga xizmat qilar ekan, siyosiy
partiyalar va ularning deputatlar guruhlari asosiy e’tiborni nazorat tizimini
takomillashtirishga qaratishlari lozim. Siyosiy partiyalar o‘rtasidagi kurash nazorat
tizimining mukammal loyihalarini ishlab chiqish borasida bo‘lishi kerak.
Partiyaviy nashrlar nazorat tizimini takomillashtirish masalalarini qizg‘in
muhokama qiladigan minbarga aylanishi lozim. Umuman, barcha ommaviy
axborot vositalari asosiy e’tiborni nazorat tizimini takomillashtirish masalalariga
qaratishlari kerak. Mukammal nazorat tizimi konun ustuvorligi va jazoning
muqarrarligini ta’minlaydi. Buning ahamiyatini “buyuk bobomiz Amir Temurning
qonun hukmron bo‘lgan joyda erkinlik ham bo‘ladi degan dona so‘zlarni oltin
harflar bilan yozib qo‘yishga amr berganligidan” 1
ham bilish mumkin. Erkin
yashash esa inson baxtliligini eng muhim shartidir.
Xulosa tarzida aytish kerakki, jamiyat taraqqiyotining muhim sharti
bo‘lgan ijtimoiy tartibning o‘rnatilishi kuchli nazorat tizimining shakllanishiga
bog‘liq. Kuchli nazorat tizimining shakllanishi esa, kuchli fuqarolik jamiyati
institutlari va, eng avvalo, kuchli siyosiy partiyalarning mavjudligiga bog‘liq.
Siyosiy partiyalarning kuchliligi esa jamiyatning siyosiy madaniyatiga,
odamlardagi daxldorlik xissiga va fukarolik pozitsiyasi shakllangan kuchli
shaxslarning mavjudligiga bogliq. Siyosiy madaniyatni yuksaltirish fan va ta’limda
siyosiy bilimlarni o‘rganish va targ‘ib qilish bilan birga siyosiy partiyalarning o‘z
elektoratining siyosiy madaniyatini oshirishga qaratilgan siyosiy o‘quv tadbirlari
bilan ham belgilanadi. Albatta, odamlarning siyosiy madaniyatini oshirish ma’lum
bir vaqtni taqozo etadigan evolyusion jarayon hisoblanadi. Bu borada shoshma -
shosharlikka yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi. Shuning uchun O‘zbekiston taraqqiyotning
1
2.Каримов И.А. Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт
кафолатлари . Тошкент, 1997 й. 280 бет.

evolyusion rivojlanish yo‘lini tanlab demokrati yaning umumjahon e’tirof etgan
tamoyillarini milliy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirgan holda halq hokimiyatini
qaror toptirmoqda. Demokratik jarayonlarning takomillashib borishi siyosiy
madaniyatning o‘sib borishiga munosib bo‘lishi lozim.
Demokratiyada nazoratning muhimligi shundaki, xalq o‘zining nazorati
orqali demokratiyani amalga oshiradi. Inson tabiatan nazoratga muhtoj, ayniqsa,
jamiyatni boshqarayotgan mansabdor shaxslar, deputatlar va barcha darajadagi
rahbarlar xalq nazorati ostida bo‘lishlari kerak. Bu demokratiyaning muhim
talabidir. Chunki barcha odamlarda tabiatan eg o izm bor va nazoratsizlik oqibatida
odam faqat o‘z manfaatlarining quliga aylanib qolishi mumkin. Xalq orasidan,
ya’ni quyidan chiqqan rahbar yoki deputat xohlaydimi, xohlamaydimi u xalqdan
ajralib qoladi. Shuning uchun uni xalq pastdan nazorat qilib turishi kerak bo‘ladi.
Yana ta’kidlaymiz: demokratiya quyida namoyon bo‘ladi. Yuqoriga chiqqan sari
demokratiya pasayib oligarxiya kuchayib boradi. Mamlakatda davlat boshlig‘i,
ya’ni Prezidentdan tashqari barcha darajadagi rahbarlar nazorat va tanqid ostida
bo‘lishlari lozim. Nima uchun davlat boshlig‘i nazoratdan mustasno bo‘lishi
kerak? Chunki, nazoratdan maqsad jamiyatda tartib o‘rnatish hisoblanadi.
Jamiyatda tartib o‘rnatishdan eng manfaatdor shaxs - bu Prezidentdir. Shuning
uchun Prezidentni nazorat qilishga zarurat yo‘q. Ushbu fikrni oila misolida olsak,
hech bir oila boshlig‘i o‘z oilasida tartibsizlikni xohlamasligini va oilada tartib
o‘rnatishdan eng manfaatdor oila boshlig‘i ekanligini anglab olish mumkin.
Mamlakatni katta, kengaygan oila deb olsak, uni boshlig‘i tartib o‘rnatishdan eng
manfaatdor inson ekanligini tushunib olish mumkin.
Zamonamiz mohiyati bo‘lgan “Kuchli davlatdan - kuchli fukarolik
jamiyati sari” tamoyili jamiyatda tartib o‘rnatishga xizmat kiladigan huquq va
axloqqa rioya qilishni nazorat qilishda davlat nazorati va fuqarolik jamiyati
nazorati o‘rtasida ijtimoiy xamkorlik va sheriklikni taqozo etadi. Siyosiy
partiyalarning dasturiy hujjatlarida qayd qilingan jamoatchilik nazorati masalalari
nazorat tizimining tarkibiy qismi bo‘lib, ijtimoiy nazoratni samarali qilishda

xizmati katta. Bularning barchasi amalga oshishi uchun jamiyatni bilim va
ma’naviyat boshqarishi kerak.
Mamlakatimizda jamiyatni ilm va ma’naviyat asosida boshqarish uchun
barcha siyosiy, huquqiy va ma’naviy asoslar yaratilgan. Jamiyatni ilm va
ma’naviyat asosida boshqarish ijtimoiy tartibni o‘rnatishga qodir bo‘lgan nazorat
tizimini va uning tarkibiy kismi bo‘lgan siyosiy partiyalarning jamoatchilik
nazoratini shakllantira oladi. Jamiyatdagi tartib har bir jamoadagi tartibdan tashkil
topishini esa doimo esda saqlash lozim. Shuning uchun nazorat tizimi har bir
jamoada so g‘ lom muhitni, ya’ni adolatni qaror toptirishga qaratilishi lozim. Ana
shunda respublikamizda jamiyat taraqqiyotini ta’minlaydigan asosiy omil, ya’ni
tartib o‘rnatiladi. Tartib esa , jamiyat taraqqiyotini ta’minlab, faravon jamiyat
tomon yetaklaydi.
3.Nazorat faoliyatini samarali qilishda Ijtimoiy nazorat faning o‘rni.
Oliy ta’lim tizimida “Ijtimoiy nazorat” o‘quv kursining kiritilishi nazoratga
doir bilim lar ni yuksaltirib , jamiyat taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy
tartibni o‘rnatishga xizmat qiladigan omillarni shakllantiradi. Ushbu o‘quv kursi
ta’lim tizimining barcha yo‘nalishlarida o‘qitilishi maqsadga muvofiq, chunki
inson kim bo‘lishidan va qaerda ishlashidan qat’iy nazar, fuqarolik pozitsiyasiga
ega bo‘lib, nazorat tizimida ishtirok etishi lozim. Buning uchun unga nazoratga
doir bilim kerak bo‘ladi. Bunday bilim oliy ta’lim tizimi orqali berilishi maqsadga
muvofiqdir, chunki har qanday bilim, eng avvalo, ta’lim tizimida shakllanadi.
Nazoratga doir bilimni kengaytirib borish uchun esa ushbu mavzuda ilmiy tadqiqot
ishlarini ham olib borish kerak. Buning uchun esa oliy o‘quv yurtlarida “Ijtimoiy
nazorat” kafedralarini ochish maqsadga muvofiqdir. Bunday kafedralarni ochilishi
nazoratga doir ilmiy va pedagogik ishlarni uyg‘unlikda olib borishni ta’minlaydi.
Bu esa, o‘z navbatida, ta’lim tizimida nazoratga doir bilimning sifatini oshirib,
ijtimoiy tartibni o‘rnatishga qodir bo‘lgan avlodni tarbiyalab berishda muhim
ahamiyat kasb etadi.

Insonda befarqlik yo‘qolib, daxldorlik hissi shakllanishi ma’naviyat bilan
belgilanadi. Axloqiy tarbiya negizida shakllanadigan ma’naviy yuksaklik
insonning o‘z ustidan bo‘lgan hokimiyatini shakllantiradi. O‘z ustidan hokimiyatga
ega bo‘lgan odam o‘z ehtiyoj va manfaatlarini jilovlay oladi, o‘zini o‘zi nazorat
qila oladi. Va aksincha , o‘z ustidan hokimiyatga ega bo‘lmagan odam o‘zini o‘zi
nazorat qila olmaydi, ya’ni unda ichki nazrat kuchsiz bo‘ladi va u o‘z ehtiyojlari
quliga aylanib qoladi hamda o‘z manfaatini to‘g‘ri ifodalay olmaydi. Inson
o‘zining jamiyatdagi ahamiyati bilan mavqei o‘rtasidagi muvozanatdan kelib
chiqib o‘z manfaatini munosib ifodalashi lozim.
Inson birovni nazorat qilishi uchun oldin o‘zini nazorat qila olishi kerak
yoki birovni boshqarish uchun oldin odam o‘zini boshqara olishi kerak. Boshqarish
va nazorat qilish uchun esa hokimiyat kerak. Eng kuchli hokimiyat bu insonning
o‘z ustidan bo‘lgan hokimiyatidir. Bu esa ma’naviyat orqali ta’minlanadi. Buni
tushunish uchun ma’naviyatning mohiyatini anglab olish kerak. Xo‘sh,
ma’naviyatning mohiyati nima? Ma’naviyatning mohiyati - moddiy va ma’naviy
boylikka bo‘lgan munosabatda ma’naviy boylikni ustun qo‘ya oladigan qalbiy
xususiyatdir.
Insonning ma’naviyatini yuksaltirish uchun ma’naviyatnng mohiyatini va
ta’rifini bilish yetarli emas. Buning uchun odamzod ma’naviyatni o‘ziga tasavvur
qila olishi kerak. O‘zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti Islom Karimovning
2008 yilda nashr etilgan “ Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch ” nomli asaridagi
ma’naviyatga berilgan ta’rifdan kelib chiqib, ma’naviyatning strukturasini
quyidagicha tasavvur qilish mumkin.

Insoniyat jamiyatida odamlar ma’naviy yuksaklik darajasidan kelib chiqib
ikki guruhga bo‘linadilar. Ma’naviyati yuksak odamlar jamiyatga nisbatan
daxldorlik hissi bilan yashasa, ma’naviyati qashshoq odamlar esa befarq bo‘lib
yashaydi. Insoniyat jamiyati shakllangandan boshlab adolat bilan razolat o‘rtasida
betinim kurash bormoqda. Bu kurashda kimning g‘alaba qozonishi odamlardagi
befarqlik va daxldorlik hissiga bog‘liq bo‘lgan. Ma’naviyati yuksak odamlar adolat
tarafida yurishsa, ma’naviyati qashshoq odamlar esa razolat tarafida yurishadi.
Boshqacha qilib aytganda kimdir Rahmon izmida yursa, kimdir Shayton izmida
yuradi. Shundan kelib chiqib har bir inson men kimni izmida yuribman deb o‘ziga
savol berishi kerak va javobda o‘ziga yolg‘on gapirmasligi kerak. Bunday savolni
berilishi insonni ma’naviyatini yuksalishiga xizmat qiladi.
Inson ma’naviyati yuksalishi uchun u ma’naviyatning tuzilishini, ta’rifi va
mohiyatini bilish bilan birga, hayot mazmuni va baxtli hayot nima ekanligini
anglab olgan bo‘lishi lozim. Bularni anglab olgan odamda ruh kuchli bo‘ladi va
unda o‘z ustidan hokimiyat shakllanadi. Bundan tashqari, inson o‘z u stidan
hokimiyatga ega bo‘lishi uchun u nimadandir q o‘ rqishi kerak, buning uchun unda
iymon bo‘lishi kerak . Inson halol va haqguy bo‘lishi kerak, buning uchun esa,
unda vijdon bo‘lishi kerak. Inson o‘z nafsini tiya olishi kerak, buning uchun unda
iroda kuchli bo‘lishi kerak. Insonda iymon, vijdon va iroda kuchli bo‘lishi uchun Қ А Л
Б

uning qalbi pok, ruhi kuchli bo‘lishi kerak. Demak, ma’naviyat deganda markazda
ruh turgan, uning atrofida qalb shakllangan va ularning negizida iymon, vijdon,
iroda yuzaga kelgan uch halqadan iborat doira strukturasini tasavvur qilish kerak.
Irodasiz odam hayotda uchraydigan muammolarga qo‘l siltab, jamiyatga nisbatan
befarq bo‘lib yashaydi va, aksincha, irodasi kuchli odam hayotda uchraydigan
muammolarga nisbatan daxldorlik hissi bilan yashaydi va ularni hal qilishga qodir
bo‘ladi. Boshqacha qilib aytganda, azaldan ro‘y berib kelayotgan adolat bilan
razolat o‘rtasidagi kurashda kimning g‘alaba qozonishi odamlardagi daxldorlik
hissiga bog‘liq. Agar odamlar befarq bo‘lishsa, bu kurashda razolat g‘alaba
qozonadi, chunki, adolat yordamga muhtoj, razolat esa tajovuzkordir. Shuning
uchun adolatni musichaga, razolatni maynaga qiyoslashadi. Irodasi kuchli odam
bunday kurashda befarq bo‘lmasdan adolatni qo‘llab-quvvatlashga qodir bo‘ladi.
Adolat g‘alaba qozongan muhit sog‘lom muhitni, sog‘lom muhit esa, ijtimoiy
tartibni anglatadi. Demak, ijtimoiy tartibni ng o‘rnatilishi jamiyatning ma’naviy
yuksakligi bilan belgilanadi , chunki ma’naviyat nazorat manbai bo‘lgan ichki
nazoratni shakllantiradi.
Jamiyat ma’naviyati yuksalishi uchun ma’naviyat qadrlanishi lozim.
Ma’naviyat qadrlanishi deganda, eng avvalo, ma’naviyat ahli qadrlanishini
tushunish lozim. Boshqacha qilib aytganda, ma’naviyat ahlining mehnati
qadrlanishi lozim. Jamiyatda jismoniy mehnat qanday qadrlansa , aqliy mehnat ham
shunday qabul qilinishi lozim. Ma’naviyatning faqat fidoyilikka asoslanishi bozor
munosabatlari qonuniyatlariga va, umuman, adolat tamoyiliga to‘g‘ri kelmaydi.
Inson shunday mavjudotki, u faqat jamiyatda qadrlanadigan boylikka intilib
yashaydi. Agar jamiyatda faqat moddiy boylik qadrlansa, odamlar moddiy
boylikka intilib yashaydilar. Ma’naviy boylikka intilish uchun g‘oya aqliy mehnat
mahsuli sifatida tan olinishi va qadrlanishi, ya’ni intellektual mulk tushunchasi
shakllangan bo‘lishi lozim.
Jamiyat taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy tartib o‘rnatilishi
uchun huquq va axloq me’yorlariga qat’iy rioya qilishni ta’minlash kerak. Buning
uchun esa jamiyatni intellektual elita, ya’ni bilim va ma’naviyat boshqarishi kerak.

Давлат институтлари:
Конун, ижро, суд,
хокимяти Фукоролик жамияти
институтлари:
ННТларга бирлашган
индивидСисий
партия ва
ижтимоий
харакатлар Глобал инсоният жамиятиФаровон жамият
Тараққиёт
Тартиб
Адолат
Назорат
Демократия
Билим ва маънавиятЖамият тараккиётида маънавиятнинг урниHuquqqa rioya qilish , ko‘proq , bilim bilan bog‘liq bo‘lsa, axloqq a rioya qilish
ko‘proq ma’naviyat ga bog‘liq. Insoniyat jamiyatining hozirgi bosqichida
ma’naviyatning roli oshib bormoqda. Bundan o‘n ikki asr oldin hadis ilmining
sultoni Imom Buxoriy “ Odamlarning najoti faqat bilim va undan boshqasi
bo‘lmagay ” deb ta’kidlagan bo‘lsa, o‘tgan davr mobaynida insoniyat jamiyatida
shunday o‘zgarishlar bo‘ldiki, endi odlamlarning najoti faqat bilimda deb aytish
yetrli bo‘lmay qoldi. Endi o damlarning najoti bilim va ma’naviyatda deb aytish
to‘g‘riroq bo‘ladi. Ma’lumki, insonning bilimi miyasida shakllanadi, ma’naviyati
esa qalbida. Agar bilim kuchli bo‘lsa yu , ma’naviyat qashshoq bo‘lsa, bunday bilim
razolatga xizmat qiladi. Demak , uyg‘unlikda rivojlangan bilim va ma’naviyat
ijtimoiy tartibni ta’minlashi mumkin. Insoniyat jamiyatida bilim va
ma’naviyatning o‘rnini quyidagicha tasvirlash mumkin :
Jamiyat taraqqiyotida bilim va ma’naviyatning o‘rni
Jamiyat taraqqiyotida bilim va ma’naviyatning ahamiyatini anglab olish
uchun muammoni ng tarixiga ham nazar solish kerak. Yuqorida ta’kidlaganmizdek

Давлат институтлари:
Конун, ижро, суд,
хокимяти Фукоролик жамияти
институтлари:
ННТларга бирлашган
индивидСисий
партия ва
ижтимоий
харакатлар
Бефарқлик
Нодонлик Эгоизм
Маънавий қашшоқлик Колониал даврАфсоновий қаҳрамонлар
тўғрисидаги эртакларИррационал
норозиликqadimgi va q tlardan donishmandlar jamiyatda tartib o‘rnatish bo‘yicha bosh
qotirishgan. Chunonchi, qadimgi yunon faylasufi Platon ” Davlat ” nomli asarida
ijtimoiy tartibning o‘rnatilishi uchun jamiyatni intellektual elita, ya’ni bilim
boshqarishi kerak degan xulosaga keladi. Qadimgi Xitoy mutafakkiri Konfutsiy
ta’limotida jamiyatda tartib o‘rnatadigan tamoyillar ichida ma’naviyat ustunlik
qilgan . Ikkinchi muallim deb tan olingan mashhur faylasuf Abu Nasr Farobiyning
asarlarida ham jamiyatda tartib o‘rnatish uchun ma’naviyatga alohida e’tibor
qaratiladi. Xullas, mashhur donishmandlar jamiyatda tartib o‘rnatishni bilim va
ma’naviyatda ko‘rishgan. Chunki bilim tabiat , jamiyat va tafakkur qonuniyatlarni
ochib berib, ularni inson manfaatiga xizmat qildirish imkoniyatini beradi.
Ma’naviyat esa , ana shu b il i mdan oqilona foydalanib, uni ng ezgu maqsadlarga
xizmat qilishini ta’minlaydi. Bilimi kuchli, lekin ma’naviyat qashshoq odam
adolatga emas, razolatga xizmat qiladi.

Mamlakatimizda nazorat tizimini ng samarali ishlab turishini
ta’minlaydigan mexanizmni shakllantirishga xizmat qiladigan ma’naviyatni ng
yuksalishi va bu borada amalga oshirilayotgan ma’naviy-ma’rifiy ishlarning
samaradorligini oshirish quyidagi omillarga bog‘liq:
-hozirgi kunda mamlakatimizda olib borilayotgan ma’naviy-ma’rifiy
ishlarni yanada samarali qilish ushbu sohada faoliyat olib borayotgan kadrlarning
bilim va malakasiga bog‘liq. Ma’naviyatni targ‘ib qilayotgan odamning o‘zida
ma’naviyat yuksak bo‘lishi va u ma’naviyatning mazmun - mohiyatini oddiy, jonli
so‘zlar bilan tushuntira olishi lozim.
-bundan tashqari ma’naviyatni targ‘ib qilishda ommaviy axborot
vositalaridan samarali foydalanish kerak. Odamlar dunyoqarashiga ko‘ra
Rahmonning yoki Shaytonning izmida bo‘lishi mumkin. Inson kimni ng izmida
yurganligi uni ng harakatiga qarab emas, balki haraktini ng motiviga qarab
belgilanadi. Televidenieda odam kimning izmida yurganligini o‘rganadigan va uni
to‘g‘ri yo‘lga boshqaradigan «MOTIV» mavzuisdagi ko‘rsatuvni tashkil qilish
maqsadga muvofiqdir. Ushbu ko‘rsatuv odamlarning ma’naviyatini yuksaltirib
to‘g‘ri yo‘ldan yurishga undaydigan motivlarini shakllantirishga xizmat qiladi.
- ma’naviy-ma’rifiy ishlar savdo va tadbirkorlik sohasida yaxshi yo‘lga
qo‘yilmaganligi va ushbu soha tarbiya jarayonidan ozroq chetda qolganligi tufayli
savdo va tadbirkorlik tizimida ma’naviy tarbiya jarayonini kuchaytirish lozim.
Masalan, 2010 yilning boshlarida Samarqand viloyatining Urgut tumani bozor i da
bo‘lgan tartibsizliklar ma’naviy tarbiyaning yaxshi yo‘lga qo‘yilmaganligi
oqibatidir. Moddiy jihatdan boy lekin ma’naviy qashshoq odam jamiyatdagi
tartibsizliklarga sabab bo‘lishi mumkin.
- ma’naviyat mohiyatining markazida ruh tushunchasi yotganligi va ruh
diniy tushuncha ekanligi ma’naviy-ma’rifiy ishlarda diniy tarbiyadan kengroq
foydalanishni taqozo etadi. Odamlarni faqat qonundan qo‘rqib emas, balkim
oxiratda do‘zax azobidan qo‘rqib ham to‘g‘ri yo‘ldan yurishga harakat qilishlariga
undash lozim. Insonda ikki holatda qo‘rquv paydo bo‘lishi lozim, ya’ni huquq va
axloq me’yorlarini buzish ehtimoli paydo bo‘lganda. Huquq me’yorlarini buzish

ehtimoli paydo bo‘lganda davlatdan va axloq me’yorlarini buzish ehtimoli paydo
bo‘lganda esa Xudodan qo‘rqish kerak.
-sud huquq organlari tizimida ham ma’naviy targ‘ibotni yanada jonlantirish
maqsadga muvofiqdir. Sud hokimiyatida ma’naviyatni yuksaltirish ichki nazoratni
shakllantirsa, jamiyat ma’naviyatining yuksalishi esa, tashqi nazoratni, ya’ni
jamoatchilik nazoratini shakllantiradi. Ana shu ichki va tashki nazoratning
mavjudligi sud hukmining adolatliligining kafolati bo‘ladi.
- insonni t o‘g‘ ri yuldan yurishini ta’minlaydigan nazorat tizimini samarali
q ilish uchun nazoratga doir bilimni odamlar ongiga singdirishga xizmat qiladigan
“ Ijtimoiy nazorat ” o‘quv kursini oliy ta’lim tizimi o‘quv dasturiga kiritish
maqsadga muvofiqdir. Ushbu o‘quv kursi 2012 yilda tajriba sinov tarzida
SamDUning ijtimoiy ish yo‘nalishida joriy qilindi va muvaffaqiyat bilan sinovdan
o‘tdi. Endi uni barcha o‘quv yo‘nalishlariga joriy qilish choralarini ko‘rish lozim.
Chunki nazoratga doir bilim barcha uchun bir xil zarurdir. Chunki inson kim
bo‘lishi va qaerda ishlashidan kat’i y nazar, u o‘zining fuqarolik pozitsiyasiga ega
bo‘lishi va nazorat jarayonida ishtirok etishi lozim.
-jamiyat ma’naviyatini yuksaltirishning eng muhim omili - bu jamiyatda
ma’naviyatning qadrlanishidir. Shuning uchun ma’naviyat namoyandalarini ham
moddiy, ham ma’naviy jihatdan qadrlash chora-tadbirlarini ko‘rish lozim. G‘oya
va fikr aqliy mehnat mahsuli sifatida tan olinib, intellektual mulk tushunchasi
shakllanishi, rivojlanishi kerak. Boshqacha qilib aytganda, g‘oyaning
moddiylashuvi va, yana ham oddiyroq qilib aytganda, g‘oyani pulga aylantirish
imkoni yuqori bo‘lishi lozim.
- inson ma’naviyatini yuksaltirish uchun ma’naviyatni baholash mezoni
ishlab chiqilgan bo‘lishi kerak. Ma’naviyatni asosan uchta mezon orqali baholash
to‘g‘ri bo‘ladi. Birinchisi, inson uchun qanday boylik ustunlik qiladi, moddiy
boylikmi yoki ma’naviy boylik. Ikkinchisi, adolat bilan razolat o‘rtasidagi
kurashda kimning tarafida turganligi. Uchinchisi, jamiyatda uchraydigan
voqealarga nisbatan befarqmi yoki daxldorlik hissi bormi? Ana shu uch me’zon
orqali inson ma’naviyatiga baho berish mumkin.

- ma’naviyatni yuksaltirishda Islom Karimov ning “ Yuksak ma’naviyat-
yengilmas kuch ” asari dasturulamal bo‘lib xizmat qiladi. Asar mamlakatni
ma’naviy qashshoqlik natijasida halokatga olib kelish xavfi yuzaga kelishi
mumkin bo‘lgan murakkab vaziyatdan to‘g‘ri yo‘lni topib chiqib ketishga xizmat
qilmoqda . Ma’naviyat muammosining global xarakterda ekanligini inobatga olsak,
asar muallifini nafaqat bir mamlakat miqyosidagi balkim global miqyosdagi lider
ekanligi ma’lum bo‘ladi. Asardagi ezgu goyalarni odamlar ongi va qalbiga
singdirish ziyoliylarning asosiy vazifa bo‘lishi lozim.
Jamiyat taraqqiyotining muhim sharti tartib ekanligini va tartibni
ta’minlash uchun jamiyatni bilim va ma’naviyat boshqarishi kerakligini olimu
ulamolar, donishmandlar va tariqat pirlari anglab yetishgan. Hozirgi kunda
ma’naviyat targ‘ibotchilarining asosiy vazifasi ana shu oddiy haqiqatni
odamlarning ongu shuuriga, qalbiga singdirishdan iborat. Chunki har bir odam o‘z
aqli bilan mustaqil ravishda ushbu haqiqatni anglab olishi juda qiyin. Insoniyat
jamiyati shunday yaralganki, aholining ma’lum bir qismi o‘zgalar manfaatini
o‘ylab yashaydi, qolganlar esa ana shu o‘zgalar manfaatini o‘ylab yashayotgan
ozchilikka ergashib yashashi lozim. Buning uchun ozchilik ko‘pchilikning qalbiga
ma’naviyatni singdira olishi lozim. Bu esa faqat ta’lim-tarbiya va ma’naviy-
ma’rifiy tadbirlarni yanada kuchaytirish orqali ta’minlanishi mumkin.

Foydalanilgan manba va adabiyotlar:
.Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy tahlil, kat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik
barcha darajadagi rahbarlarning kundalik hayot qoidasi bo‘lishi kerak. Toshkent.
O‘zbekiston. 2017 yil.
2. Mirziyoev Sh.M. 2017-2021 yillvarda O‘zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning besh ustuvor yo‘nalishi bo‘ycha Harkatlar strategiyasi. Toshkent.
O‘zbekiston. 2017 yil.
3.Mirziyoev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent, 2021 yil.- 464 b.
4.Karimov I. A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish
va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. T. O‘zbekiston. 2010 y.
5.Bafoev Sh. Jamoatchilik nazorati demokratik huquqiy davlat va fuqarolik
jamiyati qurishning muhim omili sifatida // Ijtimoiy fikr. Inson huquqlari. – 2007
№ 1.
6.Mustafoev M. Jamoatchilik nazorati – jamiyat muvozanati // Muloqot 2004 y. №
4
7.Muxtorov N. Amnistiya aktlarini qo‘llanilishida jamoatchilik nazorati: davlat
boshqaruv organlari va fuqarolik jamiyati institutlarining hamkorligi // Fuqarolik
jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 y. № 3
8.Nabiev T., Soleev A. O‘zini o‘zi boshqarish organlari jamoatchilik nazoratining
sub’ekti sifatida // Fuqarolik jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society.
2008 y. № 4
9.Nabiev F. X. Obespechenie i sovershenstvovanie obщestvennogo kontrolya v
programmnыx dokumentax politicheskix partiy Uzbekistana // Fuqarolik jamiyati
– Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 № 3
10.Nabiev F. X. Ijtimoiy nazorat. Samarqand. 2016 yil.

O‘zbekistonda nazorat faoliyatini samarali qilishda bilim va ma’naviyatning o‘rni

Купить