Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 73.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘zbekistonda siyosiy modernizatsiya jarayonlari moxiyati, mazmuni va xususiyatlari

Купить
O’ZBEKISTON DA SIY OSI Y MODERN IZA TSIY A JA RA Y ON LA RI: MOX IY A TI, MA ZMUN I VA X USUSIY A TLA RI Reja 1.Modernizatsiya nazariyalari va uning asosiy shakllanish boskichlari 2.Siyosiy modernizatsiyaning mohiyati, mazmuni va xususiyatlari 3.O‘zbekistondagi siyosiy modernizatsiyaning xususiyatlari 1. Modernizat siy a nazariy alari v a uning asosiy shak llanish bosk ichlari Xozirgi zamonda ilgor tarakkiyot pogonasida turgan juda kup mamlakatlar «utish davri» boskichini boshdan kechirgan. Xozirgi kunda Uzbekiston Respublikasi xam xuddi shu boskichdan utmokda. Shuning uchun xam modernizatsiya masalasi ayni pallada mamlakatimiz uchun dolzarb axamiyatga ega. Modernizatsiya nazariyasi XX asrning 50—60-yillarida shakllana boshladi. A.I.Solovev: «Usha davrida «modernizatsiya» iborasi bir vaktning uzida xam ijtimoiy yangilanishlar boskichini (xolatini), xam zamonaviy jamiyatlarga ugish jarayonini anglatar edi. U uzida normativlikni, «modern»ga utishning yuklanganligini, yetarli darajada rivojlangan jamiyatlar e’tiborga olishi kerak bulgan xozirgi zamon jamiyati mezonlarini mujassamlashtirgandi»,—deb kursatadi 1 1 . Modernizatsiya nazariyasining asoschilari X I X asr va XX asrning boshidagi tanikli olimlar, shu jumladan Yevropa sivilizatsiyasini an’anaviyjamiyatdan xozirgi zamon jamiyatiga xulk-atvorni ratsionalizatsiya kilish asosida rivojlantirish goyasini ilgari surgan M. Veber, «mexanik birdamlik» jamiyatlaridan «birdamligi cheklangan» jamiyat larga mexnatni taksimlash asosida utish konsepsiyasini taklif etgan F. Tennis va E. Dyurkgeymning nazariy merosiga tayandilar. Strukturaviy funksional taxilning asosiy koidalari, shuta’limottarafdorlarining ijtimoiy rivojlanish xakidagi tasavvurlari 1 Соловьев А. И. Политология: политическая теория, политические технологии. — М., 2000. С. 297 xam modernizatsiya nazariyotchilari tayangan nazariy negiz vazifasini bajardi. Kupgina olimlarning fikricha, modernizatsiya tamadduniy, ijtimoiy-madaniy xususiyatga ega, boshkacha aytganda, u ijtimoiy munosabatlarning barcha soxalarini kamrab oladi. B.S.Starostin kayd etib utganidek modernizatsiyaning maksadi va ma’nosi fakat iktisodiy usishdan emas, balki texnologik madaniyat, boshkaruv madaniyati, siyosiy va tamadduniy madaniyatlarni uz ichiga oluvchi ijtimoiy madaniyat tarakkiyotining ma’lum darajasiga erishishdan iborat 2 . G. Almond va D. Pauell (Almond G & Pa u ell D. C ompo r a t ive Poli t ology. App r oach fr om t he po s i t ion o f «Developmen t c on c ep t ion». — P r in c e t on, 1966), D. Apter (Ap t e r D. Mode r niza t ion poli c y. Ne w Yo r k, 1965), C . Lipseta (Lip s e t S . Poli t i c ion man. Ne w Yo r k, 1960), L. Pay (Pay L Poli t i c al developmen t a s pe cts . Anali t i c al r e s ea r ch. London, 1966), D. Po c tou ( Rustr o w D. «Pea c e o f Na t ion s ». W ashing t on, D. C ., 1967), Sh. Eyzenshtadt (Ei s en st ad t S .M. Mode r niza t ion: P r o t e st and Change. Bonn, 1966), S. Xantington (Han t ing t on S . Poli t i c al O r de r in Changing S o c ie t ie s . — Ne w Haven, 1970) va boshka olimlarning asarlari modernizatsiya nazariyasini rivojlantirishga katta xissa bulib kushildi. Modernizatsiya nazariyasi uz tarakkiyotida shartli ravishda uch rivojlanish boskichidan utdi: XX asrning 5060-yillari, 60—70-yillari va 80—90-yillar. 50—60-yillarda modernizatsiya nazariyasi universalizmga asoslangan edi. Barcha mamlakatlar va xalklarning rivojlanishiga universal xodisa, ya’ni bir yunalishda sodir buladigan, bir xil boskichlar 2 Старостин Б. С. Модернизация и национальная культура. М, 1995. С. 17. va konuniyatga ega bulgan xodisa deb kralardi. Milliy xususiyatlarning mavjudligi e’tirof etilsada, ammo ular ikkinchi darajali axamiyatga ega deb xisoblanardi. Umuman olganda, modernizatsiya an’anaviy jamiyatdan xozirgi zamon jamiyatiga krab rivojlanish jarayoni sifatida tasavvur kilinardi. Texnologik belgilanganlik universalizmning uslubiy asosini tashkil etardi. U kishilik jamiyati tarakiyotini yalpi farovonlik va ijtimoiy barxarorlikka olib boradigan texnologiya va ikgisod rivojlanishidan olib chikardi. Zotan, bunday tarakiyot turli mamlakatlarning ijtimoiy- madaniy va siyosiy uziga xosliklariga putur yetkazadi, xar bir jamiyatga uz talablarini kuyadi, degan karashlar mavjud edi 3 . Fan-texnikaa tarakkiyoti natijasidajamiyat an’anaviy kadriyatlar va ijtimoiy tuzil mal ardan zamonaviy, okilona kadriyatlar va tuzilmalarga utish yuli bilan «zamonaviylashadi». Modernizatsiya nazariyasining vakillari A Љ Shni eng rivojlangan, «zamonaviy» mamlakatdeb xisoblashardi. Ammo kolok mamlakatlar ilgor davlatlarning «zamonaviilik» darajasiga erishish imkoniyatiga ega edi. Modernizatsiya nazariyasi mazkur vazifani xal kilish yullari va usullarini tushuntirardi. Buning uchun «xolok» jamiyatlar «idealaga kay darajada moskelishi xamda ayrim milliy xususiyatlar aniklanar, muammolarni xal kilish yullari belgilanardi. Shunday kilib, teleologizm va yevrotsentrizm, anikrogi, amerikanotsentrizm modernizatsiya nazariyasining asosiy jix ( atlaridan biri xisoblanar edi. Usha davrda modernizatsiya xodisasiga berilgan ayrim ta’riflar xam bu fikrni tasdiklaydi. Jumladan, yirik olimlardan biri 3 Модернизация: зарубежный опит и Россия. — М., 1994. Sh. Eyzenshtadt modernizatsiyaga shunday ta’rif bergan: «Tarixan modernizatsiya X VII asrdan X I X asrgacha Garb u y Yevropa va Shimoliy Amerikada rivojlangan va sung boshka Yevropa mamlakatlariga, X I X va XX asrlarda esa ~ Janubiy Amerika, Osiyo va Afrika щ t’alariga tarkalgan ijtimoiy, iktisodiy va siyosiy tizimlar shipi yunalishidagi uzgarishlar jarayonidir». 4 Yukorida zikr etilgan xususiyatlariga kura, modernizatsiya nazariyasi katta amaliy axamiyat kasb etdi: uning asoslaridan, masalan, AKSh tashki siyosati maksadlarida muvaffakiyatli foydalanildi. Nazariyani rivojlantirishning birinchi boskichida siyosiy modernizatsiya deganda kuyidagilar tushunilar edi: — rivojlanayotgan mamlakatlarni Garb andozasi asosida demokratlashtirish, milliy davlatlarni tashkil etish yoki kuchaytirish, xokimiyat vakillik organlarini tashkil etish, xokimiyatni taksimlash, saylov institutini joriy etish; — kadriyatlar tizimini uzgartirish, individual kadriyatlarni va xokimiyatni konuniylashtirish usullarini rivojlantirish, zamonaviy usullar an’anaviy usullarni sikib chikarishi kerak deb xisoblash. Siyosiy modernizatsiya nazariyasining vakillari rivojlanayotgan mamlakatlarda mazkur jarayonning kulay va nokulay omillarini farklanganlar. Kulay omillar jumlasida «uchinchi dunyo» mamlakatlarining muvaffakiyatli ijtimoiy-iktisodiy rivojlanishi, shuning dek F ap biy Yevropaning rivojlangan mamlakatlari va AKSh bilan faol xamkorlik tilga olingan. Nokulay omillar katorida an’anaviy jamiyat 4 Эйзенштадт Ш. Революция и преобразование обществ: сравнительное изучение цивилизаций. М ., 1999. С . 133. xususiyatlarining saklanib kolishi, xukmdor tabakalar mamlakatni yangilash uchun uz manfaatlaridan voz kechishni istamasligi, savodsizlik axolining kupchilik kdomida ilgor siyosiy ongning yukligi, an’anaviy ijtimoiy tabakalar va an’anaviy ishlab chikarish soxasining mavjudligini kayd etganlar. Mazkur nazariya tarafdorlarining fikricha, modernizatsiya jarayonida nokulay omillar astasekin bartaraf etilishi kerak edi. Xush, jamiyat xayotining muayyan soxalarini modernizatsiya kilish deganda uning tadkikotchilari nimani tushungan? I jt imoiy soxada mode rnizat siy a odamlar, jamoat va davlat institutlarining faoliyat turlari buyicha ixtisoslashishi bilan boyalangan, zotan, mazkur ixtisoslashish odamlarning jinsi, yoshi, ijtimoiy kelib chikishi, shaxsiy alokalariga kamrok va — modernizatsiyaning rivojlanishiga karab — insonning shaxsiy sifatlari, uning malakasi, ma’lumoti, gayratiga kuprok boglik bulgan 5 2 . Modernizatsiya nazariyotchilari an’anaviy jamiyatdan xozirgi zamon jamiyatiga utish jaraenida oilaning urni va funksiyalari, demografik tuzilish kanday uzgarishini, jadal urbanizatsiya mazkur uzgarishlar bilan kay darajada boklikligini urganganlar. I k t isodiy mode rnizat siy a ilmiy bilimga asoslangan texnologiya, yuksakdarajadasamarali energiya manbalarini rivojlantirish va ulardan foydalanishni, mexnatnipg ijtimoiy vatexnikaviy taksimlani shini chukurlashtirishni, tovar, pul va mexnat bozorlarini rivojlan tirish va sungra tartibga solishni, ishlab chikarish tashkilotini muttasil 5 Lerner D. (With the collab. of Pevsner L. W.). The Passing of Traditional Society: Modernizing the Middle East. Glencoe, 1958. takomillashtirib borishni, texnologik va tashkiliy yangiliklarni yaratish va xayotga joriy etishga ragbatlarning mavjudligini nazarda tutar edi. Ammo modernizatsiya jarayonida ta’lim soxasiga e’tiborni kuchayti rish kerakligini ayrim olimlar 60-yillardayok kursatib utgan edi. F. Xarbison: «Inson omilini shakllantirish jarayonini jadallashtirish modernizatsiya kilinayotgan barcha mamlakatlarning bosh muammosidir» 6 1 , — deb kayd etgan edi. Bunday karash texnologik belgilanganlik konsepsiyasidan, modernizatsiyani texnikaviy iktisodiy yangiliklarni joriy etish bilangina boglashga urinishlardan voz kechishni bildirardi. Siyosiy modernizatsiya: birinchidan , xududlarni kengaytirish va ma’muriy siyosiy chegara larni tartibga solish, milliy yoki federativ davlatlarni tashkil etish, markaziy (konun chikaruvchi va ijro etuvchi) xokimiyatni kuchaytirish va shu bilan bir vaktda xokimiyatning taksimlanishini; ikkinchidai, jamiyatda barkarorlikni va ichki totuvlikni saklagan xolda iktisodiy, siyosiy va ijtimoiy soxalarda strukturaviy uzgarishlarni amalga oshirishga davlatning kodirligini nazarda tutgan; uchinchidan, siyosiy jarayonga keng axoli ommasini jalb etish (xech bulmasa saylovlar orkali) siyosiy modernizatsiyaning muxim jirata xisoblangan; nixoyat, turtinchidan, siyosiy modernizatsiya siyosiy demokratiya yoki xech bulmasa populistik boshkaruvni urnatishni, xokimiyatni konuniylashtirish usullarini uzgartirishni nazarda tutgan. Shu bilan bir 6 Harbison F. И . Human resources Development Planning in modernising economies // Leading Issues in development economics: selected materials and commentary. — Meier G.M.Y., 1964. P . 273. vaktda, modernizatsiya nazariyalarining mualliflari Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi mamlakatlarida rivojlangan fukarolik jamiyati mavjud emasligi, shuning uchun xam ularda siyosiy modernizatsiyani amalga oshirish ancha kiyinligini kayd etib utganlar 7 . Ma’naviy mode rnizat siy a madaniyat va kadriyat tizimlari xamda karashlarni tabakalashtirishni, ta’limni sekulyarizatsiya kilish va savodxonlikni oshirishni, falsafa va fanda maktablar xamda okimlarning xilma-xilligini, diniy barrikenglikni (konfessional plyuralizmni), axborot berish va tarkatish vositalarini rivojlantirishni, ma daniyat yutuklari bilan axolini tanishtirishni, individualizm kadriyatlarini yoyishni nazarda tutgan. Bundan tashkari, modernizatsiya ilmiy bilimlar negizida ongni rivojlantirish va an’analarga muvofik xulk-atvordan voz kechishni nazarda tutgan. Ayrim olimlar, masalan, Sh. Eyzenshtadtxatto «yangi madaniy stereotipii rivojlantirish» butun modernizatsiya jarayonining «uzagi»ni tashkil etadi, deb xisoblagan 8 1 . 60-yillarda sodir bulgan siyosiy xodisalar modernizatsiya nazariyasi mukammal emasligini va uni maromiga ye tkazish kerakligini takrzo etdi. Bu xodisalar bir kator tankidiy okimlarni vujudga keltirdiki, ularning doirasida shartli ravishda ikki yunalishni ajratish mumkin: 1) asosan rivojlanayotgan mamlakatlarning vakillari, shuning dek Garbiy Ye vropada 60-yillarda faoliyat kursatgan «sul» xarakat vakil lari amalga oshirgan radikal tankdd. Ularning fikricha, modernizatsiya nazariyasi koloniyalashtirishni oklap edi. Mazkur 7 Общая и прикладная политология / Под общей ред. В. И. Жукова, Б. И. Краснова. М , 1997. С . 345 8 Eisenstadt S. M. Modernization: Protest and Change. — Bonn, 1966. — P. 5. yunalish vakil lari Garb ekspansiyasiga, Garbiy andozada modernizatsiyalashtirishga karshi chikdilar; 2) asosan Garb ma.mlakatlari va ayrim rivojlanayotgan mamlakat larning «sul» radikallari «koloklik nazariyasi» doirasida rivojlantirgan modernizatsiyami tankid kiluvchi yunalish. Ular modernizatsiya nazariyasini tarakxiet manzarasini soddalashtirgaii, jamiyatlar, madaniyatlarning uziga xos jixatlarini ye tarli darajada e’tiborga olma gani, yangi munosabatlar, institutlar va shu kabilarni shakllanti rishga monelik kilayotgan omillar mexanizmini tushuntirmagani uchuy tankid kildilar. Tadkikotchilarning fikricha, Garbiy andozada mo dernizatsiya karshi љ oloklikning, tobelikning saklanishiga, iktisodiy tuzilmaning buzilishiga, ekologik muxitga putur yetishiga va ij timoiy ziddiyatlarga olib kelar edi 9 . Modernizatsiya nazariyasi tarakkiyotining birinchi boskichi siyosiy, ijgamoiy va iktisodiy rivojlanishning xar xil omillariga, shu jum ladan siyosiy madaniyat omiliga asoslangan nisbatan puxta talkinlar ning paydo bulishi bilan ta’riflanadi. Umuman olganda, mazkur davrda yaratilgan kupgina ishlarga yevrotsentrizmdan chekinish xos edi. Iktp sodiy usish va ijtimoiyikgisodiy rivojlanish maksadlarini amalga oshirish nuktai nazaridan «uchinchi dunyo» mamlakatlarini demokratlashtirishning samaradorligi masalasi munozarali bulib koldi. Usha davrdagi modernizatsiya nazariyasining kupgina vakillari «barkaror» siyosiy rivojlanish ijtimoiyikgisodiy tarakkiyotning 9 Пантин В. И. Кикли и волни модернизации как феномен социального развития. — М., 1997. С . 46—58. shartidir, degan karashni ilgari surdi. Olimlar bunday barkarorlikni saklashning turli «rekeptlari»ni topdilar. Umuman olganda, modernizatsiya nazariyalariga bagishlangan adabiyotlarda barkarorlik omili nima, degan savolga «konservativ» va «liberal» yunalish va killari uzlaricha javob beradilar. « Konserv at iv » y unalish vakillari (S. Xantington, J. Nelson, X . Link va boshkalar) axolining safarbarligi, siyosiy xayotga jalb etilganligi bilan institutsionalizatsiya, axolining manfaatlarini ximoya kilish va ruyobga chikarish uchun zarur tuzilmalar va mexanizmlarning mavjudligi urtasidagi ziddiyat modernizatsiyaning asosiy muammosidir, deb xisoblagan. Shu bilan bir vaktda, xokimiyat institutlaridan foydalanishga ommaning tayyor emasligi siyosiy tuzumning bekarorlashishiga olib keladi. Uzgaruvchan sharoitlarga siyosiy institutlarning moslashuvchanligi siyosiy modernizatsiyaning asosiy vazifasidir, deb kursatadi S. Xantington. Uzgarishlar boskichida fakat tartibni.nazorat kiluvchi kattikavtoritar tuzum jamiyatni uzgartirish uchun zarur saloxiyatii jamlashga xamda bozor munosabatlariga utish va milliy birdamlikni ta’minlashga kodirdir 10 1 . «Liberal» yuialish tarafdorlari (R. Dal, G.Almond, L.Pay va boshkalar) ijtimoiy safarbarlikni jadallashtirish va axolini siyo siy jamiyatga birlashtirish nuli bilan ochi k ijtimoiy va siyosiy tizimni barpo etishni modernizatsiyaning asosiy mazmuni deb tushunganlar. Masalan, G.Almond va D.Pauell siyosiy vakillik tizimiga axolining jalb etilganligi darajasini siyosiy modernizatsiyaning bosh mezoni deb xisoblagan: «Modernizatsiyaning xususiyati va rivojlanishi erkin 10 Hantington S. Political Order in Changing Societies. New Haven, 1970. — P. 211. elitalarning ochik rakobatiga va oddiy fukarolarning siyosiy jarayonga jalb etilganligi darajasiga boglikdir» 11 2 . Ularning fikricha, barkarorlik va tartibni ta’minlash xamda ommani safarbar etish modernizatsiyaning asosiy shartidir. Bunda mazkur yunalish vakillari xodisalar rivojlanishining kuyidagi turlarini ajratganlar: -oddiy fukarolarning ishtirokidan elitalar rakobatining ustuvorligida jamiyatni izchil demokratlashtirish va isloxotlarni amalga oshirish uchun eng makbul shart-sharoitlar vujudga keladi; — elitalar rakobati ancha kuchaygan sharoitlarda, asosiy axoli ommasining faolligi past bulgan takdirda, avtoritar tuzumlar urnatilishi va yangilanish jaraenining tuxtab kolishi uchun shart-sharoitlar vujudga keladi; - elitalar tortishuvida axolining siyosiy ishtiroki yetakchilik kilsa, bu oxlokratik tendensiyalarning kuchayishiga va isloxotlar jaraenining sustlashishiga olib kelishi mumkin; - axolining siyosiy ishtiroki va elitalar rakobatining keskin kamayishi tartibsizlikka, siyosiy tizimning parchalanishiga olib keladiki, bu xam diktaturaning urnatilishiga kumaklashadi. Modernizatsiya nazariyalarini rivojlantirishning ikkinchi boskichida mazkur xodisani yanada murakkab tushunishga, jamiyat tarakkiyotida an’anaviylik va zamonaviylikni uzilkesil karama-karshi kuyishdan voz kechishga asoslangan karashlar vujudga keldi. Modernizatsiya nazariyasining kupgina mualliflarp modernizatsiya an’anaviylikni tubdan tugatishni emas. aksincha, ushbu jarayonning xususiyatini 11 Almond G. & Pauell D. Cohiporativc Politology. Approach from the position of Development conception. — Princeton, 1966. — P. 189. belgilaydigan, shuning dek uni barkarorlashtiruvchi omil bulib xizmat kiladigan an’anadan foydalangan xolda rivojlanishni nazardatuta di, degan xulosaga keldilar. Modernizatsiya nazariyasining uchinchi boskichida an’anaviylik va zamonaviylikni bir-biriga kat’iy karama-karshi kuyishning iotukriligi xakida goyalar tobora keng tarkala boshladi. Kupgina mualliflar, texnologik tarakkiyot, «garbiy» instituglar va normalarni amalga joriy etish singari omillarning muximligini inkor etmagan xolda, mazkur omillarning ikkilamchiligini va u yoki bu jamiyatda xukm suruvchi ijtimoiy munosabatlar va ijtimoiy-madaniy kadriyatlarga boglikligini kayd etdilar. Siyosiy adabiyotlarda kullanilayotgan modernizatsiya mexanizmiga karab ikki tarixiy tipni ajratish kabul kilingan: — birgalikda «modernizatsiya uzagi»ni tashkil etuvchi Buyuk Brita niya, AKSh, Kanada singari mamlakatlarga, Yevropaning ayrim mamlakatlariga xos bulgan «organik» yoki «birlamchi» tip. U birinchi saioat inkdlobi, an’anaviy merosiy imtiyozlarning tugatilishi, teng fukarolik xukuklari, demokratlashtirish va xokazolarning e’lon kilinishi davrida vujudga kelgan. Bu mamlakatlarda modernizatsiya asosan milliy madaniy an’analar va andozalar negizida, evolyusiya nuli bilan amalga oshirilgan; — «noorganik» yoki «ikkilamchi» tip Uzbekiston, Rossiya, Brazi - liya, Turkiya va boshkalar). Bu yerda uz rivojlanishida orkada kolgan mamlakatlarning modernizatsiya uzagi bilan ijtimoiy-madaniy alokalari asosiy omil bulib, uzlashtirilgan jarayonlar esa asosiy mexa - nizm bulib xizmat kiladi. «Ikkilamchi» modernizatsiya jamiyatning ba’zi bir elementlari «ildamlab» ketishi, «ilgor» mamlakatlardagi rivojlanishga ozmi kupmi mos kelishini, boshka elementlari esa xali yetilmagani, rivojlanishda orkada kolgani yoki umuman mavjud emasligini nazardatutadi. Mazkur tipologiya kandaydir ideal tiplarni ajratishga asoslanganligini kayd etish kerak Amalda «klassik» modernizatsiya uzagi doirasida rivojlanishda xam uzlashtirilgan mexanizmlardan foydalaniladi, «ikkilamchi» modernizatsiya mamlakatlarida esa, yukorida kayd etib utilganidek uzlashtirish xar xil xususiyatga ega bulishi va siyosiy tarakkiyotda muxim urin tutmasligi mumkin. Modernizatsiyaning uch tipini ajratish, bizningcha, nisbatan mukammal tipologiya bulsa kerak: — endogen, ya’ni uz negizida amalga oshiriladigan modernizatsiya (Evropa mamlakatlari, AKSh va sh.k); — endogen-ekzogen, ya’ni uz negizida va uzlashtirishlar asosida amalga oshiriladigan modernizatsiya (Uzbekiston , Rossiya, Turkiya, Gresiya va x. k); — uz negizi bulmagani uchun uzlashtirishlar asosida amalga oshiri ladigan ekzogen modernizatsiya (imitatsion, imitatsion simulyatsion va simulyatsion variantlari mavjud). Birinchi tipga mansub mamlakatlarga takkoslaganda, «ikkilamchi» modernizatsiya (yoki endogennoekzogen, ekzogen modernizatsiya) mamla katlarida siyosiy omil nisbatan muxim urin tutadi. Bu tabiiy bir xoldir, zotan mazkur mamlakatlarda an’anaviy iktisodiy, ijtimoiy, ijtimoiy-madaniy va siyosiy tuzilmalarning bexosdan uzgarishi uchun yetarli shart-sharoitlar vujudga kelmagan, shuning uchun xam davlat ba’zi bir xollarda uzgarishlar jarayonining tashkilotchisi bulishga majbur. Bunday mamlakatlarda avtoritar tuzumning urnatilishi kupincha shu bilan izoxlanadi. Mazkur xodisa «rivojlanish avtoritarizmi» degan nom olgan. Ayrim olimlar modernizatsiyaning xar xil boskichlarini taklif etadilar. Jumladan, Ilk Urta va Yetuk Modern boskichlarini ajratish xozirgi kunda ancha keng tarkalgan. Chunonchi, M. V. Ilin modernizatsiyaning uch boskichini uz ichiga olgan ideal modelni tuzgan va uni Garbiy Yevropa mamlakatlaridagi modernizatsiya jarayoni misolida dalillab bergan 12 1 . Ilk modern deganda, milliy suveren davlatning tashkil topishini, shuningdek davlat xokimiyatining zuravonligidan xoli fukarolik jamiyatining barpo etilishi va rivojlanishini uz ichiga olgan siyosiy tarakkiyot boskdchi tushuniladi. «Birinchi avlod konstitutsiyalar»da davlat va fukarolik jamiyati asoslarining mustaxkamlanishi maz kur boskichning yakunidir. Urta modern davrida, fukarolik jamiyati va davlat ichida tabakalanish sodir buladi. Bu manfaatlar guruxlari, partiyalarning vujudga kelishida va xokimiyatning taksimlanishida uz aksini topadi. Bunday tabakalanish natijasida davlat va fukarolik jamiyati munosabatlarini uzaro boglovchi siyosiy vakillik tizimi vujudga keladi. 12 Ильин М, В. Политическая модернизация: неокон ченная драма в трех действиях // Стратегия. 1998. — №1. — С. 311. Respubli ka tuzilishining tamoyillarini mustaxkamlovchi «ikkinchi avlod konstitutsiyalar»ning kabul ktishnishi mazkur boskichga xosdir. Yetuk Modern siyosiy yullar va yunalishlarni almashtirish, legitimlashtirish va deligitimlashtirish vazifalarini xal kilish bilan ta’riflanadi. Mazkur vazifalar demokratlashtirish jarayonlarini chukurlashtirish yuli bilan xal kilinadi. Bunda demokratik tortishuv institutlari va mexanizmlari (masalan, saylov instituti) mustaxkamlanadi. Boshka bir tipologiyaga kura, modernizatsiya ijtimoiy xodisa sifatida uning negizida ishlab chikarishpiig kaysi texnologikusuliga utish yotganiga karab, turt asosiy tip ga ajratilgan. Birinchi tipni sanoatlashishdan oldingi modernizatsiya deb atash mumkin. U tabiiy ishlab chikarish kuchlaridan ijtimoiy ishlab chikarish kuchlariga utish bilan bortik. Manufaktura bunday utish natijasida shakltanadigan >1shlab chikarishning texnologikusuli ramzidir. Ikkinchi tip — ilk industrial modernizatsiya — texnologik nuktai nazardan xunarmandchilik va manufaktura ishlab chikarishidan fab - rikazavod ishlab chikarishiga utish bilan belgilanadi. Uchinchi tip — tugab borayotgan industrial modernizatsiya — fabrika-zavod ishlab chikarishidan potokli konveyer ishlab chikarishiga utish bilan ajralib turadi. Nixoyat, turtinchi tip — postindustrial modernizatsiya yoki post - modernizatsiya xozirgi zamoy texnologik inkilobi natijasida vujud ga kelgan bulib, «postindustrial jamiyat» deb nomlangan boskichga utilayotgan mamlakatlarda amalga oshiriladi 13 . Sharkiy Yevropa, Xitoy, MDX va Markaziy Osiyoda sodir bulayotgan siyosiy jarayonlar xozirgi kunda olimlar va siyosatshunoslarning dikdat markazida turibdi. Modernizatsiya tadkikotchilari barkaror rivojlanishdagi kiyinchiliklarga va inkirozli xodisalarga aloxida e’tibor bermokdalar. Buning natijasida «kisman modernizatsiya kilish», «boshi berk modernizatsiya», «modernizatsiyaning inkirozli sindromi» konsepsiyalari vujudga keldi. Jamxshtdagi keng ijtimoiy tabakalarning karashlari va kadriyatlari uzgargan takdirdagina modernizatsiyani muvaffakiyatli amalga oshirish mumkinligini umum e’tirof etgan. 80-yillarning oxirida «modernitini chetlab utib modernizatsiya Kilish», ya’ni yot (Garbiy) andozalarni tikishtirmasdan ijtimoiy-madaniy an’analarni saklashga asoslangan siyosiy tarakiyot konsepsiyasi vujudga keldi (A. AbdulMalik A. Turen, S. Xantington, Sh. Eyzenshtadt va boshkalar). Mazkur konsepsiyada ijtimoiy va siyosiy rivojlanishning universalligi inkor etilmaydi. Shu bilan birga, universalizm prinsipi partikulyarizm bilan uygunlashadi, bunday uygunlikka modernizatsiya jarayoni muvaffakiyatining garovi deb karaladi. Ushbu konsepsiya doirasida «kontrmodernizatsiya» va «antimoder nizatsiya» atamalari rivojlantirilmovda (A. Turen). Kontrmo - dernizatsiya deganda modernizatsiyaning Garb andozalariga asoslanmagan mukobil varianti, antimodernizatsiya deganda esa mazkur 13 Красильщиков В. А., Заборов Г, И., Рябов В. Л. Шанс на обновление России (Зарубежний опыт модернизации и российские перспективи) // Мир России. Социология. Этнология. Культурология. — 1993. — №1. — С. 108. jarayonga faol karshilik kursatish tushuniladi. A Turenning fikricha, bu ikki variant XX asrda ijtimoiy-siyosiy rivojlanishning asosiy tendensiyasini tashkil etadi 14 . Shunday kilib, modernizatsiya xozirgi kunda klassik modernizatsiya sifatida emas, balki «moderniti», ya’ni milliy ijtimoiy- madaniy xususiyatlar, an’analar va partikulyarizma asoslangan modernizatsiya sifatida tushuniladi. Bu urinda bir misol keltirish mumkin. Yuldosh Oxunboboev Uzbekiston SSR Markaziy ijrokumining raisi lavozimiga tayinlanganidan keyin ish xonasiga kuzga kurinadigan joyga uz chorigani osib kuygan ekan. Oxunboboevdan nega bunday kilganini surashganida, u chorikni kaerdan kelib chikkanimni unutmaslik uchun osib kuyganman, deb javob bergan ekan. Bunda oddiy kambagal oiladan chikb davlat mansabdori bulgan kishi uzligini unutib kuymay, kambagalga kiyishadigan, unga gamxurlik kiladigan bulishi kerak degan ma’no bor. Bu bilan biz Garb tajribasi yoki boshka tajriba kay darajada jozibali bulmasin, biz uz xususiyatlarimizni unutmasligimiz, mil liy uziga xoslik va mentalitetni e’tiborga olishimiz kerak demokchimiz. Zotan, milliy xususiyatlar e’tiborga olinmagan xar knday moder nizatsiya, shu jumladan siyosiy madaniyatni modernizatsiya kilish jarayonlari xam muvaffakiyatsizlikka uchrashi mumkin. 2. Siy osiy modernizat siy aning moxiy at i v a mazmuni 14 Ильин М. В. Ритми и масштаби перемен: о понятиях процесс, изменение и развитие в политологии // Полис. 1993. №2. С. 23-29. Siyosiy modernizatsiya an’anaviy jamiyatdan xozirgi zamon jamiyatigautishdekmurakkab jarayopning tarkibiy kismidir. Siyosiy moder nizatsiya deganda, jamiyatning iktisodiy va ijtimoiy soxalarida sodir bulgan uzgarishlarga muvofik siyosiy tizimni uzgartirish tushu - niladi. Siyosiy modernizatsiya jarayonida yangi siyosiy institutlar vu - judga keladi, mavjud siyosiy ipstitutlar esa, rivojlanadi va vaziyatga moslashadi. Bunda, bir tomondan, ijtimoiy tarakkiyotning muxim sharti sifatida siesiy barkarorlikni saklash ob’ektiv zarurat bulsa, ikkinchi tomondan, fukarolarning siesiy ishtirok etish imkoniyatlari va shakllarini kengaytirish talab etiladi. Bunday shart-sharoitlarning yukligi inkirozli okibatlarga olib kelishi mumkin. «Siyosatshunoslikka kirish» ma’lumotnoma lugatida berilgan ta’rifga kura, «siesiy modernizatsiya» deganda «siesiy tizimli uzgartirish, shu jumladan axolining turli tabakalarining siyosatda ishtiroki (siesiy partiyalar va manfaatlar guruxlari yordamida) kuchayishi va yangi siesiy institutlarning (xokimiyatning taksimlanishi, siesiy saylov pshzimlari, kup partiyaviylikning) vujudga kelishi tushuniladi» 15 S. B. Starostinning fikricha, «uchinchi dunyo» jamiyatlaridagi ijtimoiy va madaniy uzgarishlarni urganish uchun siesiy modernizatsiya nazariyasining xamda u bilan rakobatlashuvchi tobe xolda rivojlanish nazariyasining konseptual arsenalidan foydalaniladi 16 . G. Almond va D. Kollmen siesiy modernizatsiyami siesiy tizim ning tabakalanishi, takomillashishi va tasiri ortib borishi munosabati bilan 15 Введение в политологию / Под ред. В. П. Пугачева. — М., 1996. — С. 131. 16 Старостин Б. С. Проблема модернизации: история и современность // Модернизация и национальная культура. М ., 1995. С . 8. mazkur tizimning tuzilishi va funksiyalarining uzgarishi deb tavsiflaydi 17 3 . K Doich, 3. Bjezinskiy, S. Xantington, D. Eypter va boshkalar siesiy tizimning imkoniyatlari va moslashuvchanligining ortib borishiga siesiy modernizatsiyaning muxim xususiyatlari deb karaydilar 18 . S. P. Xantingtonning fikricha, siesiy modernizatsiya siesiy ishtirok va boshkaruvni yengshshashtirish uchun siesiy institutlarni legitimlashtirish va ratsionalizatsiya kilishni nazardatutadi. G. Almond va S. Verbaning fikricha esa, siesiy modernizatsiya deganda siesiy madaniyatning uzgarishi, siesiy faoliyatda ommaning ishtirok etishi uning uziga xos belgisiga aylanishi tushuniladi 19 5 . «Siesiy modernizatsiya»ning ilk talkinlarida siesiy tizimning rivojlanishiga yevrotsentristik karashning ta’siri yakkol seziladi, zotan, modernizatsiya nazariyasining uzi kolok mamlakatlar muammosini xal kilishning konseptual yullarini topish talab etilgan davrda paydo bulgan edi. Tabiiyki, ularni ilgor Garb mamlakatlariga takkoslashar, bu mamlakatlarning andozalari tarakkiyotning eng yuksak darajasi deb e’tirof etilardi. Yukorida tilga olingan ma’lumotnoma lugatda shunday suzlarni ukish mumkin: Odatda «siesiy modernizatsiya» iborasi industrial jamiyatga va demokratik siesiy tuzilishga utayotgan mamlakatlarga nisbatan kullanadi. Bunday xolda «siyosiy modernizatsiya»ning Garb demokratiyalari doirasida shakllangan yangi ijtimoiy vazifalarni va 17 Almond G. А . & Coleman J. S. The Politics of the Developing Areas. — Princeton, 1960. 18 Deutsch K. W. Social Mobilization and Political Development // American Political Science Review. September, 1961; Brzezinski Zb, & Huntington S. Political Power: USA/ USSR. New York, 1963; Apter D. E. The Politics of Modernization. Chicago. 1965. 19 Almond G. & Verba S. The Civil Culture. Boston, 1965. siyosiy institutlarni an’anaviy jamiyatlarning uzlashtirishi ekanligi kayd etiladi» 20 . Aloxida masalalar yuzasidan xar xil karashlar mavjudligiga karamay, siyosiy modernizatsiya turli konsepsiyalarining mualliflariga oid bir narsada yakdildirlar. Birinchidan, demokratiyaning Garbiy tipiga siyosiy modernizatsiyaning bosh bugani deb karaladi. Kupchilik ning xokimiyati, vakillik asosidagi boshkaruv va inson xukuklarini demokratlashtirish uning mazmunini tashkil etadi. Ikkinchidan, siyo - siy faoliyatda aloxida tabakalarning emas, barcha fukarolarning muntazam siyosiy ishtiroki, ya’ni jamiyatning kuyi tabakalarini siyosatga tortish talab etiladi. Uchinchidan, xukumat funksiyalarining uzgarishi sodir buladi. Ilgari xukumat xokimiyat vakolatlarini amalga oshirgan, xukuktartibot, ichki va tashki totuvlik soliklar yigilishini ta’minlagan bulsa, endi unda yana bir funksiya iktisodiy va ijtimoiy soxalarning rivojlanishi uchun javobgarlik funksiyasi paydo buladi. Siyosiy modernizatsiyaning kuyidagi maksadlari farklanadi: tobora kengayib borayotgan ijtimoiy va iktisodiy muammolar doirasini xal KILISh uchun yangi siyosiy institutlar tashkil etish; elita va liderlarning ochikkurashga nisbatan siyosiy karashlarini xzgartirish; okilona byurokratiyami shakllantirish. Siyosiy modernizatsiyani xozirgi zamon siyosiy institutpari va ularning amaliyotini, shuning dek zamonaviy siyosiy tuzilmani shakllantirish va rivojlantirish deb ta’riflash mumkin. Bunda xozirgi zamon siyosiy institutlari va amaliyoti deganda rivojlangan demokratik mamlakatlarning siyosiy institutlaridan kUrkurona andoza olishni 20 Введение в политологию / Под ред . В. П. Пугачева. М., 1996. С. 132. emas, bal ki uzgarayotgan sharoitlarga, zamon talabiga siyosiy tizimning muvofikravishda moslashishini ta’minlashga maksimal kodir bulgan siyo siy institutlar va amaliyotni tushunish kerak Siyosiy modernizatsiya deganda, shuning dek ijtimoiy maksadlarning yangi andozalariga moslashishga va ijtimoiy tizimning rivojlanishini ta’minlaydigan yangi institutlarni tashkil etishga siyosiy tizim imkoniyatining ortishi xam tushuniladi. Bu jarayon xam ob’ektiv (ijtimoiy- iktisodiy va madaniy), xam sub’ektiv (siyosiy raxbariyatning siyosiy tizimni ozmi-kupmi samarali uzgartirishga kodirligi) omillar bilan belgilanadi. Andozalarni uzlashtirish siyosiy modernizatsiyaning eng kup foydalaniladigan mexanizmidir. Odatda uzlashtirishning ikki tipi farklanadi: — algoritmni uzlashtirish, bunda biron-bir jarayonning mexanizmidan, shu jumladan uning mazmuni yoki funksional vazifalaridan nusxa kuchiriladi; — mazmunini amalga oshirmasdan, natija yoki shaklning uzini uzlashtirish. Bunda, kupgina tanikli siyosatshunoslarning kayd etishicha, mo - dernizatsiya vazifalarini xal kddish nuktai nazaridan, algoritmlar ni uzlashtirish eng yaxshi natija beradi. Uzlashtirish bush joyda emas, balki u yoki bu mamlakatning muayyantarixiy va ijtimoiy-madaniy vokeligida, milliy an’analar ta’sirida amalga oshirilishini e’tiborga olish kerak Buning ustiga, uzlashtirilgan institutlar va ama liyot an’analar ta’sirida uzgaribgina kolmay, balki mazkur an’analarga moslashtiriladi. Umuman olganda, mazkur jarayon davomida an’a nalar va uzlashtirishlarning uzaro ta’siri xamda ularning uzgarishi sodir buladi, deb kayd etish mumkin. Modernizatsiya xar xil usullarda, turli mexanizmlar yordamida amalga oshirilishi mumkinligiga karamay, siyosiy modernizatsiyaning uni versal tarkibiy kism elementlarini ajratish mumkin: — siyosiy rollar va institutlar yuksak darajada ixtisoslashgan tabakalashtirilgan siyosiy tuzilmani tashkil etish; — mustakil zamonaviy davlat barpo etish; — davlatning ishtirokini kuchaytirish, davlat va fukarolarni boglovchi konunning axamiyatini oshirish xamda uning amal kilish doirasini kengaytirish; — fukarolar (siyosiy va fukarolik xukuklariga ega bulgan shaxslar)ning sonini kupaytirish, ijtimoiy tabakalar va shaxslarning siyosiy xayotdagi ishtirokini kengaytirish; — okilona siyosiy byurokratiyaning vujudga kelishi va kupayishi, okilona raxbarga ega byurokratik tashkilotni boshkaruv va nazoratning yetakchi tizimiga aylantirish; — an’anaviy elitalar va ular legitimligining kuchsizlanishi; tarakkiyparvar elitalarning kuchayishi. Siyosiy tizimni demokratlashtirish siyosiy modernizatsiyaning asosiy yunalishlaridan biridir. Demokratiya ma’lum ma’noda ideal ti pik tushuncha xisoblanadi. Uning zamirida mavjud aloxida mezonlarga karab turli xollarda demokratik jarayonning rivojlanishi xakida gapirish mumkin. R.Dal shunday deb yozadi: «Menimcha, kamida beshta mana shunday mezon mavjud: — samarali ishtirok etish. Uyushma a’zolarining xar biri — uning siyosatini kabul kilishlaridan oldin — mazkur siyosatning moxiyati yuzasidan uz fikrmuloxazalarini bayon etishga teng va amaliy imkoniyatga ega bulishi kerak — teng ovoz berish. Uyushma siyosati xakida karor kabul kilingunga kadar uning barcha a’zolariga ovoz berish uchun teng va real imkoniyat lar berilishi va barcha ovozlar bir xil kuchga ega bulishi lozim; — xabardorlikka asoslangan tushunish. Uyushmaning xar bir a’zosiga siyosiy mukrbillar va ularning extimol tutilgan okibatlari bilan tanishish uchun teng va real imkoniyatlar berilishi kerak — kun tartibi ustidan nazorat urnatish. Uyushma a’zolari kanday masalalar va kaysi tartibda muxokama kilinishi yuzasidan karor kabul kilish imkoniyatiga ega bulishi zarur; — voyaga yetmaganlarning ishtirok etishi. Balogat yoshiga yetgan barcha rezidentlar yoki, xech bulmasa, ularning katga kismi, mezonlarda nazarda tutilgan barcha fukarolik xukuklariga tulik ega bulishlari kerak» 21 . Kurib turganimizdek R.Dal demokratik jarayonga asosan ishtirok etish imkoniyati nuktai nazaridan karagan. Modernizatsiya davrida davlat bu imkoniyatlarni beradi. Bunda «samarali ishtirok etish» doim xam ta’minlanavermaydi, ba’zan «xabardorlikka asoslangan tushunish» bilan kifoyalaniladi, «kun tartibining bajarilishi ustidan nazo rat» 21 Даль Р . Что такое демократия // О демократии . М ., 2000. С . 41. kupincha ta’minlanmaydi. Ammo bu bir xolatda ommaviy axborot vositalari yaxshi rivojlanmaganligi, ikkinchi xolatda — fukarolik jamiyati tuzil mal ari rivojlanmaganligi, uchinchi xolatda — demokra tik siyosiy madaniyat saviyasining pastligi tufayli sodir buladi. D.Rostouning fikricha, xokimiyat tashkiloti soxasida tub uzgarishlarga olib keladigan demokratiyaga utish xamisha siyosiy elita raxbariyatining ongli karori natijasida sodir bulgan, sung siyosiy partiyalar darajasiga va ular orxali — axoliga kuchirilgan 22 . Ammo demokratiyaning biriichi tulkini mamlakatlarida siyosiy modernizatsiya ichki omillar bilan belgilangan va uygun rivojlanish jarayonining tadrijiy davomi xisoblangan bulsa, ikkinchi tulkin mamlakatlarida «inkilobni yukoridan» boshlagan davlat va xukmron sinfning isloxotchi kismi yangilanish jarayonining asosiy sub’ektlariga aylangan. Jaxonda yetakchi davlatlar katoridan urin olishga inti lish modernizatsiyaga ragbat bergan. Uchinchi tulkin mamlakatlarining takdirida siyosiy elita va tadbirkorlar elitasi yanada katta urin tutadi. Mazkur elitalar siyosiy irodaga va ijtimoiy mas’uliyatga ega bulgan mamlakatlar modernizatsiya yulida ajoyib natijalarga erishishga muvaffak buladi 23 . «Osiyo yulbarslari» — Osiyoning yangi sanoatlashgan mamlakatlari (Janubiy Koreya, Tayvan, Singapur, Malayziya) bunday mamlakatlarga yorkin misol buladi. Boshka bir mamlakatlar oddiy tartib va fukarolarning xavfsizligini ta’minlashga kodir bulmagan xokimiyat 22 Rustow D. A. Transitions to Democracy Toward a Dynamic Model // Comparative Politics. Vol . 2. 1970.№ 3 23 Красильщиков В. Россия и мировие модернизации // Pro et Contra . T .4. — 1999. № 3. С. 94. institutlari va iktisodi tanazzulga uchragan davlatlar katoridan urin oladi. Utish davrida jamiyatni faol demokratlashtirish jarayoni siyosiy modernizatsiyaning kursatkichlaridap biri xisoblanadi. «Modernizatsiya jarayoni demokratik modernizatsiya yoki muayyan jamiyatning siyo siy tizimini demokratlashtirish bilan tenglashtirilmaydi. XX asr jaxon tajribasi ijtimoiy-siyosiy modernizatsiya natijasida tuzilishiga kura rivojlangan garb demokratiyalariga yakin bulgan demok ratik siyosiy tuzumlar doim xam vujudga kelavyormasligini kursatadi» 24 1 , — deb kayd etadi A. Bijanov. Modernizatsiyani demokratik modernizatsiya bilan tenglashtirish mumkin emas, degan fikr ma’lum darajada shartlidir, chunki ijtimoiy- siyosiy modernizatsiya natijasida kupincha antidemokratik tuzum lar vujudga keladi va ularxamdemokratik jamiyat kurish goyasini ilgari suradi. Bu utish davrini boshdan kechirayotgan kupgina mamlakatlarda amalga oshiriluvchi modernizatsiya loyixalari nazariy nuktai nazardan strukturaviy yoki funksional siyosiy institutlarning moxiyatini uzgartirishga tayanishi tufayli sodir buladi. Jadal iktisodiy usish talabi demokratik normalar va prokeduralargatubdan utish bi lan xam tenglashtiriladi. Zotan, demokratik normalar va prokedura - largatubdan utish jamiyatning jadal rivojlanishi shartidir. Ammo, garblik bir kator olimlar bunday karashni nazariy va amaliy jixatdan xato deb xisoblaydilar. Buni ular demokratik isloxotlar sur’atini oshirish ketidan kuvish, siyosiy tizimning barkarorligi yukolishi natijasida, 24 Бижанов А. X . Республика Казахстан: демократическая модернизация общества пе реходного периода. Алмати, 1997. — С. 39. xuddi shunday sur’at bilan orkaga chekinishga xam olib kelishi mumkinligi bilan izoxlaydilar. Siyosiy modernizatsiya uzok yillar mobaynida amalga oshiriladi. Bu davrda jamiyat bekarorlik va inkirozlar bilan ajralib turadigan aloxida sifat xolati bilan ta’riflanadi. Xozirgi zamon olimlarining tadkikotlarida siyosiy modernizatsiya jarayonida sodir buladigan inkirozlarning besh asosiy turi farklanadi: — muvofiklik — legitimlik (konuniylik); — ishtirokchilik — kirib urnashish; — taksimlash. Yangi universal andoza bilan eski an’anaviy kadriyatlar urtasidagi zildiyat, yangi demokratik siyosiy institutlarning eski siyosiy institutlar bilan birga muvoziy tarzda faoliyat kursatishi, axoli noroziligining kuchayib borishi mazkur inkirozlarnint umumiy sababidir. Muvofiklik inkirozi ijtimoiy sub’ekt (shaxs, gurux, ijtimoiy tabaka) ning siyosiy va milliy namoyon bulish muammosi bilan boglik. Siyosiy identifikatsiya sharoitlarida muvofiklik inkirozining uch asosiy tipi farklanadi. Birinchi tip milliy yoki xududiy uz takdirini uzi xal kilish talablari bilan ta’riflanadiki, buni biz xozirgi kunda xozirgi zamon Uzbekiston jamiyatida xam kuzatishimiz mumkin. Ikkinchi tip jamiyatning ijtimoiy tabakalanishi bilan ta’riflanadi. Bunda keskin ijtimoiysinfiy tafovutlar milliy birlashishga tuskinlik kiladi. Jamiyatning ijtimoiy- iktisodiy tizimini modernizatsiya kilish axolining turli tabakalari ijtimoiy xolatining sifatjidatidan uzgarishiga olib keladi. Uchinchi tip etnik va milliy mansublik urtasidagi karama-karshilik bilan tavsiflanadi. Millatchilikning kuchayishi muvofiklik inkirozining kurinishlaridan biridir. Avvalgi ijtimoiy alokalarning buzilishi millatning ijtimoiy namoyon bulishining muxim vositasi sifatidagi vazifasini kuchaytiradi. Siyosatchilar ommani jalb etish uchun kupincha millatchiliktendensiyalari va kayfiyatlaridan foydalanadilar. Muvofiklik inkirozini milliy yoki xududiy jamoani birlashtirishga kodir xarizmatik tipga mansub siyosiy liderlar yordamida, shuning dek odamlarga uziii namoyon kilishda kumaklashish orkali yengish mumkin. Bu muammoni xal kilishda ta’lim tizimi muxdsh urin tutishi mumkin. Legitimlik inkirozi kuyidagi omillar bilan belgilanadi. Birinchidan, asosiy manfaatlar gurux/tarining xammasi xam siyosiy karorlar kabul kilish soxasidan urin olavermaydi. Ikkinchidan, siyosiy modernizatsiya jaraenida asosiy an’anavii institutlar makomiga daxl etish xavfi tugiladi. Jamiyatda siyosiy xokimiyatga nisbatan kelishuvning yukigi, xokimiyat uchun kurashda xaldan tashkari keskin rakobat, ommaning siyosiy passivligi, xukmron doiralarning uz siyosiy boshkaruvini kuchaytirishga kodir emasligi legitimlik inkirozining uziga xos jixatlaridir. Xozirgi zamon tadkikotlarida legitimlik inkirozini yengishning kuyidagi yullari taklif etiladi. Birinchidan, legitimlikka tuzumning samaradorligini amalda namoyish etish orkali, ikkin chidan, muxolafatni uz tomoniga ogdirish orkali legitimlikka erishish mumkin. Ishtirokchilik inkirozi jamiyatda karorlar kabul kilish jarae nida katnashishga da’vogar manfaatdor guruxlar sonining kupayib ketishi bilan boglik Bu siyosiy xokimiyat uchun kurashni mukarrar ravishda keskinlashtiradi. Shu bilan birga, utish boskichidagi jamiyat ning siyosiy tizimi tulik rivojlanmagan buladi, shuning uchun xam unda barcha manfaatlar guruxlari vakillik urinlarini egallayvermaydi. Buning ustiga, xukmron elita xokimiyatga da’vogar ijtimoiy guruxlarning siyosiy jarayonda ishtirok etishiga sun’iy tusiklar yaratishi mumkin (kupincha bunga erishadi xam). Natijada muxolif guruxlarning talablari kesyush radikallashadi, bu esa, tabiiyki, siyosiy bekarorlikka olib keladi. Bunda siyosiy muxolafatga nisbatan xukmron elita xarakatlarining uch xil varianti mavjud. Birinchi variant — muxolafatni kuch ishlatish yuli bilan yalpi yuk kilish. Bunga Pinochet xukmronligi davridagi Chili misol bulishi mumkin. Ikkinchi variant — muxolafatning faoliyatini krpuniy deb e’tirof etish, ammo xokimiyat bilan muxolafat urtasida surunkali ixtilofning mavjudligi. Uchinchi variant — muxolafatning faoli yatini konuniy deb e’tirof etibgina kolmay, muxim siyosiy karorlar љ abul kilish jarayonida u bilan xamkorlik kilish. Bu xolni Garbdagi demokratik mamlakatlarda kuzatish mumkin. Shunday kilib, xokimiyatni amalga oshirishda katnashishga da’vogar bulgan barcha guruxlarga jamiyatning siyosiy xayotiga daxldor bulish imkoniyatini yaratib berish ishtirokchilik inkirozini yengishning muxim shartidir. Oxirgi ikkitasi — kirib urnashish va takrimlash inkdoozlari davlat boshkaruvi inkirozini tashkil etadi. Kirib urnashish inkirozi davlat boshkaruvining uz kursatmalarini jamiyat xayotining turli soxalarida amalga tatbik etish kobiliyatining susayishida namoen buladi. Markazning kursatmalari siyosiy elitaga makbul bulmagan tarzda bajariladi. Boshka tomondan, axoli markazning kursatmalaridan xam kura kuprok mintakaviy va milliy urf-odatlar va koidalarga amal kiladi. Bu nukgai nazardan markaz bilan mintakalar urtasida okilona murosaga kelish kirib urnashish inkirozini yengishga yerdam berishi mumkin. Taksimlash inkirozi deganda jamiyatning moddiy farovonligini oshirish va moddiy ne’matlarni taksimlashga xukmron elitaning laekdtsizligi tushuniladi. Takrimlash inkirozini yengish uchun bir kator shartlarni bajarish talab etiladi. Bunday shartlardan biri shuki, taksimlash jamiyatning turmush darajasi past bulgan a’zolarining manfaatlaridan kelib chikib amalga oshirilishi kerak. Shuningdek siyosatshunoslik fani siyosiy modernizatsiya jarayoniga tazdid soladigan ikki asosiy xavfni e’tiborga olish zarurligidan ke lib chikadi. Birinchisi, bu jamiyat xayotining boshka soxalaridagi uzgarishlardan siyosiy modernizatsiyaning oreada kolish xavfidir, zotan, bu inxilobiy inkirozning vujudga kelishiga sabab bulishi mumkin. Ikkinchi xavf — jadal demokratlashtirish fukarolik jamiyati va siyosiy madaniyatning tegishli rivojlanish darajasiga mos kelmasligi mumkin. Bu xoldaxamtartibsizlik va oxlokratiyaga olib keladigan inkirozli vaziyat vujudga kelishi mumkin 25 . 25 Лшщов С. А, Теория политической модернизации и становление парламен тской демократии в России // Правоведение. ~ 1995. №45. С . 37. Umuman olganda, siyosiy modernizatsiyaning xozirgi zamon konsepsiyalarini, mazkur jarayonning mazmunini taxlildan utkazish va uning aloxida elementlarini anik/iam siyosiy modernizatsiya biron- bir andoza ortidan kuvish emas, degan xulosa chikarish imkonini beradi. Bu kup variantlarga va mukrbil xususiyatga ega bulgan jarayondir. Shuning uchun xam modernizatsiyaning , shu jumladan siyosiy mo dernizatsiyaning mavjud tipologiyasiga, shuningdek uning aloxida tiplari va boskichlariga berilgan tavsiflarga fakat kelgusida aniklik va kushimcha kiritish talab etiladigan ishchi variantlar deb karash mumkin. Shu bilan birga, mazkur tipologiyalar va modellar katta nazariy va yangi bilim xosil kiluvchi (evristik) kimmatga ega, chunki ular siyosiy modernizatsiyaning ba’zi bir asosiy elementlarini ajratish imkonini beradi va, shu asnoda, aloxida xolatlarni taxlildan utkazish xamda turli mamlakatlar va mintakalardagi shunday jarayonlarni takkoslash uchun imkoniyat yaratadi. 3. Uzbek ist ondagi siy osiy modernizat siy aning xususiy at lari Xozirgi kunda siyosiy modernizatsiyaning xar xil nazariy sxemalari mavjud. Ayrim sxemalarni industrial mamlakatlarga, ayrimlarini postindustrial mamlakatlarga, ayrimlarini esa — davlatlarning ikkala tipiga xam kullash mumkin. Ammo, S. Xantington Osiyo, Afri ka va Lotin Amerikasi mamlakatlarida sunggi un yilliklarda sodir bulgan jarayonlarni muvaffakiyatli tushuntiribgina kolmay, siyosiy tarixni anglab yetishga kumaklashadigan siyosiy modernizatsiyaning na zariy sxemasini xam taklif kdgsdi. Kuyida siyosiy modernizatsiyaning ijtimoiy mexanizmi va dinamikasini S. Xantington konsepsiyasiga muvofik kurib chikamiz. Siyosiy elitani isloxotlarni boshlashga da’vat etuvchi ichki va tashKi omillar majmui modernizatsiyani boshlashga ragbatlantiradi. Yangilanish jarayonlari iktisodiy va ijtimoiy institutlarni kamrab olishi mumkin, ammo an’anavii siyosiy tizimga daxl etmasligi kerak Binobarin, ijtimoiy-iktisodiy modernizatsiyani «yukori»dan, eski siyosiy institutlar doirasida va an’anavii elita raxbarligida amalga oshirish mumkin. Ammo boshlangan an’anavii jamiyatdan xozirgi zamon jamiyatiga utish jarayoni muvaffakiyatli tugashi uchun bir kator shartlarni bajarish, avvalambor, jamiyatning turli soxalaridagi uzgarishlar urtasida muvozanatni ta’minlash zarur. Bundan tashkari, texnikaviyiktisodiy modernizatsiyanigina emas, an’anavii institutlarni uzgargan sharoitlarga moslashtirish va yangi institutlar tashkil etish jarayonini uz ichiga olgan siyosiy modernizatsiyani xam amalga oshirishga xukmron elitaning tayyorligi juda muximdir. S. Xantington «jamiyatning siyosiy institutlarini va uning siyo siy ongini demokratlashtirish» deb tushunadigan 26 1 siyosiy modernizatsiya ijtimoiy xususiyatga ega bulgan bir kator omillar bilan belgilanadi. Sanoatlashish va ijtimoiy-iktisodiy tarakkiyotga yunaltirilgan xar kanday xarakatlar mukarrar ravishda ta’lim tizimining rivojlanishiga, il gor texnikaviy vatabiiyilmiy goyalarning uzlashtirilishiga kumaklashadi. Birok, mamlakat tashki dunyoga yuz tutar ekan, ilmiytexnikaviy axborot bilan birga, mavjud siyosiy tuzumning maksadga muvofikligi 26 Huntingdon S. Political Order in Changing Societies. — New Haven, 1970. P . 266. va mustaxkamligiga shubxa uygotadigan yangi siyosiy va falsafiy goyalar xam kirib keladi. Industrializatsiya va urbanizatsiya an’anaviy ijtimoiy guruxlardan jiddiy fark kiladigan yangi ijtimoiy guruxlarning vujudga kelishi va jadal rivojlanishiga olib keladi. S. Xantington tadbirkorlar, boshkaruvchilar, muxandislar, texnik mugaxassislar, ofikerlar, xarbiy bulmagan xizmatchilar, yuristlar, oliy ukuv yurtlarining ukdguvchilaridan iborat urta tabakaning shakllanishi kaata axamiyatga ega ekanligini aloxida kayd etadi. Potensial muxolif kuch ga ega bulgan ziyolilar urta taba kaning tuzilmasida muxim urin egallaydi 27 2 . Yangi siyosiy goyalarni aynan ziyolilar birinchi bulib uzlashtiradi va bu goyalarning jamiyatda tarkalishiga kumaklashadi. Buning natijasida ilgari ijtimoiy xayotdan chetda turgan va siyosatga xech kanday kizikish bildirmagan odamlar, ijtimoiy guruxlar Uz karashlarini uzgartiradi. Ular siyosat uz manfaatlariga bevositataallukli ekanligini, ularning shaxsiy takdiri siyosiy xokimiyat kabul kilayotgan karorlarga boglik ekanligini anglay boshlaydi. Siyosiy xayotda ishtirok etish, davlat karorlarini kabul kilishga ta’sir kursatishning vosita va usullarini kidirishga ongli intilish paydo buladi. An’anaviy siyosiy institutlar siyosiy faolligi ortib boraetgan axolining siyosatda ishtirok etish imkoniyatlarini ta’minlay olmagani tufayli, jamiyatda ularga nisbatan norozilik kuchayadi. Bu esa, inkirozli vaziyatlarga olib keladi. Axar siyosiy modernizatsiyaga va ijtimoiy guruxlarning siyosatda ishtirok etishi imkoniyatini ta’minlashga yunaltirilgan choralar kurilmasa, inkirozli vaziyat inkilobiy inkirozga olib 27 Уша жойда. 264 6. kelishi mumsii. Xukmron elita siyosiy isloxotlarni amalga oshirishga kirishmasa, keng ijtimoiy tabakalarning oshib boraetgan siyosiy faolligi bilan undan ortda k щ ayotgan jamiyatning siyosiy yangilanish darajasi urtasida tafovut ortib boradi. Bunday vaziyatda inkdpob yukorida zikr etilgan tafovutni kuch ishlatish nuli bilan bartaraf etishning engtez va radikal usulidir. U eski siyosiy tizimni buzib, jamiyatning siyosiy xayotida xalk ommasining ishtirok etishini ta’minlashga kodir bulgan yangi siyosiy institutlar, konunlar, xukuk normalari va siesii normalarii vujudga keltiradi. Shu bilan bir vaktda, uz oldida turgan vazifalarni bajarishga mos elita shakllantiriladi. Uzbekiston mustakillikka erishgunga kadar modernizatsiya bu yerda fakat «yukori»dan, «markaz» tashabbusiga kura, mamlakat Rossiya imperiyasi tarkibida bulgan davrda esa butun Rus imperatorining xukmini ijro etgan generalgubernatorning tashabbusi bilan boshlanar edi. Oktyabr tuntarishigacha xam, undan keyin xam markaz Uzbekistonda xalktashabbusini rivojlantirishdan, bu yerdagi ijtimoiy munosabatlarni tubdan uzgartirishdan manfaatdor emas edi. Uzbekistonda modernizatsiyani «yukori»dan turib amalga oshirish jamiyatda ijtimoiy-madaniy ixtilofni kuchaytirardi. Garbiy Yevropada muxolif ijtimoiy tabakalar, tarakkiyot tarafdorlari va modernizatsiyaga karshi kuchlar bitta madaniyatga mansub bulsa, Uzbekistonda modernizatorlar xalkdan ajralib dolgan edi. Markaz boshkacha fikrlaydigan odamlar, modernistlarning paydo bulishini yoktirmasdi. Shuning uchun xam Stalin katagonlari uz jamiyatini, eskirgan siyosiy tizimni yangilashga intilgan uzbek xalkining minglab otashin farzandlari yostigini kuritdi. Asrlar mobaynida xukm surgan barkaror ijtimoiy munosabatlar ning buzilishi, yot.madaniyatning zurlab singdirilishi axolining kupchilik kismida «markaz»ga, uz madaniyatini zurlab joriy etgan, maxalliy madaniyatni esa tan olmagan, kamsitgan barcha shaxslarga nisbatan nafrat va kaxrgazab tuygularini kuchaytirdi. Mustakillikning kulga kiritilishi bilan uzbek xalkining yillar mobaynida intilib, ardoklab kelgan orzu-umidlarini tulakonli ruyobga chikarishiga imkoniyat tugildi. Utish davrining xozirgi boskichida jamiyatimiz xayotining barcha soxalarida — iktisodiy, siyosiy, ma’naviy, ijtimoiy va boshka soxalarda yangilanish jarayonlari sodir bulmokda. Uzbekistonda modernizatsiya pirovard natijada postindustrializatsiya (ya’ni postmodernizatsiya) uchun kulay shart-sharoitlar yaratib berishi kerak Aks xolda u uz ma’nosini yukotadi, chunki xozirgi kunda Uzbekiston oldida turgan muammolarni xal kilishi mumkin. Yangilanish strategiyasi istikbolga yunaltirilgan bulishi, jaxon fani va texnikasi, ijtimoiy-madaniy tarakkieti va siyosiy tuzilmalarining bugungi kunini emas, balki ertangi kunini e’tiborga olishi kerak Zamonaviy maxsulotlarning xech bulmasa, bir necha turini ishlab chikarish buyicha fan-texnikaa tarakkiyotining yetakchi marrasida turgan mamlakatgina yaxlit va uzaro boglaigan dunyo sharoitidoxuz xalkining munosib turmush darajasini ta’minlay oladi. Shu ma’noda avtomobilsozlik samolyotsozlik anik elektronika, axborot va kommunikatsiya tizimlarining Uzbekistonda amalga joriy etilishi va rivojlantirilishi bunday talablarga berilgan javobdir. Uzbekistonda modernizatsiyaning umumiy konsepsiyasini ishlab chikishda fan-texnikaa inkilobining aynan modernizatsiya va postmoder nizatsiya jarayonida vujudga keltiriladigan bir kator umumiy shart-sharoitlarini e’tiborga olish kerak Bular: iktisod tuzilishining uzgarishi, xujalikni zamonaviy, fan-texnikaa yutuklariga asoslangan soxalarga, shuning dek bevosita odamlarning exgiyojlarini kondirish uchun ishlaydigan ijtimoiy ishlab chikarish soxalariga kayta yunaltirish, rakobatbardosh, moslashuvchan va likvidli xujalik yuritish mexanizmini vujudga keltirish, modernizatsiya sub’ektini rivojlantirishga yordam beradigan shaxsiy va ijtimoiy iste’mol modelini tuzish, butun jamiyatni va davlat siyosatini madaniyat tomonga burish, ta’lim tizimini jadal rivojlantirish, odamlarni yangi kasblarga yunaltirish, jamiyatda ta’lim olishga, yangi kasblarni uzlashtirishgachankrklik muxitini yaratish, shaxsiy va jamoaviy tashabbusni rivojlantirish, uzini uzi uyushtirish va intizomni saklashga layokatli yangi xizmatchi tipini shakllantirish, xech bulmasa modernizatsiya sub’ekti bulishga kodir faol odamlarning fikrlash tarzini uzgartirish, buning uchun demokratiyani, shu jumladan iktisodiy demokratiyani izchil rivojlantirish. Uzbekistonda modernizatsiya va postmodernizatsiyani amalga oshirish uchun muayyan vakt talab etilishi tabiiy. U kamida ikki uch avlodning mexnatini nazarda tutadi. Barkaror rivojlanish vazifasini xal kilish uchun yuksak texnologiyalar soxasida erishilgan yutuklarni mustaxkamxaash, yakin kelajakda Uzbekistonning jaxon bozoriga chikishini va sanoatning kolgan kismini rekonstrukkiya kilishni ta’minlaydigan xamda iste’mol bozorini kengaytirish uchun zarur va - lyuta tushumlarining asosiy manbai bulib xizmat kila oladigan ish lab chikarishlarni amalga joriy etish zarur. Buning ilk namunasini biz avtomobillari (Neksiya, Damas, Tiko va Matiz) MDX va olis xorij mamlakatlariga yetkazib berilayotgan UzDEUavto korxonasi misolida kurishimiz mumkin. Uzbekistonning ijtimoiy-siyosiy xayotini modernizatsiya kilishda davlat muxim urin tutishi kerak Bu xususiy tadbirkorlik Uzbe kistonda endigina oyokka turayotganligi, respublika iktisodini tubdan yangilashda davlat bosh isloxotchi sifatida mas’uliyatni uz zimmasiga olishi lozimligi bilan izoxlanadi. Davlat shaxsiy va jamoaviy tashabbusni kullab-kuvvatlab, siyosiy barkarorlik va mustaxdam tartibni kafolatlashi kerak zotan, siyosiy barkarorlik va tartib ta’minlanmasa, xech kanday modernizatsiyani amalga oshirish mumkin emas. Mustakillik kulga kiritilganidan keyin utgan un uch yil mobaynida Prezidentimizning sa’y-xarakatlari bilan Uzbekistonda modernizatsiya jarayonining muxim shartlaridan bulgan siyosiy barkarorlik va tartib xukm surmokda. Davlat modernizatsiya va postmodernizatsiyaning asosiy yunalishlari buyicha bir kator keng kdmrovli ilmiytexnikaviy va ijtimoiy- iktisodiy dasturlarning tashabbuskori bulib maydonga chikdi. Uzbekiston Respublikasi Vazirlar Maxdamasining 1997 yildan boshlab soxaviy boshkrrish tartibidan funksional raxbarlik tizimiga utishi bilan xukumatning iktisodiyotga metodik uygunlashtiruvchi ta’sirining samaradorligi keskin ortdi 28 . Iktisodiyotning turli yunalishlari buyicha kompleks dasturlar ishlab chikilib, tasdiklandi xamda xayotga joriy etib kelinmokda. Modernizatsiya e’tiborga olingan xolda amalga oshirilgan ayrim yangi sanoatlashgan mamlakatlar (Janubiy Koreya, Tayvan, Braziliya va boshkalar)ning tajribasi Uzbekiston uchun foydali bulishi mumkin. Mazkur mamlakatlarda muxolafat xukmron (modernizatorlik) bloki tarkibiga kirgan, modernizatsiya liderlari esa modernizatsiya siyosatini amalga oshirishda jamoatchilik va uz opponentlari vakillarining ishtirokini xar tomonlama kullab-kuvvatlagan. Bu bilan ijtimoiy-siyosiy barkarorlikta’minlangan va shu bilan birga, xukumat muxolafat faoliyatini tulikrok nazorat kilish imkoniyatiga ega bulgan. Uzbekistonda ommaning ongini mafkuraviy jixatdan yangilash, ongda uziga xos inkilob yasash zarur, shusiz jamiyatdagi xar kanday uzgarishlar tulik idrok etilmaydi yoki nomuvofik shakllar kasb etadi. Jamiyat xayotida mafkura, ma’naviyat utmishda kanday urin tutganini e’tiborga oladigan bulsak ijtimoiy ongning tulik mafkurasizlashishini kutish xomxayoldan boshxa narsa emas. Va bu mumkin xam emas. Kupgina industrial va postindustrial mamlakatlar (masalan, Yaponiya) ning tajribasi ularning xukmron doiralari ijtimoiy-iktisodiy yangilanishlarni amalga oshirishda mafkuraning axamiyatini e’tiborga olgani va mafkurasizlashtirishni aslo kutamaganini kursatadi. Bu ma’noda milliy istikdol goyasi butun Uzbekiston xalkini yagona bayrok ostida birlashtiradigan bunyodkor mafkuradir. Uzbekiston Respub likasi Prezidenti ta’kidlaganidek «uz kelajagi xakida kayruradigan millat xech 28 Узбекистон Республикаси хукуматининг карорлар туплами. — Т., 1997. №5. bir davrda milliy goya va milliy mafkurasiz yashamagan va yashay olmaydi. Mafkura bulmasa, xar kaysi davlat va jamiyat, kolaversa, xar kaysi inson uz yulini yuxotishi mukarrar. Milliy mafku ra xalkning maksadmuddaolarini ifodalaydi, tarix sinovlaridan utishda uning ruxini kutarib, suyanch va tayanch buladi, shu millat, shu jamiyat duch keladigan kuplab xayotiy muammolarga javob izlaydi» 29 . Modernizatsiya xam jaxon ijtimoiy tafakkurining yutuklari,xam milliy madaniyat ananalari asosiga kurilishi, xalkning uz kuchi va imkoniyatlariga bulgan ishonchiga tayanishi kerak Modernizatsiya odamlar ongida tadbirkorlikni va okilona xujalik yuritishni rivojlantirish uchun muxim burilish yasashi lozim. Ammo ajdodlarimizning ma’naviy merosidan foydalanmasdan bunday burilish yasash mumkin emas. Kommunistik zulmdan kutulganidan sung Uzbekiston modernizatsiyaning eng sunggi, «uchinchi tulkinixga kushildi. Modernizatsiyaning sanoatlashish boskichini tamomlash va nostindustrial axborot jamiyatiga utish Uzbekiston uchun uning xozirgi zamonda mustakdp davlat sifatida yashab k щ ish shartidir. Birok, birinchi tulkin mamlakatlari modernizatsiya vazifalarini ichki iktisodiy resurslarga va davlat proteksionizmi siyosatiga tayanib x 4 al kalgan bulsa, moliyaviy iktisodiy, axborot va boshka faoliyat turlari transnatsionalizatsiyalashgan sharoitlarda «uchinchi tulkin» mamlakatlarining muvaffakiyati ularning uzagini Shimoliy Amerika, Yevropa postindustrial mamlakatla ri va Yaponiya tashkil etuvchi «demokratiya l;amjamiyati»ga kushilishiga boglikdir. Xukuky, siyosiy va 29 Миллий истиклол гояси: асосий тушунча ва тамойиллар. — Т., 2000. 566. ijtimoiy-madaniy muxitni xamjamiyatning umumiy normalari bilan muvofikxolatga keltirish moderni zatsiyaning milliy iktisodiy vazifalarini xal kilish uchun investikiyalarni jalb etish, «demokratiya xamjamiyati» global iktisodiy tizimiga intefakiyalashishning shartidir. Shunday kilib, biz Uzbekistondagi siyosiy modernizatsiya jarayoni, birinchidan, endogenekzogen tipga mansub, ya’ni siyosiy mo - dernizatsiya uz an’analari, madaniyati va amaliyoti xamda uzlashtirilgan kariyatlar asosida amalga oshiriladi, deb kayd etishimiz mumkin. Ikkinchidan, Uzbekistonda modernizatsiya jarayonining barcha boskchlari davlat tashabbusi bilan amalga oshiriladi. Modernizatsiya jarayonida davlatning muxim ishtiroki islox ( otlarning sosiy yunalishlarini belgilash va ularni amalga oshirishda uz aksini topadi. Uchinchidan, fukarolik jamiyati endigina shakllanayotgan va respublikamizda davlat yetakchi vazifasini bajarishi tufayli, jamiyat va davlat manfaatlari va , buning natijasi ularok, jamiyatni moder - nizatsiya kilish ba’zan davlatni, uning byurokratik apparatini, iktisodning davlat sektorini va shu kabilarni modernizatsiya kilish bilan urin almashadi. Shuning uchun xam siyosiy modernizatsiyani amalga oshi rishda organlar va amaldorlar majmui sifatidagi davlatning manfaatlaridan emas, balki xalk manfaatlari va orzui staklarini ruyobga chikaruvchi sifatidagi davlatning manfaatlaridan kelib chikish ke rak shunda biz jamiyat va davlat manfaatlarining axamiyatiii iazardan kochirmaymiz va jamiyatni, uning ijtimoiy tarakkiyotga xalakit berayotgan negizlarini yangilashga, davlatning barkaror rivojlanishini ta’minlashga muvaffak bulamiz. Umuman olganda, Uzbekistondagi modernizatsiyaning uziga xos jixatlarini taxlil kilish Uzbekistonda siyosiy rivojlanish, ayrim kuzatuvchilar va olimlar ta’kidlaganidek tushunib yetish mumkin bulmagan jumbokli xodisa emas, deb kayd etish imkonini beradi. Uzbekis tondagi modernizatsiya variantini (boshka siyosiy jarayonlar ktori) tegishli tadkikot vositalari yordamida urganish va takkrslash mumkin. Shu bilan birga, xal kilinmagan muammolar va tushuntirib berilmagan siyosiy xodisalarning mavjudligi siyosiy tarakkiyotga nisbatan tadkikotchilik yondashuvlarini takomillashtirish va universallashtirish muammosini dolzaob kilib kuyadi. Adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. - T: 2003 2. Karimov I. A. Po puti sozidaniya. Ot regionalnoy bezopasnosti k bezopas nosti globalnoy. V ы stuplenie na spesialnom torjestvennom zasedanii General noy Assamblei po sluchayu pyatidesyatoy godov щ ini Organizatsii Ob’edinennix Natsiy, NyuYork 24 okt.1995 g. T.4. T., 1996. 3. O‘zbekiston Res. Hukumatining karorlar tuplami. — T., 1997. №5. 4. Karimov I.A. Vatan sajdagox kabi mukaddasdir. T.Z. - T., 1996. 5. Karimov I.A Biz kelajagimizni uz kulimiz bilan kuramiz. - T., 1999. 6. Karimov I.A. O’zbekiston XX I asr busagasida: xavfsizlikka taxdid, barkarorlik shartlari va tarakkiyot kafolatlari. T., 1997. 7. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining axborotnomasi. 1999. — №5. — 110modda. 8. Kobilov Sh. Prezident Islom Karimovning «O’zbekiston XX I asr busagasida : xavfsizlikka taxdid, barkarorlik shartlari va tarakkiyot kafolatlari» asarini urganish buyicha ukuv-kurgazmali kullanma / Mas’ul muxarrir U. Tadjixanov. — T., 1999. 9. Karimov I.A. Biz tanlagan yul — demokratik tarakkiyot na ma’rifiy dunyo bilan xamkorlik yuli. T. 11. — T., 2003. Karimov I. A. Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi. T.5, — T., 1997

O‘zbekistonda siyosiy modernizatsiya jarayonlari moxiyati, mazmuni va xususiyatlari

Купить