O‘zbekistonda ta'lim islohotlarini amalga oshirish - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	85.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbekistonda ta'lim islohotlarini amalga oshirish

Купить

O'zbek ist onda t a'lim islohot larini amalga oshirish
REJ A
1. Ta’lim islohoti.
2. Kadrlash tayyorlash milliy dasturi.
3. Ta’lim sohasidagi islohotlarning yangi bosqichi.

1-masala
Ma’lumki, sho‘rolar hukumati davrida hukmron tuzum o‘zining jahonda eng
insonparvar, odil, demokratik va eng savodxon jamiyat barpo etgani bilan
maqtanib, butun jahonga jar solar edi. Sirtdan qaraganda, haqiqatan ham, manzara
shunday edi. Sobiq SSSRda yuzlab universitet va institutlar, oliy va o‘rta maxsus
bilim yurtlari, minglab ilmiy-tadqiqot muassasalari faoliyat ko‘rsatardi. Lekin ular,
son va miqdor jihatidan ko‘p bo‘lgani bilan jahon andazalari darajasida emas edi.
Buning asosiy sabablaridan biri kommunistik jamiyatda hamma narsa, jumladan,
ilm-fan, maktab-maorif tizimining ham o‘sha yolg‘on g‘oyalarga qurbon
qilinganida edi. Sovet Ittifoqini tanazzulga olib kelgan sabablardan biri ham
shunda ekanligi shubhasizdir.
Istiqlolning dastlabki kunlaridanoq fan va texnikaga munosabat o‘zgardi, xalq
ta’limi tizimini isloh qilishga kirishildi. Mustaqil O‘zbekistonda maorif va
madaniyat ishlarini eng muhim va dolzarb soha sifatida rivojlantirishga alohida
e'tibor berildi. 1992-yil 2-iyulda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasining
“Ta’lim to‘g‘risida” gi Qonuni hamda 1991–1996-yillarda e’lon qilingan 30 dan
ziyod Prezident farmon-lari va Vazirlar Mahkamasining qarorlari asosida ta’lim
sohasida qator o‘zgarishlar amalga oshirildi:
• Maktabgacha ta’lim sohasida uylarda tashkil etiladigan bolalar bog‘chalari
hamda “bolalar bog‘chasi – maktab” majmuyi tarmog‘i rivojlandi. Bolalarga chet
el tillarini, xoreografiya, tasviriy va musiqa san’ati, kompyuter savodxonligi
asoslarini o‘rgatuvchi 800 dan ortiq guruh tashkil etildi;
• Yangi tipdagi maktablar va umumta’lim o‘quv yurtlari tarmog‘i rivojlantirildi.
1992–1996-yillarda 238 ta litsey va 136 ta gimnaziya ochildi va faoliyat ko‘rsatdi;
• “Sog‘lom avlod uchun”, “Iqtisodiy ta’lim”, “Qishloq maktabi”, “Rivojlanishda
nuqsoni bo‘lgan bolalarni tiklash” va boshqa tarmoq dasturlari ishlab chiqildi
hamda ta’lim sohasida tatbiq etila bordi;
• Mehnat bozorini, eng avvalo, qishloq joylarida mehnat bozorini shakllantirish-
ning hududiy xususiyatlarini hisobga olgan holda hunar-texnika ta’limini qayta
tashkil etish ishlari amalga oshirildi. Bu tizimda jami 221 ming kishini ta’lim bilan

qamrab olgan 442 o‘quv maskani, shu jumladan, 209 ta kasb-hunar maktabi, 180 ta
litsey va 53 ta biznes maktablari ishladi;
• Toshkent, Samarqand, Urganch, To‘rtko‘1, Andijon bank kollejlari, Toshkent
ayollar kolleji tashkil etildi. Respublikada 1996–1997-o‘quv yilida 258 ta o‘rta
kasb-hunar ta’lim o‘quv yurti ishladi. Ularda qariyb 16 ming o‘qituvchi va
muhandis-pedagog xodimlar 197 ming o‘quvchiga kasb-hunar o‘rgatish bilan
shug‘ullandi;
• Oliy ta’lim sohasida ham qator yangi o‘quv yurtlari ochildi. 1992-yil 28-
fevraldagi Prezident farmoni bilan 8 ta viloyat pedagogika institutlari
universitetlarga aylantirildi. Eng zarur zamonaviy mutaxassisliklar bo‘yicha yangi
oliy o‘quv yurtlari – O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va
jamiyat qurilishi akademiyasi, Qurolli Kuchlar akademiyasi, Ichki jshlar vazirligi
akademiyasi, Bank-moliya akademiyasi, Toshkent moliya instituti, Navoiy
konchilik instituti, Samarqand davlat chet el tillari instituti, Andijon muhandislik-
iqtisodiyot instituti, Jizzax politexnika instituti, Qarshi muhandislik-iqtisodiyot
instituti, Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti, Navoiy davlat pedagogika
instituti, Namangan muhandislik-iqtisodiyot instituti hamda viloyatlarda yirik
universitetlarning filiallari tashkil etildi. 1997-yil boshlarida Respublika Oliy
ta’lim tizimida 58 ta oliy o‘quv yurti, shu jumladan, 16 ta universitet va 42 ta
institut faoliyat ko‘rsatdi. Ularda 164 ming talaba o‘qidi, 18,5 ming professor-
o‘qituvchi faoliyat ko‘rsatdi;
• Abituriyentlar va talabalarning bilim darajasini test va reyting asosida
baholashning ilg‘or usullari joriy etildi;
• Oliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar sifatiga bo‘lgan talablarning
oshgani bois aspirantura va doktoranturada kadrlar tayyorlash kengaydi. Oliy
attestatsiya komissiyasi tashkil etildi;
• Iqtidorli bolalar va qizlarni izlab topish, ularga ko‘maklashish, ularning
qobiliyati va iste’dodini o‘stirish bo‘yicha maxsus fondlar tashkil etildi, qobiliyatli
yoshlarni chet ellardagi yetakchi o‘quv yurtlari va ilmiy markazlarda o‘qitish va
stajirov-kadan o‘tkazish yo‘lga qo‘yildi;

• Iste’dodli yoshlarni moddiy va ma’naviy rag‘batlantirish, chet elda o‘qishini
qo‘llab-quvvatlash maqsadida Respublika bolalar fondi, “Kamolot”, “Sog‘lom
avlod uchun”, “Iste’dod”, “Ulug‘bek” va “Umid” jamg‘armalari tashkil etildi;
• O‘zbekiston ta’lim sohasida AKSELS, AYREKS, Amerika Kollejlari
Konsorsiumi, SARE, Tinchlik Korpusi (AQSH), DAAD, Konrad Adenauer Fondi
(Germaniya), Britaniya Kengashi (Buyo’q Britaniya) kabi xalqaro tashkilotlar va
boshqa nohukumat tashkilotlari bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘ydi. 2006-yil yozida
Toshkentda Lomonosov nomidagi Moskva Davlat Universitetining filiali tashkil
etildi.
Ta’lim tizimida bir qator chora-tadbirlar amalga oshirilsada, hali bu sohada
jiddiy kamchiliklar mavjud edi. Ta’lim tizimi, kadrlar tayyorlash jamiyatda
bo‘layotgan demokratik o‘zgarishlar, bozor islohotlari talablari bilan
bog‘lanmagan edi. O‘quv jarayonining moddiy texnika va axborot bazasi
qoniqarsiz ahvolda edi. Ta’lim muassasalarida zamonaviy o‘quv adabiyotlari va
didaktik materiallar yetishmasdi. Yuqori malakali pedagoglar yetishmasdi, ishlab
turgan murabbiy-o‘qituvchilar kattagina qismining bilim va kasb saviyasi yetarli
darajada emas edi. Maktab o‘quvchilarida mustaqil fikr shakllantirilmayotgan edi.
Prezident I.A.Karimov tashabbusi bilan ta’limni tubdan isloh qilish yo‘llari
ishlab chiqildi. Islom Karimov 1997-yil 29-avgustda Oliy Majlisning IX-
sessiyasida “Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori” mavzusida
ma’ruza qildi. Ma’ruzada oldimizga qo‘ygan buyo’q maqsadlarimizni ro‘yobga
chiqarish taqdiri, avvalambor, zamon talablariga javob beradigan yuqori malakali,
ongli mutaxassis kadrlar tayyorlash muammosi bilan chambarchas bog‘liq ekanligi
asoslab berildi va quyidagi vazifalar ilgari surildi:
– eski sovet davridan qolgan ta’lim-tarbiya tizimiga xos mafkuraviy
qarashlardan, sarqitlardan qutulish;
– milliy ta’lim-tarbiya tizimini takomillashtirish, uning milliy zaminini
mustahkamlash, jahon andazalari darajasiga ko‘tarish;
– uzluksiz ta’lim tizimini tashkil qilish;
– ta’lim muassasalarining moddiy bazasini zamon talablari darajasiga ko‘tarish;

– bolalarimizga zamonaviy bilim berish, buning uchun, avvalo, o‘qituvchi-
murabbiylar bilimining saviyasini ko‘tarish;
– zamonaviy o‘quv dasturlari, darsliklar yaratish;
– xorijiy tillarni o‘rganish va o‘rgatishga katta ahamiyat berish;
– bitiruvchilarni emas, maktab ta’limi va tarbiyasini ko‘rgan shaxslarni
tayyorlash;
– o‘quvchilarda mustaqil fikr yuritish ko‘nikmalarini hosil qilish, ularni erkin
fikrlaydigan etib tarbiyalash;
– respublika oliy o‘quv yurtlarining xorijiy davlatlardagi oliy o‘quv yurtlari
bilan aloqasini o‘rnatish va mustahkamlash; yoshlarimizni, professor-
o‘qituvchilarni taraq-qiy topgan davlatlardagi o‘quv markazlariga borib o‘qishini,
malakasini oshirishini tashkil etish.
2-masala
1997-yil 29-avgust kuni O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining IX-
sessiyasida O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi yangi qonuni va
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” qabul qilindi. Ularda ta’lim sohasidagi davlat
siyosatining quyidagi asosiy prinsiplari belgilab berildi:
• ta ’l im va tarbiyaning insonparvar, demokratik xarakterdaekanligi;
• ta ’ limning uzluksizligi va izchilligi;
• umumiy-o‘rta, shuningdek o‘rta maxsus, kasb-hunar ta ’l imining majburiyligi;
• o‘rta maxsus, kasb-hunar ta ’ limining yo‘nalishini: akademik li tseyda yoki
kasb-hunar kollejida o‘qishni tanlashningixtiyoriyligi;
• ta ’ lim tizimining dunyoviy xarakterda ekanligi;
• davlat ta ’li m standartlari doirasida ta’lim olishning hammauchun ochiqligi;
• ta ’ lim dasturlarini tanlashga yagona va tabaqalashtirilganyondashuv;
• bilimli bo‘ l ishni va iste ’ dodni rag‘batlantirish;
• ta ’ lim tizimida davlat va jamoat boshqaruvini uyg‘unlashtirish.
O‘ zbekiston Respublikasida ta ’ lim quyidagi turlarda amalga oshirilishi b e lgi -
landi:
• maktabgacha ta ’ lim;

• umumiy o‘rta ta ’ lim;
• o‘rta maxsus, kasb-hunar ta ’li mi;
• oliy ta ’l im;
• oliy o‘quv yurtidan keyingi ta ’ lim;
• kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash;
• maktabdan tashqari ta ’ lim.
Kadrlar tayyorlash milliy dasturining maqsadi ta ’ lim sohasini tubdan isloh
qilish, uni o‘tmishdan qolgan mafkuraviy qarashlar va sarqitlardan to‘la xalos
etish, rivojlangan davlatlar darajasida, yo’qsak ma ’ naviy va axloqiy talablarga
javob beruvchi yuqori malakali kadrlar tayyorlash Milliy modelini yaratishdan
iboratdir.
Milliy dasturni yaratishda hayotimizning barcha sohalarida bosqichma-bosqich
amalga oshirilayotgan islohotlarga monand ravishda, ta ’ lim islohotlarini uch
bosqichda amalga oshirish nazarda tuti l gan :
Birinchi bosqich(1997 – 2001-y y. )da mavjud kadrlar tayyorlash tizimining ijobiy
salohiyatini saqlab qolish asosida ushbu tizimni isloh qilish va rivojlantirish uchun
huquqiy, kadrlar jihatidan, ilmiy-uslubiy, moliyaviy-moddiy shart - sharoitlar
yaratish vazifalari ro‘yobga chiqariladi ;
Ikkinchi bosqich(2001 – 2005-y y. )da Milliy dastur to‘liq ro‘yobga chiqadi,
mehnat bozorining rivojlanishi va real ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarni hisobga olgan
holda unga aniqliklar kiritiladi ;
Uchinchi bosqich(2005- va undan keyingi yillar)da to‘plangan tajribani tahlil
qilish va umumlashtirish asosida, mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish
istiqbollariga muvofiq kadrlar tayyorlash tizimi takomillashtiriladi va
rivojlanliri l adi.
O‘ zbekiston hukumati ta ’ limni rivojlantirish uchun katta mablag‘ ajratmoqda.
Birgina 2001-yilda ta’lim xarajatlari davlat budjeti sarf-xarajatlarining 36 foizini
tashkil etdi. Ta’lim uchun 150 mln AQSH dollaridan ziyod chet el investitsiyasi
sarflandi. Ular yangi ta’lim binolari barpo etish, ularni eng zamonaviy o‘quv-
laboratoriya uskunalari va o‘quv mebellari bilan jihozlash uchun sarflandi. Keyingi

yillarda 848398 o‘quvchi o‘rniga mo‘ljallangan 2244 ta yangi umumta’lim maktab
binolari qurilib, foydalanishga topshirildi. Umumta’lim maktablari uchun davlat
ta’lim standartlari, ularga asoslangan o‘quv dasturlari, darsliklar yaratilib, ta’lim
jarayoniga joriy etildi. 2002/2003 o‘quv yiliga kelib umumiy o‘rta ta’lim
muassasalarida, ya'ni 1–9-sinflarda o‘qitish to‘laligicha lotin yozuviga asoslangan
o‘zbek alifbosida olib borilmoqda. Hukumat o‘quvchilarni darsliklar bilan
ta’minlashga g‘amxo‘rlik qilmoqda. Ta’lim mazmun va mohiyat jihatidan
yangilandi. Har yili 600 ming nafardan ziyod birinchi sinf o‘quvchilari Prezident
sovg‘asi sifatida o‘quv qurollari, darsliklar bilan bepul ta’minlanadi.
2004-yil 19-fevraldagi Prezident farmoni va 2004-yil 9-iyuldagi Vazirlar
Mahkamasining qarori asosida maktab ta’limini rivojlantirish Davlat umummilliy
dasturi ishlab chiqildi. Dasturga binoan 2004–2009-yillarda buziladigan
umumta’lim maktablari o‘rniga yangi maktablar qurish, maktablarni kapital
rekonstruksiya qilish, kapital va joriy ta’mirlash tadbirlari ishlab chiqildi.
Shuningdek, dasturda umumta’lim maktablarining moddiy-texnika bazasini
mustahkamlash va rivojlantirish, maktablarni zamonaviy o‘quv-laboratoriya
uskunalari va kompyuter texnikasi bilan jihozlash, darsliklar va o‘quv-uslubiy
materiallar, pedagog kadrlar bilan ta’minlash, o‘qituvchilarni tayyorlash, qayta
tayyorlash, malakasini oshirish, ularning mehnatini rag‘batlantirishni kuchaytirish
tadbirlari aniq belgilab berildi.
2000/2001 o‘quv yilida respublikamizda 9661 umumta’lim maktablarida 45
mingga yaqin o‘qituvchi faoliyat ko‘rsatdi, 6 millionga yaqin o‘quvchi ta’lim-
tarbiya oldi, ulardan 552084 nafari 9-sinfni, 375853 nafari 11-sinfni tugatdi.
Kadrlar tayyorlash milliy dasturining eng muhim O‘zbekistonga xos xususiyati
yangi turdagi 3 yillik o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi tizimini yaratishdan iborat
vazifa sobitqadamlik bilan amalga oshirilmoqda. 1998 – 2004-yillarda 54 ta
akademik litsey va 533 ta kasb-hunar kolleji barpo etildi. Bu maqsadlar uchun 135
mlrd. so‘m mablag‘ sarflandi. Kollej va litseylar uchun o‘qitiladigan barcha fanlar
bo‘yicha Davlat ta’lim standartlari ishlab chiqildi, tajriba-sinovdan o‘tkazildi va
ta’lim jarayoniga joriy etildi, asosiy darsliklar yaratildi. 2000/2001 o‘quv yilida

kollej va litseylarni 4890 nafar ilk “qaldirg‘och”lar tugatdilar. “Ustoz”jamg‘armasi
yo‘llanmasi bilan litsey va kollejlarning 700 o‘qituvchisi chet ellardagi nufuzli
universitetlarda o‘z malakasini oshirib keldi.
Oliy ta’lim ikki bosqichdan: bakalavriat va magistraturadan iborat etib qayta
tashkil etildi. 1999-yilda Toshkent Islom universiteti tashkil etildi. 2001/2002
o‘quv yi-lida 62 ta oliy o‘quv yurtida 180 mingdan ortiq bo‘lajak bakalavrlar va 5
mingdan ortiq magistrantlar ta’lim-tarbiya oldilar. 18486 nafar professor-
o‘qituvchilar mehnat qildilar, ularning 1462 nafari fan doktori, 7201 nafari fan
nomzodidir. 1998–2001-yillarda 131 ta bakalavriat yo‘nalishi, 664 ta magistratura
mutaxassisliklari bo‘yicha bakalavr va magistrlar uchun qo‘yiladigan talablarni
o‘zida mujassamlashtirgan davlat ta’lim standartlari, ularga mos o‘quv dasturlari,
o‘quv adabiyotlari yaratildi va ta’lim jarayoniga joriy etildi. 2002-yilda 35620
talaba bakalavr, 3000 tasi magistr unvonini oldi.
Mamlakatimizda iqtidorli yoshlarni izlab topish, ularga ko‘maklashish, qo‘llab-
quvvatlash bo‘yicha davlat siyosati olib borilmoqda. Bu borada xalqaro
hamkorlikni yo‘lga qo‘yish Milliy dasturda belgilangan muhim vazifalardan
biridir. 1997-yilda tashkil etilgan “Umid” jamg‘armasi yo‘llanmasi bilan 1997–
2001-yillarda 785 nafar yigit-qiz rivojlangan davlatlarning oliy o‘quv yurtlariga
o‘qish uchun jo‘natildi. Ular-dan 519 nafari o‘qishlarini bitirib keldi va Prezident
farmoyishi bilan tashkil etilgan Maxsus ishchi guruhi yo‘llanmasi bilan vazirliklar,
idoralar, tashkilotlar va korxonalarda ishlamoqdalar. 2002-yil iyulda Toshkentda
Xalqaro Vestminster universiteti tashkil etildi va 160 ta dastlabki talabalar qabul
qilindi.
O‘zbekiston ta’lim muassasalarining Yevropadagi ta’lim jamg‘armasi,
Germaniyadagi Texnika hamkorlik tashkiloti, Yaponiyadagi JAYKO xalqaro
tashkiloti, Koreyaning KOYKA agentligi, YUNESKO, Jahon banki, TASIS-
TEMPUS ochiq jamiyat instituti, AQSH, Angliya, Fransiya, Yaponiya, Daniya,
Xitoy, Gollandiya Oliy ta’lim vazirliklari bilan hamkorligi kengayib bormoqda.
Ta’lim ravnaqi uchun 150 mln. AQSH dollari hajmida chet el investitsiyalari jalb

etildi. Oliy o‘quv yurtlarining yuzlab professor-o‘qituvchilari “Ustoz” jamg‘armasi
yo‘llanmasi bilan xorijiy oliy o‘quv yurtlarida malaka oshirishda bo‘lib qaytdilar.
O‘zbekiston ta’lim tizimi dunyo miqyosida katta qiziqish uyg‘otmoqda.
Moskvadagi Oliy ta’lim Xalqaro Fanlar akademiyasi Prezidenti
V.ShukshinovPrezidentimiz Islom Karimovga “KadrIar tayyorlash milliy
dasturi”ning tashabbuskori va tashkilotchisi sifatida mazkur akademiyaning faxriy
a’zosi diplomini topshirar ekan, O‘z-bekistonda ishlab chiqilgan bu Milliy dasturni
mazmun-mohiyati jihatidan tengi yo‘q hujjat, deb ta’rifladi. Ko‘pgina mamlakatlar
tomonidan ham O‘zbekistonda yaratilayotgan ta’lim tizimi “Ta’limning o‘zbek
modeli” deb e’tirof etildi.
Mustaqil respublikamizda fan taraqqiyotiga katta e’tibor berilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1992-yil 8-iyuldagi “Ilm-fan va
innovatsiya faoliyatini rivojlantirishni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash
to‘g‘risida”gi farmoni hamda Vazirlar Mahkamasining mazkur farmonning ijrosini
ta’minlashga yo‘naltirilgan qarori ilm-fan taraqqiyotida muhim ahamiyatga ega
bo‘ldi. Respublika Fanlar akade-miyasi qoshida Ilmiy ishlanmalarni ichki va tashqi
bozorda targ‘ib etuvchi va tarqatuvchi innovatsiya tijorat markazi tashkil etildi.
1997-yilda Prezident farmoni bilan Xorazm Ma’mun akademiyasi qayta tiklandi.
O‘zbekiston hududida qadim zamonlardan beri fan va madaniyat rivojlanib
kelayotgan davlatdir. Xususan, astronomiya, matematika, tibbiyot, kimyo, tarix,
falsafa, tilshunoslik, adabiyotshunoslik kabi fanlar va haykaltaroshlik,
to‘qimachilik, kulolchilik, shishasozlik va boshqa kasblar keng rivojlangan. Hozir
O‘zbekiston olimlari uzoq o‘tmish mutafakkirlari qoldirgan ilmiy merosni faol
o‘rganib, o‘zlarining yangi kashfiyotlari bilan fanni boyitgan holda jahon
fani rivojiga munosib hissa qo‘shmoqdalar.
IX-X asrlarda O‘rta Osiyo (butun Markaziy Osiyo) zamonaviy akademiyalarga
o‘xshash ilk ilmiy muassasa va jamiyatlar tashkil etila boshlagan Sharqdagi yirik
ilmiy va madaniy markazlardan biriga aylandi.
XI asrda Urganch Xorazm poytaxti, obod, yo’qsak madaniyatga ega shahar
bo‘lgan. Xorazmshoh Abul Abbos ibn Ma’mun madaniyat va ilmga qiziquvchan

hukmdor bo‘lgani uchun olimlar, shoirlar, musiqachilar, xattotlar, arxitektor va
rassomlarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlagan. Urganchdagi Xorazmshohlar
saroyida tibbiyot xodimi Abu Ali ibn Sino (Avitsenna), aniq fanlar vakili
Abu Rayhon Beruniy, tarixchi ibn Miskavayx, matematik Abu Nasr ibn Iroq,
faylasuf Abu Saxl Masixiy, tabib ibn Xammar va boshqa Sharq mutafakkirlari,
qomusiy olimlar xizmat qilishgan. Musulmon Sharqdagi birinchi akademiya –
“Baytul Hikmat”ni yer meridiani uzunligi darajasini o‘lchashda qatnashgan
mashhur matematik al-Xorazmiy (783-850) boshqargan. Astrolyabiya (usturlob)
qurish haqidagi asar, “Kitob aljabr val muqobala”, dunyodagi ilk “Astronomik
jadval”lardan biri hamda qator ilmiy risolalar – “Hind hisobi haqida risola”,
“Quyosh soatlari haqida risola”, “Musiqa haqida risola” va boshqa ilmiy ishlar
uning qalamiga mansub. Al-Xorazmiy birinchi bo‘lib qator algebraik tenglamalarni
yechdi, birinchi bo‘lib sonlar qatoriga yangi “nol” sonini kiritdi, bu sonlar
nazariyasini kengaytirdi va manfiy sonlarga o‘tish imkonini berdi. Shu
muvaffaqiyatlari uchun matematikaning yangi bo‘limi al-Xorazmiy sharafiga
“algebra” deb atalgan. Al-Xorazmiyning mashhur “Kitob al-jabr van-muqobala”
(Tiklash va qarama-qarshi qo‘yish haqidagi kitobi) da algebra ilk bor
matematikaning mustaqil sohasi sifatida qaraladi. Zamonaviy kibernetikaning
asosiy tushunchasi, uning zaruriy asoslaridan biri “algoritm” etimologik jihatdan
al-Xorazmiyning ismi bilan bog‘liq. Urganchda o‘ziga xos akademiya –
“Bilimdonlar uyi” tashkil qilingan edi, unda astronomiya, falsafa, matematika,
tibbiyot bo‘yicha tadqiqotlar o‘tkazilgan. Lekin bu holat Urganchda 1017-yilda
Mahmud G‘aznaviy Xorazmni istilo qilgunicha saqlanib qoldi.
Shunday qilib Sharqda, xususan, O‘rta Osiyoda, ilmiy faoliyatni akademiya
shaklida tashkil qilish an’anaga aylandi va Urganchdagi akademiyaga o‘xshash
muassasalar keyingi asrlarda ham yaratilgan (tuzilgan). Samarqandda akademiya
Mirzo Muhammad Tarag‘ay Ulug‘bek tomonidan XV asrda tashkil etilgan.
Akademiya qoshida observatoriya, o‘sha davrning boy kutubxonasi va oliy o‘quv
yurti – madrasa bo‘lgan. Madrasada diniy fanlar bilan bir qatorda matematika,
geometriya, astronomiya, tibbiyot, geografiya va boshqa dunyoviy ilmlar

o‘qitilgan. Ulug‘bekning akademiyasida mashhur olimlar – Qozizoda
Rumiy,G‘iyosiddin Jamshid al-Koshiy va Ali Qushchi dars bergan, o‘tkaziladigan
tadqiqot sohalari ham ularning yo‘nalishlariga mos bo‘lgan. Samarqanddagi
Ulug‘bek akademiyasi matematika, astronomiya va geografiya fanlarining
yo’qsalishiga salmoqli hissa qo‘shdi.
IX-XV asrlarda aniq va tabiiy fanlar (matematika, astronomiya, geodeziya,
mineralogiya, tibbiyot, dorishunoslik va boshqa) tez sur’atlarda rivojlana boshladi.
Platon, Aristotel, Gippokrat, Galen, Arximed, Ptolomey, Yevklid va boshqa
buyo’q mutafakkirlarning asarlari arab tiliga tarjima qilindi. Muhammad al-
Xorazmiy, Ahmad al-Farg‘oniy, Abu Nasr Farobiy, Abu Rayhon Beruniy,
Mahmud Koshg‘ariy, Abu Ali ibn Sino, Nasriddin Tusiy, Qozizoda Rumiy,
Jamshid Koshiy, Mirzo Ulug‘bek, Ali Qushchi va Sharqning boshqa olimlarining
ilmiy tadqiqotlari darajasi ba’zi sohalarda boshqa mamlakatlarning mutafakkirlari
ancha keyin o‘tkazgan izlanishlar natijalaridan yuqori edi. Abu Rayxon Beruniy
tarix, xronologiya, farmakologiya, mineralogiya, astronomiya, matematika
bo‘yicha asarlar yozdi, Yerda yangi qit’a borligini nazariy jihatdan asoslab,
hisoblab chiqdi va jahon tan olgan ko‘plab masalalarni yechdi. Ko‘plab
tadqiqotchilar Urganchdagi akademiyaning tashkil qilinishini shaharga Abu
Rayhon Beruniyning tashrifi va uzoq vaqt ishlagani bilan bog‘lashadi.
Xuddi shu paytda bu yerda O‘rta Osiyoning buyo’q olimi – Abu Ali ibn Sino
ishlagan. Ibn Sino haqiqatdan qomusiy olim – tabiatshunos, tibbiyot xodimi,
astronom, matematik, musiqashunos, yozuvchi va shoirdir. U Avitsenna
nomi bilan mashhur bo‘lgan. Ibn Sino faoliyatini anglatuvchi ibora – “Madadi
Sino” - Yevropa tillariga moslashtirilib, fandagi yo‘nalishni bildiruvchi
“Meditsina” sifatida o‘zlashtirilgan. XVIII asrning mashhur tabiatshunos olimi
Karl Linkey ibn Sinoning botanikadagi xizmatlarini yo’qsak baholab doim yashil
nodir o‘simliklardan biriga uning ismini berdi. Ibn Sino 400 dan ortiq asar yozgan,
shulardan 240 tasi bizning kunlarimizgacha yetib kelgan. Abu Rayhon Beruniy
nomidagi Sharqshunoslik institutida olimning 50 dan ortiq asarlari va bir qator
ularga yozilgan sharhlar saqlanadi. Bu asarlar orasida olim ijodining toji

hisoblanmish besh jildlik “Al qonun fit tib” (“Tib ilmi qonunlari”) ham bor. Bu
asar o‘z davrida tibbiyot fani darajasini juda yuqori ko‘tardi, ibn Sino
vafotidan yuz yil o‘tgach G‘arbiy Yevropa mamlakatlarida keng tan olindi.
XII asrda “Tib ilmi qonunlari” lotin tiliga tarjima qilindi va qo‘lyozmadayoq
tarqalib ketdi. Bu asar 1493-yilda Venetsiyada lotincha tarjimada nashr qilindi
va yuz yil mobaynida 16 marta chop etildi. Osiyo va Yevropaning barcha mashhur
o‘quv yurtlarida 500 yil tibbiyot mana shu asar asosida o‘qitildi. Ushbu bebaho tib
qonunlari hozirgi kunda ham o‘z ilmiy ahamiyatini yo‘qotmagan.
Matematik va astronom Qozizoda Rumiy (Salohiddin Muso ibn Muhammad
ibn Mahmud, taxminan 1360-1437) Mirzo Ulug‘bekning ustozi edi. Ulug‘bek
maktabi shakllanishiga uning qo‘shgan salmoqli hissasini inkor etish mumkin
emas. Ilmdagi muvaffaqiyatlari uchun uni “Aflotuni zamon (o‘z davrining Platoni)
deb atashgan. Mashhur matematik va astronom al-Koshiy (G‘iyosiddin Jamshid
Koshiy) birinchi bo‘lib matematikaga pozitsion asosda o‘nli kasrlarni kiritdi va
buni nazariy jihatdan isbotladi, Sin ni 1 gradus aniqlikkacha, P ni 17 raqamgacha
hisoblab chiqdi. U o‘zining qator mashhur asarlarini astronomiyaga bag‘ishlagan.
Al-Koshiy Qozizoda Rumiy bilan birgalikda Ulug‘bek observatoriyasi qurilishini
boshqargan.
Muhammad Tarag‘ay Ulug‘bek (1394-1439) o‘zidan ulkan ilmiy va madaniy
meros qoldirdi, “Ziji jadidi Ko‘ragoniy” (“Yangi Ko‘ragon astronomik jadvallari”)
– “Ulug‘bek ziji” buyo’q olimning dunyoga mashhur asari. Ulug‘bek Samarqandda
observatoriya va madrasa qurdi, o‘z akademiyasini tashkil qildi. O‘z shogirdlari
bilan mingdan ortiq yulduzni o‘rganib, ro‘yxati – “yulduzli osmon xaritasi”ni
tuzdi. Ulug‘bek akademiyasida olimlar faqat astronomiya bo‘yicha emas, balki
matematika, falsafa, tarix va boshqa fanlarga oid tadqiqotlar ham olib borishgan.
Ulug‘bek akademiyasida ishlagan atoqli astronom Ali Qushchi (Mavlono
Aloviddin Ali ibn Muhammad Qushchi (1403-1474) o‘zidan matematika
va astronomiyaga bag‘ishlagan dunyoga mashhur ilmiy ishlarini qoldirdi. U yil
fasllarining o‘zgarishini Yerning Quyoshga yaqinlashishi natijasida Quyosh
nurlarining Yer sathiga ta’siri bilan bog‘liq deb hisoblagan, Quyoshning tutilishi

jarayonini ilmiy nuqtai nazardan aniqlagan. Ali Qushchining asarlari XVI-
XVII O‘rta va Yaqin Sharqda astronomiya va matematika rivojiga salmoqli ta’sir
qilgan.
Mirzo Ulug‘bek, al-Koshiy, Ali Qushchi sonlar nazariyasi ravnaqiga salmoqli
hissa qo‘shishdi va astronomik kuzatuv bilimlarini yanada yuqori darajada
ko‘tarishdi. 1428-1429-yillarda Ulug‘bek radiusi 40 metr kvadrant bosh uskunasi
bo‘lgan, o‘lchamlari tengsiz, noyob astronomik rasadxona qurgan. Samarqandda
30 yillik kuzatishlar asosida tuzilgan 1018 yulduz katalogi uzoq yillar dunyoda
tengsiz bo‘lib qoldi. Ulug‘bek astronomiya maktabi yutuqlari Sharq va G‘arb fani
yo’qsalishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Uning ilmiy asarlari dunyoning ko‘p tillariga
tarjima qilindi, Yevropa va Amerikada keng tarqaldi. Mirzo Ulug‘bek jahon fani
tarixida Tixo Brage, Iogann Kepper, Nikolay Kopernik va Galileo Galiley bilan bir
qatorda turadi. M.V. Lomonosov nomidagi MDU katta zalida barcha davrlar
olimlariga bag‘ishlangan tarixiy xotira galereyasida o‘rta asrlarning mashhur olimi
Mirzo Ulug‘bekning portreti haqli ravishda o‘ziga mos joyni egallagan.
O‘zbekistonning bir qator shaharlari va Belgiyada Mirzo Ulug‘bekka haykal
o‘rnatilgan, qadimiy Samarqand observatoriyasiga, qator universitetlarga,
jumladan O‘zbekiston Milliy universitetiga, maktablarga, shaharga qarashli
tumanlarga va O‘zbekistondagi fizik-yadroshunoslar qo‘rg‘oniga uning nomi
berilgan.
XIX asrda O‘zbekistonda birinchi ilmiy muassasa – Toshkent fizik – astronomik
observatoriyasi (O‘zR FA Astronomiya instituti) 1873-yilda tashkil
qilingan. Boshida observatoriya ekspeditsiyalar uyushtirish bilan shug‘ullangan va
natijada mintaqadagi mingdan ortiq joyning koordinatalari aniqlangan, XX asrning
30- yillaridan observatoriya astronomiyaning fundamental masalalarini tadqiq qila
boshladi.
1918-yilda Turkistonda iqtisod va madaniyatning turli sohalariga kadr
tayyorlovchi maxsus muassasalar ochilgan. Ulardan biri 1918-yil 21-aprelda
ochilgan Turkiston xalq universitetidir. Sal keyinroq Andijon, Qo‘qon, Samarqand,
Farg‘ona, Jizzax va boshqa shaharlarda uning filiallari ochildi. 1919-yilda

Toshkentda fizioterapiya ilmiy-tekshirish instituti tuzildi. 20-yillarda tarix,
tibbiyot, tabiiy fanlar sohasida qator ilmiy-tekshirish institutlari ochildi. 1920-yilda
Turkiston Davlat universiteti (1923-yildan O‘rta Osiyo davlat universiteti, 1960-
yildan Toshkent davlat universiteti, hozir- O‘zbekiston Milliy universiteti) tashkil
qilindi. Keyinchalik mintaqadagi tabiiy boyliklarni o‘rganish maqsadida universitet
negizida mustaqil oliy o‘quv yurtlari va fanning turli yo‘nalishlari bo‘yicha qator
ilmiy muassasalar ochildi. 1940-yilda Toshkentda 1932-yilda tuzilgan ilmiy
komitet asosida O‘zbekistondagi SSSR FA filiali tashkil etildi va shu vaqtdan
boshlab filial O‘zbekistondagi bosh ilmiy-tadqiqot markazi bo‘lib kelayapti. O‘sha
paytda uning tarkibiga geologiya, botanika, kimyo, suv xo‘jaligi muammolari
(1941-yildan energetika instituti), tarix, til va adabiyot institutlari; tuproqshunoslik,
zoologiya, fizika va matematika (geliotexnika laboratoriyasi bilan) bo‘limlari;
Toshkent astronomik observatoriyasi (Kitob kenglik stansiyasi bilan); kartografiya
va iqtisodiy tadqiqotlar byurosi kirgan. 1940-yilda O‘zbekistonning ilmiy-
tekshirish institutlarida va oliy o‘quv yurtlarida 3 mingdan ortiq ilmiy va ilmiy-
pedagogik xodimlar ishlashgan. II jahon urushi (1941-1945) davrida respublikada
40 dan ortiq ilmiy-tekshirish institutlari va oliy o‘quv yurtlari ish olib borgan.
1943-yilda O‘zbekistondagi SSSR FA filiali O‘zbekiston SSR Fanlar
akademiyasi sifati qayta tashkil qilindi. Bu vaqtda uning tarkibida 10 ta ilmiy-
tekshirish institutlari, shu jumladan 1943 yilda tuzilgan fizika-texnika, tarix,
sharqshunoslik, iqtisodiyot institutlari bor edi. 11 ta akademik-ta’sischi, 18 ta
muxbir a’zo, 3 ta faxriy a’zo akademiya a’zolari bo‘lishdi. Akademiya
muassasalarida 210 nafar ilmiy xodim ishlardi, ulardan 28 nafari fan doktori va 80
tasi fan nomzodi edi. 40- yillarning ikkinchi yarmida respublika olimlarining
kuchlari asosan urushdan keyingi iqtisod, madaniyat, tibbiyot va boshqa sohalarni
yo’qsaltirishga yo‘naltirilgandi.
1958-yili Toshkent shahri yaqinida yadro reaktori qurildi, u yadro fizikasi
taraqqiyotiga asos bo‘ldi. 60-70-yillarda O‘zbekiston tabiiy va ijtimoiy fanlar
sohalarida ish olib borayotgan ilmiy muassasalarning faoliyati butunlay respublika
oldida turgan muhim iqtisodiy va madaniy masalalarni yechishga

yo‘naltirilgandi. Paxtachilik, irrigatsiya, energetika, rangli metallurgiya va boshqa
tarmoqlar yo’qsalishining kompleks tadqiqiga alohida e’tibor qaratildi. 1987-yili
Toshkent viloyatining Parkent tumanida nodir “Katta quyosh pegi” bizerkal optik-
gelio-energetik tizim qurilishi tugallandi va ishlatishga topshirildi.
Mamlakatda fanning yanada rivojlanishiga O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
I.A. Karimovning 1992-yil 8-iyuldagi Farmoni va Vazirlar Mahkamasining
“Davlat tomonidan fanning rivojlanishi va innovatsion faoliyatni qo‘llab-
quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi yuqoridagi Farmonni bajarish yuzasidan
chiqargan Qarori ancha ta’sir qildi.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi 2004-yil 9-noyabrda 532-sonli
“Xorazm Ma’mun Akademiyasining 1000 yilligini nishonlash to‘g‘risida” va
2005-yil 1-noyabrdagi 240-sonli “Xorazm Ma’mun Akademiyasi faoliyatini
takomillashtirish va 1000 yillik yubileyini nishonlashning qo‘shimcha chora-
tadbirlari to‘g‘risida” qarorlar qabul qildi. Shunday qilib, Xorazm Ma’mun
Akademiyasi O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining mintaqaviy
bo‘limi sifatida tiklandi.
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Tashqi ishlar vazirligi va
YUNESKO ishlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy komissiyasi bilan
hamkorlikda 2006-yil 20-sentabrdan – 12-oktabrgacha YUNESKOning shtab-
kvartirasida (Parij sh.) ko‘rgazma tashkil qilishdi va Xorazm Ma’mun
Akademiyasining 1000 yilligiga bag‘ishlangan ilmiy anjuman o‘tkazishdi.
O‘zbekistondagi xorij davlatlarning qator elchixonalari O‘zbekiston Respublikasi
Fanlar akademiyasi olimlari ishtirokida Xorazm Ma’mun Akademiyasi faoliyatiga
bag‘ishlangan tadbirlar o‘tkazishdi, shunday konferensiyani yana Saudiya
Arabistoni Ilmiy-tadqiqot markazi Koreyaning Kyongxi universiteti bilan
birgalikda o‘tkazishdi.
Fanlar akademiyasi faoliyatini kuchaytirishda O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti I.A.Karimovning 2006-yil 7-avgustdagi “Fan va texnologiyalar
rivojlanishini boshqarish va muvofiqlashtirishni takomillashtirish chora- tadbirlari
to‘g‘risida”gi Qarori va O‘zbekiston Vazirlar Mahkamasi qoshida Fan va

texnologiyalar rivojini muvofiqlashtirish komitetini tashkil qilinganligi
alohida ahamiyatga ega bo‘ldi.
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi bozor iqtisodiga o‘tish davrida
ilmiy-tekshirish muassasalari olib borayotgan asosiy, amaliy va innovatsion
tadqiqotlarga katta e’tibor qaratadi. Bugungi kunda yuqori bilimni talab qiluvchi
mahsulotlar va ilmiy-tekshirish muassasalari xizmatlarini keng targ‘ib qilish,
muhim amaliy ilmiy natijalardan foydalanishning yangi yo‘llari aniqlanib, hayotga
tatbiq qilinmoqda, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi ilmiy bo‘limlari
faoliyati takomillashtirilmoqda.
2012 yilga kelib ham O’zbekistonda ta’lim tizimini tubdan isloh qilish, o’qitish
sifati va mazmunini yangi bosqichga ko’tarish, malakali kadrlar tayyorlashning
zamonaviy mexanizmini yaratish, o’quv dasturlari va adabiyotlarini yangilashga
qaratilgan islohotlar bosqichma-bosqich, tizimli ravishda amalga oshirildi.
Mamlakatimizda ta’lim-tarbiya sohasiga har yili sarflanayotgan xarajatlar yalpi
ichki mahsulotga nisbatan 10-12 foizni tashkil etdi. Bu YUNESKOning
mamlakatni barqaror rivojlantirishni ta’minlash uchun ta’limga yo’naltirilishi zarur
bo’lgan investisiyalar miqdori bo’yicha tegishli tavsiyalaridan, ya’ni 6-7 foizdan
qariyb 2 barobar ko’p bo’ldi.
Oliy o’quv yurtlari moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, talabalarning
yashash sharoiti hamda ijtimoiy-maishiy ob`ektlar faoliyatini yaxshilash, oliy
o’quv yurtlari hududlarini obodonlashtirish, jumladan, poytaxtimizdagi “Yoshlik”
talabalar shaharchasida joylashgan talabalar turar-joylarini tubdan ta’mirlash
bo’yicha ham keng ko’lamli ishlar amalga oshirildi. Jumladan, davlatimiz
rahbarining 2011 yil 20 mayda “Oliy ta’lim muassasalarining moddiy-texnik
bazasini modernizasiyalash va mutaxassislar tayyorlash sifatini tubdan yaxshilash
to’g’risida”gi qarori qabul qilindi. Mazkur Qaror oliy ta’lim muassasalari
faoliyatini jahon andozalari darajasida tashkil etish, ularni zamonaviy darslik,
o’quv-uslubiy qo’llanmalar, ilmiy laboratoriyalar bilan ta’minlashda muhim
ahamiyatga ega bo’ldi.

Bundan tashqari, o’qituvchilarning amaliy jihatdan chet tillarini bilishi bo’yicha
ham bir qator ishlar amalga oshirildi. Jumladan, O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2012 yil 10 dekabrda qabul qilingan “Chet tillarni o’rganish
tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi qarorining muhim
ahamiyatga ega bo’ldi.
2015 yildagi ma’lumotlarga qaraganda O’zbekistonda quyidagi yo’nalishlardagi
ta’lim turlari mavjud edi:
- maxsus maktabgacha ta’lim;
- uyda yakka tartibdagi ta’lim;
- maktabgacha umumta’lim muassasalari qoshidagi integrasiya guruhlari;
-umumta’lim maktablari qoshidagi logopediya punktlari va integrasiya sinflari;
- maxsus kasb-hunar kollejlaridagi integrasiya guruhlari.
Mazkur muassasalarda ko’zi ojiz, zaif ko’ruvchi, kar va zaif ko’ruvchi, aqli zaif,
ruhiy rivojlanishi sustlashgan, tayanch harakati a’zolari harakati buzilgan, nutqida
murakkab nuqsoni bo’lgan bolalar ta’lim-tarbiya oldi. Mamlakatimizda alohida
yordamga muhtoj bolalar va o’smirlar ta’limi, ularning nuqson turlari va uning
darajalarini inobatga olgan holda, maxsus ta’limning 8 yo’nalishi (aqli zaif, ruhiy
rivojlanishi sustlashgan, nutqida, ko’rishida va eshitishida nuqsoni bo’lgan bolalar)
bo’yicha korreksion ta’lim tashkil etildi.
3-masala
Mazkur davrda Oliy ta’lim sohasini rivojlantirish bo’yicha ham bir qancha ishlar
amalga oshirildi. Jumladan, 2015 yil 12 iyunda O’zbekiston Respublikasi
Prezidentimizning “Oliy ta’lim muassasalarining rahbar va pedagog kadrlarini
qayta tayyorlash va malakasini oshirish tizimini yanada takomillashtirish chora-
tadbirlari to’g’risida”gi farmoni qabul qilindi. Ushbu farmon yurtimizdagi oliy
o’quv yurtlari professor-o’qituvchilarining kasb darajasi va malakasini muttasil
oshirib borish, ularni bugungi kun talablariga muvofiq muntazam qayta
tayyorlashning takomillashtirilgan tizimini joriy etish asosida yuqori malakali
mutaxassislar tayyorlash sifatini tubdan oshirishga qaratildi.

Farmonda, xususan, oliy o’quv yurtlari professor-o’qituvchilarining pedagogik
va kasb darajasini muntazam oshirish asosida ularning qonunchilik normalari,
nazariya, ilmiy va amaliy tadqiqotlar, texnologik taraqqiyot va o’qitilayotgan
fanlar bo’yicha innovasiyalar, shuningdek, o’quv jarayonini tashkil etishning
zamonaviy uslublari sohasidagi so’nggi yutuqlarni chuqur o’rganishi alohida qayd
etildi. Oliy ta’lim sohasida oliy o’quv yurtlarining professoro’qituvchilarini
muntazam qayta tayyorlash bo’yicha mutlaqo yangi, takomillashtirilgan tizim joriy
qilindi. 15 ta tayanch oliy o’quv yurtida oliy ta’lim muassasalari rahbarlari va
pedagog kadrlarini qayta tayyorlash hamda malakasini oshirish kurslari tashkil
etildi. Mazkur kurslarda oliy o’quv yurtlarining 2 ming 700 ga yaqin o’qituvchisi
malaka oshirdi.
Bu paytga kelib, mamlakatimizda 11 milliondan ziyod kishi internetdan
muntazam foydalandi. Ularning asosiy qismi o’quvchi-yoshlar edi. 2015 yilgi
ma’lumotlarga qaraganda umumta’lim maktablarida qariyb 4,5 million bola tahsil
oldi. Barcha maktablar yagona ZiyoNET tarmog’iga ulandi. Mazkur tarmoq Uz
domenidagi eng yirik axborot-ta’lim resursiga aylandi. Unda yoshlar uchun foydali
va ahamiyatli axborot manbalari, darslik va o’quv qo’llanmalar, turli sohalarga
doir adabiyotlar, media mahsulotlar, multimedia vositalari, ta’limmaqsadida
foydalaniladigan bir qator interfaol xizmatlar jamlandi.
Shu sababli Hukumat tomonidan, o’qituvchilarning global internet tarmog’i,
multimedia tizimlari va masofadan o’qitish usullaridan foydalangan holda,
zamonaviy innovatsion pedagogika, axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini
egallashi va ularni o’quv jarayoniga faol tatbiq etishi, oliy o’quv yurtlari pedagog
kadrlarining chet tilini amaliy o’zlashtirish darajasini oshirishi kabi zamonaviy
talablar qo’yildi.
Bu paytga kelib Oliy ta’lim yo’nalishida ham xalqaro hamkorlik aloqalari olib
borildi. Ushbu hamkorlik samarasi natijasida O’zbekistonda xorijdagi nufuzli oliy
o’quv yurtlarining oltita, jumladan, Toshkent Xalqaro Vestminster universiteti,
Turin politexnika universiteti, M.Lomonosov nomidagi Moskva davlat,

G.Plexanov nomidagi Rossiya iqtisodiyot, I.Gubkin nomidagi Rossiya neft va gaz
universitetlari, Singapur menejmentni rivojlantirish institutining filiallari ochildi.
Bundan tashqari, O’zbekistonda Mustaqil davlatlar hamdo’stligi mamlakatlari
orasida birinchi bo’lib oliy ta’limning zamonaviy ikki bosqichli - bakalavriat va
magistratura yo’nalishiga o’tildi.
Yoshlarni har tomonlama barkamol qilib voyaga yetkazishda sportning ham
ahamiyati katta hisoblanadi. O’tgan davr mobaynida O’zbekiston Bolalar sportini
rivojlantirish jamg’armasi mablag’lari hisobidan 1500 dan ortiq zamonaviy sport
inshootlari qurildi. Har yili bo’lib o’tadigan, uch bosqichdan iborat (maktab
o’quvchilari uchun “Umid nihollari”, litsey va kollej o’quvchilari uchun
“Barkamol avlod”, oliy o’quv yurti talabalari uchun “Universiada”) sport
musobaqalari tizimi shakllantirildi. Bu esa yuz minglab bolalar, o’smirlar, yigit va
qizlarni jismoniy tarbiya va sportga jalb etish imkonini berdi.
Mazkur tadbirlar o’z samarasini berdi. Jumladan, birgina 2015 yili 1 ming 668
nafar sportchimiz, jumladan, 567 nafar qizimiz 165 ta xalqaro musobaqada ishtirok
etib, 983 ta medalni qo’lga kiritdi, yosh iqtidorli musiqachi va ijrochilarimiz
nufuzli xalqaro tanlovlarda 137 ta sovrinli o’ringa sazovor bo’ldi va ularning 76
tasi Gran-pri va birinchi o’rinni tashkil qildi.
Bu boradagi ishlar keying yillarda ham dvom ettirildi. Jumladan, 2017-yil 7-
fevralda O’zbekiston Respublikasi Prezidentining "O‘zbekiston Respublikasini
yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida"gi farmoni e’lon
qilindi. Mazkur Farmonda ijtimoiy soha, xususan, ta’lim va ilm-fan sohalarini
takomillashtirish borasida qator vazifalar belgilandi.
Hujjatda ta’lim muassasalarining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash, yangi
ta’lim muassasalari qurish, mavjudlarini rekonstruksiya qilish va kapital ta’mirlash
barobarida ularni zamonaviy o‘quv va laboratoriya jihozlari, komputer texnikasi,
o‘quv-metodik qo‘llanmalar bilan ta’minlash nazarda tutildi.
Shuningdek, 2017-2021-yillarda oliy ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish
dasturini ishlab chiqish, o‘quv dasturlarini yanada zamonaviylashtirish, pullik
xizmatlar ko‘rsatish va moliyalashtirishning qo‘shimcha manbalarini izlashda oliy

o‘quv yurtlarining vakolatlarini kengaytirish yo‘li bilan ularning mustaqilligi
bosqichma-bosqich rivojlantirib borilishi belgilandi.
2017 yilda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti va Vazirlar Mahkamasining
yetmishga yaqin farmon, qaror va farmoyishi qabul qilindi. Bu tom ma’noda ta’lim
tizimidagi o‘zgarish va yangilanishlar jarayonini boshlab berdi. Umumta’lim
maktablariga mazkur yilda 10-sinfga o‘quvchilar qabul qilish qayta yo‘lga
qo‘yildi. Bu akademik litsey va kasb-hunar kollejlariga qabul jarayoni bilan
barobar olib borildi. Bunda ota-onalar va o‘quvchilarning xohish-istaklari inobatga
olindi.
Bundan tashqari, yoshlarning zamonaviy kasb-hunarlarni puxta egalashi,
o‘quvchilarni vatanparvarlik va milliy qadriyatlarimizga hurmat ruhida tarbiyalash
bo’yicha ham tizimli ishlar olib borildi. Bunda yoshlarning ulug‘ ajdodlarimiz
merosini o‘rganishi, ularga munosib avlod bo‘lib voyaga yetishi muhim
ahamiyatga ega ekanligi ko’zda tutildi. Xususan, ulug‘ ajdodimiz Muhammad
Xorazmiy nomidagi chuqurlashtirib o‘qitishga ixtisoslashtirilgan axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari yo‘nalishiga oid maktab tashkil etildi. Mazkur
maktab faoliyatining yo‘lga qo‘yilishi ushbu sohalarda kadrlarni yoshligidanoq
tayyorlab borish, ularning yetuk va zamon talablariga javob beradigan
mutaxassislar bo‘lib ulg‘ayishiga zamin yaratdi.
Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Mirzo Ulug‘bek
nomidagi ixtisoslashtirilgan davlat umumta’lim maktab-internatini va
“Astronomiya va aeronavtika” bog‘ini tashkil etish to‘g‘risida”gi qarori ham qabul
qilindi. Mazkur qaror bilan O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Astronomiya instituti
qoshida matematika, astronomiya, fizika va informatika fanlarini chuqur
o‘rgatishga ixtisoslashtirilgan Mirzo Ulug‘bek nomidagi ixtisoslashtirilgan davlat
umumta’lim maktab-internati tashkil etilishi belgilandi.
Bundan tashqari, Xalq ta’limi sohasidagi islohotlarga ko‘maklashish
jamg‘armasi tashkil etildi, shu bilan birga 2019 yil 1 yanvardan xalq ta’limini
rivojlantirish jamg‘armasi tashkil etildi. Shuningdek, Xalq ta’limi vazirligi soha
faoliyati shaffofligini oshirish, aniq ma’lumotlarni to‘plash, aholi bilan muloqot

qilish va jamoatchilik nazoratini o‘rnatish uchun axborot texnologiyalarini faoli
joriy etdi. Jumladan, vazirlik ustozovozi.uzedu.uz, stat.uzedu.uz, eduportal.uz kabi
resurslarni ishga tushirdi. Xalq ta’limi tizimiga homiylik mablag‘larini jalb etish
maqsadida MFond jamg‘armasi ochildi. Xalq ta’limi sohasidagi ma’lumotlar
ochiq-oshkora, shaffof tarzda qo‘yib borish uchun ijtimoiy tarmoqlari kanallarida
«Ustoz ovozi» kanali ishga tushirildi.
Xalq ta’limi vazirligi tizimida o‘quvchilar o‘rtasida kitob mutolaasi va
kitobxonlik madaniyatini targ‘ib qilish uchun kitob.uz sayti yaratildi. Saytga jami
803 nomdagi, shundan, 655 nomada o‘zbek va 148 nomda jahon bolalar adabiyoti
namoyondalari asarlarining elektron varianti joylashtirildi. www.kitob.uz saytiga
badiiy adabiyotlarning MRZ shaklidagi audio resurslari joylashtirilishi yo’lga
qoyildi.
Vazirlik markaziy apparati tarkibida o‘qituvchilarning sha’ni va qadr-qimmatini
himoyalash, ular huquqlarining buzilishiga yo‘l qo‘ymaslik, davlat organlari va
boshqa tashkilotlarning ta’lim muassasalari faoliyatiga asossiz aralashuviga yo‘l
qo‘ymaslik maqsadida Nazorat-huquqiy xizmati tashkil etildi. Respublika maqsadli
kitob jamg‘armasi Moliya vazirligidan Xalq ta’limi vazirligiga o‘tkazildi. Xalq
ta’limi sohasida loyiha hujjatlariga texnik topshiriqlarni ishlab chiqish va qurilish
ob’ektlari sifatini nazorat qilish injiniring kompaniyasi tashkil etildi. Xalq ta’limi
sohasidagi islohotlarga ko‘maklashish jamg‘armasi tashkil etildi, shu bilan birga
2019 yil 1 yanvardan xalq ta’limini rivojlantirish jamg‘armasi tashkil etildi.

DABIYOTLAR:
1.Mirziyoev Sh.M. Biz milliy taraqqiyot yo'limizni qat'iyat bilan davom
ettiramiz va uni yangi bosqichga ko'taramiz. T. 1. - Toshkent: O'zbekiston .. 2017
yil.
2. Mirziyoev Sh.M. Biz buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birgalikda quramiz. - Toshkent: O'zbekiston. 2017 yil.
3. Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini himoya qilish
mamlakat taraqqiyoti va xalq farovonligining garovidir. O'zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi qabul qilinganligining 24 yilligiga bag'ishlangan tantanali
marosimdagi nutq. - Toshkent: O'zbekiston. 2017 yil.
4. Mirziyoev Sh.M. Birgalikda biz erkin va obod, demokratik O'zbekiston
davlatini barpo etamiz. - Toshkent: O'zbekiston. 2017 yil.
5. I.A.Karimov O'zbekiston: milliy mustaqillik, iqtisodiyot, siyosat, mafkura. T.
1. - Toshkent: O'zbekiston, 1996 yil.
6. Karimov I.A Yuksak ma'naviyat - yengilmas kuch. -Toshkent: Ma'naviyat,
2008 yil.
10. Karimov I.A Vatanimiz baxti va buyuk kelajagiga xizmat qilish eng katta
baxtdir. - Toshkent: O'zbekiston. 2015 yil.

O‘zbekistonda ta'lim islohotlarini amalga oshirish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish