Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 85.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 11 Ноябрь 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Qunduz Alimova

Дата регистрации 14 Май 2024

1 Продаж

O’zbekistonda ta’limni rivojlantirishning zamonaviy masalalari

Купить
KURS ISHI M avzu : O‘zbekistonda ta’limni rivojlantirishning zamonaviy masalalari 1 MUNDARIJA I BOB. O‘ZBEKISTONDA TA’LIMNI RIVOJLANTIRISHNING ZAMONAVIY MASALALARINING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI ........................................................ 5 1.1. O‘zbekistonda ta’limni rivojlantirishning mazmun mohiyati ............................................................ 5 1.2. O‘ZBEKISTONDA TA’LIM TIZIMINI KASBIY RIVOJLANTIRISHDA XORIJ TAJRIBALARINING MAZMUNI ......................................................................................................... 9 II BOB. O‘ZBEKISTONDA TA’LIM TIZIMINI RIVOJLANTIRISHNING ZAMONAVIY TENDENSIYALARI ............................................................................................................................. 16 2.1. O‘zbekistonda ta’lim tizimini rivojlantirishda ta’sir etuvchi omillar .............................................. 16 Madaliev A. Boshqaruv tizimida inson omilini faollashtirishva inson taraqqiyoti indeksini baholash mexanizmlarini takomillashtirish. I.f.d.dissertatsiyaT. 2021 187 b. ................................................... 19 XULOSA ............................................................................................................................................... 31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ............................................................................ 33 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasida ta’lim sohasidagi davlat siyosatining mazmuni ta’lim taraqqiyotini yuqori bosqichlar eng ilg‘or xorijiy mamlakatlar ta’limi darajasiga ko‘tarish, jahon tajribasini o‘rganish asosida barkamol shaxs va malakali mutaxassisni tarbiyalab voyaga yetkazishdan iboratdir. Ta’limni boshqarish tizimi shakli va mazmuni jihatidan davlat-jamoatchilik tusida bo‘lishi – eng ilg‘or, va fuqarolik jamiyati yutuqlariga kiruvchi yo‘nalishligini tan olish kerak.Ta’lim tizimi boshqaruv jarayonining mohiyati va qonuniyatlarini aniqlash, bu jarayonda sodir bo‘ladigan munosabatlarni ochib berish, baholash va boshqaruv sub’ektining asosiy tamoyillarni ishlab chiqish ta’limni boshqarish jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi. Keyingi yillarda mamlakatimizda olib borilayotgan islohotlarda ta’lim sifatiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Jumladan, 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot Strategiyasida: Oliy ta’lim bilan qamrov darajasini 50 foizga yetkazish va ta’lim sifatini oshirish uchun k adrlar buyurtmachilari takliflari asosida qabul parametrlarini 2022 yilda oshirish, 2022 yilda yoshlarni oliy ta’lim bilan qamrov darajasini 38 foizga yetkazish, to‘lov-kontrakt asosida o‘qishga qabul qilish parametrlarini oliy ta’lim muassasalari tomonidan mustaqil belgilash tartibini joriy etish, 2026 yilda qabul ko‘rsatkichini kamida 250 mingga yetkazish vazifasi ko‘rsatib berilgan. 1 Ta’limni boshqarish tizimining sifat jihatidan yangi darajasi an’analar, boy tarixiy va ma’naviy merosni hisobga olgan holda rivojlangan mamlakatlar tajribasidan ham keng foydalanish lozim. Ta’limni boshqarish tizimi shakli va mazmuni jihatidan davlat-jamoatchilik asosida eng ilg‘or, va fuqarolik jamiyati yutuqlariga kiruvchi yo‘nalishligini tan olish kerak. Zamonaviy mutaxassislarning umri davomida egallayotgan bilimlari poydevori oliy ta’lim muassasalarida yaratilayotganligi nuqtai nazaridan oliy ta’lim sifatini oshirish 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28 yanvar, PF-60-son 2022 — 2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida Farmoni . Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 29.01.2022 y., 06/22/60/0082-son). 3 masalasi kompleks hal qilinishi zarur bo‘lgan muammo hisoblanadi. Iqtisodiy islohotlar sharoitida ta’lim tizimini boshqarish ta’lim tizimi organlari va ularning vazifalari, ish faoliyatining mazmuni, metodlarini belgilab beradi, shuningdek, ta’lim muassasalariga rahbarlik qilish tiziminii asoslaydi. Bu esa ta’lim tizimini miqdor va sifat jihatidan rivojlantirishda ijtimoiy-tarixiy jarayonda tarkib topgan, ma’lum tamoyillar asosida boshqariladigan hamda bir-biri bilan bog‘langan barcha tipdagi o‘quv-tarbiya muassasalari yig‘indisini sifat jihatidan takomillashtirishni talab qiladi, bu esa tanlangan mavzuning dolzarbligini yanada oshiradi. Kurs ishi maqsadi : O‘zbekistonda ta’limni rivojlantirishning zamonaviy masalalari bo‘yicha nazariy asoslarini o‘rganish va tahlil qilish. Kurs ishi vazifalari : O‘zbekistonda ta’lim tizimini rivojlantirishning zamonaviy masalalarini hamda xorij tajribalari asosida asoslab berish. Kurs ishi ob’ekti : O‘zbekistonda ta’limni rivojlantirishning zamonaviy masalalari . Kurs ishi predmeti : O‘zbekistonda ta’limni rivojlantirishning zamonaviy masalalari samarali shakl, metod va vositalari. Kurs ishining metodologik asosi: O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risida”gi qonuni, “Oliy ta’lim, fan va innovatsiya vazirliklari tomonidan qabul qilingan qarorlar, me ’ yoriy hujjatlar, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlarida ta’lim sohasida ilgari surilgan g’oyalar, pedagogika, psixologiya va metodika bo’yicha ta’limni modernizatsiyalash bo’yicha xorijiy tajribalar, nazariyalar va konsepsiyalar, shuningdek respublikamiz olimlarining qarashlaridan iborat. Kurs ishi tuzilishi va hajmi: K irish, asosiy qism, umumiy xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati dan iborat. 4 I BOB. O‘ZBEKISTONDA TA’LIMNI RIVOJLANTIRISHNING ZAMONAVIY MASALALARINING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI 1.1. O‘zbekistonda ta’limni rivojlantirishning mazmun mohiyati O‘zbekistonda ta’lim tizimi davlat tomonidan to‘g‘risidagi qonunlar, qarorlar va tadqiqotlar asosida amalga oshiriladi. Ta’lim tizimining nazariy qismi, oliy o‘quv yurtlari, xususiy o‘quv yurtlari, xalq ta’limi, maktab ta’limi va oliy o‘quv yurtlari bo‘yicha tartibga solingan. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi ta’limning bepul va har hafta 5 kun davomida olib borilishi zarurati bilan shaxsiy ta’limni ta’minlashni ta’minlaydi. Konstitutsiyada shuningdek, qiynaluvchan talabalarning o‘qishiga yordam berishga mo‘ljallangan qonunchilik, o‘qish uchun ma’yus uchun majburiyat stavkalari va xalqaro mazkur majburiyatni yozish inson huquqlarini himoya qilishni talab qiladi. Jahon iqtisodiyotining intensiv rivojlanishi va raqobatning tobora kuchayib borishi sharoitida ta’lim sohasining ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotdagi strategik sohalardan biri sifatidagi ahamiyati tobora ortib bormoqda.“Hozirga kelib, ta’lim xizmatlari xalqaro bozorining hajmi 100 milliard AQSh dollarni tashkil etmoqda. «Inson kapitali» dunyo milliy boyligining 64 foizini tashkil etadi. Bu ko‘rsatkich rivojlangan mamlakatlarda 70 foiz, o‘rta daromadli mamlakatlarda 58 foiz, quyi daromadli mamlakatlarda 41 foizni tashkil etmoqda”. Bugungi kunda oliy ta’limning innovatsion taraqqiyotning yetakchi omiliga aylanib borishi sharoitida ta’lim xizmatlari bozorini rivojlantirishga muhim vosita sifatida qaralmoqda. 2 Boshqaruv faoliyatining mohiyati to‘g‘risida g‘oyalar, tushunchalar, mulohazalar, uni madaniy tarzda amalga oshirish tamoyillari, shakllari va usullari haqida tizim mavjuddir. Insoniyat tomonidan fan-texnika, iqtisodiyot va ijtimoiy muvaffaqiyatlar tobora oshirilib borishiga ko‘ra boshqaruv faoliyatining ilmga bo‘lgan talabi ham to‘xtovsiz o‘sib boradi. Bir tomondan, 2 https://cyberleninka.ru/article/n/mirovoy-rynok-obrazovatelnyh-uslug-vysshey-shkoly ; http://www.m-economy.ru/ art.php?nArtId=3649 5 ta’lim boshqaruv faoliyatini konseptual boyitishdan manfaatdor bo‘lsa, ikkinchi tomondan amaliyotchi boshqaruvchilar o‘z faoliyatini ilmiy idrok etish, uni nazariy asoslashga intiladilar. Shu o‘rinda ta’lim faoliyatining jamiyat rivojlanishining muhim komponenti ekanligini ta’kidlab bu borada olimlarning qarashlariga e’tibor qaratamiz. Akademik S.S.G‘ulomovning e’tirof etishicha “Ta’lim shunchaki jamiyat hayotining tomonlaridan birigina emas, balki umuman jamiyat rivojlanishining yetakchi, tizim hosil qiluvchi omili bo‘lmoqda”. 3 Bu fikrni davom ettirgan iqtisochi olim Sh.R.Xolmuminov, “Zamonaviy sharoitlarda o‘zbek ta’lim siyosatining asosiy vazifasi – ta’limning zamonaviy xususiyatlarini uning asosliligi va davlat, jamiyat va shaxsning faol va istiqbolli ehtiyojlariga muvofiqligi asosida ta’minlashdan iborat. Shunday qilib, ta’limni modernizatsiyalash - bu faqat mamlakat ta’lim majmuini rivojlantirishning muammolari majmui emas, balki ham siyosiy, ham umummilliy masaladir; u biror idoraga mansub loyiha bo‘lishi mumkin emas. Respublika fuqarolari, davlat organlari institutlari, mahalliy o‘zini boshqarish organlari, professional- pedagogik jamoatchilik, ilmiy, madaniy, tijorat va ijtimoiy institutlar ta’lim siyosatining faol sub’ektlari bo‘lishlari lozim”. 4 Boshqa olimlarning ta’kidlashicha, ta’lim “O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonuniga muvofiq, bu, inson, jamiyat, davlat manfaatlari yo‘lidagi aniq maqsadga yo‘naltirilgan ta’lim va tarbiya jarayoni; fuqarolar (ta’lim oluvchilar) davlat tomonidan belgilangan ta’lim darajasi (ta’lim mezoni)ga erishuvini ta’minlaydi. YUNESKO ma’lummtiga muvofiq “ta’lim” termini o‘zida ta’limga bo‘lgan ehtiyojni qondirish maqsadlarida amalga oshiriladigan aniq maqsadga yo‘naltirilgan va muntazam faoliyatning barcha turlari ma’nosini o‘zida ifoda etadi. Ta’lim deganda o‘quvni yuzaga keltiradigan tashkiliy va barqaror aloqa jarayoni tushuniladi”. 5 3 Gulyamov S.S. Obrazovanie v Uzbekistane : den segodnya щ niy. M.// Alma mater . 2002. №7 8 S. 4 Xolmuminov Sh.R. O konsepsii modernizatsii obrazovaniya // Obrazovanie i sotsialno–ekonomicheskoe razvitie v nachale tretego tыsyacheletiya. Tez. dokl. konf. «XIX-Mejdunarodnыe Plexanovskie chteniya», po- svyashennoy 10–letnemu yubileyu Filiala REA im. G.V. Plexanova v g. Tashkente. 2 fevralya 2006 goda. –T., 2006. – I. – S. 17-19 5 Oliy ta’lim: (lug‘at–ma’lumotnoma) / Tuz: M.X. Saidov, L.V. Peregudov, Z.T. Tohirov. – T.: Moliya, 2003. – 456 6 Mamlakatimizda ta’lim tizimiga quyidagi asosiy xususiyatlar ta’sir ko‘rsatadi: 1. Bilim olishga nisbatan ta’lim tizimi tushunchasining kengayib borayotganligi. 2. Ta’lim funksiyasini faqatgina maktab, institut, universitet bajarmaydi balki ijtimoiy institutlar ham alohida o‘rin egall ash i. 3. Ta’lim funksiyalarini oshirishda korxonalar kasb ta’limini berishni o‘z zimmmalariga olishi. 4. Bozor iqtisodiyoti mexanizmlarining qaror topishi, ta’lim mahsulotlari va xizmatlar bozorining shakllanishi va rivojlanishida o‘ziga xoslik kasb etishi. 5. Global lashuv yangi ta’lim tizimi g a uning qaror topishi jarayonlari ga bog’liqligi 6. Yangi ta’lim tizimi insonning butun umri mobaynida ta’lim olish tizimi sifatida shakllan ishi . Yuqoridagi fikrlarga qo‘shilgan holda quyidagi mualliflik ta’rifini ilgari suramiz: O‘zbekistonda ta’lim tizimida yagona davlat siyosatini yuritishda ta’lim majmuasini davlat tomonidan boshqarish muhim ahamiyatga ega. Ta’lim ustuvorligi yuqori darajada davlat siyosatida ta’lim tizimini boshqarishning zarur darajasini ta’minlash nuqtai – nazaridan ta’lim tizimini boshqarishda ishtirok etuvchi kadrlarni tayyorlash tizimining joriy etilishi ta’lim tizimini muntazam rivojlantirib borishni ifodalaydi. Ta’lim tizimining rivojlanishi uning ziddiyatliligi va murakkabligini ko‘rsatadiki, uni boshqarishda samarali usullardan foydalanish globallashuv sharoitida raqobatbardosh kadrlar tayyorlashda ta’limning insonlarning shaxsiy va kasbiy rivojlanishdagi ahamiyatini yanada oshiradi. Ta’lim tizimini tubdan yangilash ta’limni boshqarish davlat organlari va ta’lim tizimi ob’ektlari o‘rtasida tegishli kadrlar tayyorlash shartnomalarini rivojlantirish, unda ta’lim sifati va samaradorligi talablarini belgilash va ushbu talablarning bajarilishi ustidan qat’iy nazorat yuritish mexanizmini yuritish talab b. 7 qilinadi. Mamlakatimizda ta’lim tizimi xizmatlari sifatiga tegishli bo‘lgan talablar davlat ta’lim standartlarini rivojlantirishni ifodalaydi. Asosiy ta’lim dasturlari mazmunining majburiy minimumi, yuklama hajmi, boshqa talablar belgilanadigan ushbu standartlar ta’lim tizimida olingan ta’lim darajasini va uning sifat darajasini baholash negizi bo‘lib qolmoqda. 8 1.2. O‘ZBEKISTONDA TA’LIM TIZIMINI KASBIY RIVOJLANTIRISHDA XORIJ TAJRIBALARINING MAZMUNI Mamlakatimizda ta’lim tizimini rivojlantirish bo‘yicha davlat siyosatining mazmuni ta’lim taraqqiyotini yuqori bosqichlar eng ilg‘or xorijiy mamlakatlar ta’limi darajasiga ko‘tarish, jahon tajribasini o‘rganish asosida barkamol shaxs va malakali mutaxassisni tarbiyalab voyaga yetkazishdan iboratdir. Bu borada rivojlangan xorijiy mamlakatlar ta’lim tizimidagi ba’zi jihatlarni tahlil qilishga e’tibor qaratilgan. Bugungi kunda rivojlangan mamlakatlarning kompaniya va firmalarda kadrlarni kasbiy tayyorlashva ishchi kuchi sifatini oshirishga alohida ahamiyat berilmokda. Hozirgi globallashuv, jahon bozoridagi o‘ta keskin raqobat personalning yuqori malakaga ega bo‘lishini talab qilmoqda. Ta’lim tizimini rivojlantirish bo‘yicha Xitoy, Yaponiya va boshqa davlatlarning tajribalarini o‘rganishni maqsad qildik. Xitoy mehnat bozorida kasbiy ta’lim tizimi kadrlar tayyorlash bo‘yicha samaradorlik va yuqori sifatga erishishdek strategik maqsadlar belgilangan. AQSh, Yaponiya va Fransiya xodimlarni kasbiy rivojlantirish sohasida katta va bir vaqtning o‘zida o‘xshash tajribaga ega mamlakatlar hisoblanadi (1. 1 -jadval). 1. 1 -jadval Rivojlangan mamlakatlarda kasbiy rivojlanish imkoniyatlarini tashkil etish Mamlakatlar Kasbiy rivojlanish imkoniyatlarini tashkil etish Germaniya, Gollandiya, Daniya Finlyandiya, Shvesiya, Xitoy Malaka oshirish kurslari uchun odatda ish joyida vaqt ajratiladi yoki ish joyi o‘zgartiriladi Belgiya, Buyuk Britaniya,Malta, Finlyandiya va Shvesiya Ish joyini o‘zgartirmasdan malaka oshiriladi Islandiya, Ispaniya,Luksemburg Kasbiy rivojlanish ijodiy ta’til orqali bajariladi AQSh, Yaponiya, Fransiya O‘quv yuklamalari va boshqa majburiyatlari ko‘pligi sabab ular kurs uchun vaqt ajrata olmaydalar, qisqa kurslar tashkil qilinadi va 9 qat’iy davlat nazoratida “ Bular qatoriga kasbiy ta’lim tizimi boshqaruvining demarkazlashuvi va muassasalarni restrukturalash kiradi. Xitoyda kasbiy ta’limni rivojlantirish samaradorligiga xorijiy mamlakatlarda kasbiy tayyorgarlikning tashkil etilishini o‘rganish va ushbu tajribalarning ijobiy jihatlarini amaliyotga qo‘llash orqali erishiladi . Hozirgi vaqtda Xitoy hukumati “fan va ta’lim orqali mamlakat taraqqiyotiga erishish” tamoyili va uzoq muddatli rivojlanish strategiyasidan kelib chiqib, ta’limni modernizatsiyalashga va aholining madaniyati darajasini oshirishga ustuvor vazifa sifatida qaramoqda. Ta’limni mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi uchun strategik ahamiyatga ega ekanligini e’tiborga olib, Xitoy hukumati ta’lim sohasida “Ta’limni rivojlantirish – modernizatsiyalashuv va kelajakni belgilab beruvchi omil” mazmunidagi yangi yo‘nalish bo‘yicha islohotlarni amalga oshirmoqda” 6 . Mazkur davlat ta’lim tizimi tarkibiga universitet, kollej , kasbiy oliy maktablar i biriktirilgan. Ta’lim nazorati ham qat’iy tartib bilan belgilangan ya’ni universitet va kollejlar ta’lim vazirligi nazoratida bo‘lsa, mahalliy munitsipalitetlar tomonidan boshqariladigan oliy ta’lim muassasalari ham faoliyat yuritadi. Mamlakatning oliy ta’lim muassasalari oliy ta’limning uch bosqichini ta’minlaydi: 1 - bosqich – 4–5 yil davom etuvchi bakalavr darajasini beruvchi ta’lim. 2- bosqich – 2–3 yil davom etuvchi, magistr darajasini berish bilan yakunlanadi. 3- bosqich – 3 yil ta’lim olishni nazarda tutadi va doktor darajasini (PhD) berish bilan yakunlanadi. Ushbu unvonni olish o‘quv kursining asosiy fanlaridan imtihonlar topshirish va mustaqil ravishda ilmiy tadqiqot ishini amalga oshirishni nazarda tutadi. Olimlarning fikricha “Kadrlar salohiyatini innovatsion rivojlantirish borasidagi yapon tajribasi diqqatga sazovor. Yaponiyaning mehnat unumdorligi borasida dunyoda eng yuqori ko‘rsatkichlardan biriga erishishi, 6 Otaxonov A., Xitoy Xalq Respublikasida oliy ta’lim tizimini rivojlantirish istiqbollari. Zamonaviy ta’lim. 2014. №7 9 b. 10 innovatsion mahsulotlar sifatining yuqoriligi, yuqori texnologiyali mahsulotlar ishlab chiqarish bo‘yicha dunyoda yetakchilik qilishi, mamlakat yalpi ichki mahsulotining hajmi bo‘yicha dunyoda uchinchi o‘rinni egallashi buning natijasi hisoblanadi”. 7 Yapon korporatsiyalarida kadrlar salohiyatini innovatsion rivojlantirish yo‘nalishlarini uch guruh bilan ifodalash mumkin (1. 2 -jadval). 1. 2 -jadval Yapon korporatsiyalarida kadrlar salohiyatini innovatsion rivojlantirish yo‘nalishlari Kasbiy rivojlanish imkoniyatlari Kasbiy rivojlanishning mohiyati Kasbiy rivojlanishning ijtimoiy-siyosiy jihatlari Davlat tomonidan boshqaruvning mohiyati, xalqaro va ichki munosabatlardagi manfaatdorlik xususiyatlari bilan belgilanadi. Kasbiy rivojlanishning tarkibiy- funksional jihatlari Boshqaruv tizimi tuzilishi, vazifalari va maqsadi, real faoliyat jarayonida faoliyat yuritish tartibi bilan belgilanadi. Rahbarning boshqaruv faoliyatini takomillashtirish Yapon korporatsiyalarida kasbiy rivojlanishning normativ hujjatlar va uslubiy tavsiyalarda innovatsion ji-atlarini ifodalaydi va boshqaruvning me’yoriy-huquqiy asoslari, boshqaruv faoliyatining motivatsiyalash va rag‘batlantirishning щziga xos xususiyatlarini belgilaydi. “Kadrlar salohiyatini innovatsion rivojlantirish doirasida inson resurslarini boshqarish har qanday ijtimoiy-iqtisodiy tizimga xos bo‘lgan eng asosiy funksiyalardan hisoblanadi. Masalan, Yaponiyada kadrlar salohiyatini innovason rivojlantirish sharoitlarini shakllantirish uchun zarur bo‘lgan rahbarning quyidagi o‘n ikki qoidasi juda ommalashgan 8 : 1. Rahbar haydovchi bo‘lmasligi lozim. Haydovchi oldiga solib 7 Votyakova I. V. Innovatsionnoe razvitie kadrovogo potensiala organizatsii v usloviyax restrukturizatsii // J. Ekonomika stroitelstva. – 2011. - № 2 (8). – S.23 8 Akbarov A.M.Shakirova N.A. Kadrlar salohiyatini innovatsion rivojlantirish modeli (Yaponiya tajribasi misolida) “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 2, mart-aprel, 2019 yil 1 2/2019 (№ 00040) www.iqtisodiyot.uz . 7 B. 11 haydaydi, rahbar esa o‘z ortidan ergashtiradi. Haydovchi o‘z hokimligiga, rahbar esa unga ergashuvchilar yordami va ko‘magiga tayanadi. Haydovchi qo‘l ostidagi xodimlarni mish-mishlar, taxminlar, farazlar va fikr-mulohazalar olamida yashashga majbur qiladi. Rahbar vaziyat bilan tanishtiradi, turli muammolarni hal etishga jalb qiladi. 2. Rahbar o‘z ishiga ishonishi, jasur, sobitqadam, dadil bo‘lishi va bu xislatlarni qo‘l ostidagi xodimlarga ko‘rsata olishi lozim. To‘g‘ri va dadil qadam tashlash, boshni tik tutish o‘ziga ishonch hissini shakllantirishga yordam beradi. 3. Rahbar boshqarish haqidagi fanni bilishi lozim. 4. U qo‘l ostidagi xodimlar vaqtini qadrlashga o‘rganishi lozim. 5. Rahbar jiddiy va talabchan bo‘lishi lozim. Lekin jiddiylik va talabchanlik hech qachon qo‘pollik, injiqlik va tirnoq ostidan kir izlashga aylanib ketmasligi lozim. 6. Tanqid qila olish va tanqidni qabul qilish. 7. Jazolay olish va kechira olish. Bunda birinchi hayfsan yolg‘iz holda e’lon qilinishi lozim. 8. Rahbar xushmuomala va ochiq ko‘ngil bo‘lishi lozim. Hozirgi davrda Yaponiya ilmiy tadqiqotlarga ketgan sarmoya miqdori bo‘yicha dunyoda 2-o‘rinda turadi. Yaponiya ta’limining shakllanishi 1867-1868 yillarda boshlangan. Yaponiya o‘z oldiga 2 vazifani: 1-boyish, 2-g‘arb texnologiyalarini Yaponiya ishlab chiqarishiga kiritish masalasini qo‘ydi va bu ishni amalga oshirish uchun birinchi galda ta’lim tizimini tubdan o‘zgartirish kerakligini angladi. Maktabgacha ta’limga Yaponiyada katta e’tibor beriladi, Yaponiya bog‘chalarida bolalarni 8 kishilik kichik guruhlar-“xan”larga bo‘ladi. Bu bolalarga bog‘chada “o‘z ish o‘rni” ajratiladi, ular o‘z xanlariga nom tanlaydilar. Shu tariqa eng kichik yoshdan jamoada ishlashni o‘rgatadilar. Bu guruhdagi har bir o‘quvchi guruhda o‘z o‘rniga ega bo‘lishi lozim. Bunday xanlar keyingi ta’lim bosqichida ham qo‘llaniladi. 12 O‘rta maktabda xanlar doimiy emas, ular yangi sharoitlarga tezroq ko‘nikish uchun 3 har 5 oyda o‘zgartirib turiladi. Yaponiya bog‘chalariga 3-5 yoshdagi bolalar qabul qilinadi. Bolalar bog‘chalarining maqsadi bolalarning aqliy va jismoniy qobiliyatlarini rivojlantirish, mustaqillik va ichki tartib ko‘nikmalarini tarbiyalash, jamiyat hodisalariga to‘g‘ri munosabatda bo‘la olishni o‘rgatishdan iborat. Maktablar quyidagicha bo‘lingan: 1. Boshlang‘ich maktab 6 yil. 2. O‘rta maktab 3 yil. 3. Yuqori maktab 3 yil. 4. Boshlang‘ich maktab ta’limning ilk 6 yilini qamrab oladi va uning asosiy qismi hisoblanadi. Kichik o‘rta maktab 3 ta sinf 7,8,9-sinflarni o‘z ichiga oladi va majburiy ta’limning oxirgi bosqichi bo‘lib hisoblanadi. O‘quvchilar yoshi 12 yoshdan 15 yoshgacha bo‘ladi. Xuddi boshlang‘ich maktabdagiday, o‘rta maktabning asosiy qismi davlat tasarrufida, 5% xususiy. Yuqori (o‘rta) maktab-kotogakko. Yuqori (o‘rta) maktab majburiy emasligiga qaramay, unda 94% o‘quvchilar tahsil oladilar. Yuqori o‘rta maktab soni 55%ni tashkil etadi, shunga qaramay davlat va xususiy katta maktablar pullik. Yuqori maktab dasturlari o‘rta maktab va boshlang‘ich maktab dasturlariga ko‘ra xilma-xil, lekin o‘quvchilarga bilimning u yoki bu sohasiga ixtisoslanishi bo‘yicha imkoniyatlar yaratiladi. Yaponiyada yuqori o‘rta maktablarning kunduzgi (o‘qish -3yil), kechki va sirtqi (o‘qish 4 yil) turlari bor. Kechki va sirtqi maktabni bitirganlik haqidagi guvohnomasi xuddi kunduzgi yuqori maktabnikiday bo‘lsa ham, 95% o‘quvchilar maktabning kunduzgi bo‘limida tahsil olishadi. Yuqori maktablarga qabul qilish kichik maktabni tugatganlik va kirish imtihonlari natijalari bo‘yicha konkursdan o‘tganligi haqidagi hujjat asosida amalga oshiriladi. Yuqori o‘rta maktabda yapon tili, matematika, tabiiyot, jamiyatshunoslik va b. majburiy umumta’lim fanlariga qo‘shimcha holda o‘quvchilar tanlov bo‘yicha fanlarni taklif qiladilar, bu ingliz tili, yoki boshqa chet 13 tillar, shuningdek, texnik va maxsus fanlar bo‘lishi mumkin. Yaponiyada kasb-hunar ta’limi. Yaponiyada yuqori o‘rta maktabda o‘qishni hohlamaganlar 5 yillik “texnik kollej”lar-kasbiy texnika bilim yurtlariga kirishlari mumkin. Lekin bu o‘qishlarga kirish shunchalik oddiy emas, eng yaxshilaridan juda katta konkurs asosida qabul qilinadi, chunki Yaponiyada yuqori malakali ishchilar juda ham zarur. Universitet o‘rniga 2 yillik kollejga kirish mumkin, unda maxsus ta’lim beriladi. Bu kollejlarda yapon qizlarining 90% o‘qiydilar va ayollar kasbini egallaydilar ya’ni: tibbiyot hamshirasi, bolalar bog‘chasi tarbiyachisi, boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi, yuqori malakali uy xonimlari, aktrisa. Oliy ta’lim bakalavr darajasini olish uchun 4 yillik o‘qish belgilangan. Ba’zan ma’lum kasbiy darajani egallash uchun 6 yillik dastur tavsiya qilinadi. 2 tipdagi universitetlar mavjud: milliy universitetlar davlat universitetlari. Yaponiyada kuchli 20talikka kirgan eng zo‘r Osiyo universitetlari: Tokio universiteti, Osako universiteti, Kioto universiteti, Toxoku universiteti, Nagoya universiteti, Tokio texnologiya instituti, Kyusyu universiteti, sukuba universitetlaridir. Universitet tanlashda birinchi mezon-uning nufuzliligida. Bunday nufuzli oliy o‘quv yurtini bitirgan yosh yigit-qizlar darhol ishga olinadi. Yaponiya universitetlarida o‘quv jarayonini tashkil qilishning o‘ziga xos xususiyati shundaki, umumilliy va maxsus fanlar aniq bo‘lib o‘qitiladi. Birinchi ikki yillikda barcha talabalar umumta’lim tayyorgarligini oladilar. Bunda umumilliy fanlar: tarix, falsafa, adabiyot, jamiyatshunoslik, chet tillari o‘tiladi, shuningdek, bo‘lajak kasbi bo‘yicha maxsus kurslarni eshitadilar. Ilk ikki yillikda talabalar tanlagan kasblari mohiyatiga chuqurrok kirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar, o‘qituvchilar esa-talabaning kasblarining to‘g‘ri tanlaganliklariga ishonch hosil qiladilar va ilmiy salohiyatini aniqlashga erishadilar. Oliy ta’limda ta’limning asosiy yo‘nalishlari va mutaxassisliklari bo‘yicha 4 yil o‘qitiladi. Tibbiyot xodimlari, stomatolog va veterinarlar 6 yil o‘qishadi. Asosiy kursni tugatgach, bakalavr darajasi beriladi: gakushi. Ayrim mustasno holatlardan tashqari bitta universitetdan ikkinchisiga o‘tish amalda yo‘q. Lekin ba’zi 14 universitetlar chet ellik talabalarni 2 yoki 3-kursga qabul qiladilar, shunda talabalarni o‘tkazish bo‘yicha maxsus imtihonlar o‘tkaziladi. Oliy o‘quv yurtining tadqiqot ishlariga layoqati bor talabalari o‘qishni magistraturada davom ettiradi. Ko‘plab universitetlar o‘quv jarayonini semestr tizimi bo‘yicha tashkil qiladi. 15 II BOB. O‘ZBEKISTONDA TA’LIM TIZIMINI RIVOJLANTIRISHNING ZAMONAVIY TENDENSIYALARI 2.1. O‘zbekistonda ta’lim tizimini rivojlantirishda ta’sir etuvchi omillar O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoev ta’kidlaganidek: “Yoshlarimizga munosib ta’lim berish, ularning ilm-fanga bo‘lgan intilishlarini ro‘yobga chiqarishimiz kerak. Shu maqsadda, maktabgacha ta’lim tizimini rivojlantirishimiz, o‘rta va oliy o‘quv yurtlarining moddiy-texnik bazasini, ilmiy va o‘quv jarayonlari sifatini tubdan yaxshilashimiz kerak”. 9 Iqtisodiyotni innovatsion talablar asosida taraqqiy ettirishda aholining bilimlilik darajasini oshirish, ishlab chiqarishning intellektual salohiyati, chet el investitsiyalari ko‘lamini kengaytirish, tadbirkorlik, kichik va xususiy biznesni rivojlantirish, o‘z navbatida, yangi iqtisodiy yo‘nalishdagi kasb-hunar va mutaxassisliklar bo‘yicha kadrlar, shu jumladan, ta’lim tizimida kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish bugungi kunning dolzarb vazifalari hisoblanadi. Ta’limni boshqarishning bevosita tizimliligi, yaxlitligi ta’lim sifatining nazariy-amaliy uslublarining rivojlantirish bilan bog‘liq. Mazkur xususiyatlar O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida oliy ta’lim muassasalarini tizimli rivojlantirish va boshqaruv faoliyatini yanada takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi. Bu borada zamonaviy ta’lim texnologiyalarini va sifatli ta’lim berishni, ta’lim tizimidagi tashkiliy tuzilmalarni takomillashtirish, ijtimoiy-iqtisodiy mexanizmlarni takomillashtirish orqali yangi ta’lim tizimining sifat darajasini oshirishga erishiladi (1-rasm). 9 1 Mirziyoev Sh.M. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti matbuot xizmati davlat rahbarining 2019 yil uchun mo‘ljallangan eng muhim ustuvor vazifalar haqidagi Oliy Majlisga Murojaatnomasi // www.lex.uz, 2019 yil 28 dekabr. 16 1-rasm. Oliyta’lim muassasalarida ta’lim sifati va samaradorligiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillar Mamlakatimizda keyingi bir necha o‘n yilliklarga mo‘ljallangan talab va ehtiyojdan kelib chiqib, oliy ta’lim tizimini rivojlantirishga qaratilgan strategik maqsad va vazifalar belgilangan. Yangi O‘zbekistonnning ta’lim tizimiga quyidagi asosiy xususiyatlar xos: - ta’lim tushunchasining iqtisodiy-ijtimoiy ahamiyati bilim olishga nisbatan o‘zgarib bormoqda va ta’lim xizmatlari sifatining buyurtmachilar talabi asosida ortib borishi; - ta’lim funksiyasini maktab-kasb hunar ta’limi-oliy ta’lim-oliy ta’limdan keyingi ta’limdan tashqari ijtimoiy institutlar ham bajaradi; - raqamlashtirish va masofaviy individual ta’lim shakli ustunlik va imkoniyatlaridan foydalanish bevosita ta’lim tizimiga ta’sir ko‘rsatadi; - sifatli ta’lim insonning butun umri davomida ta’lim olish tizimi sifatida shakllanadi. 10 Oliy ta’lim muassasalari boshqaruv jarayoni samaradorligini erishilgan amaliy natijalarni tahlil qilish asosida baholash, ya’ni quyidagi muammolarni hal etish orqali ularni takomillashtirish lozim bo‘ladi: - muassasadagi boshqaruv jarayoni va amaliy faoliyat natijalari o‘rtasidagi bog‘liqlik jihatlarini aniqlash; 10 ZaynutdinovSh . N ., OchilovA . O . Oliyta ’ limmuassasalariniboshqarishsamaradorliginibaholash // Iqtisodiyotvata ’ lim . – 2010. – 2. – 83-87- b .; 17 Raqobat natijasida OTM boshqaruv tizimining funksional vazifalarini qayta ko‘rib chiqishOTMlarning o‘z-o‘zini moliyalashtirish tizimiga o‘tishiOTM boshqaruv tizimining yangi tamoyillar asosida tashkil etish OTM boshqaruv tizimini rivojlantirish - oliy ta’lim muassasasi tashkiliy tuzilmasidagi kafedralar misolida faoliyat natijalariga ko‘ra boshqaruv jarayoni samaradorligini baholashni amalga oshirish, bunda boshqaruv jarayoni bilan bog‘liq mezonlarni ajratish; - kafedralar faoliyatini natijalari asosida boshqaruv samaradorligini baholashda ko‘p mezonli kompleks baholash usullarini qo‘llash va olingan natijalarni tahlil qilish. Ushbu masalalarni hal qilish ularning ilmiy jihatdan asoslash uchun quyidagilar ilgari suriladi: - oliy ta’lim muassasalarida boshqaruv jarayoni samaradorligi erishilgan amaliy natijalarda bevosita aks etadi; - boshqaruv jarayoni bilan bog‘liq mezonlar to‘g‘ri tanlanganda erishilgan amaliy natijalarini tahlil qilish asosida samaradorlikni baholash hamda natija va boshqaruv qarorlarini qabul qilish orasidagi teskari aloqani samarali yo‘lga qo‘yish mumkin; - boshqaruv jarayoni samaradorligini baholash yo‘llari amaliy faoliyat natijalarini baholashning ko‘p mezonli va kompleks baholash usullari qo‘llanganda boshqaruv jarayoni samaradorligini baholash ishonchli natijalarni beradi; - kafedralar, fakultetlar amaliy faoliyat natijalarini tahlil qilish asosida boshqaruv jarayoni samaradorligini baholash ular faoliyatining faollashuviga, samarali boshqaruv qarorlarini qabul qilish, raqobat muhitining kuchayishiga ijobiy ta’sir qiladi. Hozirgi davr har bir mamlakat ijtimoiy rivojlanish tamoyillari zamonaviy kasbiy bilimga ega bo‘lish shart-sharoitlarini yaratishning yangi bosqichiga o‘tishni zarurat etmoqda. Jahon davlatlari aholisi o‘rtasida kambag‘allikni bartaraf etishdan tortib, barqaror iqtisodiy rivojlanishgacha bo‘lgan muammolarni hal etishda bilimlarni shakllantirishda oliy ta’limning o‘rni beqiyosdir. Ta’lim – inson omilini faollashtirish va inson taraqqiyotini rivojlantirish bilan bog‘liq masala. Lekin bunda tengsizlik mavjud bo‘lib, barcha ham birday 18 ta’lim olish imkoniyatiga ega bo‘lavermaydi. Bundagi asosiy harakat mavjud tengsizlikni bartaraf etishga qaratilishi zarur. 11 Boshqaruv tizimining tashqi samaradorligi jamiyat, davlat va ish beruvchilarning maqsadiga erishuvni nazarda tutadi. Boshqaruv jarayoni samaradorligini baholash qarorlar qabul qilishning asosiy mezoni hisoblanadi. Shu tufayli iqtisodiyot va boshqaruvda samaradorlik tushunchasiga katta e’tibor qaratiladi. Umuman ta’lim tizimida boshqaruv jarayonida yuqori natijalarga erishish uchun kuzatish, suhbat, modellashtirish, tahlil, sintez, ekspert baholash, ierarxik tahlil usullaridan foydalaniladi. Tavsiya qilingan ta’lim muassasalari boshqaruv jarayoni samaradorligini baholashda ko‘p mezonli tahlil usulini qo‘llash oliy ta’lim muassasalari, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari boshqaruvini yangicha usullar bilan boyitadi. Ta’lim muassasalari boshqaruvi samaradorligini baholashda ierarxiyalar tahlili usuli asosidagi yondashuv maqsadga muvofiq qarorlar qabul qilishda muhim vosita sifatida namoyon bo‘ladi va boshqaruv jarayonining takomillashuviga olib keladi. Bu uning ham nazariy, ham amaliy ahamiyatga ega ekanligini ifodalaydi. Ta’lim muassasasidagi boshqaruv jarayoni samaradorligiga ta’sir etuvchi omillarga to‘xtalib o‘tamiz. Boshqaruv jarayoni samaradorligi juda ko‘p omillarga bog‘liq. Biz ularni shartli ravishda ichki va tashqi omillarga ajratamiz. O‘z-o‘zidan ma’lumki, ichki omillar faqatgina ta’lim muassasasining ichki shart-sharoitlari bilan bog‘liq. Ularga xodimlar va professor-o‘qituvchilarning malakasi, muassasaning moddiy ta’minlanganligi, tashkilot madaniyati kabilar kiradi. Ta’lim muassasasi boshqaruv samaradorligiga tashqi omillar ham ta’sir qilishi mumkin. Ushbu omillarga muassasaning joylashgan o‘rni, mahalliy boshqaruv organlarining siyosati, ijtimoiy muhit va boshqalar kiradi. Muassasaga ko‘rsatadigan ta’siriga ko‘ra ijobiy va salbiy omillarni ajratish mumkin. Ijobiy omillar o‘quv muassasining boshqaruv samaradorligining ortishiga 11 Madaliev A. Boshqaruv tizimida inson omilini faollashtirishva inson taraqqiyoti indeksini baholash mexanizmlarini takomillashtirish. I.f.d.dissertatsiyaT. 2021 187 b. 19 xizmat qilsa, salbiy omillar samaradorlikning ijobiy o‘zgarishiga to‘sqinlik qiladi. Shunday omillar borki, ular istalgan ta’lim muassasining boshqaruv samaradorligiga bir xilda ta’sir qiladi. Bunday universal omillar qatorida quyidagilarni sanab o‘tish mumkin: - quyilgan maqsadlarning sifati; - maqsadlarni real amalga oshirish imkoniyati, ya’ni, ularning qo‘yilgan maqsadga erishish vositalari bilan muvofiq kelishi; - joriy holatni to‘g‘ri baholash; - muassasa rahbari va xodimlarini qo‘yilgan maqsadlar yo‘lida motivatsiyalash; - o‘quv muassasasi rahbarining salohiyati va shaxsiy sifatlari; - qo‘yilgan maqsadlarga erishish uchun ajratilgan resurslarning miqdori va sifati; - boshqaruv qarorlarini qabul qilishda davlat va jamiyat hamda kollegial boshqaruv organlarining ishtiroki. 12 Shuningdek, ta’lim muassasalari boshqaruv tizimida boshqaruv jarayoni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilishi, uning samaradorligi tushunchalarini aniq ajratilishi, uning mazmuni va mohiyati ochib berilishi, ta’lim muassasalarida ierarxiyalar ta hlili usuli asosidagi kafedralar reytingi modeli ishlab chi qilishi, uning boshqaruv jarayoni samaradorligini baholash usullariga asoslanishi ta’lim muassasasi boshqaruv samaradorligini baholashda yuqori natijalarga erishishda ta’sir etuvchi omillar hisoblanadi. Ta’lim tizimini rivojlantirishni davlat tomonidan boshqarish va tartibga solishda bizningcha, quyidagi bosqichlarga e’tibor qaratish lozim: 1-bosqich. Oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida belgilangan strategik maqsad va vazifalardan kelib chiqqan holda oliy ta’lim muassasasi missiyasi va uzoq muddatli maqsadlarni belgilab olish, ya’ni bunda, 12 ZaynutdinovSh . N ., OchilovA . O . Oliyta ’ limmuassasalariniboshqarishsamaradorliginibaholash // Iqtisodiyotvata ’ lim . – 2010. – 2. – 83-87- b .; 20 mehnat bozori talablari doirasida yuqori malakali kadrlarni tayyorlash sifatini oshirish, ilmiy tadqiqotlarning istiqbolli yo‘nalishlarini aniqlash va ilmiy natijalarni tijoratlashtirish mexanizmlarini ishlab chiqishga e’tibor qaratilishi lozim. 2-bosqich. Belgilangan missiya va uzoq muddatli maqsadlarni amalga oshirish imkoniyatini yaratuvchi faoliyatni tashkil etish modelini tanlash. Bunda, oliy ta’lim muassasasining tarixiy an’analari, uning ixtiyoridagi moddiy va nomoddiy resurslarni ob’ektiv baholanishi muhim ahamiyat kasb etadi. 3-bosqich. Belgilangan missiya va uzoq muddatli maqsadlarni qo‘shimcha moliyaviy qo‘yilmalar, tashkiliy o‘zgarishlarni talab etmagan holda amalga oshirish imkoniyatini beruvchi boshqaruv tuzilmasi tashkil qilinadi. 4-bosqich. Oliy ta’lim muassasasi boshqaruv tizimining samarali faoliyatini tashkil etish uchun gorizontal, vertikal hamda teskari aloqa mexanizmlarini tartibga soluvchi me’yoriy-huquqiy hujjatlar majmuasi ishlab chiqiladi. 2.2. O‘zbekistonda ta’lim tizimini rivojlantirishning zamonaviy tendensiyalari Hozirgi zamonda rivojlanish tendensiyalarini tushunish, ta’lim tizimini harakatlantiruvchi kuchlarni va omillarni tushunib yetish uchun ba’zi bir umumiy sharoitlarni va qonuniyatlarni o‘rganib chiqish kerak. Bunday qonuniyatlarga quyidagilarni kiritish mumkin: - ilm talab ishlab chiqarish tarmoqlarining tobora rivojlanib, kengayib boryotganligi. Bunday tarmoqlar uchun xodimlarning 50 foiz va undan ortiq qismini oliy yoki o‘rta-maxsus maxlumotli kishilar tashkil etishi zarur. Bu o‘z navbatida oliy ta’lim rivojlanishini talab qiladi. - ilmiy va texnik ma’lumotlarning intensiv o‘sishi, bu o‘z navbatida bunday ma’lumotlarning o‘rtacha har 7-10 yilda 2 karra ortishiga olib keladi. Bu soha mutaxassislari uzuluksiz ta’lim tizimiga qo‘shilgan holda o‘z-o‘zini takomillashtirib, malakasini oshirib borishni taqoza etadi. - texnikaning tez-tez almashinib turishi, ishlab chiqarish quvvatlarining har 21 8-10 yilda ma’nan eskirishiga olib kelmoqda, bu o‘z navbatida mutaxassislardan yaxshi fundamental tayyorgarlikni hamda tor mutaxassisliklarga xos bo‘lgan tarzda yangi texnologiyalarni tezda samarali o‘zlashtirib olishni ko‘nikmalarini talab qiladi. - yurli yo‘nalishlardagi fanlar (biofizika, molekular genetika, nanoximiya va h.k.) tutashligini olib boriluvchi ilmiy tadqiqotlarning birinchi darajaga chiqib olishi. Bunday yo‘nalishalarda yutuqqa faqat keng qamrovli va fundamental bilimlarga ega bo‘lgan holda jamoa bilan ishlash qobiliyati ila erishish mumkin. - o‘ta kuchli ilmiy qobiliyatli tashqi muhitning mavjudligi nafaqat insonning jismoniy mehnatini, balkim hatto uning aqliy faoliyatini ham avtomatlashtirishga olib kelmoqda. Natijada ijodiy, algoritmlanmaydigan faoliyat turlarining qadri oshdi hamda shu faoliyatni amalga oshira oladigan mutaxassislarga talab otmoqda. - ilmiy va shunga o‘xshash qiyin yo‘nalishlardagi faoliyatga ko‘plab kishilarning jalb qilinishing ortib borishi ayrim tadqiqotchilar tomonidan olimlarning o‘rtacha evristik salohiyatining pasayishiga sabab bo‘lishi sifatida ko‘rsatilmoqda. Bunday pasayishni kompensatsiyalash uchun mutaxassislarni ilmiy va amaliy faoliyat metodologiyalari bilan qurollanirishni talab qiladi. - sanoat va qishloq xo‘jaligida mehnat unumdorligining ortib borishi moddiy ishlab chiqarishdagi insonlar sonini qisqartiradi hamda aholining ko‘proq madaniy, ma’rifiy va boshqa xizmat ko‘rsatuvchi sohalarda bandligi miqdorini ortishiga olib keladi. Bu o‘z navbatida an’anaviy mutaxassisliklar o‘rniga yangi zamonaviy sohalar, ayniqsa postindustrializm sohasi mutaxassislariga talabni oshiradi. - aholining daromadlari ortib turmush tarzi yaxshilanib borishi oliy ta’liga talabning ortishiga sabab bo‘luvchi omillardan sanaladi. Vaqtning bunday talablarigi rivojlangan davlatlarning oliy ta’lim tizimi qanday javob qildi hamda shu orqali rivojlanib bordi. Shiddat bilan o‘zgarib borayotgan, ko‘p rejali jarayonlarda mutaxassislar jahon oliy ta’lim tizimining rivojlanishida quyidagi tendensiyalarni ajratib ko‘rsatmoqdalar. 13 1.Oliy ta’limning demokratlashuvi . Bu tendensiya oliy ta’limning umumiy 13 ZaynutdinovSh . N ., OchilovA . O . Oliyta ’ limmuassasalariniboshqarishsamaradorliginibaholash // Iqtisodiyotvata ’ lim . – 2010. – 2. – 83-87- b .; 22 ochiqligi, ta’lim olish shakli, turi, muhiti va mutaxassisliklarni tanlashning erkinligi, ta’lim jarayonlarinin boshqarishda avtoritarizm va ma’muriybuyruqbozlik usullaridan kechilayotgani kabi xususiyatlarni namoyon bo‘layotganligi bilan xarakterlanadi. 2.Fan-ta’lim-ishlab chiqarish integratsiyasi va uning oqibatida ilmiy- o‘quv-ishlab chiqarish komplekslarining yaratilayotganligi. Mazkur integratsiyada markaziy o‘rinda, asosiy kuch sifatida ta’lim tizimi turibdi, uning bosh bo‘g‘ini esa universitetlardir. Universitetlar atrofida bu tizimda tayanch kollejlar, ixtisoslashgan maktablar, oliy ta’limdan keyingi ta’lim muassasalari birlashgan. Ilmiy tadqiqot markazlari ilmiy o‘sishga asos sifatida, kompleks ishlanmalar, fanlararo ishlanmalar bilan ham o‘qituvchilar ishtiroki ham talabalar ishtirokini ta’minlashni nazarda tutuvchi majmualar sifatidaishtirok etmoqda. Ishlab chiqarish sektori o‘zlaridagi vaziyatdan shakllangan muammolarni oliy ta’lim va ilmiy tadqiqot muassasalariga yetkazish bilan ham o‘zlaridagi konstruktorlik bo‘limlari orqali ham yechishga ishtirok etib jarayonda qatnashishmoqda. 3.Oliy ta’limning fundamentallashuvi . Mutaxassisliklar doirasida umumiy va keng profilli, majburiy fanlar, yo‘nalishlarni qisqartirish evaziga, mutaxassislik fanlari, fundamental, ixtiyoriy fanlarni ko‘paytirish. Fundamentallashuvning o‘ta chuqurlashuvi ham ko‘pincha ta’limga bo‘lgan qiziqishning so‘nishiga olib keladi, tor ixtisoslik doirasida shakllanishni nazarda tutadi. 4.Ta’limning individuallashuvi. Bunda talabaning ta’lim olishi va mehnati individuallashuvi kuzatilmoqda. O‘qish shakllari va muddatlarini, usullarini tanlashda talabaning individual yondoshuvlari, uning tahsil olishdagi rejalari individual tuzilishi, tahsil olishda talabaning individal psixofiziologik xusususiyatlarining inobatga olib kurslarning tashkil qilinishi kabilarni ko‘rsatish mumkin. Bu o‘z navbatida fakultati va elektiv kurslarni tashkil etish, kuproq mustaqil shug‘ullanish soatlari hisobidan shakllantirilmoqda. Bu o‘z navbatida auditoriya soatlarini kamaytirib, mustaqil ta’lim soatlarini oshirishga olib kelmoqda. 23 5.Ta’limning insonparvarlashuvi. Bunda tabiiy, texnik sohalardagi yo‘nalishlardan ko‘ra ijtimoiy, gumanitar, iqtisodiy yo‘nalishlardagi fanlarni tarmoqlari kengaymoqda. Bundaylarning ulushi eng yetakchi oliy ta’lim muassasalarda hozirda 30-40 foizga yetadi. Talabaning madaniy dunyoqarashini kengaytirish, ijtimoiy munosabatlarni rivojlantirishni treninglar orqali kuchaytirish, turli diskussiyalar, rolli o‘yinlar va boshqalar orqali ijtimoiy, madaniy munosabatlarni yaxshilashga yo‘naltirish. Ta’limning insonparvarlashuvi o‘qituvchining va talabaning shaxs sifatida o‘z-o‘zini namoyon qilishga qulay imkoniyatlarni yaratadi, insonlar bilan muloqot qilishda insoniylik xususiyatlarini oshiradi, boshqalar fikrini hurmat qilish, jamiyat oldida mas’uliyatni oshirish bo‘yicha malakasini rivojlantiradi. 6. Oliy ta’limning kompyuterlashuvi. Ayrim yetakchi oliy ta’lim muassasalarda personal kompyuterlar soni talabalar sonidan oshib ketgan. Bunday ta’lim muassasalarida butun jarayonlar avtomatlashtirilgan. Ulardan avtomatlashgan ta’lim resurslari sifatida ham axborot manbasi sifatida ham, texnik vositalar sifatida ham foydalaniladi. Ta’limni kompyuterlashtirilishi kasbiy faoliyatning xususiyatlarini o‘zgartiradi. Bunda yangi kasbiy ko‘nikmalar shakllanib boradi. 7.Oliy ta’limning ommaviylashuvi . Buni eng asosiy ikkita yo‘nalishda yaqqol kuzatish mumkin, birinchisi, oliy ta’limga sarflanayotgan moliyaviy resusrlarning oshib borayotganidan ko‘rsak, ikkinchisi, talabalar sonining ortib borishida ko‘rishmiz mumkin. 2009-yilda butun dunyo bo‘yicha 153 million talaba bo‘lgan bo‘lsa, 2016-yilda bu raqam 516,7 million kishini tashkil qildi. 2016-yilda oliy ta’lim jahon yalpi mahsulotida 1198,3 milliard AQSH dollariga teng miqdorni tashkil qildi. 14 Bu miqdor 2015-yilga nisbatan 1 foiz ortganini ko‘rish mumkin. YUN Е SKOning Ta’limni rejalashtirsh Xalqaro instituti tayyorlagan “Har kimni oliy ta’lim bilan ta’minlashning olti usuli” yangi dokladi oliy ta’limni yanada ommaviy va moliyaviy jihatdan hammabop bo‘lishiga olib kelishini nazarda 14 Аleks Muur. Tа’lim berish vа tа’lim оlish: pedаgоgikа, tа’lim dаsturi vа tаrbiyа. - Rutledj. Ikkinсhi nаshr. 2012. 202-bet. 24 tutadi. Bu dokladda talabalarning oylik o‘qish summasi ularning oyltk daromadining 15 foizidan oshirmaslikni belgilab qo‘yishgan. O‘zbekistonda ham oliy ta’limning qamrovi so‘nggi 3 yilda avvalgi 9 foizdan hozirda 12 foizga yetganini ko‘ramiz. Bu raqam 2020- yilda 20 foiz, 2025-yilda 35 foiz, 2030-yilda 70 foizdan ortiqni tashkil etishi rejalashtirilgan. 8.Oliy ta’lim muassasalarning mustaqilligining ortishi. Rivojlangan mamlakatlarda oliy ta’lim muassasalarning mustaqilligi so‘nggi yillarda ortib bormoqda. Ular akademik, moliyaviy, siyosiy jihatdan mustaqilligini oshirib borishmoqda. Yevropa davlatlarida oliy ta’lim muassasalari avtonomlashuvi kuchayib bormoqda. Ular ma’muriy va moliyaviy o‘z o‘zini boshqarish, rahbarlarni o‘zlari saylash kabi yo‘nalishlarda mustaqil hisoblanishadi. Respublikamizda ham yangi O‘zbekiston sharoitida oliy ta’lim muassaslarining mustaqilligi oshirib borish rejalashtirilgan. 2020-yildan dastlab 10 ta OTM moliyaviy jihatdan mustaqil bo‘lib o‘z resurslarini mustaqil idora qilishadi. 9.Professional o‘qituvchiga talab ortishi. Jahon ta’lim va ilmiy sohasidagi qo‘nggi yillar rivoji oliy ta’lim muassasalarda nafaqat o‘qituvchini, balki o‘z kasbining professional darajadagi ustasi, mukammal soha vakilini talab qilmoqda. O‘qituvchi ham ilmiy xodim, ham tadbirkor bo‘lib ishlashi talab etilmoqda. Shuningdek, pedagogika va psixologiyaning o‘rni ortib bormoqda, bunga sabab ta’lim jarayonlarining o‘zgarishlaridagi xususiyatlar. Bundan tashqari professoro‘qituvchilar mahalliy ijtimoiy muhitda ziyoli qatlam sifatida ijtimoiy faolligi ortishi ham tendensiya bo‘lib bormoqda. 10. Oliy ta’lim tizimi faoliyatining jamoatchilik tomonidan doimiy baholanishi . Oliy ta’lim tizimi faoliyati raqobat jihatidan rivojlanib borar ekan, ular atrofdagilar tomonidan muntazam baholanib borishadi. Hozirda jahon oliy ta’lim muassasalari xalqaro agentiliklar tomonidan turli ko‘rsatkichlar asosida reyting baholanib bormoqda. Bundan tashqari oliy ta’lim muassasalar jamoatchilikning boshqa institutlari tomonidan ham doimiy baholab, kuzatib boriladi. 11. Oliy ta’lim muassasalarnig xalqarolashuvi. Dunyoning yetakchi oliy 25 ta’lim muassasalari talabalarni o‘zlariga jalb qilish bo‘yicha turli yo‘nalishlarda ishlarni olib borishadi. Bu bilan ular o‘zlarinng asosiy faoliyatiga resurs yig‘ishi bilan birga, dunyoning eng sara aqllarini yig‘ib olishga harakat qiladi. Xorijda ta’lim olishning ortib borishi munosabati bilan mobil talabalarning ham soni ortib bormoqda. 2000- yilda xorijda tahsil olgan talabalarning soni 2 million bo‘lgan bo‘lsa, 2012-yilda ular 4 million, 2018-yilda esa 7 millionni tashkil etdi. Bu raqamlar dunyo talabalari sonining o‘rtacha 2-3 foizini tashkil etmoqda. 15 Markaziy Osiyda ham yoshlar sonining ko‘pligi bois talabalarning mobilligi yuqori darajada kuzatilayotgan mintaqalar qatoriga kiradi. Markaziy Osiyoda mobil talabalar soni jahon o‘rtacha ko‘rsatkichlaridan 2 karra yuqori bo‘lib, jami talabalarning 7,5-8 foizini tashkil etadi (2003-yilda 67,3 ming talaba, 2018-yilda 200 mingdan ortiq talaba). Xalqaro talabalrning eng katta qabul qiluvchi davlatlar: AQSH-jami xalqaro talabalarning 18%ini, Buyuk Britaniya-11%. Fransiya-7%, Avstrali-6%, Germaniya-5% (2012 yil ma’lumotlari). 2015-2020-yillar orasida xalqaro talabalar uchun yangi yo‘nalishlar Sharqiy Osiyo va Tinch okeani mintaqasi, Janubiy-Sharqiy Osiyo mamlakatlari – Malayziya, Xitoy, Koreya, Singapur, Yangi Zelandiya kabi mamlakatlar jozibadorligi ortib bormoqda. 12. Oliy ta’limning globallashuvi . Jahon iqtisodiyoti globallashuv jarayonini amalga oshirayotgan ekan, o‘z o‘rnida oliy ta’lim tizimi ham obyektiv zarurat tufayli globallashuv jarayonlarida ishtirok etmoqda. Yuqorida sanab o‘tilgan tendensiyalar tufali oliy ta’lim tizimi globallashuvni boshdan kechirmoqda. Bu obyektiv jarayondir. Chunki kuchli, raqobatbardosh, mobil va ilg‘or bo‘lish uchun soha vakillari bilan hamkorlikni kuchaytirish talab etiladi. United Nations Development Programme: Education Index 2019 indeksida 2019-yil yakunlari bo‘yicha O‘zbekiston ta’lim darajasi bo‘yicha 188 davlat ichida 0,718 ko‘rsatkich bilan 73 o‘rinni egalladi. Bu reytingda 1-Germaniya (0,946), 2-Avstraliya (0,923), 3-Yangi Zelandiya (0,923) yetakchi o‘rinlarni olishdi. O‘zbekiston bu borada Malayziya (0,713), Turkiya (0,712), Xitoy (0,649), Indoneziya (0,625) kabi 15 Saito, Y. (2008). Yaponiyada universitet-sanoat kooperativ tadqiqot dasturi: hozirgi holat va muammolar. Asia Paсifiс Journal of Сooperative Eduсation, 9(2), 115-129. 26 davlatlardan oldingi o‘rindaligini ta’kidlash mumkin 16 . Jahonda oliy ta’limni rivojlanishidagi yana bir muhim tendensiyalardan biri ta’lim migratsiyasi oqimlarining ortib borayotganligidir. Ba’zi mamlakatlar talabalarning xalqaro mobilligini o‘zlarining tashqi siyosatidagi muhim yo‘nalishlardan biri sifatida qarashmoqda. Talabalarning xalqaro mobilligi mamlakatlar o‘rtasidagi ham iqtisodiy ham siyosiy hamkorliklarning elementlaridan bo‘lib bormoqda. Ta’lim xizmatlarini ko‘rsatish, birinchi galda qo‘shma dasturlar, til kurslari, kasbiy ta’lim, stajirovkalarni tashkil etish va boshqalar mamlakatlar eksport tushumi manbalarida salmoqli hissaga ega bo‘lib bormoqda. Har yili boshqa mamlakatlarga ta’lim olish uchun boruvchi qo‘shma dasturlarda ishtirok etayotgan hamda stajirovkalarda ishtirok etayotgan talabalar soni 5 millionni tashkil emoqda. Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD)ning statistik ma’lumotlariga ko‘ra xorijiy talabalarning soni oshib borishini uzoq yillik tendensiyalar ko‘rsatib turibdi. So‘nggi 30 yilda xorijiy talabalarning soni 5 barobarga o‘sdi. 1975-yildagi 800 ming nafar talaba soni 2015-yilda 4,7 millionga, hozirda 5 millionga yetganini ko‘rsatmoqda. 2015-yilda xorijda tahsil olayotgan talabalarning yarmisi 5 ta mamlakatda tahsil olishni avzal ko‘rishgan. Dunyoda eng ko‘p xorijiy talabalar quyidagi mamlakatlarda tahsi olishadi: AQSHda – 18 %, Buyuk Britaniyada – 10 %, Avstraliyada – 7 %, Germaniyada – 7 %, Fransiyada – 7 %, Kanadada – 5 %, Rossiyada – 4 %, Ispaniyada – 2% 17 Xorijda tahsil oluvchi talabalar sonining ortishini quyidagi omillar bilan bog‘lashadi: birinchidan, mamlakatlarning davlatlararo olib borayotgan siyosiy va ijtimoiy aloqalarini saqlabqolish hamda rivojlantirishga qaratilgan strategiyalari. Ayniqsa, yagona Yevropa hududini shakllantirishni nazarda tutuvchi Erasmus dasturlari orqali. Ikkinchidan, oliy ta’lim olish istagidagi talabalarning, yoshlar sonining sezilarli o‘sib borishi. Uchinchidan, transport tizimidagi globalizatsiya natijasida narxlarning erkinlashganligi, arzonlashganligi, yoshlar uchun maxsus 16 https://hdr.undp.org/ Education Index 2019. 17 Тулаганов А.А., Явмутов Д.Ш., Жураев А.Т. Соответсвие высшего образования и его гарантия качества в рамках региональных и международных тенденций. Бухоро давлат университети илмий ахборотлари. №4, 2018. – Б. 210-214. 27 tariflarning paydo bo‘layotganligi, loukasterlarda uchish georgafiyalarining kengashi va boshqalar bilan bog‘liq. Xuddi shunday tendensiyalar Markaziy Osiyo mamlakatlari mintaqasida ham kuzatilmoqda. O‘zaro iqtisodiy, savdo-sotiq hamkorlari hisoblanmish mintaqa mamlakatlari oliy ta’lim sohasida ham yaqin hamkorlikda o‘zaro manfaatdordir. Mamlakatlar oliy ta’limni rivojlantirish uchun yetarli sharoitlar yaratishga harakat qilishmoqda, shu bilan birga ular bitiruvchilarning o‘z vaqtida kasbiy, mutaxassisligi bo‘yicha ishga joylashishiga e’tibor qaratishgan. Aholi sonining o‘sishi hamda yangi ish o‘rinlariga talabning ortishi oliy ta’lim tizimi oldida ma’lum bir vazifalarni qo‘ymoqdaki, bu vazifalar iqtisodiy rivojlangan davlatlardagi oliy ta’limni oldidagi vazifalardan farq qiladi. Bugungi kunda respublikadagi ko‘pgina oliy ta’lim muassasalarning rahbarlari oliy ta’limning zamonaviy tendensiyalaridan bexabar yoki bunday jarayonlarga qo‘shilishga tayyor emas. Muallifning o‘zining kuzatuv tadqiqotlariga asosan bu rektorlarda kuzatilayotgan kamchiliklarni quyidagicha ro‘yxatda shakllantirdi. 18 - oliy ta’lim tizimida xalqaro tendensiyalardan to‘la xabardor emasligi; - menejerlik bo‘yicha amaliy ko‘nikmalarning yetishmasligi; - muammoni tahlil qilish va yechish amaliyotining kamligi; - guruh va jamoa bilan ishlashda pedagogik va psixologik yondoshuvning sustligi; - mashg‘ulotlarda va izlanishlarda innovatsiyalarni qo‘llash tajribasining yetishmasligi; - muomala madaniyatining pastligi; - tashkilotchilik va guruhlarni boshqaruvchilik (menejerlik) ko‘nikmasning kamligi; Muallif bunday muammolarning ichida eng asosiy omil sifatida ta’lim muassasasi rahbarining boshqaruv qobiliyatining kamligini ko‘rsatadi. Sababi, har bir rahbar jamoani boshqarar ekan, ushbu jamoaning barcha jabhalardagi 18 Yavmutov D. Yuldosheva M. Oliy ta’limda sifat ta’minoti masalalari. Turizm ta’lim va iqtisodiyot sohalarida strategik islohotlar dolzarbligi. Xalqaro ilmiy amaliy konferensiya maqolalari to‘plami. Buxoro. 2018. – B. 296-298. 28 rivojlanishi, taraqqiy etishi uchun mas’uldir. Biroq, bugungi kunda oliy ta’lim muassasalarida ishlayotgan ko‘pchilik rahbar xodimlar (rektor, prorektor, dekan) o‘z mansablarining lavozim vazifalariga zamonaviy talablardan kelib chiqib javob bera olishmayaptilar. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yildagi “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim sifatini oshirish va ularning mamlakatda amalga oshirilayotgan keng qamrovli islohotlarda faol ishtirokini ta’minlash bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-3775-sonli qarori qabul qilinishi bilan O‘zbekistoda tahsil olishni xoxlovchi xorijiy fuqarolardan konsullik yig‘imlari undirish bekor qilindi, talabalarning o‘zaro kelishuvlarga asosan qo‘shma dasturlarda tahsil olishi hamda ularga O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalari hamda xorijiy ta’lim muassasalari o‘rtasida o‘zaro ikki tomonlama tan olinuvchi diplomlarni berish bo‘yicha maqsadli ishlar boshlandi. Shunga o‘xshash ta’lim islohotlari Markaziy Osiyoning boshqa mamlakatlarida ham olib borilmoqda. Markaziy Osiyo mamlakatlarida oliy ta’limning rivojlanishida hozirda quyidagi hududiy xususiyatlar namoyon bo‘lib bormoqda: - oliy ta’limning xalqarolashuvi; - oliy ta’limda sifat ta’minotining kuchayishi va unga e’tiborning ortishi; - mintaqa ichkarisida ham uning tashqarisida ham talabalar va pedagoglar mobilligining ortishi; - oliy ta’limning ommalashishi, qamrovi kengayishi; - AKT va xalqaro tajribaning keng joriy qilinishi; - ta’lim metodikalaridagi o‘zgarishlar; - bitiruvchilarning ish bilan ta’minlanishidagi yondoshuvlarning o‘zgarishi; - oliy ta’limda yangi ta’lim yo‘nalishilari va mutaxassisliklarining tezkor paydo bo‘lishi; - ta’lim muassaslari o‘rtasida raqobatning vujudga kelishi; - mintaqaviy miqyosdagi oliy ta’lim muassasalari ilmiy tadqiqot muassasalari tashkil etish uchun harakatning boshlangani; 29 - oliy ta’limda yangi texnologiyalarning qo‘llanilishi; - ta’limning uzviyligi va uzuluksizligini ta’minlash; - faoliyatning intensivlashib borayotganligi; - masofaviy va elektron ta’lim (e-learning)tobora keng joriy qilinib borayotganligi. Oliy ta’limning yuqorida sanab o‘tilgan xalqaro va mintaqaviy tendensiyalari albatta O‘zbekistonda ham o‘z ta’sirini o‘tkazmoqda. Mamlakat oliy ta’lim muassasalari bu tendensiyalardan kelib chiqib, O‘zbekistonda oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojantirish konsepsiyasiga asosan o‘z strategiyalarini ishlab chiqqanlar. 19 19 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil oktyabrdagi PF-5847-son “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’li tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasin tasdiqlash to‘g‘risida”gi farmoni. 30 XULOSA O‘zbekistonda ta’lim tizimida yagona davlat siyosatini yuritishda ta’lim majmuasini davlat tomonidan boshqarish muhim ahamiyatga ega. Ta’lim ustuvorligi yuqori darajada davlat siyosatida ta’lim tizimini boshqarishning zarur darajasini ta’minlash nuqtai – nazaridan ta’lim tizimini boshqarishda ishtirok etuvchi kadrlarni tayyorlash tizimining joriy etilishi ta’lim tizimini muntazam rivojlantirib borishni ifodalaydi. Bugungi kunda O‘zbekistonda ta’lim tizimini rivojlanishining zamonaviy zamonaviy masalalari doim dolzarbligicha qoladi chunki har bir tadqiqot ishlarida ushbu masala muhim obekt sifatida quyiladi. Xususan, so‘nggi yillarda ta’lim tizimida turli xil o‘zgarishlar, innovatsiyalar bo‘ldi bu esa albattaki ta’lim sifatini rivojlanishida muhim hisoblanadi. Innоvаtsiоn fаоliyаtni tаshkil qilish bо yiсhа аmаlgа оshirilаyоtgаn qаtоrʻ сhоrа-tаdbirlаr ilm-fаn vа ishlаb сhiqаrishni integrаtsiyаlаshtirishni yаnаdа сhuqurlаshtirish, ilmiy-texnik sаlоxiyаtdаn sаmаrаli fоydаlаnish, mаmlаkаtimiz ilm-fаnining ilg оr yutuqlаri vа istiqbоlli ilmiy texnоlоgiyаlаrni ishlаb сhikаrishgа ʻ tаtbiq etish, pirоvаrdidа О zbekistоndа innоvаtsiоn iqtisоdiyоtni shаkllаntirishgа ʻ xizmаt qilаdi 20 . Ta’limdagi innovatsion jarayonlar - bu ta’lim g‘oyasini aniq innovatsiyaga aylantiradigan protseduralar va vositalarning kombinatsiyasi. Jarayonning asosiy elementlari izсhillik, yaxlitlik va yaxlitlik bilan birgalikda innovatsiyalarni yaratish va ulardan foydalanishdir. Shunday qilib, g‘oyalarni amalga oshiradigan va jarayonlarni boshqarish tizimini shakllantiradigan faoliyat shakl jihatdan yangi va mazmunan progressivdir Ta’lim tizimini tubdan yangilash ta’limni boshqarish davlat organlari va ta’lim tizimi ob’ektlari o‘rtasida tegishli kadrlar tayyorlash shartnomalarini rivojlantirish, unda ta’lim sifati va samaradorligi talablarini belgilash va ushbu talablarning bajarilishi ustidan qat’iy nazorat yuritish mexanizmini yuritish talab 20 “ Ta ’ limmuassasalaridaboshqaruvjarayoniva о‘ quvsifatinitakomillashtirishmuammolari ” mavzusidagirespublikailmiy – amaliykonferensiyamateriallarito ' plami (2022- yil 6- dekabr ) 31 qilinadi. Mamlakatimizda ta’lim tizimi xizmatlari sifatiga tegishli bo‘lgan talablar davlat ta’lim standartlarini rivojlantirishni ifodalaydi. Asosiy ta’lim dasturlari mazmunining majburiy minimumi, yuklama hajmi, boshqa talablar belgilanadigan ushbu standartlar ta’lim tizimida olingan ta’lim darajasini va uning sifat darajasini baholash negizi bo‘lib qolmoqda. Ta’lim tizimining modernizatsiyalashda quyidagi ustuvor vazifalar hal qilinadi: - har bir shaxsning to‘laqonli ta’lim olishida boshqalar bilan teng huquqliligi va ta’lim olishning ochiqligini ta’minlash; - uzluksiz ta’lim tizimida yangi sifat ko‘rsatkichlariga erishish; - yangi ta’lim resurslarini jalb qilish va ulardan samarali foydalanish asosida uzluksiz ta’lim tizimida samarali me’yoriy-huquqiy va tashkiliy- iqtisodiy mexanizmlarni shakllantirish. - davlat va jamiyatning qo‘llab-quvvatlashi negizida ta’lim tizimi xodimlarining ijtimoiy maqomi va kasbiy kompetentligini rivojlantirish; - ta’lim tizimining davlat va jamoatchilik boshqaruviga asoslanganlik tamoyiliga muvofiq ta’lim jarayoni ishtirokchilari – talabalar, pedagoglar, ota- onalar va ta’lim muassasalarining rolini oshirish. O‘zbekistonda oliy ta’lim tizimini yaqin kelajakdagi istiqboli bugungi kunda oliy ta’lim tizimida malakali va raqobatbardosh kadrlarni tayyorlash dolzarb ijtimoiy-iqtisodiy masala bo‘lib hisoblanadi. Oliy ta’lim tizimida mutaxassislarni tayyorlash jarayonida o‘quv tarbiya faoliyatini tashkil etishning yangicha yondashuvlarini joriy etish, kadrlar tayyorlash va uzluksiz ta’lim tizimi davlat va nodavlat ta’lim muassasalarining rivojlanish dinamikasi va tarkibiy o‘zgarishlarini davlat tomonidan tartibga solinishi amalga oshirilmoqda. 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Normativ-huquqiy hujjatlar 1. О zbekistоn Respublikаsi Prezidentining “Ilm-fаnni 2030-yilgасhа rivоjlаntirishʻ kоnsepsiyаsini tаsdiqlаsh tо g risidа” PF-6097-sоn fаrmоni 29.10.2020-yil ʻ ʻ 2. O ‘ zbekistonRespublikasiPrezidentining 2019- yil 11- iyuldagi « Oliy vao ‘ rta maxsus ta ’ lim tizimiga boshqaruvning yangi tamoyillarini joriy etish chora - tadbirlar ito ‘ g ‘ risida » gi qarori 3. O‘ zbekiston Respublikasi Prezidenti 06.11.2020 yildagi PF-6108-son “ O‘zbekistonning yangi taraqqiyot davrida ta’lim-tarbiya va ilm-fan sohalarini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” farmoni. Qonunhujjatlarima ’ lumotlarimilliybazasi , 07.11.2020 y ., 06/20/6108/1483- son 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 - yil 28 - yanvar, PF-60-son 2022 — 2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida Farmoni . Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 29.01.2022 y., 06/22/60/0082-son). 5. Mirziyoyev Sh. M. Tanqidiy tahlil, q at’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. Mamlakatimizni 2016- y ilda ijtimoiy- iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017-yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma’ruza, 2017- yil 14 yanvar.Toshkent: «O‘zbekiston», 2017. - 104 b. II. Asosiy va qo‘shimcha adabiyotlar 1. Аleks Muur. Tа’lim berish vа tа’lim оlish: pedаgоgikа, tа’lim dаsturi vа tаrbiyа. - Rutledj. Ikkinсhi nаshr. 2012. 202-bet. 2. Zaynutdinov Sh, N. Innovatsion menejment.. - Т .: А kademiya, 2006. - С .267. Зайнутдинов Ш.Н Теория пять «И» нан новая система факторов процветания государства. 3. LAPLAMBERTA с ademi с PublishigRU , 2018. -С. 49; Расулев А.Ф. Алимов Р. Стимулирование инновационной активности в экономике // . 33 4. “Ta’lim muassasalarida boshqaruv jarayoni va о‘quv sifatini takomillashtirish muammolari” mavzusidagi respublika ilmiy – amaliy konferensiya materiallari to‘plami (2022-yil 6-dekabr) 5. Saito, Y. (2008). Yaponiyada universitet-sanoat kooperativ tadqiqot dasturi: hozirgi holat va muammolar. Asia Paсifiс Journal of Сooperative Eduсation, 9(2), 115-129. 6. ZaynutdinovSh . N ., OchilovA . O . Oliyta ’ limmuassasalariniboshqarishsamaradorliginibaholash // Iqtisodiyotvata ’ lim . – 2010. – 2. – 83-87- b .; 7. Рахимов Б.Х., Мажидов И.У. Роль профессионального образования в модернизации страны // Подготовка образованного и интеллектуально развитого поколения – как важнейшее условие устойчивого развития и модернизации страны. Сборник статей международной конференции. – Т., 2012. – С. 41–43.; III. Interrnet saytlari https://lex.uz/dосs/-5607138 ... О‘zbekistоn Respublikаsi Prezidentining Fаrmоni, 21.09.2018 yildаgi PF-5544- sоn https://lex.uz/dосs/ -3913188 https://www.natlib.uz/searсh/media/img 326848648 www.unesсo.org https://www.mext.go.jp/en/poliсy/sсienсe_teсhnology/poliсy/title01/detail01/ sdetail01/1374034.htm World Premier International Researсh Сenter Initiative (WPI) www.stat.uz 34

O’zbekistonda ta’limni rivojlantirishning zamonaviy masalalari

Купить