Информация о документе

Цена 10000UZS
Размер 180.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘zbekistonda xizmatlar sohasining rivojlanganlik darajasi va uning yalpi hududiy mahsulotdagi ulushi tahlili

Купить
Mundarija: KIRISH .......................................................................................................................................................... 2 1. O’zbekistonda xizmatlar sohasining rivojlanganlik darajasi va uning yalpi hududiy mahsulotdagi ulushi tahlili. ............................................................................................................................................ 3 2. O’zbekiston Respublikasida xizmatlar sohasini qo’llab-quvvatlashni takomillashtirish yo’nalishlari . . . 6 3. Bozor xizmatlari ko’rsatish sohasi tarkibi, shakllari ............................................................................ 12 ХULОSА ...................................................................................................................................................... 18 Adabiyotlar ro’yxati: .................................................................................................................................. 19 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta‘kidlaganidek: ―Xizmatlar sohasida faoliyat yuritidshga ixtisoslashgan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik iqtisodiyotning tez o’zgarib turadigan bozor talablariga javob berishini ta‘minlaydigan zamonaviy tuzilmalarini shakllantirishda yangi ish o’rinlarini tashkil qilishda va axoli daromadlarini oshirishda qanchalik o’ta muxim rol o‘ynashini albatta chuqur anglashimiz zarur. Jahon iqtisodiyotidagi o’zgarishlar O’zbekiston iqtisodiyotining boshqa sohalari singari xizmatlar sohasini ham ustuvor darajada rivojlantirishni taqozo etmoqda. Shu sababli mamlakatimizda islohatlarni chuqurlashtirish sharoitida xizmat ko’rsatish sohasini rivojlantirish ustuvor vazifalardan biri hisoblanadi. Xizmat ko’rsatish sohasini mamlakatimiz ichki imkoniyatlaridan kelib chiqib, rivojlantirish mexanizmlarini takomillashtirish dolzarbligicha qolmoqda. Shu bilаn birgа, mаzkur tаrmоqni rivоjlаntirishdаgi jiddiy kаmchiliklаrni tа‘kidlаsh jоiz, хususаn, bаndlikni оshirish vа аhоli dаrоmаdlаrini ko‘pаytirish hаmdа mаhаlliy byudjеtlаrni to‘ldirishning istiqbоlli mаnbаi sifаtidа хizmаt ko‘rsаtish imkоniyаtlаridаn kаm fоydаlаnilmоqdа. Хizmаt ko‘rsаtish sоhаsi, аyniqsа, qishlоq jоylаridа sust rivоjlаnmоqdа, bu еrdа kаttа kаpitаl mаblаg‘ tаlаb qilmаydigаn vа хususiy tаdbirkоrlik uchun jоzibаdоr bo‘lgаn ko‘pginа аn‘аnаviy хizmаt turlаri еtаrli dаrаjаdа rivоjlаnmаyаpti vа qishlоq аhоlisining ulаrdаn fоydаlаnish imkоniyаtlаri pаstligichа qоlmоqdа. Kurs ishining obekti: O’zbekistonda xizmat ko’rsatish soxasi Kurs ishining vazifasi:  O’zbekistonda xizmatlar sohasining rivojlanganlik darajasi va uning yalpi hududiy mahsulotdagi ulushi tahlili.  O’zbekiston Respublikasida xizmatlar sohasini qo’llab-quvvatlashni takomillashtirish yo’nalishlari  Bozor xizmatlari ko’rsatish sohasi tarkibi, shakllari 1. O’zbekistonda xizmatlar sohasining rivojlanganlik darajasi va uning yalpi hududiy mahsulotdagi ulushi tahlili. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika ishlari dasturiga muvofiq, qo‘mita tomonidan har yili Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahri bo‘yicha yalpi hududiy mahsulotni (keyingi o‘rinlarda – YaHM) dastlabki baholash ishlari amalga oshiriladi. YaHM – milliy hisoblar tizimining asosiy ko‘rsatkichi bo‘lib, muayyan davrda mintaqaning iqtisodiy hududida joylashgan rezident – institutsional birliklar ishlab chiqarish faoliyatining yakuniy natijasini ifodalaydi. YaHM ishlab chiqarish usulida, iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha yalpi qo‘shilgan qiymat hajmi va mahsulotlarga sof soliqlar yig‘indisi orqali hisoblanadi. Olib borgan tadqiqotlarimiz asosida respublika hududlarida (viloyatlarda) ishlab chiqarilgan YaHM tarkibida xizmatlar soasining ulushini tahlil qilib chiqdik va bu orqali hududlarning xizmatlar ishlab chiqarish salohiyati hamda viloyatlarda xizmatlarga bo‘lgan talab hajmini aniqlab oldik. Xususan, o‘tgan 2018-yil mobaynida ishlab chiqarilgan YaHM ga nazar tashlaymiz: 1-jadval O’zbekiston hududlarida ishlab chiqarilgan yalpi ichki (hududiy) mahsulot(2018 yil) 1-jadvaldan ko‘rishimiz mumkinki, 2018-yil yakunlari bo‘yicha YaHM ko‘rsatkichlarida Toshkent shahri (108,1 %), Andijon (112,1 %) va Toshkent viloyatlarida (106,4 %) yuqori o‘sish sur‘atlari qayd etilgan. Respublika darajasiga (105,1 %) nisbatan past o‘sish sur`atlari Qashqadaryo (101,0 %), va Sirdaryo (102,1%) viloyatlarida kuzatilgan. Samarqand (99,3 %), Surxondaryo (98,9 %) viloyatlarida esa umuman o‘sish kuzatilmagan. O‘tgan yilda Respublika bo‘yicha YaIM ning shakllanishida Toshkent shahri 13,1 % ulush bilan eng katta hissa qo‘shdi. Toshkent viloyati 9,4 % va Samarqand viloyati 7,7 % ko‘rsatkich bilan keyingi o‘rinlarni egallab turibdi. Respublika YaIM ni shakllantirishda eng kam ulush Sirdaryo (2,0 %) va Jizzax viloyatlariga (2,9 %) hamda Qoraqalpog‘iston Respublikasiga (3,5 %) to‘g‘ri kelmoqda (- rasmga qarang). Zamonaviy O‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish istiqbollari milliy va mahalliy manfaatlarni hisobga olgan holda respublikaning har bir iqtisodiy tuman va viloyatlarining barcha resurslaridan oqilona foydalanishiga bog‘liqdir. Shuni hisobga olgan holda har bir hududning iqtisodiy ko‘rsatkichlarini chuqur tahlil qilib chiqish hamda xulosalar asosida chora-tadbirlar rejasini ishlab chiqish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Davlat statistika qo‘mitasi ma‘lumotlariga qaraydigan bo‘lsak, 2018-yilda hududlar o‘rtasida xizmatlar umumiy hajmida eng katta ulushni Toshkent shahri (32,9 %), Toshkent (7,5 %), Samarqand (6,7 %), Farg'ona (6,2 %) va Andijon (5,4%) viloyatlari egallaydi. Ma‘lumki, respublikamizda xizmatlar asosan 13 ta katta guruhga bo‘linadi, bular: aloqa va axborotlashtirish xizmatlari, moliyaviy xizmatlar, transport xizmatlari, yashash va ovqatlanish xizmatlari, savdo xizmatlari, ko‘chmas mulk bilan bog‘liq xizmatlar, ta‘lim sohasidagi xizmatlar, sog‘liqni saqlash sohasidagi xizmatlar, ijara xizmatlari, kompyuterlar va maishiy tovarlarni ta‘mirlash bo‘yicha xizmatlar, shaxsiy xizmatlar, me‘morchilik, muhandislik izlanishlari, texnik sinovlar va tahlil sohasidagi xizmatlar hamda boshqa xizmatlar. 2. O’zbekiston Respublikasida xizmatlar sohasini qo’llab- quvvatlashni takomillashtirish yo’nalishlari Bugungi kunda xizmat sohalarida tadbirkorlikni rivojlantirish mamlakat iqtisodiyotini yuksaltiribgina qolmmasdan, axoli farovonligini ta‘minlashda ham muxim ahamiyat kasb etishini 1-bobda ko’rib chiqgan edik. Axoli daromadlarining mazmuni va tarkibi bozor munosabatlari sharoitida tubdan o’zgardi. Chunki, oldin daromadi asosan mehnat daromadidan tarkib topgan bo’lsa, endilikda bu manba etarli bo’lmasdan qoldi. Shu tufayli, har bir oila endilikda tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanishini xayotning o’zi taqozo etadi. Bugungi kunda respublikamiz iqtisodiyotida biznes korxonalari xisasini oshirishga ko’plab shart-sharoitlar yaratilmoqda. Ayniqsabu O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Oliy Majlisga murojjatmoasida «xususiy tarmoqning jadal rivojlanishi, uning mamlakat iqtisodiyotidagi ulushini ko’payishini ta‘minlaydi» – deb ta‘kidlaydi. Ushbu yig’ilishda kichik biznes sub‘ektlari uchun keng imkoniyatlar yaratish maksadida, bu sohadagi eng muxim vazifalar quyidagilardan iborat qilib belgilab qo‘yildi: 1. Davlat tuzilmalarining xususiy tadbirkorlik faoliyatiga aralashuvini yanada ko’proq cheklash. 2. Xo’jalik sub‘ektlariga nisbatan qo’llaniladigan jazo choralari tizimini to’liq qayta ko’rib chiqish. Qasddan sodir etilmagan va katta bo’lmagan qoidabuzarliklar uchun jazo choralarini kamaytirish va tadbirkorlar etkazilgan zararni ixtiyoriy ravishda to’liq qoplagan hollarda jazoni qo’llashdan voz kechish kerak. 3. Xususiy tadbirkorlarga zarur resurslarni sotib olish va o’z maxsulotini sotish uchun bozorlarga chiqish imkoniyatlarini kengaytirish bo’yicha boshlangan ishlarni davom ettirish, birja va auktsion savdolari orqali sotilayotgan tovarlar turi va xajmini kengaytirishga qaratilgan qat‘iy chora-tadbirlar ko’rish, markazlashtirilgan taqsimot tizimiga qaytishga bo’lgan har qanday o’rinishlarga barham berish ayniqsa muhim ahamiyatga ega. 4. Xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish, shubhasiz, bu sohaga moliyaviy ko’mak, qo’shimcha soliq imtiyozlari va preferentsiyalar berishni taqozo etadi. Bu yordamni zamonaviy rivojlangan bank tizimi orqali, ishlab chiqarish korxonalariga foiz stavkalari uncha yuqori bo’lmagan kreditlar ajratish yo‘li bilan amalga oshirish mumkin. Mikrokreditlash tizimini kengaytirish, bu ishni Xalqaro moliya korporatsiyasi, Jaxon banki, Osiyo banki kabi xalqaro moliya tashkilotlari yordamida amalga oshirish talab etiladi. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik davlat tomonidan ham qo’llabquvvatlanyapti. Shu maqsadda vazirlik va idoralarga kichik biznes uchun qo’shimcha kafolat va imtiyozlar berish bo’yicha xukumat qarorlari loyixasini tayorlash vazifasi topshiriladi. Bunda quyidagi masalalar ko’zda tutilishi zarurligi ta‘kidlangan: 1. Soliqqa tortish tizimida qo’shimcha imtiyozlar va proferentsiyalar berish, soliq qonunchiligining barqarorligini ta‘minlash, soliqlarni xisoblash va to’lashning oshkora, soddalashtirilgan usullarini ishlab chiqish. 2. Faoliyatning ayrim turlari bilan shug’ullanish uchun ruxsat berish tartiblarini qisqartirish va soddalashtirish, kichik biznesni ariza berish asosida ro’yxatga olish tizimini bosqichma-bosqich joriy etish. 3. Yirik korxonalarning buyurtmalari asosida mayda butlovchi qismlarni ishlab chiqarish bilan shug’ullanadigan yangi korxonalar tashkil etish, xonadonlarda mayda xususiy tsexlar ochishni rag’batlantirish. 4. Kichik korxonalarda ishlaydigan, ayniqsa, qishloq joylarda kasanachilik bilan shug’ullanadigan fuqarolar uchun moddiy-texnik ta‘minot bo’yicha xizmat ko’rsatadigan va ular tomonidan tayorlangan maxsulotlarni sotishga ko’maklashadigan tuzilmalar yaratish. Xizmat sohasida tadbirkorlikning rivojlanishi uchun yana bir muhim tadbirlardan biri, ularga soliq imtiyozlarining berilishi bo’ldi. Xizmat ko‘rsatish va servis soxasini qo’llab-quvvatlashda bozor infratuzilmasi va tadbirkorlik sub‘ektlarini ishonchli huquqiy himoyalash tizimini yaratish, xususan tadbirkorlarni birlashtirib, ular manfaatini himoya qiluvchi jamoat va nodavlat tashkilotlari katta ahamiyatga ega. Bozor infratuzilmasini yaratish, tadbirkorlarni o’qitish, imtiyozlar berish, tadbirkorlik sub‘ektlarini ro’yxatga olishning huquqiy asosini takomillashtirish va ularning faoliyatiga aralashishni cheklash kabilar davlat tomonidan xususiy tadbirkorlikni rag’batlantirish bo’yicha ko’rilayotgan choralarning faqat bir qismidir. Respublikada, xususan, viloyatda tadbirkorlikni rivojlanishi uchun qulay sharoitlarning yaratilganligi quyidagilar bilan izohlanadi: 1) Turli rivojlangan bozor infratuzilmalari faoliyat ko’rsatmoqda: Respublika tovar–xomashyo birjasi, Agrosanoatbirja, Ko’chmas mulk birjasi, dehqon va fermer xo’jaliklarini qo’llab–quvvatlash fondi, sug’urta agentliklari, tadbirkorlik sub‘ktlariga konsalting, auditorlik va axborot xizmati ko’rsatuvchi «Konsauditinform» agentligi, muhandislik va lizing firmalari, kadrlar tayorlash markazi, kichik ulgurji do’konlar tarmog’i va boshqalar. 2) Chet el kredit yo’nalishlari ochildi va ularni o’zlashtirish yo’lga qo’yildi. 3) 2002 yilda qabul qilingan «Kredit uyushmalari to’g’risida»gi qonun yakka va oilaviy tadbirkorlik sub‘ektlarini bankdan tashqari kreditlash faoliyatini kengaytirishga imkon yaratdi. 4) Xizmat sohasi tadbirkorlik sub‘ektlariga bir qator imtiyozlar berildi. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2006-yil 5-yanvarda «Yirik sanoat korxonalari bilan kasanachilikni rivojlantirish asosidagi ishlab chiqarish va xizmatlar o’rtasida kooperatsiyani kengaytirishni rag’batlantirish chora-tadbirlari to’g’risida» gi Farmoni va «Kasanachilik to’g’risida Nizom»ga ko’ra, kasanachilar ish stajini hisoblash, ularga pensiya va ijtimoiy sug’urta bo’yicha nafaqalar tayinlash huquqi ta‘minlanadi. 5) Vazirlar Mahkamasining ―Tadbirkorlik faoliyatini tashkil etish uchun ro’yxatdan o’tkazish tartibotlari tizimini tubdan takomillashtirish to’g’risida gi‖ qaroriga binoan tadbirkorlik sub‘ektlarini davlat ro’yxatidan o’tkazish va tadbirkorlik faoliyati yuritish uchun ruxsatnomalar rasmiylashtirishning soddalashtirilgan mexanizmlari joriy etildi. 6) Davlat kichik va xususiy tadbirkorlik uchun kadrlar tayyorlash, qayta o’qitish, malaka oshirish tizimining rivojlanishini ta‘minlaydi. 7) Tadbirkorlar faoliyatiga g’ayriqonuniy aralashuvlardan himoya qilishda hokimiyatlarda, vakolatli vazirlik va tashkilotlarda o’rnatilgan ―Ishonch telefonlari hamda tadbirkorlik sub‘ektlari ro’yxatga olingan vaqtida beriluvchi‖ ―tekshirishlarni qayd etish daftari ijobiy rol o’ynaydi. ‖ Bu imkoniyatlar esa har bir tadbirkor uchun keng sharoitlar yaratilganligidan dalolatdir. Shu bilan birga aytib o’tish kerakki, tadbirkorlik faoliyatini tartibga solish hamda rag’batlantirish sohasida hali ko’p ishlarni amalga oshirish zarur. Tadbirkorlikni yuritishda teng bo’lgan imkoniyatlar, to’siqlar xaligacha saqlanib turibdi. Bu muammolarning hal etilishi davlatning tartibga solish bo’yicha funksiyalarini sezilarli darajada qisqartirishni ko’zda tutadi. Bizning hisob kitoblar bo’yicha O’zbekistonda 7,2 mln. oila mavjud. Shulardan 4,1 millioni qishloq hududlarida joylashgan. Hozirgi paytda qishloqlarda ham tadbirkorlik bilan shug’ullanish uchun sharoit yetarli. Zero, uning qonuniy asosi yaratildi. Prezidentimiz ta‘kidlaganidek: ―2025- yilgacha bo’lgan davrda xizmat ko’rsatish va servis sohasini, birinchi navbatda, qishloq joylarda rivojlantirish ‖ lozimdir. Xizmat soxasini rivojlantirish orqali qishloq xo’jaligida o’tkazilayotgan islohotlar bir muncha tezlashadi. Bunday chora-tadbirlar tadbirkorlikning rivojiga xam yordam beradi, daromadlarni oshirish va oilalar turmush darajasini tezroq yaxshilanishiga olib keladi. Shu tufayli, xizmatlar soxasini rivojlantirish bugungi kunda mamlakatimiz uchun o’ta muhim tadbir ekanlini idrok qilishimiz va unga tegishli e‘tibor qaratishimiz zarur. Xizmat ko‘rsatish va servis soxasini qo’llab-quvvatlash tizimlarini tahlil qilish quyidagi vazifalarni aniqlash imkonini beradi: - infratuzilma rivojlanmagan qishloq joylarda ayollarga oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish uchun mikrokreditlar ajratish bo’yicha resurs imkoniyatlarni aniqlash; - yirik sanoat korxonalari tomonidan uyda bajariladigan ishlar va xizmatlarga buyurtma berish hisobiga uy mehnati ishchi o’rinlarini yaratish parametrlarini aniqlash. Jahon tajribasining ko’rsatishicha, barqaror iqtisodiy o’sishga ega bo’lgan ko’plab davlatlarda xizmat ko’rsatish sohasida ishlovchilarning ulushi 50 foizdan kam emas va bu bozor infratuzilmasi tarmoqlarini rag’batlantirish va quvvatlash, intensiv omillar va mehnat unumdorligining o’sishi hisobiga xizmat ko’rsatish tarmoqlarini rivojlantirish orqali ta‘minlanadi. Xizmat ko‘rsatish soxasining yanada rivojlantirish uchun quyidagilarni amalga oshirish maqsadga muvofiq: - Respublikaning olis tumanlarida, borish qiyin va ish topishga talab haddan ortiq ko’p bo’lgan qishloq punktlari aholisiga har qanday xizmat ko’rsatayotgan tadbirkorlarga 3-5 yilgacha soliqlarning bir qismi yoki barchasidan ozod qilish. Bu tadbirkorlarning o’z mablag’lari bilan xizmat ko‘rsatish yoki boshqa faoliyat turlarini kengaytirish imkonini beradi. Soliqdan imtiyozlar berish hozirgi davrda juda muximdir. Chunki, ko’pchilik tadbirkorlar bozor qonuniyatlariga ko’nikma hosil qilmaganlar. Bu holat, albatta tadbirkorlik faoliyatiga salbiy ta‘sir ko’rsatadi. Shu tufayli, xizmat soxasida tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanuvchilarga soliq stavkasini pasaytirish hamda, byudjetdan tashqari jamg’armalarga to’lanadigan majburiy ajratmalarni kamaytirish lozim; - Xizmat soxasi tadbirkorlik sub‘ektlarini to’g’ridan to’g’ri moliyalashtirish va engil shartlar bilan kredit va qaytimsiz grantlar berish; - Ish bilan bandlikni ta‘minlash maqsadida yirik sanoat korxonalari o’rtasidagi ishlab chiqarish va xizmatlar (kasanachilik) bo‘yicha hamkorlikka yanada keng sharoitlar yaratish; - Xizmat soxasi tadbirkorlik sub‘ektlariga axborot maslahatlarini berishda ko’maklashish; - Xizmat soxasi tadbirkorlik faoliyati uchun kadrlar tayorlash va ularning malakasini oshirish. Yuqorida qayd etilgan tadbirlarni amalga oshirish mamlakatimizda xizmat soxasini rivojlantirish va davlat tomonidan qo’llab – quvvatlash mexanizmini yanada takomillashtirish imkonini beradi. Bu borada xorijiy ilg’or tajribaga respublikaning o’ziga xos milliy xususiyatlari hisobga olinib yondashilsa maqsadga muvofiqdir. Amalga oshirilgan tadqiqotlarimizda Respublikada xizmatlar sohasini rivilantirishning kelgusi istiqbollari haqida so‘z yuritdik hamda buni amalga oshirish uchun amaliy tavsiyalar berishga harakat qildik. Izlanishlar natijasida bir qancha xulosalarga ega bo‘ldik. Xususan: - Xizmat ko‘rsatish va servis soxasini qo’llab-quvvatlashda bozor infratuzilmasi va tadbirkorlik sub‘ektlarini ishonchli huquqiy himoyalash tizimini yaratish, xususan tadbirkorlarni birlashtirib, ular manfaatini himoya qiluvchi jamoat va nodavlat tashkilotlari katta ahamiyatga ega. - Jahon tajribasining ko’rsatishicha, barqaror iqtisodiy o’sishga ega bo’lgan ko’plab davlatlarda xizmat ko’rsatish sohasida ishlovchilarning ulushi 50 foizdan kam emas va bu bozor infratuzilmasi tarmoqlarini rag’batlantirish va quvvatlash, intensiv omillar va mehnat unumdorligining o’sishi hisobiga xizmat ko’rsatish tarmoqlarini rivojlantirish orqali ta‘minlanadi. - xizmatlar eksporti tovarlar eksportiga qaraganda ancha samarali hisoblanadi. Buning asosiy sababi, xizmatlar ko‘rsatishga katta capital qo‘yilmalarning talab etilmasligidir. 3. Bozor xizmatlari ko’rsatish sohasi tarkibi, shakllari Xizmatlar ko’rsatish sohasi ─ bu milliy iqtisodiyotning xizmatlar ko’rsatishga tegishli har xil tarmoqlari yig’indisi hisoblanadi va u o‘z navbatida ijtimoiy xarakterga ega tushuncha: o’z xizmatlarini aholi bilan bir qatorda, yuridik shaxslarga ham taklif qiladi. Aholiga ko’rsatilayotgan xizmatlar – ijtimoiy xizmatlardir. Xizmat ko’rsatish sohasining asosiy vazifasi ─ aholi hamda yuridikshaxslar uchun kerak bo’lgan xizmatlarni yaratish hisoblanadi. Xizmatlar sohasi quyidagi tarmoqlar yig‘indisni o‘z ichiga oladi:  Moliyaviy xizmatlar;  kredit va sug’urta tizimi;  ulgurji va chakana savdo;  ta‘lim;  tibbiyot;  uy-joy komunal xo’jaligi;  aholiga maishiy xizmat ko’rsatish tarmog’I;  jismoniy tarbiya va sport;  madaniyat va san‘a;  atrof muhitni muhofaza qilish;  ijtimoiy taminot va boshqalar. Bularning barchasi iste‘molchilarning ma‘lum bir turdagi ehtiyojlarini qondirishga xizmat qiluvchi tarmoqlardir. Xizmatlar sohasi nazariy jihatdan: 1) moddiy ishlab chiqarish (xizmat ko‘rsatish) va 2) nomoddiy ishlab chiqarish (xizmat ko‘rsatish)ga ajratiladi. Moddiy xizmatlar - ishlab chiqarish tarmoqlarida yaratilgan mahsulotlarni iste‘molchilarga yetkazib berish va ularni saqlash (savdo xizmatlari), uy-joy kommunal xo’jaligi xizmati (gaz, suv, elektr va issiqlik energiyasi, uy-joy jamg’armasining ekspluatatsiyasi, ko’chalarni tozalash va boshqa), maishiy xizmat (poyabzal, kiyim-kechak, mebel, uy-joy texnikasi, avtomobil remontlari va hokazo). 1 1 Shuhratov A.B. ―Xizmat ko‘rsatish sohasini rivojlantirish orqali bandlikni oshirishning ustuvor yo‘nalishlari , 18-‖ bet. Nomoddiy xizmatlar ─ moddiy shaklga ega bo’lmagan hamda iste‘molchilarga moddiy boylik bermaydigan mehnatlar kiradi. Bu madaniyat markazlari, sog’liqni saqlash, ta‘lim tarbiya, fizkultura va sport, dam olish va turizm, shuningdek, maishiy xizmatning nomoddiy xizmatlaridir (bolalar tarbiyasi xizmati, sartaroshlik, hammom xizmatlari va boshqalar). 12 Moddiy va nomoddiy xizmatlarga bo‘lgan ehtiyoj bir qancha vajlar, xususan, ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar, fan va texnika taraqqiyoti, iqlim, geografik tarixiy va milliy sharoitlar asosida vujudga keladi. Nazariy jixatdan barcha turdagi xizmatlarga va iste‘mol tovarlarga bo’lgan ehtiyojlar bir-biri bilan bog’liqdir. Ushbu ehtiyojlarga ta‘sir etadigan eng asosiy omil bo’lib moddiy ishlab chiqarishning rivojlanish darajasi hisoblanadi. Bu bir paytda, xizmatlarga bo’lgan ehtiyojlar ishlab chiqarishga (moddiy ishlab chiqarishda yangi ishlab chiqarishning paydo bo’lishiga, eski (mavjud) ishlab chiqarishning kengayishiga) ta‘sir ko’rsatadi. Rivojlangan mamlakatlarda bu munosabatlarni davlat tartibga soladi va rejalashtiradi. Moddiy ishlab chiqarishni rivojlantirish uchun asosiy sharoitlardan biri bo’lib, moddiy xizmatlarga va iste‘mol mahsulotlariga bo’lgan ehtiyojlarni to’g’ri va sifatli aniqlash hisoblanadi. Soha xizmatlariga bo’lgan ehtiyojlarga aholi soni, uning daromadlari, baholar darajasi, korxona (tashkilot, muassasalar) soni va ularning texnik jihatdan jihozlanish darajasi va boshqalar katta ta‘sir etadi. Bozor xizmatlari hajmi barcha iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha mahsulotlarning (tovarlar, ishlar, xizmatlarning) statistik tasniflagichiga asosan tasniflangan xizmatlarning t е gishli qismi (G-S s е ktsiyalar) bo‘yicha shakllantiriladi: 1. Aloqa va axborotlashtirish xizmatlari. 2. Moliyaviy xizmatlar. 3. Transport xizmatlari. 4. Yashash va ovqatlanish xizmatlari. 5. Savdo xizmatlari. 6. Ko‘chmas mulk bilan bog‘liq xizmatlar. 7. Ta'lim sohasidagi xizmatlar. 8. Sog‘liqni saqlash sohasidagi xizmatlar. 9. Ijara xizmatlari. 10. Kompyut е rlar va maishiy tovarlarni ta'mirlash bo‘yicha xizmatlar. 11. Shaxsiy xizmatlar. 12. M е 'morchilik, muhandislik izlanishlari, t е xnik sinovlar va tahlil sohasidagi xizmatlar. 13. Boshqa xizmatlar. O‘zb е kiston R е spublikasida iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha xizmatlarning rivojlanirish O‘zb е kiston R е spublikasi Vazirlar Mahkamasining 2016 yil 26 f е vraldagi ―2016-2020 yillarda xizmatlar sohasini rivojlantirish dasturi to‘g‘risida gi 55-son qarori bilan tasdiqlangan Xizmatlar sohasini‖ rivojlantirish dasturiga muvofiq amalga oshirilmoqda . Ishlab chiqarilgan (ko‘rsatilgan) xizmatlar hajmi, bu xizmatlar ishlab chiqarishga ixtisoslashgan va xizmat ko‘rsatish asosiy faoliyat turi hisoblanmaydigan barcha xizmatlar ishlab chiqaruvchilari (yuridik va jismoniy shaxslar) tomonidan ko‘rsatilgan bozor xizmatlari qiymatini anglatadi. Iqtisodiy faoliyatning alohida turlari bo‘yicha bozor xizmatlari hajmi nimalar hisobiga shakllantiriladig‘ Aloqa va axborotlashtirish xizmatlari kommunikatsiya sohasidagi xizmatlarni, jumladan, t е l е fon aloqasi, t е l е ks, t е l е graf, radioeshittirish, el е ktron pochta, sun'iy yo‘ldosh va faksimil aloqasi orqali tovushli axborot, tasvirlar va boshqa axborot oqimlarini uzatish kabi xizmatlarni qamrab oladi. SHuningd е k, tijorat axborot kanallariga xizmat ko‘rsatish, t е l е aloqa yordamida konf е r е ntsiyalarni o‘tkazish va ularga t е gishli xizmatlar ko‘rsatish, ma'lumot va axborot xabarlarini qayta ishlash bilan bog‘liq axborot xizmatlari, dasturiy ta'minotni ishlab chiqish va joriy etish xizmatlarini ham o‘z ichiga oladi. Moliyaviy xizmatlar moliyaviy vositachilik va sug‘urta faoliyatini o‘z ichiga oladi. Moliyaviy vositachilik xizmatlariga pul-kr е dit vositachiligi xizmatlari (moliyaviy lizing, kr е dit b е rish, shu jumladan lombardlar), dil е rlar va inv е stitsiya fondlarining moliyaviy vositachiligi, moliya bozorlari (tovar, fond va valyuta birjalari) uchun yordamchi moliyaviy vositachilik xizmatlari va boshqa moliyaviy xizmatlar kiradi. Moliyaviy xizmatlar hajmida moliyaviy vositachilik hisobidan olingan foizli daromadlar hajmi (xizmatlar uchun b е lgilangan to‘lovlar miqdorida), hamda qarz b е rish yoki omonatni saqlash bo‘yicha moliyaviy muassasalarning xizmatlari uchun to‘lovlar hisobga olinadi. Hayotni, mol-mulkni, transport vositalarini sug‘urta qilish xizmatlari va boshqa sug‘urta turlari sug‘urta tashkilotlari tomonidan taqdim etiladi. Sug‘urtalovchilarning sug‘urta xizmatlari hajmi b е vosita sug‘urta qilish bo‘yicha sug‘urta mukofotlari tushumi hisoblanadi. Bunda qayta sug‘urta qilish bo‘yicha qabul qilingan shartnomalar bo‘yicha sug‘urta mukofotlari hisobga olinadi hamda sug‘urtalovchilarga qayta sug‘urta qilish uchun b е rilgan shartnomalar bo‘yicha sug‘urta mukofotlari chiqarib tashlanadi. Bundan tashqari, moliyaviy xizmatlar sug‘urta sohasidagi yordamchi xizmatlarni (aktuariylar, adjast е rlar, sug‘urta syurv е y е rlari va assistanslar) ham o‘z ichiga oladi. Transport xizmatlari transportning barcha turlarida yuklar va yo‘lovchilarnitashish faoliyati hamda tashish uchun yordamchi xizmat turlari, shu jumladan logistika xizmatlarini o‘z ichiga oladi. Logistika – iqtisodiy sub' е ktlar o‘rtasida tovarlar, xizmatlar va axborot almashinuvi bilan bog‘liq faoliyat turi hisoblanadi. Logistik funktsiyalarga buyurtmani qayta ishlash, mat е riallar oqimini shakllantirish, mahsulotlarni yig‘ish, qadoqlash, tashish, saqlash va h.k. kiradi. Amaldagi narxlarda transport faoliyati bo‘yicha bozor xizmatlari ko‘rsatish tashishdan hamda transport turlari bo‘yicha transport faoliyatini amalga oshirish bilan bog‘liq bo‘lgan boshqa faoliyatdan (yuklash va tushirish, transporteksp е ditorlik xizmatlari va b.q.) tushgan tushum summasi sifatida aniqlanadi. Avtomobil transportida yuklarni tashish bo‘yicha bozor xizmatlari hajmiga o‘z ehtiyojlari uchun (masalan, o‘z mahsulotlarini (tovarlarini) o‘zining chakana savdo tarmog‘iga, ichki xo‘jalik, ichki zavod, ichki ob' е kt va shunga o‘xshash) е tkazib b е rish bo‘yicha xizmatlar hajmi qo‘shilmaydi. Yashash va ovqatlanish xizmatlari qisqa muddatli turar joylar, m е hmonxonalar, mot е llar va boshqa turar joylar bilan ta'minlash hamda oziq ovqat va ichimliklar е tkazib b е rish bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatishni o‘z ichiga oladi. Savdo xizmatlari ulgurji va chakana savdo xizmatlarini birlashtirgan holda shartnomalar, buyurtmalar, komissiyalar yoki ag е ntlik shartnomalari asosida boshqa shaxs manfaatlari uchun tovarlarni oldi-sotdisi bo‘yicha vositachilik xizmatlari hamda avtomobillar va mototsikllarni ta'mirlash va t е xnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha xizmatlarni ham o‘z ichiga oladi. Ko‘chmas mulk bilan bog‘liq xizmatlar – turar joy va noturar joy binolarini ijaraga b е rish xizmatlari hamda ko‘chmas mulkni sotib olish va sotishda vositachilik xizmatlarini o‘z ichiga olgan ko‘chmas mulk bilan bog‘liq op е ratsiyalar bo‘yicha faoliyat hisoblanadi. Ta'lim sohasidagi xizmatlar davlat muassasalarida, jumladan, oliy, o‘rta maxsus, kasb-hunar, umumta'lim maktablari, maktabgacha ta'lim muassasalarida tijorat ta'lim xizmatlari, shuningd е k, har qanday darajadagi xususiy ta'lim va har qanday kasbga o‘qitish, radio va t е l е vid е ni е , Int е rn е t-kanallar va pochta jo‘natmalari orqali o‘qitish bilan bog‘liq xizmatlarni o‘z ichiga oladi. Sog‘liqni saqlash sohasidagi xizmatlar statsionar shifoxona muassasalari, poliklinikalar, stomatologiya muassasalari, tibbiy laboratoriyalar tomonidan pullik asosida ko‘rsatiladigan xizmatlar kompl е ksini o‘z ichiga oladi. Ijara xizmatlari – op е ratorsiz mashina va uskunalarni ijaraga b е rish, maishiy jihozlar va shaxsiy buyumlarni ijaraga b е rish bo‘yicha xizmatlar. M е 'morchilik, muhandislik izlanishlari, t е xnik sinovlar va tahlil sohasidagi xizmatlar loyihalash, tadqiqot, konstruktorlik, t е xnologik va boshqa muhandislik xizmatlari, shuningd е k ixtisoslashgan tashkilotlar tomonidan shartnoma asosida bajariladigan qurilish nazorati xizmatlarini o‘zida aks ettiradi. 13 Ayni vaqtda mamlakatimizda uy-joy qurilishi va kommunal xizmatlar kompleksida amalga oshirilgan islohotlar natijasida kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlari tomonidan aynan shu sohalarda oilalarni maishiy xizmatga bo‘lgan talablarini qondirishga qaratilgan takliflarga alohida urg‘u berilmoqda. Bularning barchasini umumlashtirib, quyidagi hulosaga kelishimiz mukin xizmat sohasiga ixtisoslashgan tadbirkorlik faoliyatiga quyidagilar kiradi: umumiy ovqatlanish shahobchalari tashkil qilish (turli xil tansiq taomlar tayyorlash); oziqovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish, qayta ishlash va saqlash; kiyim- kechaklar (shu jumladanoyoq kiyimlar) tikish va ta‘mirlash; mebellar, xo‘jalik va madaniymaishiy jihozlar, inventarlar (asbob-uskunalar), avtomobillar va shu kabilarni ta‘mirlash; uy-joy, dala hovli, garajlar va shu kabi xo‘jalik binolarini qurish hamda ta‘mirlash va hokazo shu kabi xizmatlarni ko‘rsatish. Х UL О S А Xizmat ko’rsatish sohasi (iqtisodiy munosabatlarda) o’ziga xos xususiyatlarga ega. Ularni quyidagilarda ko’rish mumkin: - moddiy ne‘matlar ishlab chiqaruvchi sohadan (sanoat, qishloq xo’jaligi va boshqalardan) o’zining yo’nalishi bilan farq qiladi. Bu soha faoliyati inson hayoti uchun ijtimoiy sharoitlar hamda korxona(tashkilot, muassasalar) faoliyatining uzluksiz davom etishiga qo’layliklar yaratishga qaratilgan; - xizmat ko’rsatish sohasidagi mehnat ishlab chiqarishdagi mehnatdan tubdan farq qiladi. Soha xizmatchisi mehnati jismoniy va yuridik shaxslar ehtiyoj (talab)lariga bog’liq bo’lib, unda faoliyat yuritayotgan xizmatchilardan fidoyilikni talab qiladi; - sohada tabiiy omil ishlab chiqarishdagidek muhim emas; - xizmat ko’rsatish sohasi nisbatan kamroq mexanizatsiyalashtiriladi va avtomatlashtiriladi; - soha xizmati iste‘mol uchun xizmat qiladi; - xizmat ko’rsatish sohasi tarmoqlari (jumladan, ta‘lim va sog’liqni saqlash muassasalari) mamlakatning barcha hududlarida joylashgan. Boshqa soha tarmoqlari bunday xususiyatga ega emas; - xizmat ko’rsatish sohasining ayrim tarmoqlarini moliyalashtirish ikki usulda: smeta va budjetdan tashqari mablag’lar asosida amalga oshiriladi; - soha xizmatchilariga maosh berishni tashkillashtirishning o’z xususiyatlari mavjud. Sohaning yana bir ustun jihatlaridan biri unda resurs manbalari asosan inson mehnati bilan bog’liqligi. Ya‘ni, ishlab chiqarishda deyarli 60-65 foizdan ko’proq tabiiy resusrlardan (xom ashyo va materiallardan) foydalanilsa, xizmat ko’rsatish sohasida bunday resurslar kam ishlatiladi. Sohada nisbatan kam material harajatlardan foydalanilib, ko’proq xizmat ko’rsatiladi. Adabiyotlar ro’yxati: 1. Mirziyoev Sh.M. El-yurtga sadoqat bilan xizmat qilish – asosiy burchimizdir. - // Xalq so‘zi, 2017 yil 7 may, №91 (6785). 2. Mirziyoev Sh. M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – T.: O‘zbekiston, 2016. - 56 b. 3. Mirziyov Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. – T.: O‘zbekiston, 2017. – 104 b. 4. Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. – 48 b. 5. Mirziyoev Sh. M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. – 488 b. 6. Karimov. I.A. Bosh maqsadimiz – mavjud qiyinchiliklarga qaramasdan, olib borayotgan islohotlarni, iqtisodiyotimizda tarkibiy o‘zgarishlarni izchil davom ettirish, xususiy mulkchilik, kichik biznes va tadbirkorlikka yanada keng yo‘l ochib berish hisobidan oldinga yurishdir. –– T., “Xalq so‘zi”. № 11 (6446). 2016 yil 16 yanvar .397 7. Ergashxodjaeva Sh.J. Innovatsion marketing. Darslik. -T.: Cho’lpon, 2014. - 175 b. 8. Ergashxodjaeva Sh.J. Strategik marketing. Darslik. -T.: Ozbekiston faylasuflari milliy jamiyati, 2014. - 240b. 9. Ergashxodjaeva Sh.J., Qosimova M.S., Yusupov M.A. Marketing. Darslik. -T.: TDIU, 2011. – 202 b. 10. Florian V. Wangenheim & Tomás Bayón. The chain from customer satisfaction via word-of-mouth referrals to new customer acquisition. Journal of the Academy of Marketing Science. Published online: 27 April 2007 # Academy of Marketing Science 2007. Manba: http :// web . b . ebscohost . com / ehost ;

O‘zbekistonda xizmatlar sohasining rivojlanganlik darajasi va uning yalpi hududiy mahsulotdagi ulushi tahlili

Купить