O‘zbekistonda yangi muzeylarning taraqqiyoti va ahamiyati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	43.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbekistonda yangi muzeylarning taraqqiyoti va ahamiyati

Купить

O‘zbekistonda yangi muzeylarning taraqqiyoti va ahamiyati
Reja:
1. XX asrning oxiri XXI asrning boshlarida muzey sohasidagi o‘zgarishlar.
2. O‘zbekistonda yangi tashkil etilgan muzeylarning faoliyati.

1. XX asrning oxiri XX asrning boshlarida muzey sohasidagi
o‘zgarishlar. XX asrning 80-yillari bugungi kunga kelib tarixga aylandi. Muzey
ishida muhim bosqich 1990 yillarda O‘zbekiston mustaqilligi e’lon qilinganidan
boshlanib, hozirda o‘zining yuksak taraqqiyot davriga o‘tdi.
1990 yillardagi yangi tarixiy sharoit O‘zbekistondagi tarix va o‘lkashunoslik
muzeylari uchun ulkan imkoniyatlar va yorqin istiqbollar yaratdi. Ayni paytda
muzeylar o‘zining jamiyatdagi yuqori ijtimoiy mavqeini saqlab qolishga, vujudga
kelgan vaziyatga ma’lum darajada moslashuvini ham namoyon etdi. Bugungi
kunda barcha qiyinchiliklar ortda qoldi, deyish mumkin. Eng muhimi, madaniy
merosni muhofaza qilish davlatning, qolaversa shaxsan O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti Islom Karimovning diqqat markazida ekanligini ta’kidlash joiz.
Muzeylarga nisbatan jamiyatdagi ehtiyoj unga kiruvchilar sonining oshib
borishi bilan belgilanadi. Bu ko‘rsatkich 1990 yillarda keskin kamayib, XX asrning
oxirlaridan asta-sekin o‘sa boshladi. Olimlarning yozishicha, muzeylar faoliyatini
murakkablashtirgan narsa XX asrning 90-yillarida ham jamiyatda ko‘pchilik aholi
qabul qilgan muhim qadriyatlar tizimining shakllanmaganligi edi. Kommunistik
mafkura va sovet turmush tarzining targ‘iboti mustaqillik yillaridan demokratik
qadriyatlarga asoslangan ochiq jamiyat tomon yo‘nalish bilan almashdi. Muzeylar
bosib o‘tgan tarixiy yo‘l uning vositasida ko‘plab madaniy va ijtimoiy
muammolarni yechish mumkinligini tasdiqlamoqda. Buni anglagan muzey ilmiy
xodimlari o‘z zimmalariga faqat muzey ishi, faoliyati uchun mas’uliyatni olibgina
qolmay, balki shahar, viloyat, qolaversa mamlakat miqyosidagi ijtimoiy-madaniy,
ma’rifiy muammolarni hal etishda ham faol ishtirok etishga tayyordirlar.
Muzeylar faoliyatining yangi yo‘nalishlari ularning jamiyatga ta’sirini
sezilarli kengaytirib, bu jarayon nazariy muzeyshunoslikda kommunikatsion
yondashuvning shakllanishi va taraqqiyoti, ekomuzeologiya, muzey-pedagogik
tadqiqotlari, muzey faoliyati, madaniy-ma’rifiy va ekspozitsiya-ko‘rgazmalarda,
yangi texnologiyalardan muzey ishining barcha yo‘nalishlarida foydalanilishida
aks etadi. Muzey ishi va muzeyshunoslik bilimlari, uning keyingi taraqqiyoti
muzeylar hamda jamiyat hamkorligidagi harakatlari yanada unumliroq bo‘lishini

ta’minlashi shubhasiz. Muzeylarning ma’lum qismini turli boshqarmalarning
muzeylari tashkil etadi. Ularning ayrimlari davlat, boshqalari esa xususiy yoki
jamoa muzeylariga aylangan. Boshqarma muzeylarining deyarli ko‘pchiligi
mutaxassislar uchun tashkil etilgan. Bu turdagi muzeylar «yopiq» muassasalar
bo‘lsa-da, ularning ko‘pchiligi moliyaviy jihatdan yaxshi ta’minlangan. Ba’zida bu
xildagi ayrim muzeylar o‘sib jamiyat uchun ochiladi, ularda ham boshqalardagi
kabi muzey kommunikativ muammolari, kiruvchilar bilan o‘zaro munosabat,
ko‘rgazmalar saviyasi muhim ahamiyat kasb eta boshlaydi. Boshqarma
muzeylariga normativ hujjatlarni muvofiqlashtirish, xodimlar tayyorlash,
kolleksiyalarni saqlash muammolari dolzarb bo‘lib qolmoqda.
XX asrning so‘nggi o‘n yilliklarida mamlakat muzeylari «qiyofasi» nisbatan
o‘zgaradi. Ayrim o‘zgarishlar muzey ishiga yangi tashqi ta’sir, xorijiy muzeylar
bilan aloqalarning faollashuvi bilan izohlansa, boshqalari muzey ishining ichki
mantiqiy taraqqiyoti bilan belgilanadi. Xalqaro muzeylar tashkilotining (IKOM)
ma’lumotlariga qaraganda, jahon muzeylarining 90 foizi so‘nggi ellik yilda bunyod
etilgan.
2. O‘zbekistonda yangi tashkil etilgan muzeylarning faoliyati. Bugungi
kunda muzeylar sonining o‘sishi umumjahon jarayon bo‘lib, har besh yilda ular 10
foizga ko‘payib bormoqda. Faqat mustaqillik yillarida O‘zbekistonda o‘ndan ziyod
muzeylarning, xususan Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Qatag‘on qurbonlari
xotirasi muzeyi, Termiz Arxeologiya muzeyi, Olimpiya shon-shuhrati va boshqa
muzeylarning tashkil etilishi ham yuqoridagi fikrni tasdiqlaydi. Bugungi kunda
O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat va sport ishlari vazirligi doirasida 88 ta
muzey mavjud bo‘lib, shulardan 43 tasi tarix va o‘lkashunoslik ixtisosligidagi
muzeylardir. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi tasarrufida to‘rtta
muzey bo‘lib, O‘zbekiston tarixi davlat muzeyi, Temuriylar tarixi davlat muzeyi,
Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyi, Alisher Navoiy nomidagi davlat Adabiyot
muzeylari shular jumlasidandir. Bulardan tashqari ma’lum muammo, mavzu,
inshoot yoki jarayonni ifoda etuvchi muzeylar soni ham tobora ko‘payib
bormoqda.

1990 yillarning boshida O‘zbekistonda jamoatchilik muzeylari keskin
kamaydi. Ammo bugunga kelib, bu muzeylarning ba’zilari qayta tiklanib,
konsepsiyasi tubdan o‘zgartirildi. Ularda faoliyat olib borayotgan xodimlar
o‘zlarining kasbiy mahoratlarini oshirish uchun davlat muzeylari xodimlari
qatorida malakalarini oshirish bilan shug‘ullanishmoqda. Ayrim jamoatchilik
muzeylari avvalgidek o‘z faoliyatini kengaytirib, davlat muzeyi statusini olmoqda.
Yana bir o‘ziga xos xususiyat ayrim jamoatchilik muzeylarining «davlat
muassasasiga aylanishi» emas, balki o‘zining maqomini saqlab, kuchli va e’tiborli
muzeyga aylanish harakatidir. Masalan, qadimiy Samarqand shahrida MDH va
Boltiqbo‘yi davlatlari orasida yagona hisoblangan muzey joylashgan. Bu Xalqaro
tinchlik va birdamlik muzeyi bo‘lib, jamoat tashkiloti hisoblanadi 1
. U mustaqillik
davrida Samarqand shahridagi «Esperanto» millatlararo do‘stlik klubi a’zolari
tomonidan tashkil etilgan. «Xalq diplomatiyasi»ning turli xil nodir ko‘rgazmalari
orasida «Jahon dastxati» loyihasi alohida o‘rin tutadi. Bu loyiha zamonamizning
mashhur shaxslari – davlat va jamoat arboblari, Nobel mukofoti sohiblari, estrada
va TV yulduzlari, fazogirlar hamda sportchilar dastxatlari tushirilgan rasmlar,
shaxsiy tilaklari bitilgan xatlar va asarlaridan iborat to‘plamdir. Bugungi kunga
kelib ushbu loyiha doirasida mingdan ziyod eksponatlar jamlangan. Loyihaning
asosiy maqsadi mashhur zamondoshlarimiz orasida aloqa ko‘prigi yaratishdir.
Dunyoning turli davlatlaridan 125 nafar Nobel mukofoti sohiblari «Jahon dastxati»
loyihasida ishtirok etishdi. O‘z maktublarida ular qiyin sharoitlarda mustaqil
demokratik davlat shakllantirayotgan hamda umuminsoniy qadriyatlarni
mustahkamlash va rivojlantirish yo‘lida birdamlik bilan harakat qilayotgan
O‘zbekiston xalqini qo‘llab-quvvatlamoqdalar. Loyiha ishtirokchilarining barchasi
fizika, ximiya, tibbiyot, adabiyot, tinchlikparvarlik hamda iqtisodiyot sohalarida
erishgan yutuqlari uchun yuqori mukofotlar bilan taqdirlanganlar. Adabiyot
sohasida Nobel mukofoti laureati Vislava Shimbareka muzeyga dastxati tushirilgan
yettita kitobni sovg‘a qilgan.
Davrning o‘ziga xosligi xususiy muzeylarning paydo bo‘lishidir. Muzey
1
Йонесов А. М еждународный музей мира и солидарности // Мозийдан садо . – Ташкент, 2005. – № 4 (28) . – С.
12.

amaliyotida o‘nlab yillar taqiqlangan bu xildagi muassasalar 1980 yillar oxiri –
1990 yillar boshidan tiklanib taraqqiy etmoqda.
So‘nggi yillarda mamlakatdagi qator qadimgi shaharlar o‘zining 2500, 2700
yillik yubiley tantanalarini o‘tkazdi. YuNESKO qarori bilan Xiva, Buxoro 2
va
Termizning 2500 yilligi, Shahrisabz, Qarshining 2700 yilligini nishonlash, ushbu
shaharlardagi tarixiy obidalarni tiklash, restavratsiya qilish qatorida, u yerlardagi
muzey ishining tubdan yaxshilanishiga, kolleksiyalarining yangi arxeologik
tadqiqotlar orqali to‘ldirilishiga imkon berdi 3
. Ulardan biri Termiz arxeologiya
muzeyi 2001 yilning 24 oktyabrida tashkil etilib, o‘z faoliyatini 2002 yil 2
apreldan boshlagan.
Termiz arxeologiya muzeyi O‘rta Osiyodagi yagona arxeologiya muzeyi
hisoblanadi. Ushbu zamonaviy inshoot sharqona me’morchilik uslubida qurilgan
bo‘lib, kirish zali, 9 ta asosiy zal va ustunlar bilan bezatilgan galereyadan iborat.
Kirish zalida turli tarixiy davrlarga tegishli tosh va gipsdan ishlangan haykallar,
tosh hovuz va katta hajmdagi sopol xumlar joy olgan. Shu yerning o‘zida voha
tarixining turli davrlariga taalluqli 20 ta arxeologik inshoot belgilangan relefli
xarita mavjud. 9 ta asosiy zalda Surxondaryo viloyati hududidan topilgan eng
qadimgi odamlarning tosh qurollaridan tortib, mohir ustalar qo‘li bilan yaratilgan
san’at asarlarigacha bo‘lgan eksponatlar xronologik tartibda (mil.av.100 ming.
yillikdan XX asrning boshlarigacha) joylashtirilgan. Muzey fondlarida viloyatning
moddiy va ma’naviy madaniyatiga oid 27000 dan ortiq ashyolar saqlanadi.
Mustaqillik sharofati bilan O‘zbekistonda yana bir tarixiy muzey – Qatag‘on
qurbonlari xotirasi muzeyi ochildi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom
Karimovning «Qatag‘on qurbonlarini yod etish kunini belgilash to‘g‘risida»gi
Farmoniga muvofiq, mustabid sovet tuzumi davrida qatag‘on etilgan fidoyi
vatandoshlarimizning xotirasini abadiylashtirishga qaratilgan 4
. Ushbu Farmonning
5-bandida «Qatag‘on qurbonlari xotirasi» muzeyini tashkil etish to‘g‘risida
2
Инсониятнинг илмий ва маданий мероси – учинчи минг йилликка. Бухоро ва Хива ша ҳ арларининг 2500
йиллигига ба ғ ишланган халқаро симпозиум тезислари. Тошкент: Ўзбекистон, 1997. – 302 c.
3
Хушваков Н. Шаҳрисабз тарих музейи // Мозийдан садо. – Тошкент, 2006. – № 2 (30). – Б. 12 -14.
4
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2001 йил 1 майда қабул қилинган «Қатағон қурбонларини ёд
этиш кунини белгилаш тўғрисида»ги Фармони // Халқ сўзи, 2001 йил 2 май.

yozilgan. Mazkur muzey 2002 yil 8 noyabrda tashkil etilib, O‘zbekiston
Respublikasi Fanlar akademiyasi, Respublika «Ma’naviyat va ma’rifat» Kengashi,
«Shahidlar xotirasi» xayriya jamg‘armasining Fanlar akademiyasi tarkibiga
kiritildi 5
. Muzeyning ikkinchi bosqichi O‘zbekiston mustaqilligining 17 yilligi
arafasida qurib bitkazildi. Muzey binosi qayta bunyod etilib, ekspozitsiyalari yangi
g‘oyalar asosida kengaytirildi.
Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyining asosiy vazifasi quyidagilardan
iborat: qatag‘onchilik siyosatining paydo bo‘lish sabablari va oqibatlarini tadqiq
etish va uni mamlakatimiz tarixining tarkibiy qismi sifatida aks ettirish; qatag‘on
qurbonlari xotirasini abadiylashtirish, ularni yod etish bilan bog‘liq ma’naviy-
ma’rifiy tadbirlarni amalaga oshirish va targ‘ib etish, muzey zaxiralari va
ekspozitsiyalarini mamlakat hamda xorijdagi turli hujjatlar va boshqa eksponatlar
bilan muntazam ravishda boyitib borish kabilar shular jumlasidandir.
Muzey Toshkent shahrining ko‘rkam manzarali joyida qad ko‘targan bo‘lib,
ikkita to‘rtburchak shaklidagi binodan iborat. Atroflariga o‘yma naqshlar bilan
bezatilgan ustunlar o‘rnatilgan va eshiklariga ham o‘yma naqshlar ishlangan. Ustki
qismi ham ikki gumbaz bilan yopilgan. Intereri sharqona uslubda boy bezatilgan.
Muzeyning birinchi gumbazli binosiga kiraverishdagi chap tomonda, chor
Rossiyasining O‘rta Osiyoni bosib olish jarayonlari ko‘rsatilgan. Chor Rossiyasi
mustamlakachiligi davridagi xalq qo‘zg‘alonlari ishtirokchilarining qanday
jazolanganliklarini aks ettiruvchi ekspozitsiya namoyish etilgan. Davlat tepasiga
qizil imperiya mustamlakachilari kelgandan so‘ng, mahalliy aholining ahvoli
yanada og‘irlashganligini, keyingi stendda ko‘rish mumkin. 1930 yillarda begunoh
shaxslarning qatag‘on qilinish jarayoni yorqin dalil-isbotlar bilan ekspozitsiyada
ko‘rsatilgan. Ularning katta qismini olim, yozuvchi, davlat arbobi va ziyolilari
tashkil etganligi kishini chuqur o‘yga toldiradi. Totalitar tuzumga qarshi xalq bosh
ko‘tarmasligi uchun aholining ziyoli kishilari, ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy hayotning
5
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2002 йил 8 ноябрда қабул қилинган «Қатағон
қурбонлари хотираси» музейи фаолиятини ташкил этиш тўғрисида»ги қарори // Халқ сўзи, 2002 йил 9
ноябрь.

barcha jabhalarida peshqadam faoliyat ko‘rsatuvchi qatlami qatag‘on
qurbonlariga aylangan 6
.Saksoninchi yillarda ham «Paxta ishi» bo‘yicha begunoh
shaxslar qamoqqa olingan. Bu voqealarning barchasi ekspozitsiya materiallarida
aks ettirilgan.
Mazkur muzeyning ilmiy konsepsiyasini ishlab chiqishda, eksponatlarni
to‘plashda va ekspozitsiya yaratishda o‘zbekistonlik barcha olimlar yaqindan
yordam bergan 7
.
Mustaqillik yillarida muzey-qo‘riqxonalarga ham davlat tomonidan e’tibor
kuchaytirildi. Masalan, Samarqand davlat muzey-qo‘riqxonasi 100 yildan ziyod
faoliyati davomida respublikaning yirik muzey-qo‘riqxonasiga aylandi. Muzeylar
xalqaro kengashiga 1977 yilda a’zo bo‘lgan muzey-qo‘riqxona faol xalqaro faoliyat
olib bormoqda. Uning xodimlari Muzeylar xalqaro kengashi dasturi bo‘yicha
Fransiya, Germaniya, Niderlandiya, Peru, Rossiya, Ukraina, Latviya, Qozog‘iston
kabi mamlakatlarda bo‘lib o‘tgan anjumanlarda qatnashdilar. O‘z navbatida 1981
yili Samarqand Muzeylar xalqaro kengashining regional konferensiyasi
qatnashchilarini qabul qildi.
Muzey-qo‘riqxonaning xalqaro aloqalari O‘zbekiston mustaqilligi davrida
yangicha mazmun kasb etdi. Muzey eksponatlari XX asr oxirida Parij, Leon,
Shtutgart, Gannover, Pensilvaniya va boshqa xorij shaharlarida tashkil qilingan
ko‘rgazmalarda namoyish qilindi. Xususan, 1991 yili Fransiyaning Arab dunyosi
instituti bilan hamkorlikda «Samarqand kulolchiligi» mavzusida ko‘rgazma tashkil
qildi. Bu ko‘rgazma 1994 yilga qadar yana to‘rtta shaharda namoyish etildi.
Samarqand davlat muzey-qo‘riqxonasi zallarida esa Polsha, Isroil, Suriya va
boshqa mamlakatlardan olib kelingan rassomlar asarlari, fotosuratlar ko‘rgazmalari
tashkil qilindi. Muzey eksponatlari 2001 yili Lionda, 2003 yili Vashingtonda
o‘tkazilgan «O‘zbekiston gilamlari» ko‘rgazmasi, Sidneyda 2004 yili o‘tkazilgan
«O‘rta Osiyo san’ati» ko‘rgazmasi, 2005 yili Yaponiyaning qator shaharlarida
6
Убайдуллаев Х., Сетмаматов М. Музей памяти жертв репрессий // Мозийдан садо. – Ташкент, 2003. – 2
(18). – С. 6 -8.
7
Kuryazova D.T. Muzey ishi tarixi va nazariyasi. Kasb-hunar kollejlari uchun o’quv qo’llanma. – Toshkent:
O'qituvchi , 2007. – B. 49-50.

o‘tkazilgan «Buyuk Ipak yo‘li merosi» ko‘rgazmalarida namoyish etildi 8
.
Boy eksponatlari bilan jahon ko‘rgazmalarida faol ishtirok etayotgan
muzeylar qatoriga Qoraqalpog‘iston o‘lkashunoslik muzeyini ham kiritish
mumkin. Arxiv hujjatlarida yozilishicha, 1929 yili To‘rtko‘l shahri klubida
Qoraqalpog‘iston Muxtor viloyati ilmiy tadqiqot instituti qoshida O‘lkashunoslik
muzeyi tashkil etilib, o‘sha yilning 16 mayida uning ilk ko‘rgazmasi ochilgan.
Muzeyni tashkil etishda N.A.Baskakov, N.V.Torchinskaya, yosh qoraqalpoq olimi
Q.Ayimbetovlar faol ishtirok etganlar. XX asrning 30-yillari oxiridan muzey
xazinasi S.P.Tolstov boshchiligidagi Xorazm arxeologiya-etnografiya
ekspeditsiyasi ashyolari, keyinchalik I.V.Saviskiy to‘plagan noyob eksponatlar
bilan boyib bordi. Bugungi kunda u mintaqadagi mashhur muzeylardan biri
hisoblanadi. Muzey ochilganda unda bir necha o‘nlab eksponat bo‘lsa, endilikda
60 mingga yaqin tarixiy buyum jamlangan. Ularning ko‘pchiligi noyob va
qimmatli bo‘lib, xalq mulki hisoblanadi. Muzey xodimlarining soni 40 ga yaqin
bo‘lib, ular respublikada o‘tkazilayotgan ekspeditsiyalarda muntazam qatnashib,
eksponatlarni yanada boyitishga o‘z hissalarini qo‘shmoqdalar. O‘zbekiston
Respublikasi Fanlar akademiyasining Qoraqalpog‘iston bo‘limi, oliy o‘quv
yurtlari, «Orol», «Mahalla» jamg‘armalari bilan mustahkam aloqalar o‘rnatilgan.
Muzeyda ulug‘ ajdodlarimizning yubiley kechalari, uchrashuvlar, ilmiy-amaliy
seminarlar, ko‘rgazmalar, oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun muzey darslari,
ma’ruzalar, amaliy mashg‘ulotlar o‘tkaziladi. Zero, buyuk sarkarda Amir Temur
tavalludining 660 yilligi, qomusiy olim Abu Rayhon Beruniy tavalludining 1000
yilligi, Alpomish dostoni yaratilganligining 1000 yilligi, xalq qahramoni Elnazar
Olako‘z, Qoraqalpoq mumtoz shoirlari Berdaq va Ajiniyoz kabilarga bag‘ishlab
o‘tkazilgan tadbirlar fikrimiz dalilidir 9
.
So‘nggi yillarda tashkil etilgan muzeylardan biri Tasavvuf tarixi muzeyi
bo‘lib, u tasavvuf ilmining O‘rta Osiyodagi yirik namoyandasi va xojagon tariqati
asoschilaridan Abduxoliq G‘ijduvoniyning 900 yilligi va Bahouddin Naqshband
8
Қайимов Р. Самарқанд давлат музей-қўриқхонасининг халқаро алоқалари // Мозийдан садо. – Тошкент,
2005. – № 4. – Б. 11.
9
Нурабуллаева С. Ўлкамиз тарихи сарчашмаси. Қорақалпоғистон Республикаси Ўлкашунослик музейининг
75 йиллиги // Мозийдан садо. – Тошкент, 2004. – № 2. – Б. 5.

tavalludining 685 yillik yubileylari munosabati bilan ochildi. Undagi
ekspozitsiyalar VII asrdan XXI asr boshlariga qadar bo‘lgan davrni qamrab olgan.
Ekspozitsiya markazida Qur’oni Karimning qo‘lyozma nusxalaridan biri, uning
atrofida hadislar majmualari joylashtirilgan. Buning o‘ziga xos ramziy ma’nosi
bor. Chunki tasavvuf ta’limoti negizida Qur’oni Karim va hadislar yotadi.
Tasavvuf ta’limotining tub mohiyatini ochib bergan buyuk ilohiyotchi, faylasuf
Abu Homid G‘azzoliyning (1058–1111) «Ayuha - l-valad» va «Ihyo ulum ad-din»
asarlari fotonusxasi muzey eksponatlarida namoyish etilmoqda. Abu Homid
G‘azzoliy islom aqidaparastlari bilan hurfikrli tasavvuf ahli o‘rtasida vujudga
kelgan jarlikni bartaraf etishga harakat qilib, islom aqidalarini so‘fiyona g‘oyalar
bilan uyg‘unlashtirishga muvaffaq bo‘lgan buyuk mutafakkirdir 10
.
So‘fiyona g‘oyalarni o‘zining «Devoni hikmat» asarida nazmiy bayon etib
bergan Ahmad Yassaviy faoliyatini aks ettiruvchi eksponatlar ham muzey
zallaridan munosib o‘rin olgan. Xojagon tariqati asoschisi Abduxoliq G‘ijduvoniy
va uning ustozi Yusuf Hamadoniy ma’naviy faoliyatiga doir qo‘lyozmalar, turli
maishiy-xo‘jalik buyumlari alohida vitrinada joylashgan. Bugungi kunda mazkur
muzeyning O‘zbekistondagi tasavvuf tarixini o‘rganish va targ‘ib etishda
ahamiyati kattadir.
O‘zbekiston Tasviriy san’at galereyasi. O‘zbekiston Tasviriy san’at
galereyasi 2004 yili Toshkent shaxrida ochildi. Galereya binosi qisqa muddat
ichida qurib bitkazilgan bo‘lsada, xalqaro standartlarga javob beruvchi eng
zamonaviy texnika vositalari bilan jixozlangan. U yerda o‘rnatilgan eng zamonaviy
jixozlar eksponatlarni namoyish etish va asrash uchun zarur bo‘lgan eng qat’iy
xarorat, namlik tartiblarini ta’minlash va qo‘riqlash shartlariga rioya etish imkonini
beradi. Ma’ruzalar va kinozallar, kutubxona, moxir usta studiyasi, ustaxonalar,
bularning xammasi, shubxasiz, ko‘rgazmalar yangi majmuasini xalqaro darajadagi
san’atshunoslik markaziga aylantiradi.
Uning ekspozitsiya-ko‘rgazma maydoni 3,500 kvadrat metrga teng.
Shuningdek galereya zarur texnikaviy uskunalar bilan jixozlangan majlislar zaliga
10
Тураев Х. Тасаввуф тарихи музейи // Мозийдан садо. – Тошкент, 2005. – № 4. – Б. 8-9.

ega bo‘lib, bu yerda ko‘rgazmalar, taqdimot marosimlari, seminarlar, amaliy
uchrashuvlar, filmlar namoyishlari va boshqa tadbirlar o‘tkaziladi.
Tasviriy san’at galereyasi zallarida XX asr boshidan xozirgi kungacha
yaratilgan O‘zbekiston tasviriy san’ati asarlarining boy to‘plami, shuningdek O‘rta
Osiyoda zarb etilgan noyob tangalar kolleksiyasi namoyish etilmoqda. O‘zbekiston
Respublikasi Tashqi iqtisodiy faoliyat milliy bankining 1994 yilda Prezidentimiz
I.A.Karimov tashabbusi bilan yaratilgan Kartinalar galereyasidagi kolleksiya
birinchi ekspozitsiyaning asosini tashkil etdi.
Yunus Rajabiy uy-muzeyi. Buyuk o‘zbek kompozitori, musiqa san’atining
yetuk ustasi Yunus Rajabiyning 100 yillik yubileyi munosabati bilan, 1997 yili
Yu.Rajabiy uy-muzeyi ochildi. Mazkur muzey san’atkorning o‘zi yashab ijod
etgan uyida barpo etildi va u Yu.Rajabiy ko‘chasi, 20-uyning 2 qavatli binosida
joylashgan. Binoning old tomoniga Yu.Rajabiyning xaykali o‘rnatilgan.
Muzeyning birinchi qavatida memorial va chog‘u asboblar ekspozitsiyasi xonasi,
muxmonxana joylashgan. Memorial xonada Yunus Rajabiy ning mebellari, radio,
ustki kiyimi, stolining ustida esa, musiqa asbobi,notalari, ruchka, choynak-
piyolalari qo‘yilgan. Uning hayotligidagi muxit saqlanib qolgan. Tomoshabinga bu
emotsional ta’sir ko‘rsatadi va u Yu.Rajabiy yashab, ijod etgan davr ruhini his
etadi. Keyingi xonada pianino, setor, dutor, rubob kabi ko‘plab musiqaviy cholg‘u
asboblari ekspozitsiyaga qo‘yilgan. Uchinchi xonada Toshkentning Chaqar
mahallasidagi Rajabiy tug‘ilib o‘sgan uyning maketi, mahallaning fototasviri,
o‘sha uyda ishlatilgan uy ro‘zg‘ori buyumlari, onasining portreti, so‘zana,
san’atkor zamondoshlarining fotosuratlari joylashgan.
Ikkinchi qavatga chiqaverishda, rassom S.Raxmetov tomonidan yaratilgan
kartina osilgan. Birinchi xonada Yu.Rajabiyning xayoti va ijodi, oila a’zolari
tasvirlangan fotosuratlar, xujjatlar namoyish etilgan. Ikkinchi xonada
kompozitorning kutubxonasi jamlangan ishchi xonasi o‘z xolicha saqlangan.
Mazkur xonada xam Yu.Rajabiy yashagan davr ruxi seziladi.
Ushbu muzey, Toshkentdagi uy-muzeylari orasida eng ko‘zga ko‘ringan,
muzey ishini yaxshi tashkil etgan, juda ko‘psonli tomoshabinlarga xizmat

qiladigan, yaxshi ekskursiya ishlarini olib boradigan muzeylar sirasiga kiradi.
Olimpiya shon-shuhrati muzeyi. Mustaqillik yillarida tashkil etilgan
muzeylardan yana biri Olimpiya shon-shuhrati muzeyi bo‘lib, 1996 yil 1
sentyabrda tantanali ravishda ochildi 11
. Mazkur muzeyni jihozlash va
ekspozitsiyasini yaratishda yetakchi muzeyshunos mutaxassislar bilan bir qatorda
fan arboblari, dizayner-rassomlar, O‘zbekiston xalq amaliy san’ati ustalari ham
qatnashdilar. Muzey ekspozitsiyasining asosini hozirgi zamon Olimpiya
o‘yinlarining eksponatlari tashkil etadi.
1996 yili fevral oyida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovga
O‘zbekiston va Markaziy Osiyoda Olimpiya hamda sport harakatlari sohasidagi
xizmatlari uchun Xalqaro Olimpiya Qo‘mitasining eng yuksak va obro‘li mukofoti
– Olimpiya Oltin nishoni topshirildi. Ushbu nishon va Osiyo Olimpiya Kengashi
nishoni muzeydagi eng nodir eksponatlar qatoriga kiritilgan.
Muzey ekspozitsiyalarida Olimpiya harakati qachon paydo bo‘lgani,
O‘zbekiston Milliy Olimpiya qo‘mitasining barpo etilganligi va g‘oyalarining
taraqqiy etganligi, sport o‘yinlari o‘tkazish va g‘olib, sovrindor bo‘lib chiqqan
O‘zbekiston sportchilarining ishtirok etayotganligi haqida hikoya qilinadi.
Shuningdek, XX asr Olimpiya o‘yinlarining shonli tarixida o‘z nomlarini qoldirgan
bir qator sportchilarning yutuqlarini namoyish etuvchi ekspozitsiya ham mavjud.
Ushbu muzey ekspozitsiyasidagi mustaqil O‘zbekiston terma jamoasining 1996
yili Atlanta (AQSh) Olimpiya o‘yinlarida ishtirok etgani to‘g‘risidagi qiziqarli
ma’lumotlar muhim ahamiyat kasb etadi. Muzey zamonaviy texnika vositalari
bilan jihozlangan. Respublikamizda bo‘lib o‘tadigan turli xildagi sport
musobaqalari, muzeyning o‘zida o‘tkaziladigan matbuot anjumanlari, musobaqa va
turnir g‘oliblari bilan uchrashuvlar va hokazolar videolavhalarda olib boriladi va
namoyish etib turiladi.
O‘zbekistonda yangi muzeylarning taraqqiyoti va ahamiyatini o‘rganish
jarayonida aniqlangan asosiy xulosalar quyidagilardan iborat:
11
Қаранг: Зеркало нашей истории и достижений. В Ташкенте откр ы т Музей олимпийской славы // Правда
Востока, 3 сентября 1996 год а; Музей олимпийской слав ы // Правда Востока, 8 февраля 1996 год а;
Тулаганов Ш., Долганова Н. Музей олимпийской слав ы // Мозийдан садо . – Ташкент, 1999. – № 1-2. – С. 12.

- muzeylarda ro‘y bergan ijobiy o‘zgarishlar, muzeylar sonining ko‘payishi
mustaqillik sharofati, hayotning barcha sohalarida yuz berayotgan ijobiy
o‘zgarishlar talablari, davr taqozosi bilan amalga oshmoqda;
- O‘zbekistonda 1990 yilga qadar davlat tasarrufidagi muzeylar yetmishdan
ziyod bo‘lgan bo‘lsa, mustaqillik davriga kelib ularning soni sakson sakkiztaga
yetdi. Shulardan 16 tasi tarixiy, 27 tasi o‘lkashunoslik ixtisosligidagi muzeylardir;
- yangi tashkil etilgan muzeylar sirasiga Temuriylar tarixi davlat muzeyi,
Olimpiya shon-shuhrati muzeyi, Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyi, Termiz
Arxeologiya muzeyi, Samarqanddagi Xalqaro tinchlik va birdamlik muzeyi va
boshqa muzeylar kiradi;
- O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti, Vazirlar Mahkamasi va Oliy Majlis
tomonidan muzeylarga bo‘lgan e’tibor har tomonlama kuchayib, davlat tomonidan
yangi muzeylarni tashkil etishga hamda mavjud muzeylarni ta’mirlashga,
ekspozitsiyalarini zamonaviy asbob-uskunalar bilan jihozlashga, muzey ishlarini
yaxshilashga katta mablag‘ ajratilgani natijasida jahon muzeylari talablariga mos
ravishda ilmiy konsepsiyalar ishlab chiqilgani va yangi muzeylar yaratilganiga
sabab bo‘lishi ta’kidlanadi;
- O‘zbekistonda yangi tashkil etilgan deyarli barcha muzeylar ijtimoiy
hayotda, ma’rifiy va ma’naviy maskanlar sifatida muhim ahamiyat kasb etayotib,
jahon andozalariga mos ravishda jihozlanib, juda boy eksponatlarga ega ekanligi
bilan ajralib turadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Yonesov A. M ejdunarodn ы y muzey mira i solidarnosti // Moziydan sado . –
Tashkent, 2005. – № 4 (28) .
2.Insoniyatning ilmiy va madaniy merosi – uchinchi ming yillikka. Buxoro va
Xiva sha h arlarining 2500 yilligiga ba g‘ ishlangan xalqaro simpozium tezislari.
Toshkent: O‘zbekiston, 1997.
3.Xushvakov N. Shahrisabz tarix muzeyi // Moziydan sado. – Toshkent, 2006. – №
2 (30).
4.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2001 yil 1 mayda qabul qilingan

«Qatag‘on qurbonlarini yod etish kunini belgilash to‘g‘risida»gi Farmoni // Xalq
so‘zi, 2001 yil 2 may.
5.O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2002 yil 8 noyabrda qabul
qilingan «Qatag‘on qurbonlari xotirasi» muzeyi faoliyatini tashkil etish
to‘g‘risida»gi qarori // Xalq so‘zi, 2002 yil 9 noyabr.
Ubaydullaev X., Setmamatov M. Muzey pamyati jertv repressiy // Moziydan sado.
– Tashkent, 2003. – 2 (18).
6.Kuryazova D.T. Muzey ishi tarixi va nazariyasi. Kasb-hunar kollejlari uchun
o’quv qo’llanma. – Toshkent: O'qituvchi , 2007.
Qayimov R. Samarqand davlat muzey-qo‘riqxonasining xalqaro aloqalari //
Moziydan sado. – Toshkent, 2005. – № 4.
7.Nurabullaeva S. O‘lkamiz tarixi sarchashmasi. Qoraqalpog‘iston Respublikasi
O‘lkashunoslik muzeyining 75 yilligi // Moziydan sado. – Toshkent, 2004. – № 2.
8.Turaev X. Tasavvuf tarixi muzeyi // Moziydan sado. – Toshkent, 2005. – №

O‘zbekistonda yangi muzeylarning taraqqiyoti va ahamiyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish