O‘zbekistonda yoshlarga oid davlat siyosati - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	62.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘zbekistonda yoshlarga oid davlat siyosati

Купить

Reja:
Kirish
Nazariy qism
1. O’zbekistonda yoshlarga oid davlat siyosatining amalga oshirilishi
2. Yoshlar ijtimoiy-siyosiy faolligi tushunchasi va uning mohiyati
2. “Yoshlarga oid davlat siyosati to’g’risida” O’zbekiston Respublikasining q onuni
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar
1

Kirish.
O’zbekiston Respublikasining 1991 yil 20 noyabrdagi “O’zbekistonda
yoshlarga oid davlat siyosatining asoslari to’g’risida”gi Qonunida yoshlarga
beriladigan ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy-huquqiy kafolatlar belgilab qo’yilgan.
Shuningdek, bu qonunning qabul qilinishi yoshlarga oid davlat siyosatini amalga
oshirishga mo’ljallangan tashkiliy tadbirlarni ham ko’zda tutdi. Qonunning 1-
moddasida “Yoshlarga oid siyosat O’zbekiston Respublikasi davlat faoliyatining
ustivor yo’nalishi bo’lib, uning maqsadi yoshlarning ijtimoiy shakllanishi va kamol
topishi, ijodiy iqtidori jamiyat manfaatlari yo’lida imkoni boricha to’la-to’kis
ro’yobga chiqishi uchun ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy-huquqiy, tashkiliy jihatdan
shart-sharoit yaratish hamda ularni kafolatlashdan iboratdir,” deb yozib qo’yilgan.
O’zbekistonda qurilayotgan fuqarolik jamiyati, hayotimizga kirib
kelayotgan modernizatsiya jarayonlari va islohotlar samarasi eng avvalo yoshlarni
qo’llab-quvvatlash, ularning intellektual salohiyatini oshirish, moddiy va ma’naviy
rag’batlantirishga qaratilgan. Globallashuv jarayonida demokratik nuqtai-nazardan
yangilanayotgan, o’zgarayotgan hayot yoshlarimizni o’ziga xos sinovdan
o’tkazmoqda. Jamiyatning kelajagi yoshlar bilan bog’liq va ular taraqqiyotning
asosiy kuchi hisoblanadi. O’z navbatida yoshlarimiz ham ilm-fan va boshqa
sohalarda erishayotgan yutuqlari bilan davlatimiz tomonidan ko’rsatilayotgan
g’amxo’rlikka munosib javob bermoqdalar. Shu bois mamlakatimizda jamiyatni
demokratlashtirish, modernizatsiyalash, fuqarolik jamiyatini shakllantirish va
rivojlantirish jarayonida yoshlarning o’rni kuchayib bormoqda. Yoshlarga doir olib
borilayotgan davlat siyosati: bu borada mavjud qonunchilik, yangi qarorlarning
qabul qilinishi va islohotlarning amalga oshirilishi mustahkam kuchli tayanch
bo’lmoqda. O’zbekistonda yoshlarga mamlakatning kelajagi sifatida e’tibor
berilib, ularning har tomonlama rivojlanishi uchun qulay sharoitlar yaratib
kelinmoqda.
2

1. O’zbekistonda yoshlarga oid davlat siyosatining amalga oshirilishi
O’zbekiston Respublikasida yoshlarga oid davlat siyosati quyidagi
qoidalarga asoslanadi:
— millati, irqi, tili, dini, ijtimoiy mavqei, jinsi, ma’lumoti va siyosiy
e’tiqodidan qat’i nazar yoshlar to’g’risida g’amxo’rlik qilish;
— yoshlarni huquqiy va ijtimoiy jihatdan himoya qilish;
— milliy, madaniy an’analarning avloddan-avlodga o’tishi, avlodlarning
ma’naviy aloqasi;
— yoshlarning tashabbuslarini qo’llab-quvvatlash, yoshlar O’zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlari doirasida o’z manfaatlarini amalga
oshirish yo’llarini erkin tanlab olishlariga kafolat berish;
— jamiyatni rivojlantirishga, ayniqsa respublika yoshlari hayotiga oid
siyosat va dasturlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirishda yoshlarning bevosita
ishtirok etishi;
— huquq va burchlarning, erkinlik va fuqarolik mas’uliyatining birligini
ta’minlash.
Yoshlarga oid davlat siyosati yuqoridagi qoidalarga binoan o’z mazmunini
doimiy takomillashtirish, muntazam ravishda o’z e’tiborini jamiyat hayotining eng
murakkab jihatlariga qaratish yo’nalishlarida keng rivojlantirilmoqda.
O’zbekiston Respublikasida yosh avlodga qaratilgan davlat siyosatining
bosh tamoyillari davrga hamohang tarzda takomillashib, o’z mazmunini boyitib
hamda ichki sur’atini namoyon etib bormoqda. Buning natijasida yoshlarga oid
davlat siyosatining amalga oshirilishi sohasida O’zbekiston Respublikasida
quyidagi vazifalar belgilandi:
— respublika hududida yoshlarga oid davlat siyosatining ijtimoiy-iqtisodiy,
huquqiy va tashqiliy asoslarini belgilash;
— yoshlarni ijtimoiy jihatdan himoya qilish chora-tadbirlarini ishlab
chiqish va ta’minlash;
— yoshlarga oid davlat siyosati boshqaruv idoralarini tuzish;
3

— yoshlarga oid davlat siyosati sohasida Respublikada kompleks va aniq
maqsadli dasturlarini ishlab chiqish hamda amalga oshirish;
— yoshlarga oid davlat siyosatini amalga oshirishga mo’ljallangan
moliyaviy mablag’larni tasarruf etish;
— respublika yoshlarining manfaatlarini O’zbekistonning xalqaro
majburiyatlari doirasida ifodalash;
— respublika hududida yoshlarning va ular birlashmalarining ijtimoiy
munosabatlarini huquqiy jihatdan tartibga solish;
— respublika yoshlarining, yoshlar jamoat uyushmalarining tashabbuslarini
ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy-huquqiy va tashqiliy jihatdan qo’llab-quvvatlash;
— hamma huquq sub’ektlarining O’zbekiston Respublikasi qonunlarida
yoshlarga nisbatan belgilab qo’yilgan majburiyatlariga rioya etishlarini nazorat
qilish, O’zbekiston Respublikasida yoshlarga oid siyosatni shakllantirish hamda
amalga oshirishning boshqa masalalari.
Yuqorida belgilangan vazifalar asosida mamlakatda ta’lim sohasini
bosqichma-bosqich, aniq maqsadga yo’naltirilgan holda isloh qilish bo’yicha
uzoqni ko’zlagan dasturlar izchil amalga oshirib kelinmoqda. Chunki jamiyatning
kelajagi yoshlarning tarbiyasi va ta’lim olishlari, oliy insoniy qadriyatlarni
o’zlashtirishlari, ijtimoiy faoliyatga tayyorligi bilan belgilanadi. Umummilliy
dasturlar doirasida o’tgan davr mobaynida yurtimizdagi ta’lim muassasalari:
maktablar, litsey va kollejlarning zamonaviy moddiy-texnik va o’quv bazasini
shakllantirish va mustahkamlash, ta’lim-tarbiya jarayoniga yangi standartlar, ilg’or
pedagogik va axborot texnologiyalarini joriy etish borasida ko’lami va ma’no-
mazmuniga ko’ra ulkan ishlar amalga oshirildi.
O’zbekiston Respublikasida ijtimoiy himoya natijasida yoshlarga har
tomonlama g’amho’rlik ko’rsatilmoqda. Masalan, Oliy o’quv yurtlariga shartnoma
asosida o’qishga qabul qilingan yoshlarga imtiyozli kredit olib o’qishlarini davom
ettirayotganlari va muddatli harbiy xizmatni o’tab imtiyozli ball yordamida Oliy
o’quv yutlariga o’qishga kirayotgan yoshlarni ta’kidlash o’rinli. Yoshlarning
4

ma’naviy dunyosini shakllantirish ular bilan ishlashning eng muhim yo’nalishi va
ularni jamiyatning ijtimoiy faol qismi sifatida tarbiyalashning bosh omili bo’lib
qolmoqda. Bu o’rinda ma’naviy va jismoniy barkamol avlodni voyaga etkazish
masalasi biz uchun umummilliy, umumdavlat miqyosidagi vazifa bo’lib, bu ezgu
maqsad yo’lida amalga oshirilayotgan ishlarimizni izchil va qat’iyatlilik bilan
davom ettirish bugungi siyosatimizning diqqat markazida turganini yana bir
marotaba ta’kidlab o’tmoq lozim. Yoshlarni ijtimoiy jihatdan himoya qilish
jismoniy, aqliy, axloqiy jihatdan o’sishini va O’zbekiston xalqining manfaatlari
yo’lida ijtimoiy kamol topishini ta’minlash uchun yosh fuqarolar va ularning
oilalariga beriladigan davlat kafolatlarini o’z ichiga oladi.O’zbe kiston
Respublikasida yoshlar uchun, tibbiy xizmat, ta’lim olish, sport-sog’lomlashtirish
va madaniy-ma’rifiy muassasalarga imtiyozli shartlarda qatnash, uy-joy qurish,
ro’zg’or buyumlari sotib olish uchun imtiyozli kreditlar berish, dastlabki mehnat
faoliyati uchun ish joyi bilan ta’minlanish yoki amaldagi qonunlarga muvofiq
moddiy kompensatsiya olish huquqi, ijtimoiy infrastruktura ob’ektlarini loyihalash
va qurish chog’ida yoshlarning talab-ehtiyojlarini hisobga olish, o’quvchilar, talaba
yoshlar va voyaga etmagan fuqarolar uchun transportda yurish imtiyozlari, voyaga
etmaganlarga kompensatsiya to’lovlarini kafolatlovchi ijtimoiy ta’minlanish
minimumi belgilanadi.
Voyaga etmaganlarni, yosh fuqarolarning ayrim toifalarini ijtimoiy
muhofaza qilishga qaratilgan maxsus chora-tadbirlar, shuningdek ularning
huquqlarini amalga oshirish tartibi O’zbekiston Respublikasining qonunlari bilan
belgilanadi.
Fuqarolik jamiyati ijtimoiy hayotning davlat ta’siri va aralashuvidan,
ma’muriy tazyiqlardan holi bo’lgan hamda insonlarning xususiy turmush sohasini
tashkil etuvchi munosabatlar majmuidan iborat ekanligi hamda fuqarolik
jamiyatida erkinlik, qonun oldida barchaning tengligi, ijtimoiy adolatning
5

ta’minlanishi, yoshlarning ijodiy salohiyati va iste’dodining bevosita ro’yobga
chiqarilishiga keng imkoniyat yaratilgan. 1
2. Yoshlar ijtimoiy-siyosiy faolligi tushunchasi va uning mohiyati
Yoshlar ijtimoiy-siyosiy faolligi tushunchasi va uning mohiyati yoshlar
ijtimoiy-siyosiy faolligining fuqarolik jamiyatini shakllantirishdagi muhim omil
sifatidagi o’rni va ahamiyatini tahlil etishda eng avvalo, unga oid bo’lgan ilmiy
kategoriyalarni o’rganish maqsadga muvofiq bo’ladi. Xususan, bunda “faollik”,
“siyosiy faollik”, “ijtimoiy- siyosiy faollik”, “huquqiy faollik”, kabi siyosiy-
huquqiy kategoriyalarning mazmun va mohiyatini hamda ular o’rtasidagi o’zaro
aloqadorlik masalalarini o’rganish muhim ahamiyat kasb etadi. “Ijtimoiy-siyosiy
faollik” tushunchasini tadqiq etishda uning asosiy birikmasi hisoblangan “faollik”
atamasini tahlil qilish lozim bo’ladi. “Faollik” tushunchasi shu darajada keng
mazmun kasb etganki, ayrim hollarda undan foydalanish izoh talab etadi. Bundan
tashqari, “faol” atamasi harakatchan, serg’ayrat, rivojlanuvchi degan ma’nolarni
anglatadi. “Faollik” tushunchasi asosan “faoliyat” tushunchasining sinonimi
sifatida ham qo’llaniladi. Insonning faolligi atrof muhitni o’z ehtiyojlari,
qarashlari, maqsadlariga muvofiq o’zgartirish qobiliyati sifatida alohida mazmun-
mohiyat kasb etadi. Tegishli adabiyotlarda shaxs faolligining bir qator belgilar
bo’yicha farqlanishi haqida so’z boradi1. Bu boradagi yondashuvlarni
umumlashtirgan holda faollikning quyidagi shakllarini ko’rsatib o’tish mumkin:
“faollik” va “faoliyat” tushunchalarining mohiyatan yagonaligidan dalolat
beruvchi faoliyat shakli sifatidagi faollik; insonda o’z ichki munosabati vujudga
kelgan, uning individual tajribasi aks etgan faoliyat sifatidagi faollik, atrof muhitni
o’zgartirishga qaratilgan faoliyat sifatidagi faollik; shaxsiy ahamiyatga molik
faoliyat: insonning o’z shaxsiyatini namoyon etish ko’rinishidagi faolligi hamda
o’zini qurshagan muhit bilan o’zaro ta’sirga kirishish mahsuli sifatidagi faollik.
1
2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг
бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси. – Тошкент:
Maънавият, 2017.
6

Bundan tashqari, iqtisodiy faollik, g’oyaviy faollik, madaniy faollik kabi
tushunchalari mavjudligini o’zi uning yo’nalishlari, sohalari xilma xil ekanligini
bildiradi. Faollik sohalari insonlar, shaxslar yoki muayyan ijtimoiy guruh qatlamlar
faoliyati bilan chambarchas bog’liq bo’lib, ajralib qolmagan. Faollik ana shu
ijtimoiy qatlamlar, xususan yoshlar ongi, dunyoqarashi, xulq-atvori, hayotiy
maqsad va intilishi ularning milliy g’oyaviy qiyofalari bilan bog’liq holda amalga
oshadi. Shunda yoshlar faolligi, faol yoshlar, yoshlarning ijtimoiy faolligi, siyosiy
faol yoshlar atamasi ishlatiladi.
Faollik muayyan ijtimoiy guruh yoki qatlamning jamiyat va davlat,
ishlariga munosabati, unga to’g’ri yondashuvi, mas’uliyat hissi, fuqarolik tuyg’usi
sifatida namoyon bo’ladi. Faollik ayni paytda o’zlikni anglashni ham ifodalaydi.
Shuningdek, “ijtimoiy-siyosiy faollik” atamasi haqida gap ketganda shuni
alohida ta’kidlash kerakki, ijtimoiy-siyosiy faollikni keng tushunish, unda huquqiy
normalarga rioya qilishni ko’rish bilangina cheklanmaslik siyosiy faollik
mohiyatini, uning bu hodisani ijtimoiy faollikning boshqa turlaridan farqlash
imkonini beradigan asosiy belgilarini yaxshiroq anglab etish uchun imkoniyat
beradi. Siyosiy faollikning ijodiy jihati uning xususiyatlari tizimida uyushqoqlik,
batartiblik, barqarorlik kabi qismlari yoki sifatlari bilan bir qatorda alohida o’rin
egallaydi. “Ijtimoiy-siyosiy faollik” deganda, ijtimoiy foydali (ijobiy), ongli,
iqtisodiy, siyosiy, ma’daniy faoliyat tushuniladi. Ijtimoiy faollikning boshqa bir
turi - siyosiy faollik ham amalda muhim ahamiyat kasb etadi.
Bundan tashqari, “huquqiy madaniyat” tushunchasidan kelib chiqib, siyosiy
faollikka yoshlarga tabiatan xos bo’lgan siyosiy-huquqiy xususiyat sifatida
yondashish mumkin. Bu siyosiy-huquqiy xususiyat huquqiy va siyosiy muhit bilan
insonning o’zaro aloqasi jarayonida shakllanadi hamda uning siyosat va huquqiy
tartibga solish sohasida faol ish olib borish qobiliyatini ifodalaydi. Shuning uchun
ham siyosiy-huquqiy faollik - bu faoliyatning qizg’inlik va ayni vaqtda yoshlarning
huquqiy madaniyati va siyosiy madaniyati darajasini aks ettiruvchi omil sifatida
amal qiladi. Bu haqida “huquqiy bilimlarsiz huquqiy madaniyat bo’lishi mumkin
7

emas”1deb, aytilgan. Shuningdek, yoshlar siyosiy-huquqiy faolligi shakllanish
jarayonining mazmuni o’z ichiga quyidagilarni qamrab oladi: 1) huquqni bilish
(informatsion jihat); 2) huquqqa bo’lgan munosabat (nisbiy jihat); 3) qonuniy xulq-
atvorga qarab mo’ljal olish (tartibga solish jihati); 4) o’z qonuniy xulq-atvorining
zarurligini anglab etish (kognitiv jihat).
Bundan tashqari, yoshlar deganda mamlakat aholisining eng yosh va tez
o’zgaruvchan va saloxiyatini tashkil etuvchi, o’zining ijtimoiy tarkibi jixatidan bir-
biriga yaqin bo’lgan qatlam tushuniladi. Ular ijtimoiy hayotda, shunchaki oddiy
kuzatuvchi sifatida ishtirok etmasliklari uchun, ular avvalo faoliyatda bo’lishlari
kerak bo’ladi. Faoliyat orqali yoshlar o’zlarining ijtimoiy-siyosiy faolligini anglab
boradilar. Ijtimoiy- siyosiy faollik nuqtai nazaridan yoshlarni o’z oldilariga
qo’ygan maqsadlariga ko’ra shartli ravishda ikki guruhga bo’lib o’rganish
mumkin: 1. Siyosiy-ijtimoiy faol yoshlar. 2. Siyosiy-ijtimoiy hayotdan uzoq, faol
bo’lmagan yoshlar.
Shuningdek, “siyosiy faollik” tushunchasini keng va tor ma’nolarda talqin
etish mumkin. Keng ma’noda uni yoshlarning davlat va jamiyat qurilishi,
O’zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlarga munosabati, mas’uliyati nuqtai
nazaridan talqin etish mumkin. Tor ma’noda, uni siyosiy ishtiroki va siyosiy
munosabatlar nuqtai-nazaridan yoshlarni jamiyatning siyosiy hayotida bevosita
yoki bilvosita munosabatini ifoda etadi.
Yoshlarni, bugungi kunda shartli ravishda “siyosiy faol” va “faol
bo’lmagan” guruhga bo’lish mumkin. Bularga quyidagilar kiradi: 1. Siyosiy
o’zgarishlarni aniq idrok etgan; 2. Demokratik jarayonlarga o’z hissasini
qo’shayotgan; 3. Qonunlar qabul qilish, uni hayotga tadbiq etishda befarq
bo’lmagan; 4. Mustaqillikni mustahkamlash, Vatan, el-yurt va xalqning taqdiri va
istiqboli uchun qayg’urayotgan; 5. Muayyan siyosiy partiya yoki ijtimoiy
xarakatlar bilan o’z faoliyatini bog’lagan, shunga ehtiyoj sezgan; 6.ijtimoiy zararli
illatlar ko’rinishlari bilan murosa qilolmaydigan yoshlarni siyosiy faol qatlam
deyish mumkin.
8

Bundan tashqari, hozirgi kunda jahon mamlakatlarida yoshlar
tushunchasiga nisbatan turli xil yondashuvlarning mavjudligi ma’lum.
Xususan, bmtning ixtisoslashgan tashkiloti YUNESKO 17 yoshdan 25
yoshgacha bo’lganlarni yoshlar qatlamiga kiritadi. Evropa Ittifoqi davlatlarida 16
yoshdan 30 yoshgacha (ba’zan 35 yoshgacha) bo’lgan aholi vakillari yoshlar
sifatida e’tirof etiladi. Shuningdek, MDH davlatlarining aksariyatida 14 yoshdan
30 yoshgacha bo’lganlar yoshlar hisoblanadi, ammo Ukrainada 14-351,
Qozog’istonda 14-29 yoshlilar2 ushbu toifaga kiritiladi.
O’zbekiston Respublikasida esa 14 yoshdan 30 yoshgacha bo’lganlar
yoshlar hisoblanadi.
Xulosa o’rnida yoshlar ijtimoiy-siyosiy faolligi tushunchasi va uning
mazmun mohiyati o’ziga xos tarzda shakllangan bo’lib, o’z tarkibiga “faollik”,
“ijtimoiy faollik”, “siyosiy faollik”, “iqtisodiy faollik” kabi kategoriyalarini ilmiy
jihatdan tadqiq etishda muhim ahamiyatga ega hisoblanadi. 2
Shuningdek, hozirgi kunda fan - texnika rivoji axborot kommunikatsiya -
texnologiyalarining taraqqiy etishi bilan bir qatorda axborot almashinuv jarayonlari
tezlashib bormoqda. Bundan tashqari, Prezidentimizning “yuksak ma’naviyat-
engilmas kuch” asarida bugungi murakkab globallashuv davrida ma’naviyat
sohasida vujudga kelayotgan dolzarb muammolar, xalqimizning, ayniqsa,
yoshlarimiz ma’naviyatini asrash va yuksaltirish, yosh avlodning qalbi va ongini
turli zararli g’oya va mafkuralar ta’siridan saqlash va himoya qilish masalalariga
alohida e’tibor qaratilgan. Shu bilan birga yoshlarning huquqiy, ijtimoiy-siyosiy
faolligi davlat va jamiyat qurilishida katta o’ringa egadir. Bu to’g’risida Prezident
I.A.Karimov ikkinchi chaqiriq O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining birinchi
sessiyasida. “O’z haq-huquqlarini taniydigan, o’z kuchi va qobiliyatiga tayanib
yashaydigan, atrofida ro’y berayotgan voqea- hodisalarga mustaqil munosabatda
bo’ladigan, shu bilan birga, o’z shaxsiy manfaatlarini mamlakat va xalq
2
O`zbekiston tarixi. 3-kitob. Mustaqil O`zbekiston tarixi.T.Sharq. 2011.
9

manfaatlari bilan uyg’un holda ko’radigan erkin shaxsni shakllantirish uchun
barcha zarur sharoitlarni yaratish darkor”, deb ta’kidlaydi.
Hozirgi kunda ma’naviy va ahloqiy qadriyatlarga sodiq, bilimli, samarali
mehnat qilishga qodir fuqarolar, ayniqsa, yoshlar jamiyatning eng asosiy kuchiga
aylanib bormoqda. Shuning uchun ham XXI asr-intellektual bilimlar asrida inson
kapitaliga investitsiyalar yo’naltirishni ustivor vazifa sifatida tanlagan
mamlakatlardagina yuksak taraqqiyotga erishish mumkin. Shuningdek, bilimli
jamiyatgina tahdid va muammolarni engib o’tishga qodir bo’ladi. Shu tufayli ham
mustaqillik yillarida O’zbekistonda zamonaviy ta’lim tizimini shakllantirish va
yuksak malakali kadrlarni tayyorlash ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy taraqqiyotning
asosiy omiliga aylandi. Xususan, O’zbekistonda ta’lim islohotlariga asosan, MDH
davlatlari orasida birinchi bo’lib, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari joriy
etilgani katta ahamiyatga egadir. Kadrlar tayyorlash milliy dasturining
tamoyillaridan biri - “o’quvchi yoshlarni Vatanga sadoqat, yuksak ahloq,
ma’naviyat va ma’rifat, mehnatga vijdonan munosabatda bo’lish ruhida
tarbiyalash”2 milliy siyosatning asosiy qismi hisoblanadi. Shuningdek,
O’zbekistonda ta’lim sohasini rivojlantirish, isloh etishga yo’naltirilayotgan yillik
xarajatlar yalpi ichki mahsulotning 10-12 foizini tashkil etayotgani va bu tizimning
davlat byudjeti xarajatlaridagi ulushi 35 foizdan ortiqni tashkil etishi mazkur
sohaga qaratilayotgan yuksak e’tibordan dalolat beradi. Shuningdek, yuksak
malakali kadrlar tayyorlash tizimidagi islohotlar yuzasidan Prezidentimiz
I.A.Karimov “Bugungi kunda oldimizga qo’ygan buyuk maqsadlarimiz, ezgu
niyatlarimizga erishishimiz, jamiyatmizning yangilanishi hayotimizning
taraqqiyoti va istiqboli amalga oshirayotgan islohotlarimiz, rejalarimiz samarasi,
taqdiri - bularning barchasi, avvalambor, zamon talablariga javob beradigan yuqori
malakali, ongli mutaxassis kadrlar tayyorlash muammosi bilan chambarchas
bog’liqligini barchamiz anglab etmoqdamiz”, deb ta’kidlaydi.
Bundan tashqari, bu borada Prezidentimiz I.A.Karimov - “ayni paytda
kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning tez va jadal rivojlanishini ta’minlash, shu
10

asnoda bugungi kunda jamiyatning eng muhim va hal qiluvchi qatlami, ijtimoiy -
siyosiy barqarorlik kafolati, mamlakatni isloh etish va modernizatsiya qilish hamda
ijtimoiy-siyosiy barqarorlikni ta’minlaydigan o’rta sinf - ya’ni mulkdorlar sinfini
shakllantirish natijasi”2 deb ta’kidlaydi. Shuningdek, yoshlar tadbirkorligi
rivojlantirish va uni yuksak darajaga ko’tarish ham bugungi kunda yoshlar
tashkilotlarining faoliyat yo’nalishlaridan biri hisoblanadi.
Shuning uchun ham yoshlarni tadbirkorlik faoliyatiga jalb etishda ularni
bilim va ko’nikmalarini shakllantirib borish lozim. Mazkur soha har bir kishiga o’z
iste’dodi va imkoniyatlarini namoyon etish uchun zamin yaratadi, shu tariqa
tashabbuskor, omilkor, mustaqil faoliyat yurita oladigan, o’z oldiga qo’ygan
maqsadlariga erishishga qodir insonlar toifasini shakllantirishga xizmat qiladi3.
Shuningdek, O’zbekistonda bozor munosabatlarining iqtisodiyotda chuqurlashib
borishi jarayonida yoshlarni tadbirkorlik faoliyatiga jalb etish orqali yoshlarni ish
bilan ta’minlashga erishish mumkin bo’ladi. Komil insonni tarbiyalashda jismoniy
jihatdan baquvvatlik bilan birga ma’naviy etuklik ham muhim hisoblanadi.
Prezidentimiz ta’kidlab o’tganidek, “Faqat jismoniy jihatdan baquvvat
bo’lgan odamni tarbiyalash unchalik qiyin emas. Ammo uni jismoniy, ham
ma’naviy jihatdan kamol toptirish g’oyat murakkab vazifa hisoblanadi.
Ayniqsa, bugungi kunda-mafkuraviy kurashlar goh oshkora, goh pinxona
tus olgan hozirgi nozik, qaltis sharoitda tahlikali zamonda bu masala nihoyatda
dolzarb ahamiyatga ega”1. Albatta ushbu fikr o’z vaqtida aytilgan bo’lib,
haqiqatdan ham yoshlarni jismoniy barkamolligi bilan bir qatorda ma’naviy
sog’lom, komil insonlar qilib tarbiyalash har doim dolzarb hisoblanadi. Bundan
tashqari, O’zbekiston Respublikasida yoshlarga oid siyosatning konstitutsiyaviy
asoslari mamlakat yoshlarining huquq va erkinliklarini ta’minlab berishni ko’zda
tutadi. Shu nuqtai nazardan olib qaraganda o’tgan asrning 90 yillarining boshlarida
20 mln.dan ortiq O’zbekiston aholisining qariyb 42,9 foizini mehnat yoshiga
etmaganlar tashkil etgan. O’tgan yigirma yil davomida mamlakatimiz aholisi 1,4
barobar ko’paygan bo’lishiga qaramasdan, mazkur ko’rsatkich ham yuqori - 32,1
11

foizdan ortiqni tashkil etadi. Umuman, 30 yoshgacha bo’lganlar, ya’ni yoshlar
bugungi kunda O’zbekiston aholisining 64 foizdan ortig’ini, aholining o’rtacha
yoshi esa, 26,9 yoshni tashkil etmoqda.2 O’zbekiston Respublikasi Prezidenti
tomonidan 1990 yil 20 iyunda tashkil etilgan konstitutsiyaviy komissiya oldiga
Konstitutsiyada nafaqat hozirgi, balki kelajak avlod manfaatlarini ham ifoda
ettirish eng muhim vazifalardan biri sifatida qo’yilgan. Bundan tashqari, asosiy
qonunimizning 40 - moddasida har bir inson malakali tibbiy xizmatdan foydalanish
huquqiga ega ekanligi belgilab qo’yilgan. Mamlakatimizda 14 yoshgacha bo’lgan
bolalarning 100 foizi yiliga ikki marta tibbiy ko’rikdan o’tkaziladi. O’zbekiston
2011 yilda “Bolalarni asraylik” halqaro tashkiloti tomonidan tuzilgan 161
mamlakatdan iborat reytingida o’sib kelayotgan yosh avlod salomatligi haqida eng
ko’p g’amxo’rlik ko’rsatayotgan davlatlar orasida 9 - o’rinni egalladi.
O’zbekistonda yoshlarning huquqiy ongi va madaniyatini shakllantirish,
ular o’z huquq va erkinlarini anglab etishida huquqiy tarbiyaning o’rni kattadir.
Yoshlarni huquqiy tarbiyalash, jamiyatimizning ijtimoiy qadriyati sifatida unga
nisbatan ijobiy munosabatni shakllantirish muhim vazifadir. Bu borada
mamlakatimiz rahbari Islom Karimov ta’kidlab o’tganidek, “Aholining huquqiy
tarbiyasini tubdan yaxshilash, uning huquqiy madaniyat darajasini oshirish,
huquqiy axborotning keng maydonini yaratib berish - huquqiy davlatning qaror
topishida muhim yo’nalishdir”2. Davlatimiz rahbari “Mamlakatimizda demokratik
islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish
konsepsiyasi”da fuqarolik jamiyatini rivojlantirishda lozim bo’lgan vazifalarni
belgilab berar ekan, “Jamiyatning demokratiya yo’lidan jadal rivojlanishi va bu
borada amalga oshirilayotgan islohotlarning muvaffaqiyati ko’p jihatdan
odamlarning huquqiy ongi va huquqiy madaniyat darajasiga bog’liq”3 ekanini
alohida ta’kidlaydi. Shu bilan birga O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
tomonidan “2012-2015 yillarda umumta’lim maktab o’quvchilari o’rtasida
huquqiy savodxonlikni oshirish, huquqbuzarlikni oldini olish, bu sohada o’zaro
axborot almashish tizimini takomillashtirish” bo’yicha 2012 yil 17 yanvardagi
12

qo’shma qarori tasdiqlangani e’tiborga loyiqdir.Mamlakatmizda amalga oshirilib
kelinayotgan demokratik islohotlar o’zining yangi sifat bosqichiga qadam qo’ygan
hozirgi paytda, jamiyatimiz yoshlari manfaatlarini yanada kuchliroq darajaga
chiqarishga qaratilgan maqsadlar ham belgilab olinmoqda.
Prezident Islom Karimov ta’kidlaganlaridek, “Unib-o’sib kelayotgan yosh
avlodimiz ota-bobolarimizning munosib vorislari bo’lib voyaga etishi, XXI asr
talablariga har tomonlama javob beradigan insonlar bo’lib kamol topishi uchun biz
bundan buyon ham kuch - g’ayratimizni ayamaymiz, chunki takror aytaman,
ertangi kun - yoshlar qo’lida. Yoshlarni qo’llab quvvatlash, ularga yanada ko’proq
ishonch bildirish lozim. Bu masalaga biryoqlama qaramaslik kerak. Davlatimiz,
jamiyatimizning bu boradagi vazifasi - kelajak avlodni hayotda har bir odam, har
bir yosh yigit - qiz duch keladigan murakkab sinovlarga har tomonlama
tayyorlashdan iborat”.
Bundan tashqari, davlatning keng qamrovli islohotlar asosidagi siyosatini
amalga oshirish jarayonida yoshlarning siyosiy ongi va madaniyatini shakllantirish
masalasini ilmiy-nazariy jihatdan tahlil etishga ehtiyoj tug’ilishi tabiiydir.
Prezidentimiz Islom Karimov ta’kidlaganlaridek: “...aholimizning aksariyat
qismini tashkil etadigan yoshlarimizning hali-beri echilmagan muammolariga
e’tiborimizni jalb etish, ularni hayotimizda haqiqatan ham hal qiluvchi kuchga
aylantirish masalasi jamoatchiligimizning diqqat markazida turishi shart”2, deb
ta’kidlagan. Chunki mamlakatimizda asosiy ijtimoiy demografik ahamiyat kasb
etuvchi yoshlarni davlat siyosatining faol sub’ektiga aylantirish masalasi ustivor
vazifa hisoblanadi. Yoshlarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish har qanday
davlat oldida turgan eng ustivor vazifalardan biridir. Shu nuqtai nazardan olib
qaraganda yoshlarning ma’naviy-axloqiy qiyofasini shakllantirish zaruriyati har
doim mavjud.
Prezidentimiz Islom Karimov ta’kidlaganlaridek, “Hammamizga teran bir
haqiqat ayon bo’lishi kerak - biz yurtimizning ertangi rivoji yo’lida qanday chuqur
o’ylangan dasturlarni tuzmaylik, bu rejalarni bajarish uchun qanday moddiy baza
13

va imkoniyatlarni yaratmaylik, buning uchun qanday ko’p sarmoya safarbar
etmaylik, ularning barchasini amalga oshiradigan, ro’yobga chiqaradigan qudratli
bir omil borki, u ham bo’lsa, yuqori malakali ishchi va yurtimizning ertangi kuni,
taraqqiyoti uchun ma’suliyatni o’z zimmasiga olishga qodir bo’lgan etuk
mutaxassis yoshlarimiz, desak, o’ylaymanki, hech xato bo’lmaydi”.
XXI asr - raqobat keskin tus olayotgan bir davrda yoshlarni har tomonlama
bilimli, yuqori malakali kadrlar qilib etishtirishni taqozo qiladi. Raqobat asri
to’g’risida davlatimiz rahbari aniq - ravshan ta’kidlagan edi, “Bunday sharoitda
inson kapitaliga yo’naltiriladigan investitsiya va qo’yilmalarning o’sishini, hozirgi
zamonda demokratik taraqqiyot, modernizatsiya va yangilanish borasida
belgilangan maqsadlarga erishishda eng muhim qadriyat va hal qiluvchi kuch
bo’lgan bilimli va intellektual rivojlangan avlodni tarbiyalash vazifasini doimo
o’zining asosiy ustivor yo’nalishlari qatoriga qo’yadigan davlatgina o’zini
namoyon eta olishi mumkin”.
Xulosa qilib aytganda, yoshlarni ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish,
jamiyat ijtimoiy-siyosiy hayotidagi ishtirokini ta’minlashga qaratilgan Prezident
Islom Karimovning asarlari va chiqishlaridagi fundamental fikrlar O’zbekiston
yoshlarining kelajakda yuksak malakali, ma’naviy va ahloqiy etuk, o’z Vatani
uchun vijdonan xizmat qilishga qodir bo’lgan fuqarolar sifatida shakllanishida
muhim ahamiyat kasb etadi. 3
O’zbekiston Respublikasida yoshlar tashkilotlari faoliyatining huquqiy va
moliyaviy asoslari Har bir mamlakatda kuchli fuqarolik jamiyati - mavjud jamoat
birlashmalarining faol faoliyat olib borishi bilan rivojlanadi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.Karimovning ta’kidlashicha,
“Jamiyatni demokratiyalash jarayoni siyosiy institutlar - partiyalar, nodavlat va
jamoat tashkilotlari faoliyatini mustahkamlash va rivojlantirish bilan bevosita
bog’liq”1. Albatta ushbu fikr hozirgi globallashuv sharoitida eng dolzarb va
3
Мустақил Ўзбекистон тарихи . Масъул муҳаррир А . Сабиров . -
Тошкент : Академия , 2013.
14

muhim vazifalardan biriga aylangan bo’lib, yoshlar tashkilotlari faoliyatini
huquqiy va moliyaviy jihatdan rivojlantirishni ko’zda tutadi.
Yoshlar tashkiloti tushunchasi - yoshlarni jamiyat ijtimoiy-siyosiy hayotida
o’zining munosib o’rniga ega bo’lishi uchun sharoit va imkoniyatlar yaratish va
ularning faolligini oshirishni maqsad qilib qo’ygan tuzilma sifatida e’tirof etiladi.
Shu bilan bir qatorda, “yoshlar harakati” tushunchasi esa yoshlarning ijtimoiy-
iqtisodiy, siyosiy manfaatlarini ro’yobga chiqarish maqsadida tuzilgan tashkilot
sifatida namoyon bo’ladi.Bundan tashqari, 1991 yil 20 noyabrda qabul qilingan
“O’zbekiston Respublikasida yoshlarga oid davlat siyosatining asoslari
to’g’risidagi” qonunning 17-moddasida yoshlar jamg’armalari faoliyatining asosiy
mohiyati va yo’nalishi belgilab qo’yilgan. Jumladan, O’zbekiston Respublikasida
ilmiy, texnikaviy, madaniy va boshqa ijodiy faoliyatni, xalqaro hamkorlikni
rivojlantirish, yoshlarning muammolarini hal etishga ko’maklashuvchi
tashabbuslarni qo’llab-quvvatlash maqsadida davlat - jamoat yoshlar
jamg’armalari tashkil etiladi2, deb belgilab qo’yilgan. Shuningdek, yoshlar ishlari
bilan shug’ullanuvchi tashkilotlar jamoat birlashmalari sifatida ishtirok etadilar.
Shuningdek, yoshlar jamoat birlashmasining ustavi (nizomi, boshqa asosiy hujjati)
da a’zo bo’luvchining yoki qatnashchisining yoshi chegaralab qo’yilgan (30
yoshgacha) bo’lishi kerak. Yoshlar jamoat birlashmasidagi 30 yoshdan katta
a’zolar (qatnashchilar) ko’pi bilan yoshlar jamoat birlashmasiga kirganlar jami
sonining 10 foizidan ortiq bo’lmasligi kerak1. Yoshlarning jamoat birlashmalari
yoshlarga oid davlat siyosatini amalga oshirish bo’yicha davlatning kompleks va
aniq maqsadli dasturlarini ishlab chiqishida qatnashadilar.
Yoshlar tashkilotlari - O’zbekiston Respublikasida yoshlarni qo’llab-
quvvatlash, ularning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish maqsadida nodavlat-
notijorat tashkilotlar tuzilgan. Chunki Respublikamiz aholisining 64 foizdan
ortig’ini yoshlar tashkil etadi. Shu sababli Respublikamizda yoshlarning faolligini
oshirish, ularni qo’llab-quvvatlash maqsadida O’zbekiston bolalar jamg’armasi,
O’zbekiston yoshlar tashkiloti, “Kamolot” yoshlar ijtimoiy harakati, “Farzandim
15

jigarbandim jamoat birlashmasi”, “Sen yolg’iz emassan” respublika jamoat bolalar
jamg’armasi, “Sog’lom avlod uchun” xalqaro hayriya jamg’armasi, O’zbekiston
bolalar kutubxonalarini rivojlantirish va takomillashtirishga ko’maklashuvchi
xayriya jamg’armalari tuzilgan. Shuningdek, O’zbekiston Respublikasida yoshlar
ishlari bilan shug’ullanuvchi tashkilotlarni quyidagi guruhga ajratib ko’rsatish
mumkin.
1. Davlat g’amho’rligidagi nodavlat notijorat yoshlar tashkilotlari: -
“Kamolot” yoshlar ijtimoiy harakati; - “yoshlar muammolari” instituti, -
“Bunyodkor” yoshlar tele klubi; - “Zakovat” yoshlar intelektual klubi; - “Etakchi”
yoshlar markazi; - “yoshlar ijodiyoti” saroyi; - “Kamalak” tashkiloti.
2. Fond va jamg’arma shaklidagi yoshlar tashkilotlari: - O’zbekiston
“Bolalar sportini rivojlantirish” jamg’armasi; - O’zbekiston sa’nati va madaniyati
jamg’armasi “Fond forum”; - “Sog’lom avlod uchun hayriya” fondi; - “Sen yolg’iz
emassan” jamg’armasi; - yosh iqtidorli olimlarni qo’llab quvvatlovchi “Iste’dod”
jamg’armasi.
3. Siyosiy partiyalar tarkibiga kiruvchi yoshlar qanotlari. - O’zbekiston
“Adolat” SDP ning yoshlar qanoti; - O’zbekiston “Xalq” demokratik partiyasining
“Istiqbol” yoshlar qanoti; - O’zbekiston Respublikasi Milliy tiklanish partiyasi
“yoshlar qanoti”; -O’zbekiston Respublikasi “Liberal demokratik partiyasi”
yoshlar qanoti.
4. Kasaba uyushmalari tarkibidagi “yoshlar Kengashlari” - O’zbekiston
Respublikasi Kasaba uyushmasi Markaziy Kengashining “yoshlar kengashi”; -
Viloyat, tuman, shaharlardagi hududiy organlar tarkibidagi “yoshlar Kengashlari”.
O’zbekiston Respublikasida faoliyat yuritayotgan yoshlar tashkiloti
“Kamolot” yoshlar ijtimoiy harakatining faoliyat tizimi o’ziga xos yo’nalishlarda
belgilab qo’yilgan. “Kamolot” yoshlar ijtimoiy harakatida yoshlar faoliyati tizimini
quyidagicha izohlash mumkin:1 - Extiyoj;- Qiziqish; - Maqsad; - Mas’uliyat; -
Faoliyat; - Milliy istiqlol g’oyasi.
16

Ushbu harakatning o’z vazifalari quyidagi ustivor yo’nalishlar bilan
belgilab olingan: - Ma’naviy-ma’rifiy; - Siyosiy-huquqiy; - Ijtimoiy-iqtisodiy; -
Sport va jismoniy tarbiya. 4
O’zbekiston Respublikasida yoshlar tashkilotlarining maqomi, yo’nalishi,
xarakterli xususiyatlari, shundan iboratki boshqa jamoat tashkilotlari kabi
respublika maqomiga va mahalliy maqomga egaligi bilan farqlanadi. Respublika
maqomidagilarga O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligidan ro’yxatdan o’tgan
va butun O’zbekiston hududida faoliyat ko’rsatadigan tashkilotlar kiradi. Mahalliy
maqomga ega tashkilotlar esa joylarda adliya boshqarmalari tomonidan hisob
ro’yxatiga olinadilar.
Bugungi kunda O’zbekiston Respublikasida faoliyat ko’rsatayotgan yoshlar
tashkilotlarini tuzilishi jihatidan ikkinchi tasnifi bo’yicha quyidagi guruhlarga
ajratish mumkin: - yoshlar harakatlari va guruhlariga mos bo’lgan ijtimoiy
ahamiyatga molik yirik tashkilotlar. Bunday guruh vakillarining asosiy maqsad va
vazifalari bo’lishi bilan birga faoliyatlarini keng ko’lamda tashkil etgan holda,
yoshlarning barcha muammolarini bartaraf etishni o’z oldiga maqsad qilib qo’yadi.
- yoshlarni ijtimoiy himoya qilishga qaratilgan markazlar, klublar, maslahatxonalar
va boshqalar kiradi. Yosh olimlar assotsiatsiyasi, iqtisodiy ta’lim berishga
asoslangan yoshlar yutuqlari, cheklangan imkoniyatlarga ega bolalarni qo’llab-
quvvatlash markazlari, yoshlar axborot maslahatxonalari kabi tashkilotlar. - “yosh
rahbarlar” klubi, “Fidoiy” yoshlar klubi, yosh olimlar ilmiy kengashlari va
boshqalar. Ushbu yoshlar tashkilotlarining turkumlanishi yoshlar tashkilotlari
tuzilishi, mazmuni va mohiyatini ochib berishda muhim rol o’ynaydi. Yoshlar
tashkiloti tushunchasiga aniqlik kiritadi. Hozirgi kunda O’zbekiston
Respublikasida mavjud siyosiy partiyalar tarkibida faoliyat olib borayotgan yoshlar
4
Усмонов Қ . ва бошқалар . Ўзбекистон қарамлик ва мустақиллик
йилларида . Т., Ўқитувчи, 1996.
17

qanotlarining yoshlar ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirishda o’z imkoniyatlarini
etarli darajada ishga solmayotganini kuzatish mumkin. Lekin shunga qaramasdan
partiya yoshlar qanotlari tomonidan yoshlar faolligini oshirishga qaratilgan
loyihalar mavjud. Siyosiy partiyalar tarkibidagi yoshlar qanotlari mamlakatimizda
yoshlarni har tomonlama barkamol va jismoniy etuk inson qilib tarbiyalashda
o’ziga xos o’ringa egadir. Bu borada yoshlar qanotlari tomonidan amalga
oshirilayotgan keng qamrovli ishlar yoshlarga oid davlat siyosatining bir qismi
sifatida e’tirof etish mumkin.
Shuningdek, bugungi kunda yoshlar qanotlari faoliyatida yoshlar ijtimoiy-
siyosiy faolligini oshirishga karatilgan loyixalar va tadbirlar amalga oshirilgan.
Xususan, O’zbekiston Xalq demokratik partiyasining “Istiqbol” yoshlar
qanoti 2006 yilda tuzilgan bo’lib, uning tarkibiga - 18 yoshdan 30 yoshgacha
bo’lgan partiya a’zolari kiradi. 2012 yil 1 yanvar holatiga ko’ra, Xalq demokratik
partiyasi a’zolari o’rtasida 30 yoshgacha bo’lganlar 31,2 foizni tashkil etgan.
Ushbu partiya yoshlar qanoti tomonidan 2012 yil davomida amalga oshirilgan
loyihalardan biri “yosh siyosatchi-2012” tanlovi bo’lib, bu yoshlarni istiqlol
g’oyalariga sodiqligini shakllantirishga hamda yoshlarning huquqiy, ijtimoiy-
siyosiy faolligini oshirishga yordam beradi.
Bundan tashqari, O’zbekiston Liberal demokratik partiyasining yoshlar
qanoti tomonidan ham yoshlarni ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy faolligini oshirishga
qaratilgan qator loyihalar va tadbirlar keng yo’lga qo’yilgan bo’lib, “Ishbilarmon
o’quvchi” hamda “Diplom bilan - biznesga” loyihalari orqali yoshlar imtiyozli
kreditlar olish evaziga o’z biznesini yo’lga qo’yishga muvaffaq bo’lmoqdalar.
O’zbekiston Respublikasida faoliyat yuritayotgan yoshlar tashkilotlaridan
“Kamolot” YOIH ham tuzilishi va faoliyat yo’nalishi jihatidan alohida ajralib
turadi. Harakatga uning dasturiy vazifa va maqsadlari hamda Nizom talablarini tan
oladigan, ularni amalga oshirish yo’lida faol harakat qiladigan, Vatan taraqqiyoti,
yurt tinchligi, halq farovonligi yo’lida mexnat qilish va kurashishni o’zi uchun
hayotiy e’tiqod deb biladigan, o’qishda, mehnatda, harbiy xizmatda, jamoatchilik
18

ishlarida o’rnak bo’ladigan, jinsi, irqi, millati, tili, dini, shaxsiy va ijtimoiy
mavqeidan qat’iy nazar, qoida tariqasida, o’n to’rt yoshdan yigirma sakkiz
yoshgacha bo’lgan O’zbekiston fuqarolari a’zo bo’lishi qayd etildi. Xususan,
“Kamolot” YOIH tuzilishiga ko’ra, Markaziy kengash, viloyat, tuman va shahar
bo’limlaridan iborat bo’lib, asosiy faoliyat yo’nalishi yoshlarni har tomonlama
barkamol, etuk shaxs bo’lib etishishlariga ko’maklashishdan iborat. “Kamolot”
yoshlar ijtimoiy harakati tizimi quyidagi jadvalda o’z ifodasini topgan.
O’zbekiston Respublikasining o’z mustaqilligini qo’lga kiritishi yoshlarga
oid davlat siyosati masalalarini demokratik tamoyillar asosida qayta anglashni
hamda mazkur siyosat mezonlarini fuqarolik jamiyati talablariga muvofiq tarzda
ko’rib chiqishni taqozo qiladi. Prezident I.A.Karimovning “birinchilar qatorida
yosh avlodimizning manfaatlarini ta’minlashni kuchaytirishga qaratilgan huquqiy
bazani yanada mustahkamlash, amaldagi qonun hujjatlarini bugungi kun talablari
nuqtai nazaridan qayta ko’rib chiqishimiz zarur”ligini ta’kidlashi bejiz emas.
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi1, Kadrlar tayyorlash milliy
dasturi2, O’zbekiston Respublikasida yoshlarga oid davlat siyosatining asoslari
to’g’risida”gi3 qonunlar yoshlarga oid huquqiy normalar hisoblanadi. O’zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasidagi bola huquqlariga oid normalari 1989 yil 20
noyabrda BMT Bosh assambleyasining 44-sessiyasida qabul qilingan “Bola
huquqlari to’g’risida”gi Konvensiya mohiyatiga to’liq mos keladi4. Mazkur
Konvensiyani O’zbekiston Respublikasi 1992 yil 9 dekabrda ratifikatsiya qilgan.
Ushbu konvensiyaning maqsadlari uchun 18 yoshga to’lmagan har bir yosh, agar
bolaga nisbatan qo’llaniladigan barcha hatti-harakatlarda, ular ijtimoiy ta’minot
masalalari bilan shug’ullanuvchi davlat yoki xususiy muassasalar, sudlar,
ma’muriy yoki qonun chiqaruvchi organlar vakolatlari, bolaning manfaatlari
yaxshiroq ta’minlashga birinchi darajali e’tibor beriladi.
Bundan tashqari, bolalar haqida g’amxo’rlik ko’rsatish yoki ularni himoya
qilish uchun mas’ul hisoblangan organlar, muassasalar va xizmatlar vakolatli
organlar tomonidan belgilab qo’yilgan me’yorlarga, xususan, xavfsizlik va
19

sog’liqni saqlash sohasida va ulardagi xodimlarning soni va ishga yaroqliligi,
shuningdek, vakolatli nazorat olib borishi nuqtai nazaridan belgilangan
me’yorlarga javob berishlarini ta’minlaydi.
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi voyaga etmaganlar va yoshlar
huquqlarini himoya qilishda oliy yuridik kuchga ega hujjat bo’lib, unga asosan
davlat fuqarolarning qonunlarda mustahkamlangan huquq va erkinliklarini
ta’minlaydi. Xususan, O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida barcha
fuqarolarga taa’luqli me’yorlardan tashqari, aynan yoshlarga tegishli bo’lgan
qoidalar ham mavjud. Jumladan,
- 41-moddada: “har kim bilim olish huquqiga ega. Bepul umumiy ta’lim
olish davlat tomonidan kafolatlanadi. Maktab ishlari davlat nazoratidadir”;
- 45-moddada: “Voyaga etmaganlar, mehnatga layoqatsizlar va yolg’iz
keksalarning huquqlari davlat himoyasidadir”;
- 64-moddada: “Ota-onalar o’z farzandlarini voyaga etgunlariga qadar
boqish va tarbiyalashga majburdirlar”;
- 66-modda: “Voyaga etgan, mehnatga layoqatli farzandlar o’z ota- onalari
xaqida g’amxo’rlik qilishga majburdirlar”;
-117-moddada: “O’zbekiston Respublikasining o’n sakkiz yoshga to’lgan
fuqarolari saylash huquqiga egadirlar” kabi me’yorlar belgilab qo’yilgan1.
Bundan tashqari, O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining normalari
asosida qabul qilingan qator qonun hujjatlarini ikki guruhga ajratish mumkin.
Birinchi guruhga 1991-2002 yillarda qabul qilingan qonun hujjatlari.
Mazkur davrda “O’zbekiston Respublikasida yoshlarga oid davlat siyosatining
asoslari to’g’risida”gi (1991), “Jismoniy tarbiya va sport to’g’risida” gi (1992),
“Ta’lim to’g’risida”gi (1992 yil, 1997 yil yangi tahrirda) “Kadrlar tayyorlash
Milliy dasturi” (1997) qabul qilindi. 5
5
Новейшая история Узбекистана. Руководителъ проекта и редактор:
М.А.Рахимов. - Тошкент: Адабиёт учқунлари, 2018.
20

Shuningdek, O’zbekiston Respublikasi 1991 yilda Inson huquqlari
umumjahon deklaratsiyasiga, 1992 yilda Bola huquqlari to’g’risidagi xalqaro
Konvensiyaga qo’shildi. O’zbekiston Respublikasi prezidenti I.A.Karimovning
“Respublika yosh ijodlarini davlat tomonidan qo’llab quvvatlash chora-tadbirlari
to’g’risida” (1992) “O’zbekistonda ta’lim olayotgan yoshlarni rag’batlantirish
chora-tadbirlari to’g’risida” (1993), “O’zbekiston Respublikasining yosh
mualliflariga eng yaxshi asarlari va ilmiy ishlari uchun Davlat mukofotini
topshirish to’g’risida”(1993), “O’zbekiston Respublikasi yoshlarining “Kamolot”
jamg’armasi to’g’risida” (1996), “Huquqiy tarbiyani yaxshilash, aholini huquqiy
madaniyati darajasini yuksaltirish, huquqshunos kadrlarni tayyorlash tizimini
takomillashtirish, jamoatchilik fikrini o’rganish ishini yaxshilash haqida” (1997),
“Respublika Ma’naviyat va ma’rifat kengashini qo’llab - quvvatlash to’g’risida”gi
(1999) farmonlari e’lon qilindi.
Ikkinchi guruhga 2001 yildan hozirga qadar qabul qilingan qonun
hujjatlarini kiritish mumkin. Mazkur bosqichda “Bola huquqlarining kafolatlari
to’g’risida”gi (2008), “Voyaga etmagan shaxslarning huquqlarini himoya qilish
to’g’risida”gi qonun hujjatlari takomillashtirilishi munosabati bilan O’zbekiston
Respublikasining “Ma’muriy javobgarlik to’g’risida”gi kodeksiga qo’shimcha
kiritish haqida” (2009), “Voyaga etmaganlar o’rtasida nazoratsizlik va
huquqbuzarliklarning profilaktikasi to’g’risida”gi (2010) qonunlar qabul qilindi.
2008 yilda “Ishga qabul qilish uchun kichik yosh to’g’risida”gi hamda “Bolalar
mehnatining og’ir shakllarini ta’qiqlash va yo’q qilishga doir shoshilinch choralar
to’g’risida”gi konvensiyalar ratifikatsiya qilindi. Voyaga etmagan va yoshlar
huquqlarini himoya qilish, ularni yanada kengroq qo’llab quvvatlash maqsadida
yosh iste’dodlar uchun “Nihol” mukofoti (2006), “Kelajak ovozi” respublika
tanlovi (2006) ta’sis etildi, “Voyaga etmagan bolalarni farzandlikka va bolalarni
oilaga tarbiyaga olish (potranat) to’g’risida” gi Nizomga o’zgartirish va
qo’shimchalar kiritildi (2007), “yosh oilalarni moddiy va ma’naviy qo’llab -
quvvatlashga doir qo’shimcha chora- tadbirlar to’g’risida”gi farmon (2007)
21

imzolandi, shuningdek, O’zbekistonda bolalar farovonligini ta’minlash bo’yicha
harakat dasturi (2007), Bolalar musiqa va sa’nat maktablarining moddiy-texnik
bazasini mustahkamlash va ularning faoliyatini yanada yaxshilash bo’yicha 2009-
2014 yillarga mo’ljallangan Davlat dasturi qabul qilindi. Shuningdek, O’zbekiston
Respublikasida Konstitutsiya va kodekslardan tashqari, bu sohada 22 qonun,
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 15 ta farmoni va 11 ta qarori, Vazirlar
Maxkamasining 41 ta qarori, 32 ta idoraviy-me’yoriy hujjatlar mavjud ekanini
ko’rsatdi1. Shu bilan bir qatorda O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
normalariga asoslangan, yoshlarga oid davlat siyosatining huquqiy asoslarini
belgilab beruvchi normativ - huquqiy hujjatlar tizimi 150 dan ortiq qonun
hujjatlaridan tashkil topganini e’tirof etish mumkin.
Shuningdek, O’zbekiston mustaqillikka erishgan dastlabki kunlardanoq,
ya’ni, 1991 yilning 20 noyabrida sobiq Ittifoq respublikalari ichida birinchilardan
bo’lib, “O’zbekiston Respublikasida yoshlarga oid davlat siyosatining asoslari
to’g’risida”gi qonunning qabul qilinganini alohida qayd etib o’tish joiz. Ushbu
huquqiy hujjat bosh islohotchi bo’lgan davlatning yoshlar masalasiga doir strategik
yo’nalishlarini izchil va tizimli ravishda bosqichma-bosqich amalga oshirish
yo’llarini belgilab berdi. Ushbu qonunda quyidagilar ustivor vazifa sifatida
belgilab qo’yildi:
 yoshlarga oid davlat siyosatini amalga oshirishni tashkiliy-
moddiy jihatdan ta’minlash;
 yoshlarga doir qonunchilikda va hukumat tomonidan
belgilangan chora- tadbirlarni yangilanish va islohotlar jarayoniga mos
ravishda bosqichma- bosqich amalga oshirish;
 yoshlar siyosatini yurituvchi nodavlat tuzilmalari tarmog’ini
kengaytirish va takomillashtirish, ularning yoshlar tarbiyasidagi faoliyatini
kuchaytirish;
 mamlakatda amalga oshirilayotgan ijtimoiy-siyosiy
jarayonlarda yoshlarning faol ishtirokini ta’minlash, O’zbekistonning buyuk
22

kelajagini qurish yo’lida yoshlarning ijodiy imkoniyatlarini to’laroq namoyon
etishlari uchun qulay shart-sharoitlar yaratish;
 yoshlar muammolarini hal etishga ularning o’zlarini ko’proq
jalb etish, ularda tashkilotchilik va tashabbuskorlik ko’nikmalarini
shakllantirish;
 yoshlarni siyosiy, ijtimoiy, huquqiy va iqtisodiy jihatdan
himoya qilish mexanizmlarini takomillashtirish.
1993 yil 4 mayda O’zbekiston Respublikasi prezidentining ijodkor
yoshlarni “Iste’dod” respublika jamg’armasini tuzish haqida farmoni qabul qilindi.
Ushbu jamg’armaning tashkil etilishi yosh olimlarni o’z imkoniyat va
salohiyatlarini yanada yuqori darajalarga ko’tarishga yordam berdi. 1997 yil 29
avgustdagi O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining XI sessiyasida “Ta’lim
to’g’risida”gi qonun hamda “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” qabul qilindi,
ushbu me’yoriy hujjatlarning yoshlar hayotidagi ijtimoiy foydaliligini inobatga
olib, Prezident I.A.Karimov tomonidan juda katta ishonch va umid bilan
“O’zbekiston - kelajagi buyuk davlat” degan fikr aytildi va butun xalq bu ezgu
fikrni qo’llab-quvvatladi.
O’zbekiston Respublikasi kadrlar tayyorlash milliy dasturida
mamlakatimizda ta’lim islohotini o’tkazishdan ko’zda tutilgan maqsad, ta’limning
vazifalari, dasturini ro’yobga chiqarish bosqichlari, kadrlar tayyorlashning milliy
modeli asoslab berildi.
Mazkur dasturning maqsadi - ta’lim sohasini tubdan isloh qilish, uni
o’tmishdan qolgan mafkuraviy qarashlar va sarqitlardan to’la xalos etish,
rivojlangan demokratik davlatlar darajasida yuksak ma’naviy vaahloqiy talablarga
javob beruvchi yuqori malakali kadrlar tayyorlash milliy tizimini yaratishdir1.
O’zbekistonda zamonaviy ta’lim tizimini shakllantirish va yuksak malakali
kadrlarni tayyorlash ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy taraqqiyotning asosiy omiliga
aylandi. “Kadrlar tayyorlash milliy dasturiga” asosan amalga oshirilgan tub
o’zgarishlar dunyo xamjamiyati tomonidan yuksak e’tirof etilmoqda. Agar bu
23

islohotlar MDH davlatlari orasida birinchi bo’lib amalga oshirilgani e’tiborga
olinsa, ta’lim tizimida akademik litseylar va professional kollejlar joriy etilgani
olamshumul ahamiyatga ega ekani ayon bo’ladi. Kadrlar tayyorlash milliy
dasturining tamoyillaridan biri - “o’quvchi yoshlarni Vatanga sadoqat, yuksak
ahloq, ma’naviyat va ma’rifat, mehnatga vijdonan munosabatda bo’lish ruhida
tarbiyalash”1 milliy siyosatning o’zagiga aylandi. 2001 yil 30 mayda O’zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining O’zbekiston yoshlarining “Kamolot”
yoshlar ijtimoiy harakati faoliyatini tashkil etishga ko’maklashish to’g’risidagi
qarori, shuningdek, 2002 yil 31 oktyabrdagi O’zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining “O’zbekiston bolalar sportini rivojlantirish jamg’armasi faoliyatini
tashkil etish to’g’risida”gi qarori, 2004 yil 4 martdagi O’zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining “Sog’lom avlod uchun” hukumatga qarashli bo’lmagan
xalqaro hayriya jamg’armasi faoliyatini ta’minlash chora-tadbirlari to’g’risida
qarori yoshlarni jismoniy barkamol bo’lib etishishida asosiy rol o’ynaydi.2004 yil
9 iyulda “2004-2009 yillarda Maktab ta’limini rivojlantirish Davlat umummilliy
dasturini amalga oshirish chora- tadbirlari to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining qarori e’lon qilindi. Mazkur farmoyishda umumiy ta’lim
tizimini tubdan isloh qilish ko’zda tutilgan bo’lib, asosiy diqqat va e’tiborni ta’lim
muassasalarining binolarini kapital rekonstruksiyalash, maktablarning moddiy-
texnika bazasini rivojlantirish, maktablarni o’quv va laboratoriya uskunalari,
kompyuter texnikasi, darsliklar va o’quv-uslubiy materiallar bilan ta’minlash,
ta’lim tizimida qo’llanilayotgan o’quv standartlari va dasturlarini takomillashtirish,
maktablarni malakali pedagog kadrlar bilan ta’minlash masalalariga qaratish
lozimligi alohida qayd etildi2. “Ta’lim to’g’risida”gi Qonun, “Kadrlar tayyorlash
milliy dasturi”, “Maktab ta’limini rivojlantirish Davlat umummilliy dasturi”
yoshlarimizga ta’lim-tarbiya berish, kasb-hunar o’rgatishning huquqiy asoslarini
belgilash hamda har kimning bilim olishdan iborat konstitutsiyaviy huquqini
ta’minlashga xizmat qiladi. 2007 yil 23 noyabrda qabul qilingan “Bola
huquqlarining kafolatlari to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi qonunining 6-
24

moddasida bola huquqlarini ta’minlashda fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish
organlari va nodavlat notijorat tashkilotlarining ishtirokiga oid norma kiritilgan.
Ushbu normalarning kiritilishi yoshlar tashkilotlari vakolatlarini kengayishiga
sabab bo’ldi.
Shuningdek, 2008 yilni O’zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan
“yoshlar yili”, 2010 yil “Barkamol avlod yili”, 2012 yil “Mustahkam oila yili”,
2013 yil “Obod turmush yili” deb nomlanishi munosabati bilan Davlat
dasturlarining qabul qilinishi esa yoshlarga oid davlat siyosati tamoyillarining joriy
qilinishi va amalga oshirilishida muhim bosqich bo’ldi.
O’zbekiston Prezidentining “Respublika yosh ijodkorlarini davlat
tomonidan qo’llab-quvvatlash chora-tadbirlari to’g’risida”gi, “O’zbekistonda
ta’lim olayotgan yoshlarni rag’batlantirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi,
“Iste’dod” respublika ijodiy yoshlar jamg’armasini ta’sis etish to’g’risidagi,
“Huquqiy tarbiyani yaxshilash, aholining huquqiy madaniyati darajasini
yuksaltirish, huquqshunos kadrlarni tayyorlash tizimini takomillashtirish,
jamoatchilik fikrini o’rganish ishini yaxshilash haqida”gi, “Respublika Ma’naviyat
va ma’rifat kengashini qo’llab- quvvatlash to’g’risida”gi farmonlari ham bevosita
yoshlarning huquq va manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan. 2008 yil 12
sentyabrdagi “O’zbekiston Respublikasi tomonidan ratifikatsiya qilingan ishga
qabul qilish uchun eng kichik yosh to’g’risidagi konvensiyani hamda “Bolalar
mehnatining og’ir shakllarini ta’qiqlash va yo’q qilishga doir shoshilinch choralar
to’g’risida”gi Vazirlar Maxkamasi qarori bolalar mehnati masalalari bo’yicha
vazirliklar, idoralar va mahalliy davlat hokimiyati organlari faoliyatini
muvofiqlashtirish, ularning halqaro va jamoat tashkilotlari bilan o’zaro
hamkorligini kuchaytirish maqsadida qabul qilingan. 2008 yil 10 oktyabrdagi
“O’zbekiston iqtidorli yoshlarini taqdirlash va moddiy rag’batlantirish
to’g’risida”gi O’zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasini qarori, 2008 yil 13 oktyabrdagi
“Bolalarning sa’nat va madaniyat sohasidagi qobiliyat hamda iqtidorini barvaqt
25

aniqlash, rivojlantirish bilan shug’ullanadigan nodavlat tashkilotlarni
rag’batlantirish to’g’risida”gi, 2001 yil 26 iyuldagi “Oliy o’quv yurtlarida to’lov-
kontrakt asosida o’qish uchun ta’lim kreditlari berish to’g’risida”gi qarorlar
yoshlarga oid bo’lgan normativ-huquqiy hujjatlar sifatida e’tirof etiladi. 2010 yil
28 iyuldagi “Ta’lim muassasalari bitiruvchilarining tadbirkorlik faoliyatiga jalb
etish borasidagi qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi O’zbekiston
Respublikasi prezidentining farmoni kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni
rivojlantirishni yanada rag’batlantirish, akademik litseylar va oliy ta’lim
muassasalari bitiruvchilarini tadbirkorlik faoliyatiga keng jalbetish uchun qulay
shart-sharoit yaratish maqsadida qabul qilingan.
Shuningdek, 2010 yil 12 avgustda “Voyaga etmaganlar o’rtasida
nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasi to’g’risida”gi O’zbekiston
Respublikasi qonuni qabul qilindi.
Bundan tashqari, O’zbekiston Respublikasida yoshlar ishlari bilan
shug’ullanuvchi har bir tashkilot o’zining Nizom va Dasturlari asosida faoliyatini
tashkil etadi. Jumladan, “Kamolot YOIH”ning dasturi qabul qilingan bo’lib, 2012
yilda ushbu Dasturga o’zgartirish va qo’shimchalar kiritilgan. Bundan ko’zlangan
asosiy maqsad yoshlarga oid muammolarni bartaraf etishda yangicha yondashuv
va usullardan foydalanish, samarali natijalarni qo’lga kiritishdan iboratdir.
O’zbekiston Respublikasi hududida tadbirkorlikning vujudga kelishi,
shakllanishi va rivojlanishi miloddan avvalgi VI-V ming yilliklarda, ya’ni neolit va
bronza davriga to’g’ri keladi. Bundan tashqari, ajdodlarimiz o’zlarining
tadbirkorlik faoliyati bilan jahon sivilizatsiyasiga katta hissa qo’shganlar.
Dunyodagi rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda 20 kishidan
iborat bo’lgan kichik va o’rta darajadagi xususiy korxonalarda mehnatga
Yaroqli aholining 40-5 foizi mehnat qilmoqda. O’zbekiston
Respublikasida 30731 ta xususiylashtirilgan korxonalar mavjud bo’lib, ularning
78,5 foiziga egalik qilgan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sektorida
iqtisodiyotda umumiy band bo’lganlarning 74,3 foizi faoliyat olib bormoqda.
26

O’zbekiston aholisining har 1000 nafariga 1,2 ta kichik biznes va xususiy
tadbirkorlik sub’ekti to’g’ri kelmoqda1. O’zbekiston Respublikasi aholisining 64
foizini yoshlar tashkil etishini inobatga olsak, kichik biznes va hususiy tadbirkorlik
sohasida aksariyat yoshlar (O’zbekiston aholisining o’rtacha yoshi 26,9 yoshni
tashkil etmoqda.) Shug’ullanmoqda.
O’zbekiston Respublikasida yoshlar tashkilotlari faoliyatini tartibga
soluvchi bir qator huquqiy va moliyaviy asoslar yaratilgan bo’lib, ushbu asoslar
ularning samarali ish yuritishini ta’minlab berishga xizmat qiladi. Bundan tashqari,
O’zbekiston Respublikasi “Kamolot” yoihning moliyaviy manbalari
quyidagilardan iborat: - mamlakatimizdagi va xorijiy xomiylardan tushadigan
mablag’lar; - Harakat va uning joylardagi bo’limlari bilan shartnoma asosida
ishlaydigan korxonalarning tadbirkorlik faoliyatidan tushadigan mablag’lar; -
yoshlar loyixalarini amalga oshirish uchun beriladigan maqsadli kreditlar; -
matbuot nashrlaridan tushadigan mablag’lar; - davlat tomonidan beriladigan
ko’mak mablag’lar; - Harakat va uning bo’limlari tomonidan qurilgan, sotib
olingan yoki qonunda belgilangan tartibda ularga berilgan jamoat, ijtimoiy-maishiy
va boshqa ob’ektlar, shuningdek, transport vositalari, xo’jalik ashyolari va boshqa
ko’char hamda ko’chmas mulk tashkilotning mulki hisoblanadi;
Shuningdek, ishlovchilar ro’yxat tarkibining kamida 75 foizini 30
yoshgacha bo’lgan fuqarolar tashkil etadigan quyidagi korxonalar: maktab
o’quvchilari, ilmiy-tadqiqot, innovatsiya va joriy etish ishlarini olib borish uchun
yosh olimlar tomonidan tashkil etilgan korxonalar, shuningdek, yoshlar
tashkilotlari tuzgan hamda ro’yxatini O’zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi belgilaydigan yoshlarga mo’ljallangan mahsulotlarni ishlab
chiqaruvchi va xizmatlarni ko’rsatuvchi korxonalar yoshlar korxonalari
hisoblanadi2. Yoshlar korxonalari uchun O’zbekiston Respublikasi qonunlariga
muvofiq: qarz olishda, investitsiyalarda, zarur ishlab chiqarish vositalari bilan
ta’minlanishda, yer maydonlarini olishda, o’zlarining tijorat tavakkallarini
sug’urtalashda imtiyozlar belgilandi. “Kamolot” YOIH tomonidan yoshlarni
27

iqtisodiy faolligini oshirish, moddiy ehtiyojlarini qondirish, yoshlar o’rtasida
mulkdorlar sinfini shakllantirish muhim yo’nalishlardan biridir. Harakat tomonidan
yoshlarni tadbirkorlik faoliyatiga jalb qilishga yo’naltirilgan loyihalarni yoshlar
orasida keng targ’ib qilish, tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanish istagida
yurgan yoshlarni har tomonlama qo’llab quvvatlash va amaliy yordam ko’rsatish
maqsadida “Kamolot” yoihning hududiy hamda mahalliy Kengashlari qoshida
faoliyat yuritayotgan “yoshlar ijtimoiy xizmatlari” markazlari negizida 20 ta “yosh
tadbirkor” konsultativ markazlari tashkil etilgan. Ushbu markazlarning asosiy
maqsadi tadbirkorlik faoliyatini boshlamoqchi bo’lgan yoshlarga davlat
ro’yxatidan o’tishga tegishli hujjatlarni rasmiylashtirishga ko’maklashish, tijorat
banklaridan kredit olishda yordam berish, yoshlarda tadbirkorlik ko’nikmalarini
shakllantirishga qaratilgan o’quv-seminarlarini tashkil qilishdir. 6
Yosh tadbirkorlar manfaatlarini ximoya qilish, imtiyozli mikrokreditlar
olishda ko’maklashish, yaratilayotgan keng imkoniyatlar bilan ularni tanishtirish,
uy mehnati va kasanachilikni rivojlantirishga ko’maklashish maqsadida 2008
yildan buyon “Mikrokreditbank” hamda O’zbekiston savdo-sanoat palatasi
hamkorligida “yosh tadbirkor-yurtga madadkor” loyihasi o’tkazilib kelinmoqda.
Harakat tomonidan loyiha doirasi 18 yoshdan 30 yoshgacha bo’lgan yosh
tadbirkorlarga boshlang’ich sarmoyani shakllantirish uchun eng kam oylik ish
haqining 50 barobaridan 500 barobarigacha bo’lgan miqdorda, 2 yilgacha bo’lgan
muddatga 3-6 foizli imtiyozli mikrokreditlar olishda amaliy yordam ko’rsatiladi.
Xususan, “Mikrokreditbank” tomonidan yosh tadbirkor va kollej bitiruvchilarini
qo’llab-quvvatlashga ajratilgan kreditlar miqdori yildan yilga oshib borgan.
Jumladan, 2010 yilda 3,6 mlrd.so’m, 2011 yilda ,5 mlrd so’m 2012 yilda 10,1
mlrd.so’m. Miqdoridagi mikrokreditlar yosh tadbirkorlarga ajratilgan1. “Kamolot”
YOIH tomonidan yoshlarni ijtimoiy-iqtisodiy qo’llab- quvvatlash va tadbirkorlikni
rivojlantirish sohasida samarali ishlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, Mehnat va
6
Мустакил Ўзбекистан тарихининг дастлабки сахифалари. - Тошкент ,
2000.
28

aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi bilan hamkorlikda vaqtincha ishsiz
yurgan yoshlarni ish bilan ta’minlash maqsadida yoshlarni ishga joylashishlariga
ko’maklashadigan “Bo’sh ish o’rinlari” yarmarkalari tashkil etilgan.
Bugungi kunda “Kamolot” YOIH qoshida 4 ta yirik “yoshlar markazlari”
va 96 ta “yoshlar ijtimoiy xizmat markazlari” faoliyat ko’rsatmoqda. Ushbu
markazlarda tashkil etilgan 314 ta to’garak va o’quv kurslarida 2011 yilda 21
mingdan ziyod yoshlar bepul o’qitilgan bo’lsa, 2012 yilning o’tgan davrida bu
ko’rsatkich 57 mingdan ziyod yoshlarni tashkil etdi.
Yoshlarning kichik biznes va xususiy tadbirkorlikka bo’lgan qiziqishlarini
e’tiborga olgan holda 2012 yilning o’tgan davrida tadbirkorlik faoliyatini tashkil
etish bo’yicha o’tkazilgan seminar- treninglarda 700 ming nafardan ziyod yoshlar
qatnashdi. Ularning biznes loyihalarini tayyorlashga ko’maklashish, tadbirkorlik
sohasidagi qonunchilikdan xabardor qilish, davlat ro’yxatidan o’tish, ishlab
chiqarish sohasidagi minitexnologiyalar, xom ashyolar izlab topish va olib kelish
kabi 6156 ta murojaatlardan 4715 tasiga amaliy yordam ko’rsatilgan.
Kasb-hunar kollejlari va akademik litsey bitiruvchilarining bandligini
ta’minlash, ularda tadbirkorlik ko’nikmalarini shakllantirish, yakka tartibdagi
mehnat faoliyatini, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik, kasanachilikni
rivojlantirish hamda mikromoliyaviy xizmatlar ko’rsatish orqali yangi ish
o’rinlarini yaratish maqsadida “Kamolot” YOIH O’zbekiston savdo sanoat
palatasi, “Mikrokreditbank” OATB, “Agrobank” OATB, “Asaka bank” OATB,
O’zbekiston agrosanoat majmui kasaba uyushmasi Markaziy Kengashi
hamkorligida yirik loyihalarni hayotga tatbiq etib kelmoqda.
Xususan, kasb-hunar kollejlari hamda akademik litseylarning 30 mingga
yaqin bitiruvchisini qamrab olgan (2011 yili 22 ming, 36,4 foizga ko’p). “Mening
biznes g’oyam” tanlovining yakuniy bosqichida 298 nafar bitiruvchiga tijorat
banklari tomonidan 1,5 mlrd. So’mga yaqin mikrokredit ajratish bo’yicha tijorat
banklariga tavsiyanomalar berilgan.
29

Harakatning ushbu yo’nalishdagi yirik loyihalari bo’lmish “yosh tadbirkor
- yurtga madadkor”, “yosh tadbirkor - kelajakka poydevor” tanlovlarida 2008
yildan buyon 6 ming nafardan ziyod yosh tadbirkorlar ishtirok etdi. Ushbu
tanlovlarda 7,5 mingga yaqin yoshlarga tijorat banklari tomonidan 28,8 mlrd. So’m
miqdorda mikrokreditlar olishda ko’maklashildi.
Ushbu tadbirkorlik faoliyatining kengayishi natijasida 30 mingga yaqin
yangi ish o’rinlari yaratildi. Loyihalar davomida 165 nafar yosh tadbirkorlarning
105 mln. So’m miqdordagi mikrokredit foizlari Harakat tomonidan to’lab berilgan.
Yosh tadbirkorlar uchun mutaxassislar tomonidan tadbirkorlik faoliyatini
tartibga soluvchi me’yoriy hujjatlar, banklarda kredit siyosatining asosiy talablari,
kreditni qaytarish jadvali ustida ishlash, naqd pul oqimi jadvalini tuzish,
korxonaning tashkiliy-huquqiy shakllari, o’z ishini ro’yxatdan o’tkazish
muammolari, biznes reja yozish talablari, buxgalteriya hisoboti asoslari, korxona
faoliyatini moliyaviy tahlili mavzularida amaliy mashg’ulotlar o’tkaziladi.
Birgina 2012 yilning o’tgan davri mobaynida 240 nafardan ziyod yoshlarga
tadbirkorlik faoliyatini boshlashda va rivojlantirishdagi turli masalalarda
“Kamolot” YOIH tomonidan yordam ko’rsatilgan.
Bugungi kunda Kamolot yoihning 16 mingdan ortiq boshlang’ich
tashkilotlarining 4 mingdan ortig’i mehnat jamoalaridagi boshlang’ich tashkilotlar
hisobiga to’g’ri keladi. Harakatning mehnat jamoalaridagi boshlang’ich
tashkilotlari nafaqat mamlakatimizda yoshlarga oid davlat
Siyosatini ijrosini ta’minlash, balki sohaga malakali kadrlarni keng jalb
etish, ularni innovatsion g’oyalarini amalga oshirishga ko’maklashish, mehnat
bilan band bo’lgan yoshlar orasidan ijtimoiy-siyosiy faol tabiiy etakchilik
qobiliyatiga ega bo’lgan kadrlarni izlab topish va tarbiyalash, ularning ijtimoiy
ahamiyatga molik loyihalarini hayotga tatbiq qilish orqali fuqarolik jamiyatini
yanada rivojlantirishga xizmat qilishdan iborat.
Shu bois ham, “Kamolot” YOIH tomonidan hozirda korxona, tashkilot va
muassasalardagi boshlang’ich tashkilotlarning ish samaradorligini yanada
30

jonlantirish va takomillashtirishga qaratilgan o’quv-seminarlar, tanlovlarni tashkil
etishga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Yoshlarni qishloq ho’jaligidagi tadbirkorlikga jalb qilish va qishloqlarning
chekka hududlardagi yoshlarni ish bilan ta’minlash, shuningdek, aholini qishloq
ho’jaligi mahsulotlari bilan ta’minlash va qishloq infratuzilmasini yaxshilashga
ko’maklashish maqsadida 2009 yildan boshlab “yosh tadbirkor kamoloti-qishloq
taraqqiyoti kafolati” tanlovi o’tkaziladi. Ushbu loyihalar doirasida 18 yoshdan 30
yoshgacha bo’lgan yosh tadbirkorlarga eng kam ish haqining 500 barobari
miqdorigacha sarmoyani shakllantirish va aylanma mablag’larni rivojlantirish
kreditlar ajratilishiga “Kamolot” YOIH tomonidan ko’maklashib kelinmoqda.
3. “Yoshlarga oid davlat siyosati to’g’risida” O’zbekiston
Respublikasining q onuni 7
2-bob. Yoshlarga oid davlat siyosatini ro’yobga chiqarishni amalga
oshiruvchi hamda unda ishtirok etuvchi organlar va muassasalar
7-modda. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining yoshlarga oid
davlat siyosati sohasidagi vakolatlari
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi:
yoshlarga oid davlat siyosatining ro’yobga chiqarilishini ta’minlaydi;
yoshlarga oid davlat siyosati sohasidagi davlat dasturlarining ishlab
chiqilishi va amalga oshirilishini ta’minlaydi;
yoshlarga oid davlat siyosatini ro’yobga chiqarishga qaratilgan normativ-
huquqiy hujjatlarni ishlab chiqadi va qabul qiladi;
yoshlarga oid davlat siyosatini ro’yobga chiqarishni amalga oshiruvchi
hamda unda ishtirok etuvchi organlar va muassasalarning faoliyatini o’z
vakolatlari doirasida muvofiqlashtiradi;
yoshlarga oid davlat siyosatini ro’yobga chiqarishning borishini
umumlashtirish va tahlil qilishni tashkil etadi hamda uni yanada takomillashtirish
bo’yicha chora-tadbirlar ko’radi;
7
O‘zbekiston Respublikasining Qonuni Qonunchilik palatasi tomonidan 2016 yil 12 avgustda qabul qilingan Senat
tomonidan 2016 yil 24 avgustda ma’qullangan
31

yoshlarga oid davlat siyosatini ro’yobga chiqarish masalalari bo’yicha
davlat organlari va muassasalari, nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolik
jamiyati boshqa institutlarining hamkorligini ta’minlaydi;
yoshlarga oid davlat siyosati sohasida xalqaro hamkorlikni amalga oshiradi.
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qonun hujjatlariga muvofiq boshqa
vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin.
8-modda. Mahalliy davlat hokimiyati organlarining yoshlarga oid davlat
siyosati sohasidagi vakolatlari
Mahalliy davlat hokimiyati organlari:
tegishli hududda yoshlarga oid davlat siyosatining ro’yobga chiqarilishini
ta’minlaydi;
yoshlarga oid davlat siyosati sohasidagi hududiy dasturlarni ishlab chiqadi,
tasdiqlaydi va amalga oshiradi;
tegishli hududda yoshlarga oid davlat siyosatini ro’yobga chiqarishda
ishtirok etuvchi organlar va muassasalarning faoliyatini muvofiqlashtiradi;
yoshlarga oid davlat siyosatini ro’yobga chiqarishning samaradorligini
oshirish uchun yoshlarning ehtiyoji monitoringi olib borilishini va baholanishini
ta’minlaydi;
yoshlarning bandligi va ularni ishga joylashtirish siyosati ro’yobga
chiqarilishini ta’minlaydi, mehnat bozori va yosh mutaxassislarni ishga
joylashtirish amaliyoti monitoringini tashkil etadi;
yoshlarga oid davlat siyosatini ro’yobga chiqarishda nodavlat notijorat
tashkilotlari, fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlari hamda fuqarolik
jamiyatining boshqa institutlari bilan hamkorlik qiladi.
Mahalliy davlat hokimiyati organlari qonun hujjatlariga muvofiq boshqa
vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin.
9-modda. Yoshlarga oid davlat siyosatini ro’yobga chiqarishda ishtirok
etuvchi organlar va muassasalar tizimi
32

Yoshlarga oid davlat siyosatini ro’yobga chiqarishda ishtirok etuvchi
organlar va muassasalar tizimiga quyidagilar kiradi:
ta’limni davlat tomonidan boshqarish organlari va ta’lim muassasalari;
davlat sog’liqni saqlash tizimini boshqarish organlari va sog’liqni saqlash
muassasalari;
madaniyat va sport ishlari bo’yicha organlar;
mehnat organlari;
prokuratura organlari;
ichki ishlar organlari;
adliya organlari;
mudofaa ishlari bo’yicha organlar.
Yoshlarga oid davlat siyosatini ro’yobga chiqarishda boshqa organlar va
muassasalar ham qonun hujjatlariga muvofiq ishtirok etishi mumkin.
10-modda. Ta’limni davlat tomonidan boshqarish organlarining va ta’lim
muassasalarining yoshlarga oid davlat siyosati sohasidagi vakolatlari
Ta’limni davlat tomonidan boshqarish organlari va ta’lim muassasalari:
yoshlarga oid davlat siyosati sohasidagi davlat dasturlarini, hududiy va
boshqa dasturlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirishda ishtirok etadi;
ta’lim sifatini oshirishga, malakali kadrlarni tayyorlashga qaratilgan
normativ-huquqiy hujjatlarni va boshqa hujjatlarni ishlab chiqishda ishtirok etadi;
manfaatdor organlar va muassasalar bilan birgalikda o’rta maxsus, kasb-
hunar va oliy ta’lim muassasalari bitiruvchilari bandligining tahlilini amalga
oshiradi hamda uning natijalari asosida ta’lim muassasalarida mutaxassislarni
tayyorlashni takomillashtirish bo’yicha takliflarni ishlab chiqadi;
yoshlarning ta’limi va tarbiyasi sifatini oshirish, o’quv jarayoniga
ta’limning zamonaviy shakllari va usullarini joriy etish chora-tadbirlarini ko’radi;
ta’lim muassasalarida yoshlarning bo’sh vaqtini mazmunli o’tkazishni
ta’minlash maqsadida sport seksiyalari, fan, texnika to’garaklari va ijodiy
to’garaklar, klublar tashkil etadi;
33

yoshlarning huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini yuksaltirish,
shuningdek ularni ma’naviy-axloqiy jihatdan tarbiyalashga doir faoliyatda ishtirok
etadi;
imkoniyati cheklangan yoshlarga ijtimoiy-psixologik va pedagogik yordam
ko’rsatadi;
yosh fuqarolarni ijtimoiy reabilitatsiya qilish va ijtimoiy moslashtirish
bo’yicha chora-tadbirlar ko’radi;
yoshlarga oid davlat siyosatini ro’yobga chiqarishda ishtirok etuvchi
boshqa organlar va muassasalar bilan hamkorlik qiladi.
Ta’limni davlat tomonidan boshqarish organlari va ta’lim muassasalari
qonun hujjatlariga muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin.
11-modda. Davlat sog’liqni saqlash tizimini boshqarish organlarining va
sog’liqni saqlash muassasalarining yoshlarga oid davlat siyosati sohasidagi
vakolatlari
Davlat sog’liqni saqlash tizimini boshqarish organlari va sog’liqni saqlash
muassasalari:
yoshlarga oid davlat siyosati sohasidagi davlat dasturlarini, hududiy va
boshqa dasturlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirishda ishtirok etadi;
yoshlar o’rtasida sanitariya-gigiyenaga oid bilimlarni tarqatish va sog’lom
turmush tarzini shakllantirish bo’yicha targ’ibotni tashkil etadi;
yoshlar o’rtasida tizimli tibbiy tekshiruvlarni tashkil etadi;
imkoniyati cheklangan yoshlarni tibbiy-ijtimoiy reabilitatsiya qilish
bo’yicha chora-tadbirlarni amalga oshiradi;
ichkilikbozlikka, giyohvandlikka, zaharvandlikka chalingan, ruhiy holati
buzilgan, yuqumli kasalliklarga va boshqa ijtimoiy xavfli kasalliklarga chalingan
yosh fuqarolarni aniqlaydi, ularni hisobga olishni, tekshiruvdan o’tkazishni,
shuningdek tibbiy-ijtimoiy reabilitatsiya qilishni va ijtimoiy moslashtirishni
amalga oshiradi;
34

yoshlarga oid davlat siyosatini ro’yobga chiqarishda ishtirok etuvchi
boshqa organlar va muassasalar bilan hamkorlik qiladi.
Davlat sog’liqni saqlash tizimini boshqarish organlari va sog’liqni saqlash
muassasalari qonun hujjatlariga muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi
mumkin.
12-modda. Madaniyat va sport ishlari bo’yicha organlarning yoshlarga oid
davlat siyosati sohasidagi vakolatlari
Madaniyat va sport ishlari bo’yicha organlar:
yoshlarga oid davlat siyosati sohasidagi davlat dasturlarini, hududiy va
boshqa dasturlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirishda ishtirok etadi;
yoshlar o’rtasida jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirish, sog’lom
turmush tarzini shakllantirishga bo’lgan intilishni va sportga qiziqishni
rag’batlantirish bo’yicha chora-tadbirlarni amalga oshiradi;
yoshlar o’rtasida xalq o’yinlari, milliy va boshqa sport turlari bo’yicha
musobaqalar o’tkazilishini tashkil etadi;
yoshlar o’rtasida badiiy ijodiyotni, xalq va havaskorlik ijodiyotini targ’ib
qilishni amalga oshiradi;
yoshlar o’rtasida kino, teatr, musiqa, xoreografiya, tasviriy, sirk, xalq
amaliy san’atini va estrada san’atini rivojlantirishga, ularning g’oyaviy-badiiy va
axloqiy saviyasini oshirishga ko’maklashadi;
yoshlar o’rtasidagi ommaviy-madaniy va bayram tadbirlari g’oyaviy
mazmun bilan to’ldirilishini ta’minlaydi, ijodiy uyushmalar va boshqa nodavlat
notijorat tashkilotlari bilan yaqin hamkorlikni yo’lga qo’yadi;
yoshlar o’rtasida xalqaro madaniy, sport aloqalarini rivojlantirish va
mustahkamlashda, konferensiyalar, ko’rgazmalar, sport musobaqalarini
o’tkazishda ishtirok etadi;
ijodkor yoshlarni har tomonlama qo’llab-quvvatlashga ko’maklashadi,
ularning o’z iqtidori va iste’dodini to’laqonli namoyon qilishi uchun zarur shart-
sharoitlar yaratadi;
35

xalqaro va respublika miqyosidagi ijodiy safarlarning tashkil etilishini
hamda madaniyat va sport sohasida o’tkaziladigan ko’riklarda, tanlovlarda,
festivallarda, boshqa tadbirlarda iqtidorli va iste’dodli yoshlarning ishtirok etishini
ta’minlaydi;
yoshlarga oid davlat siyosatini ro’yobga chiqarishda ishtirok etuvchi
boshqa organlar va muassasalar bilan hamkorlik qiladi.
Madaniyat va sport ishlari bo’yicha organlar qonun hujjatlariga muvofiq
boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin.
36

Xulosa
Yurtimizda yoshlar masalasi, ularning barkamol shaxs sifatida kelajakda har
tomonlama yetuk, raqobatbardosh malakaga ega kadrlar qilib tarbiyalash masalasi
davlat siyosati darajasida qaralib, chuqur islohotlar olib borilmoqda. Ayniqsa,
keyingi yillarda mamlakatimiz rivojlangan xorijiy davlatlarning sportni
rivojlantirishga qaratilgan taktikalari har tomonlama o‘rganilib, o‘zimizga xos va
o‘zimizga mos ravishda ishlab chiqilib, hayotga tatbiq etila boshlandi.
Respublikamiz tarixida ana shunday strategik ahamiyatga ega bo‘lgan tarixiy
hujjat “O‘zbekiston Respublikasida jismoniy tarbiya va sportni yanada
takomillashtirish va ommalashtirish chora–tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni e'lon
qilindi.
Ta'kidlash lozimki, Mustaqillik yillarida yurtimizda jismoniy tarbiya va
sportni ommalashtirish, aholi o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish
hamda mamlakatning xalqaro sport maydonlarida munosib ishtirok etishini
ta'minlash borasida samarali ishlar amalga oshirilmoqda. Lekin, jismoniy tarbiya
va sport sohasida aholi sog‘lig‘ini mustahkamlashga ko‘maklashadigan aniq
dasturlarning yetishmasligi, Oliy ta'lim muassasalarida yoshlarni sportga keng jalb
qilish va ular orasidan iqtidorli sportchilarni saralab olish, sport turlari bo‘yicha
yuqori natijalarni ta'minlaydigan mahoratli sportchilar bilan milliy terma
jamoalarni shakllantirish va trenerlar uchun qo‘shimcha shart-sharoitlar yaratish
masalalarida kamchiliklarning ham borligi hyech kimga sir emasdi.
37

Foydalanilgan adabiyotlar
1. 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг
бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси. – Тошкент:
Maънавият, 2017.
2. O`zbekiston tarixi. 3-kitob. Mustaqil O`zbekiston tarixi.T.Sharq. 2011.
3. Мустакил Ўзбекистан тарихининг дастлабки сахифалари. - Тошкент ,
2000.
4. Мустақил Ўзбекистон тарихи. Масъул муҳаррир А.Сабиров. -
Тошкент: Академия , 2013.
5. Мустақиллик: Изоҳли илмий-оммабоп луғат // М.Абдуллаев ва
бошқалар: тўлдирилган учинчи нашр. - Тошкент: Шарқ, 2006.
6. Новейшая история Узбекистана. Руководителъ проекта и редактор:
М.А.Рахимов. - Тошкент: Адабиёт учқунлари, 2018.
7. Усмонов Қ. ва бошқалар. Ўзбекистон қарамлик ва мустақиллик
йилларида. Т., Ўқитувчи, 1996.
38

O‘zbekistonda yoshlarga oid davlat siyosati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish