Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 777.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет География

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O'zbekistonning dunyo siyosiy xaritasida tutgan o‘rni va roli

Купить
O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI ОLIY TA’LIM, FAN VA INNОVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ GEOGRAFIYA VA GEOAXBOROT TIZIMLARI FAKULTETI 60530400-Geografiya ta’lim yo’nalishi “O’zbekiston geografiyasi” fanidan KURS ISHI Mavzu :" O'zbekistonning dunyo siyosiy xaritasida tutgan òrni va ròli " Bajardi: ____________________ Geografiya 3-bosqich(kechki) talabasi Qabul qildi: ___________________ Baho_________ Toshkent -202 5 1 MUNDARIJA Kirish 3 I BOB. Dunyo siyosiy xaritasi va uning shakllanishi…………………….. .. 5 1.1 Dunyo siyosiy xaritasining qisqacha shakllanish bosqichlari… ……. .. 5 1.2 Dunyo siyosiy xaritasi va hozirgi xalqaro munosabatlar………..…… 12 II.BOB O’zbekistonning dunyo siyosiy xaritasida tutgan o’rni …. ……….. 14 2.1 O`zbekistonning geosiyosiy o`rni va munosabatlari………….……… 14 2.2 O’zbekistonning jahon siyosiy va iqtisodiy kartasida tutgan o’rni….. 20 Xulosa……………………………………………………………… Foydalanilgan adabiyotlar…………………………………………. 26 27 2 Kirish Kurs ishining dolzarbligi. O‘zbekiston qulay geostrategik o‘ringa ega ekanligi asoslab berilgan. O‘zbekiston qulay geostrategik o‘ringa egaligidan tashqari O‘rta Osiyo mintaqasining iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan mamlakati hamdir. O‘zbekiston Respublikasi O‘rta Osiyoning markazida joylashgan bo‘lib, hududi shimoli g‘arbda Orol dengiz va Ustyurt platosidan, janubda Afg‘oniston bilan Amudaryogacha, sharq va janubi sharq tomonlarda Tyan-Shan va Hisor-Oloy tog‘larigacha cho‘zilgan. Hududining eng muhim jihatlaridan biri shundan iboratki, bu yerda qorli cho‘qqilar, baland tog‘ muzliklari, katta vodiylar, keng vohalar bilan birga bepoyon cho‘l va qir-adirlar mavjud. O‘zbekistonning maydoni 448,9 ming kv. km, shuning to‘rtdan uch qismini tekisliklar va platolar, qolgan to‘rtdan bir qismini tog‘oldi hududlari va tog‘lar tashkil etadi. Hududning katta qismida mo‘tadil iqlim, faqat chekka janubida subtropik iqlim hukmron. O‘zbekistonning makrogeografik o‘rni noqulay. U Dunyo okeanidan ancha uzoqda, materik ichkarisida joylashgan. Dunyo okeaniga chiqish uchun shimol tomonda Qozog‘iston va Rossiya (Novorossiysk, Naxodka), Latviya (Klaypeda) portlari, janubi g‘arb tomonda Fors ko‘rfazidagi (Bandyr-Abbos) portga Turkmaniston va Eron hududlari orqali avtomobil va temiryo‘llarda borish mumkin. Undan tashqari Qirg‘iziston va Xitoy hudud lari orqali (Toshkent- Andijon-O‘sh-Ergashtom-Qashqar-Tinch okean) Tinch okeanga, Afg‘oniston va Pokiston hududlari orqali hind okeaniga chiqish imkoniyatiga ega. Ammo oxirgi yo‘nalish to‘g‘risida Afg‘onistondagi siyosiy vaziyat yanada yaxshilangandan keyingina so‘z yuritish mumkin. O‘zbekistonning mezogeografik o‘rni ham makrogeografik o‘rniga o‘xshab ketadi. Shu bilan birga mamlakatning mikrogeografik (ya’ni O‘rta Osiyo mintaqasidagi) o‘rni qulay deb baholanadi. O‘zbekiston O‘rta Osiyo mamlakatlari 3 o‘rtasida joy lashgan, shuning uchun uning hududi boshqa mamlakatlar uchun ko‘prik vazifasini bajaradi. Kurs ishining maqsadi. Kurs ishini yozib, tahlil qilishdan asosiy maqsad O’zbekistonning dunyo siyosiy kartasidagi o’rnini tahlil qilish Kurs ishining obyekti. O’zbekiston Respublikasining dunyo siyosiy xaritasida tutgan o’rni va siyosiy aloqalari Kurs ishining predmeti. O’zbekistonning dunyo siyosiy xaritasidagi o’rni haqida ma’lumot berish. Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kurs ishi kirish, ikkita bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro'yxatidan iborat. Kurs ishining to’liq matni 27 betdan iborat. 4 I.BOB. Dunyo siyosiy xaritasi va uning shakllanishi 1.1. Dunyo siyosiy xaritasining qisqacha shakllanish bosqichlari Siyosiy xarita – geografik xarita bo‘lib, mamlakat, mintaqa va dunyoning siyosiy bo‘linish holatini ifodalaydi. Siyosiy geografiya – iqtisodiy va ijtimoiy geografiyaning muhim tarmog‘i bo‘lib, siyosiy-geografik holat va davlatlarning chegaralari, hududlarning shakllanishi, davlat tuzumi va siyosiy-ma’muriy bo‘linish hamda jamiyatning siyosiy-ijtimoiy tarkibini, davlatlarning hozirgi dunyo siyosiy-iqtisodiy tizimidagi roli va o‘rnini o‘rganadi. Shu jihatdadan, siyosiy xarita jahondagi yoki uning ma’lum bir qismidagi davlatning ma’lum bir davrdagi tarixi holati – chegaralari, joylashuvi va ma’muriyhududiy tuzilmasini o‘zida aks ettiradi. Siyosiy xarita hududiy tuzilmalarning vaqt nuqtai nazaridan akslanmasi ekan, bunda davlat (hudud)lararo o‘zaro ittifoqlar, nizolar yoxud referendumlar orqali o‘zgarishga uchrashi mumkin. Shu jihatda, insoniyat paydo bo‘lganidan beri siyosiy xarita o‘zgaruvchan xususiyatga ega. Masalan, Urartu, Yunon-Baqtriya, Karfagen, Inklar davlati, Mayya kabi davlatlar xaritada boshqa minglab mamlakatlar kabi “izsiz yo‘qoldi” va h.k. Dunyo siyosiy xaritasi uzoq yillar davomidagi o‘zgarishlarga uchrab, ma’lum yirik voqealarda boshlanib yoki yakunlanib, rivojlanishda bo‘lgan. Jumladan, dunyo siyosiy xaritasining shakllanishini bir necha bosqichlarga bo‘linadi 1-rasm. Dunyo siyosiy xaritasining shakillanish bosqichlari 5 1. Antik davr . Bu bosqichda Atlantika okeanidan Tinch okeaniga qadar bo‘lgan mintaqada o‘z davrining yirik quldorlik davlatlari shakllandi. Rim imperiyasida 50,0 mln. aholi, Hindiston va Xitoyda 40-50 mln.dan aholi yashagan. Dastlabki davlatlar bilan bir qatorda davlat tuzilishining ikki shakli: (Qadimgi Misr, Vavilon, Ossuriya, Eron va Rim imperiyasi) monarxiya va (Finikiya, Gretsiya shahar davlatlari, qadimgi Rim (birinchi bosqichda)) respublika yuzaga keldi. Ayni vaqtda, quldorlik mintaqasidan tashqari yirik hududlarda turli qabila va xalqlar yashab, taraqqiyot boshlang‘ich bosqichida ekanligi bilan xarakterlanar edi. Eramizning I-asrida xalqlar va kabilalarning Buyuk ko‘chishi yirik quldorlik davlatlarining siyosiy jihatdan talvasaga soldi. Jumladan, V-asrda Rim imperiyasi quladi va quldorlik tuzumi barbod bo‘ldi. 2. O‘rta asrlar davri. Bu bosqich Yevropada V asrdan - XVII asrga qadar davom etdi, 1500 yilga kelib Yer shari aholisining soni 400-500 mln.kishiga yetdi. Buning 3/4 qismi Osiyo qit’asiga to‘g‘ri kelar edi. Shahar hayoti bo‘yicha Osiyo Yevropadan o‘zib ketdi. Ammo, Yevropada uzoq davom etgan turg‘unlikdan so‘ng shaharlar - hunarmandchilik, savdo, madaniy va siyosiy markazlar sifatida katta rol o‘ynay boshladi. Natural xo‘jalik va mehnat taqsimotining pastligi oqibatida siyosiy xarita g‘oyat mayda-mayda bo‘laklardan iborat edi. (birgina Germaniya hududida 300 dan ortiq kichik davlatlar bo‘lgan). Ichki bozorning shakllanishi, xalqlar o‘rtasida etnik konsolidatsiyaning kuchayishi bilan yirik markazlashgan, absolyut monarxiya tipidagi davlatlar - Fransiya, Angliya, Ispaniya, Rus davlati, Hindiston, Xitoy, Temur davlati va boshq. yuzaga keldi. Sanoat rivojlanishi bilan bir qatorda shaharlar tez rivojlandi. Chunonchi, XVII asr boshlarida Londonda 200 ming, Parij va Neapolda 300 mingdan ortiq aholi yashay boshladi. Yevropaning bu davrda jahon xo‘jaligida yetakchi mavqega ega bo‘lishiga va Buyuk geografik kashfiyotlarda asosiy rol o‘ynashiga quyidagi shart-sharoitlar: 1. Iqtisodiy ya’ni tovar - pul munosabatlarining rivojlanishi; 2. Siyosiy ya’ni yirik markazlashgan davlatlarning shakllanishi; 6 3. Ijtimoiy - yangi yerlarni ochish va o‘zlashtirish uchun malakali mutaxassislar mavjudligi; 4. Texnik karavellani, kompas va kompas xaritalarining yaratilishi; 5. Ilmiy - tabiiy fanlardagi yutuqlar; 6. Tarixiy-geografik, ya’ni turk Usmoniylari tomonidan O‘rta dengiz bo‘yi va Sharqiy Yevropaning bir qismini bosib olinganligi kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Buyuk geografik kashfiyotlar (Amerika - yangi dunyoning kashf etilishi) jahon siyosiy xaritasining va jahon xo‘jaligining shakllanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Buyuk geografik kashfiyotlar oqibatida Ispaniya - Amerikada, Portugaliya va Gollandiya - Osiyoda dastlabki mustamlaka - qaram hududlarga ega bo‘ldi. Mustamlakalardan Yevropaga qimmatbaho metallar, shakar, choy va boshqa «mustamlaka mahsulotlari» keltirildi. Asosiy savdo yo‘llari Atlantika va Hind okeanining ichki dengizlaridan o‘tdi. Yevropada - Lissabon, Sevilya, Antverpen va Amsterdam kabi yirik port shaharlar yuzaga keldi. Geografik mehnati taqsimoti yanada chuqurlashdi. 3. Sanoat inqilobi bosqichi Yevropada manufaktura (qo‘l bilan ishlab chiqarish) tizimidan ishlab chiqarish (zavod, fabrika) jarayoniga o‘tilganligi bilan boshlanadi. Yevropa mamlakatlarida industrlashtirish, sanoatning moddiy Ishlab chiqarishning bosh sohasiga aylanishi jarayoni boshlandi. Bug‘ mashinasining (1784) ixtiro qilinishi esa sanoat va transportda (parovoz, paroxod) inqilobiy o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. 1789-1793 yillardagi Buyuk Fransuz inqilobi siyosiy ustqurmada ham muhim o‘zgarishlarga olib keldi. Absolyut monarxiya o‘rniga respublika (Fransiyada), konstitutsion monarxiya tizimlari qaror topdi va bugungi kunga qadar ham saqlanib kelmoqda (Buyuk Britaniya, Niderlandiya)) Bu bosqichning muhim ijtimoiy oqibatlari avvalo aholi sonining g‘oyat tez ko‘payishi (1650 yilda 550 mln.kishidan, 1850 yilda 1250 mln.kishiga yetdi) va shaharlarning yiriklashuvi, kontinentlararo migratsion harakatlarning jonlanishi (asosan Yevropa mamlakatlaridan Amerika va Avstraliyaga), millatlarning shakllanishi bilan xarakterlanadi. Osiyo, Amerika, Avstraliyaning ichki rayonlarini 7 o‘zlashtirish davom etdi. Yevropada ishlab chiqarish kuchlarining jadal rivojlanishiga sanoat inqilobi g‘oyat kuchli ta’sir etdi. 4. Kapitalistik bosqich . Bu bosqichda ishlab chiqarish kuchlari yanada rivojlandi. Ayniqsa, sanoat tarmoqlari gurkirab o‘sdi. 1870-1913-yillarda sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish 5 martaga ko‘paydi. Sanoatning yangi tarmoqlari - elektro energetika, neft qazib chiqarish, mashinasozlik, kimyo tez rivojlandi. Og‘ir sanoat yengil sanoatdan ustun rivojlandi. Ishlab chiqarish va kapital kontsentratsiyasining kuchayishi esa ishlab chiqarishni boshqarishning yuqori va samarali shakllari (monopoliyalar, kontsernlar va sindikatlarni) yuzaga keltirdi. Ishlab chiqarishning umumlashuvi hududiy umumlashuvning kuchayishiga va sanoat tugunlari, markazlari, rayonlarining shakllanishiga olib keldi. Og‘ir sanoat asosan ko‘mir havzalarida (Rur, Donetsk, Appalachi, Markaziy Angliya va boshq.) rivojlandi. Dastlabki, sanoat-shahar aglomeratsiyalari yuzaga keldi. Ichki yonuv dvigatelini ixtiro qilinishi oqibatida transport tarmoqlarida yanada kuchli o‘zgarishlar ro‘y berdi. Rossiya, AQSH va Kanadada dastlabki transkontinental temir yo‘llar qurildi. Dengiz transporti kontinentlararo ahamiyat kasb etdi. (Elkanli kemalar bug‘ bilan yuradigan kemalar bilan almashdi). Suvaysh va Panama kanallarining qurilishi tufayli okeanlararo yuk yo‘nalishlari shakllandi. Transportning rivojlanishi xalqaro bozorni yanada kengayishiga olib keldi. Ichki yonuv dvigatelini ixtiro qilinishi oqibatida transport tarmoqlarida yanada kuchli o‘zgarishlar ro‘y berdi. Rossiya, AQSH va Kanadada dastlabki transkontinental temir yo‘llar qurildi. Dengiz transporti kontinentlararo ahamiyat kasb etdi. (Elkanli kemalar bug‘ bilan yuradigan kemalar bilan almashdi). Suvaysh va Panama kanallarining qurilishi tufayli okeanlararo yuk yo‘nalishlari shakllandi. Transportning rivojlanishi xalqaro bozorni yanada kengayishiga olib keldi. XX asr boshlarida jahon mamlakatlarida ishlab chiqarish kuchlari taraqqiyoti ichki qarama-qarshiliklarga boyligi, iqtisodiy va siyosiy notekislik bilan xarakterlanadi. Bu jarayon, ayniqsa, AQSH uchun xos bo‘lib, XIX asrning 60-yillari oxiridan iqtisodiy yuksalish pallasiga kirdi. 1913 yilda AQSH ning jahon sanoat ishlab chiqarishidagi hissasi 36,0 foizni tashkil qildi. Bu Angliya, Fransiya, Germaniyani 8 birgalikda olganda ham ko‘proq edi. Nyu-York nafaqat jahondagi eng yirik shahar bo‘libgina qolmasdan, London va Parij shaharlarining bir qator funktsiyalarini o‘z ustiga oldi yoki I.A. Vitver fikricha, jahon xo‘jaligi «Yevromarkazdan», «ikki markaz» lilikka aylandi. Osiyo (Yaponiyadan tashqari) Afrika va Lotin Amerikasi mamlakatlari iqtisodiy jihatdan qoloq, agrar xom-ashyo mamlakatlari bo‘lib qola berdi. Xuddi shunday holat Rossiyaning mustamlakasi hisoblangan Turkiston o‘lkasi uchun ham xos bo‘lib, u tipik agra-xom-ashyo hududi, tayyor mahsulotlar sotiladigan o‘lka edi. «Buyuk davlatlar»ning iqtisodiy va harbiy salohiyati hamda «Yevropadagi imtiyozli mayda millat»lar (Shvetsiya, Belgiya, Niderlandiya) dunyoni o‘zlarining ta’sir darajalariga kiritish va bo‘lib olish uchun kurashdilar. Dastlab, Afrika va Okeaniya to‘la bo‘lib olindi. Buyuk Britaniya o‘zining mustamlakalarini yanada kengaytirdi. Germaniya, Bel ь giya, Italiya, AQSH, Yaponiyadan iborat mustamlakachi davlatlar yuzaga keldi. Fransiya mustamlakalari kengaydi. Buyuk Britaniya o‘zining mustamlakalarini kengaytirib, 33,0 mln. kv.km. ga yetkazdi. Bo‘lib olingan dunyoni qayta bo‘lib olish uchun bo‘lgan kurash birinchi jahon urushiga (1914-1918) olib keldi. Mustamlaka qaramligining shakllari o‘zgardi. Kolonial qaramlikning protektorat shakli keng yoyildi. Buyuk Britaniya tarkibidagi beshta rivojlangan ishlab chiqarish munosabatlari ko‘chirma qilingan - mustamlakalar dominon maqomiga ega bo‘ldi. Xitoy, Eron, Turkiya amalda yarim mustamlaka hududlar bo‘lib qoldi. XIX asr oxiri XX asr boshlarida dunyo iqtisodiy jihatdan ham ta’sir mintaqalariga bo‘lib olindi. Iqtisodiy jihatidan rivojlangan mamlakatlar AQSH, Yevropa mamlakatlari bo‘lsa, Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi, Avstraliya va Okeaniya mustamlaka va qaram hududlar bo‘lib qoldi. Ayni vaqtda, bu hududlar rivojlangan mamlakatlarning agrar xom-ashyo rayoniga aylandi. Bu mamlakatlar oziq-ovqat qishloq xo‘jalik mahsulotlari yetkazib berishdan tashqari arzon ishchi kuchi yetkazib beradigan rayon va tayyor mahsulotlar sotiladigan bozor ham edi. Bir qator mamlakatlarda qishloq xo‘jalik ixtisoslashuvi monokul ь turaga (yakka hokimlikka) asoslanib qoldi. Shuningdek, Kanada, Argentina, Avstraliya, Yangi 9 Zellandiya, JAR mamlakatlari ham oziqovqat, xom-ashyo yetkazib beruvchi mintaqaga aylanadi. 5. Sotsialistik bosqich dunyo siyosiy xaritasi va jahon xo‘jaligida muhim miqdor va sifat o‘zgarishlari yuz berganligi bilan ajralib turadi. Bu bosqich XX asrdagi eng katta o‘zgarish, 1917-yildan e’tiboran, sovet dunyosining vujudga kelishi munosabati bilan shunday nomlanadi. Bu davrda dunyo siyosiy xaritasidagi asosiy o‘zgarishlar quyidagilardan iborat: a) 1917-yil Rossiyada oktabr to‘ntarishi bilan bog‘liq jahonning ikki ijtimoiyiqtisodiy tuzumga bo‘lib yuborilishi; b) 1939-1945 yillardagi ikkinchi jahon urushi oqibatida Yevropa siyosiy xaritasida Germaniyaning uchga (GFR, GDR va G‘arbiy Berlin) bo‘linishi; Sharqiy Yevropada xalq demokratiyasi shaklidagi davlatlarning (PXR, CHSSR, VXR, RSR, BXR, YSFR, AXDR, GDR, Osiyoda – XXR, KXDR, VSR) Lotin Amerikasida esa 1959-yil Kubaning, 1970-yil o‘rtalaridan LXDR ni yuzaga kelishi; B) XX asr 50-yillarning o‘rtalaridan mustamlaka va qaram hududlarda mustaqillik uchun kurashning kuchayishi oqibatida Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi, Okeaniya hududida 120 dan ortiq mustaqil davlatlarning yuzaga kelishi va taraqqiyot yo‘liga kirishi bu mamlakatlar dunyo siyosiy xaritasida umumiy nom bilan «rivojlanayotgan mamlakatlar» deb yuritilishi g) XX asrning 80-yillari o‘rtalardan boshlab sotsialistik tuzumning ijtimoiyiqtisodiy tizim sifatida tanazzulga yuz tutishi, avvalo Sharqiy Yevropa mamlakatlarida, so‘ngra 90-yillarning boshlarida sobiq Ittifoq hududida sifat jihatidan yangi mustaqil davlatlar - Polsha, Chexiya, Slovakiya, Vengriya, Ruminiya, Bolgariya, Albaniya, Serbiya, Chernegoriya, (Serbiya va Chernegoriya birgalikda Yugoslaviya ittifoqini tashkil qildilar), Sloveniya, Xorvatiya, Bosniya va Gertsegovina hamda Latviya, Litva, Estoniya, Belarus, Moldova, Gruziya, Ozarbayjon, Armaniston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, O‘zbekiston va Turkmanistonning tashkil topishi va jahon hamjamiyatiga qo‘shilishi va Germaniyaning yagona davlat sifatida birlashuvi; 10 d) Yaqin Sharqda Isroil-Falastin muammosining bosqichma-bosqich hal qilish jarayonining boshlanishi (1993-1999 yillar) bilan bog‘liq. 1. Sanoatning bir qator tarmoqlari, chunonchi, elektro-energetika, neft, alyuminiy eritish, samolyotsozlik, plastmassa ishlab chiqarish, transport tizimida - avtomobil, havo, quvur, aloqada - radio tez rivojlandi. Qishloq xo‘jaligi intensiv taraqqiyot yo‘liga kirdi. 2. 50-yillardan boshlab jahon xo‘jaligida muhim sifat o‘zgarishlarga olib kelgan Fan-texnika inqilobi (FTI) boshlandi. FTI jamiyatning yoqilg‘i-energetika asosiga, mehnat vositalari, mehnat predmetlari va ishlab chiqarish texnologiyasiga kuchli ta’sir ko‘rsatdi va muhim sifat o‘zgarishlari yuz berdi. 3. FTI jahon xo‘jaligida muhim tarmoq o‘zgarishlarga olib keldi. Tarmoq tarkibida makro o‘zgarishlar-sanoatni moddiy ishlab chiqarishning barqaror va samarali sohasiga aylanishi, noishlab chiqarish (infrastuktura) sohalari hissasining barqaror ortib borishi va qishloq xo‘jaligi hissasining qisqarish jarayoni boshlandi. Mezastrukturadagi (tarmoqlararo) o‘zgarishlar-sanoat, qishloq xo‘jaligi, transport va noishlab chiqarish sohalari ichida yuz bermoqa Chunonchi, sanoatda qazib beruvchi sanoat hissasining qiskarishi- «zarbdor uchlik» tarmoqlari- (mashinasozlik, kimyo, elektro-energetika) hissasining tobora ortishi, qishloq xo‘jaligidachorvachilik, transportida-avtomobil, havo va quvur transporti, tashqi savdo hissasi ortmoqda Mikro tarmoqdagi o‘zgarishlar avvalo eng murakkab va tabaqalashganmashinasozlik va kimyo sanoati uchun xosdir. Masalan: mashinasozlikda FTI ta’siridagi bir guruh sohalar-elektron jihozlar, o‘ta aniq elektro texnika, avtomatlashtirish vositalari va jihozlari, aviakosmik va atom texnikasi, priborsozlik, metallni qayta va kimyo-texnologiya jihozlari ishlab chiqarish oldingi o‘ringa chiqib oldi. An’anaviy tarmoqlar-stanoklar, temir yo‘l sostavlari, yuk avtomobillari, dengiz kemalari, qishloq xo‘jalik mashinalari ishlab chiqarish hissalari qisqarmoqda. 4. FTI ishlab chiqarish kuchlarining hududiy joylashishiga kuchli ta’sir etdi. Ishlab chiqarish kuchlarining joylashishidagi «an’anaviy» omillar bilan bir qatordahududiy integratsiya, tabiiy resurslar, mehnat resurslari («aql oqimi») 11 radioelektronikada (ayollar mehnatidan keng foydalanish), transport, infrastruktura, fan talab va ekologik omillarning roli kuchayganligi bilan ajralib turadi. Ayni vaqtda aholi ko‘payishining tezlashuvi («demografik portlash») urbanizatsiya jarayonining kengayishi, mehnat jarayonining chuqurlashuvi, mehnat resurslari tarkibidagi jiddiy o‘zgarishlar va etnik jarayonlar rivojlandi. 1.2. Dunyo siyosiy xaritasi va hozirgi xalqaro munosabatlar. Keyingi 50 yil dunyo siyosiy xaritasida g‘oyat murakkab siyosiy, ijtimoiy- iqtisodiy jarayonlarga boyligi bilan ajralib turadi. Ikkinchi jahon urushidan so‘ng dunyo ikki yirik sistemaga bo‘lindi (kapitalistik va sotsialistik), ko‘plab harbiy- siyosiy ittifoq va bloklar yuzaga keldi. Bunday eng yirik harbiy-siyosiy bloklar SHimoliy Atlantika harbiy bloki (NATO) va SSSR boshchiligidagi Varshava shartnomasidir. (OVD). Shuningdek, 50-yillarning o‘rtalaridan boshlab milliy- ozodlik harakati Afrika, Osiyo va Lotin Amerikasida kuchaydi va mustamlakachilik tizimi yemirildi hamda dunyo siyosiy xaritasida 100 dan ortiq suveren yosh, rivojlanish yo‘liga kirgan davlatlar yuzaga keldi. Shuningdek, dunyo siyosiy xaritasida ikkinchi jahon urushidan so‘ng o‘ziga xos bosh «qaynoq nuqtalar» vujudga keldi – Yaqin Sharqda (Isroil davlatining 1949- yil tashkil topishi va Falastin muammosi, Hindixitoy yarim orolida (Vetnam, Kampuchiya), Koreya yarim orolida (KXDR va Koreya Respublikasi o‘rtasida), Afrika va Lotin Amerikasi hududlaridadir. Bu nuqtalarda shu hududdagi mamlakatlargina emas balki ko‘plab boshqa mamlakatlar manfaatlarining ham to‘qnashuvi yuz berdi. Dunyo siyosiy xaritasida 80-yillarning o‘rtalaridan boshlab xalqaro munosabatlarda yirik davlatlar (sobiq SSSR, AQSh, GFR, Buyuk Britaniya, Fransiya, Yaponiya, Italiya) o‘rtasida kuch ishlatishdan o‘zaro bir-birini tushunish va o‘zaro hamkorlik tomon yuz to‘tish, ya’ni «sovuq urush» siyosati o‘z o‘rnini xalqaro xavfsizlik va tinchlikni saqlash siyosatiga bo‘shatib berganligi xos. Dunyo siyosiy xaritasida Germaniyaning yagona davlat bo‘lib birlashuvi, sotsialistik tizimning va SSSR ning tarqalib ketishi, yangi mustaqil davlatlarning yuzaga 12 kelishi, Varshava shartnomasining tarqab ketishi bilan NATO ning siyosiy ittifoqqa aylanishi kabi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar katta voqelikka aylandi. Keyingi yillarda xalqaro munosabatlar tizimida yuzaga kelgan 100 dan ortiq mintaqaviy mojarolar, kelishmovchiliklarni siyosiy yo‘llar bilan hal qilishda xalqaro hamjamiyat – BMT juda katta rol o‘ynamoqda Chunonchi, BMTning bevosita tashabbusi bilan Markaziy Amerikada (Nikaragua, Salvador), Afrikaning janubida (Namibiya va Angola), Janubiy-Sharqiy Osiyodagi (Kampuchiya) qaramaqarshiliklar siyosiy yo‘llar bilan hal qilindi. Chunki, mintaqalardagi milliy- etnik, urug‘-aymoqchilik, diniy ekstremistik guruhlar o‘rtasidagi o‘zaro kurashlarga xalqaro hamjamiyatning (BMT doirasida) aralashuvi zaruriyatiga aylandi. Buyuk geografik kashfiyotlar oqibatida Ispaniya-Amerikada, Portugaliya va Gollandiya-Osiyoda dastlabki mustamlaka-qaram hududlarga ega bo’ldi. Mustamlakalardan Yevropaga qimmatbaho metallar shakar, choy va boshqa “mustamlaka mahsulotlari” keltirildi. Asosiy savdo yullari Atlantika va Hind okeaninng ichki dengizlaridan o’tdi. Yevropada-Lissabon, Sevilya, Antverpen va Amsterdam kabi yirik port shaharlar yuzaga keldi. Geografik mehnati, taqsimoti yanada chuqurlashdi. Rivojlanayotgan mamlakatlar odatda iqtisodiy geografik holatlariga ko’ra mintaqalar bo’yicha guruhlashadi. Tahlil qilish maqsadlarida ular faol to’lov balansiga ega mamlakatlarga va kapital import qiluvchi mamlakatlarga bo’linadi. Kapital import qiluvchi mamlakatlar o’z navbatida energoresurslarini eksport qiluvchi va energo resurslarini import qiluvchi mamlakatlarga bo’linadi. Energo resurslarini eksport qiluvchi mamlakatlarda dastlabki energo resurslarini ishlab chiqarish (Toshko’mir, Magniy, Neft, gaz, gidro va atom energetikasi) o’zining ehtiyotlaridan kamida 20,0 % ortiqroq bo’lishi lozim. Rivojlanayotgan mamlakatlar safida faol tulo balansiga ega, energoresurslarini import qiluvchi keyingi yillarda tayyor buyumlarni katta muvaffaqiyat bilan eksport qiluvchi Osiyo mamlakatlari va hududlar (Syangan, Koreya respublikasi, Singapur va Tayvan) mavjud. Rivojlanayotgan mamlakatlar 13 orasida keyingi yillarda chuqur iqtisodiy tabaqalanish yuzaga kelmoqda. Ularni bugungi kunda 3 ga ajratish mumkin. 1 guruhni sanoati rivojlangan mamlakatlar- yangi industrial mamlakatlar guruhi tashkil qiladi. Bunga – Argentina, Braziliya, Syangan, Koreya, Meksika, Singapur, Tayvan va Turkiya kiradi. Oraliq guruhga yalpi ijtimoiy mahsulot, sanoat ishlab chiqarish va xizmatlar ko’rsatish bo’yicha sezilarli darajada orqada bo’lgan Yaqin SHarq mamlakatlari kiradi. Bu mamlakatlarda iqtisodiyotning tarmoq tarkibi aholisining ijtimoiy qatlamlari va jamiyatdan holati g’oyat turlichadir. Hozirgi kunda dunyoning turli nuqtalarida o’zaro yer talashish, millatchilik, mustaqillik uchun kurashish kabi katta-kichik janjallar bo’lib turibdi. XX asrning boshiga kelib bunday “qaynoq hududlar” Afg’oniston, Tojikiston, CHecheniston, Yugoslaviya, Yaqin SHarq, Hindiston, Pokiston, Iroq, Hindixitoy yarimorollari mavjud. Xususan, Afg’onistonda tolibonlar harakati hukumat uchun kurashib va 10 bunga AQSHnin aralashuvi natijasida bu mamlakatda tinchlik qaror topmoqda. Tojikistonda ham shunga o’xshash nizolar. CHechsenistonda esa Rossiya tarkibidan ajralib chiqishi uchun kurashlar olib borilyapti. 1996 yildan boshlab XXI asr boshlarigacha Yugoslaviya tarkibidagi millatlarni o’zaro mustaqilligi uchun kurashishi natijasida 4 ta kichik davlatlarga ajralib ketishi: 1. Xorvatiya; 2. Serbiya-CHernogoriya; 3. Bosniya Gertsegovina; 4. Makedoniya. Yaqin SHarqda G’azo sektorida yuz berayotgan mamlakatlar mojarolari Isroil va Falastin orasidagi Quddus shahrini talashi bo’layotgan urushlar va Hindiston va Pokiston orasidagi Kashmir vodiysi uchun bulayotgan nizolar hudud talashi uchun misol bo’la oladi. 14 II. O’zbekistonning dunyo siyosiy xaritasida tutgan o’rni 2.1. O`zbekistonning geosiyosiy o`rni va munosabatlari O‘zbekiston – Osiyo qit’asida, hududi yirik daryolari bo‘lmish Amudaryo va Sirdaryo oralig‘ida joylashgan bo‘lib, g‘arbda Turon pasttekisligi va sharqda esa Pomir va Tyanshan tog‘larining bir qismini o‘z ichiga oladi. Respublika tabiati boy va xilma-xil. O‘zbekiston hududining kattagina qismini sahrolar va cho‘llar egallaydi, Sharqiy qismida osmono‘par tog‘lar, daryo atroflarida ajoyib vodiylar bor. Jazirama qum sahrolari, muzliklar, oppoq qorga burkangan tog‘ cho‘qqilari, paxtazorlar bilan qoplangan yam-yashil vodiylar mavjudligi O‘zbekiston tabiati uchun xos. Respublikaning 448 970 km2 ga teng bo‘lib, maydoni g‘arbdan sharqqa 1425, shimoldan janubga esa 930 kilometrga cho‘zilgan. Ma’muriy-hududiy jihatdan Qoraqalpog‘iston Respublikasi, 12 ta viloyat va Toshkent shahridan iborat 1991-yilda sobiq Ittifoqning parchalanib ketishi uning asosida qator mustaqil suveren davlatlarning, shu jumladan, O‘zbekiston Respublikasining vujudga kelishiga sabab bo‘ldi. O‘zbekiston Davlat mustaqilligining dastlabki kunlaridan boshlab, o‘zining ichki va tashqi siyosatini ishlab chiqish, boshqa davlatlar bilan ikki tomonlama va ko‘p tomonlama aloqalar o‘rnatish borasida muhim tadbirlarni amalga oshirdi. Sobiq Ittifoqning parchalanib ketishi va O‘zbekistonning Davlat mustaqilligiga erishishi natijasida mamlakatimizda quyidagi o‘zgarishlar sodir bo‘ldi: 1. Ilgari «markaz» tomonidan boshqarilgan vazifalarni endi O‘zbekistonning o‘zi mustaqil ravishda bajarishiga to‘g‘ri kelmoqda. 2. Ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar iqtisodiy o‘zgarishlarni amalga oshirishni taqozo etmoqda. Bunda rejalashtiriladigan iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga o‘tish ushbu masalalarning nazariy va amaliy muammolari yechimini taqozo etmoqda. 3. O‘zbekiston boshqa O‘rta Osiyo davlatlari kabi Rossiya bilan janub va janubi g‘arbida joylashgan Pokiston, Eron va Turkiya davlatlari o‘rtasida «bufer- davlat» rolini bajarmoqda. 15 4. O‘zbekiston O‘rta Osiyoda egallagan qulay geostrategik o‘rni, boy va xilma-xil tabiiy resurslari, tabiati bilan ko‘pchilik davlatlar, shu jumladan, AQSH va Rossiya e’tiborini o‘ziga jalb qilmoqda. Bunday sharoitda hech ikkilanmasdan yagona yo‘lni tanlab olish zarur. Shu bilan birga O‘zbekiston qo‘shni davlatlar bilan o‘rnatilgan aloqalarini davom ettirishi ham maqsadga muvofiqdir. O`zbekiston dunyo hamjamiyati va siyosiy xaritasida o'ziga xos mavqega ega. U hozirgi kunda Birlashgan Millatlar tashkilotiga a’zo bo‘lgan 193 davlatdan biri hisoblanadi. O'zbekiston Respublikasi BMTga 2-mart 1992-yilda qabul qilingan. O`zbekiston Yevrosiyo va Markaziy Osiyoning deyarli qoq o'rtasida joylashgan. Respublika hududi g‘arbdan sharqga 1425 kmga cho'zilgan, shimoldan janubgacha masofa esa 930 km. Eng baland nuqtasi Hazrat Sulton cho‘qqisi (Hisor tizmasi) dengiz sathidan 4643 m balandlikda, eng past nuqtasi Mingbuloq botig‘i - 12 m. Davlat ehegaralarining umumiy uzunligi 6221 km bo‘lib, shundan 2203 km yoki 1/3 qismi Qozog‘iston Respublikasiga, 1721 km Turkmanistonga, 1161 km Tojikistonga, 1069 km Qirg‘izistonga va 137 km Afg‘oniston Respublikasiga to‘g‘ri keladi. O`zbekistonning mikroiqtisodiy geografik o'rni (hududning o‘ziga qo‘shni bo‘lgan davlatlarga nisbatan tutgan o'rni) ancha qulayligi bilan xarakterlanadi. Bu holat, avvalo, uning Markaziy Osiyo respublikalarining qoq o'rtasida joylashganligi va barcha mintaqa davlatlari bilan to'g'ridan to'g'ri chegaradoshligi tufayli kelib chiqadi. O'zbekistonning mikro IGO' qulayligi qo'shni respublikalar bilan barcha turdagi quruqlik transport (avtomobil, temiryo'l, quvur) tuzilmalari bilan nisbatan yaxshi bog'langanligida ham o'z ifodasini topadi. Mikro IGO'dagi bunday qulayliklar tarixiy davrlardan hozirgacha O'zbekistonni mintaqa davlatlari orasida aholisi eng zich, yirik shaharlarga boy, iqtisodiyoti nisbatan rivojlangan darajaga olib chiqqan. O'zbekiston bugungi kunda qo'shni davlatlar Qozog'iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va Afg'oniston o'rtasida bog'lovchi halqa vazifasini 16 o‘taydi. Bulaming barchasi respublikaning jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuvi, diet el investitsiyalarini jalb qilish, O'zbekistonni davlatlar o'rtasida o'zaro foydali hamkorlikning, tovarlar va kapital tranzitining o'zida xos mintaqaviy markaziga aylantiradi. O'zbekistonning bunday qulay iqtisodiy-ijtimoiy imkoniyatlari har bir qo'shnilari tomonidan aholisi zich joylashgan tutash (kontakt) hududlarda (Farg‘ona vodiysi, Zarafshon, Quyi Amudaryo mintaqalari, Surxondaryo viloyati) hozirgi davrda ko'plab turli ixlisosdagi respublikalararo hududiy ishlab ehiqarish majmualari, qo'shma korxonalardan tortib erkin iqtisodiy hudularni tashkil qilishgacha keng imkoniyatlar beradi. Markaziy Osiyo mintaqasida mavjud bo'lgan transchegaraviy daryolar va yo'llar muammolari hal etilishi respublika mikrogeografik o‘rnining yanada qulaylashuviga olib keladi. Yaqin atrofida joylashgan davlatlar (Rossiya Federatsiyasi, Afg'oniston, Eron, Kavkaz respublikalarijga nisbatan O'zbekistonning mezoiqtisodiy geografik o'rni (yaqin mintaqalarga nisbatan tutgan o‘rni) o'rtacha qulayliklarga egaligi bilan tavsillanadi. Mezo IGO‘ni bunday baholanishining sababi shundaki, O`zbekiston bir tomondan, Kavkaz respublikalari, ayniqsa, Rossiya Federatsiyasi bilan, asosan, zamonaviy transport vositalari orqali samarali bog`langan va bu davlatlar bilan an’anaviy ravishda ko‘p tomonlama yaqin aloqalar olib boradi. Jahon davlatlari orasida eksport-import aloqalari hajmiga ko‘ra, Rossiyaning yetakehilik qilib kelayotganligi buning isbotidir. Ikkinchi tomondan, janubda joylashgan va O'zbekistonning mezo IGO‘ guruh davlatlari toifasiga kiruvchi Afg'oniston, Eron davlatlari butun o'tgan tarixiy davrlar davomida respublikamiz bilan har tomonlama keng ijtimoiy aloqada bo'lib kelgan bo'lsa-da, hozir gi vaqtda bunday aloqalarni olib borishga mavjud texnik va siyosiy qiyinchiliklar to'siq bo'lib turibdi. Davlatlararo iqtisodiy va ijtimoiy aloqalarning yanada samarali natijalar berishi uehun jahonning uzoqroq mamlakatlari bilan bog'lanish, boshqacha aytganda, makrokengliklar talab etiladi. Ammo, dunyo mamlakatlari bilan iqtisodiy aloqa o'rnatishda materik iehkarisida joylashgan davlatlar dengiz 17 bo'yidagilarga nisbatan bir qancha noqulayliklarga duch keladi. O'zbekiston yaqin dengizlarga chiqishi uchun kamida ikki davlat hududini bosib o'tishiga to`g‘ri keladigan jahondagi kamdan kam davlatlaridan biri boiganligi sababidan makroiqtisodiy geografik o'rni (jahon davlatlariga nisbatan tutgan o‘rin) nisbatan noqulaydir. Mustaqillik yillarida turli yo‘nalishlarda O`zbekistonni dunyo okeani bilan bog`lovchi xalqaro yo‘l loyihalarida faol ishtirok etishi mazkur holatni biroz yengillashtiradi. O`zbekiston Respublikasining siyosiy geografik o'rni klassik geosiyosatchilar tomonidan ajratilgan Yevrosiyoning ichki kontinental qismi, ya'ni Xartlend (ingl. Heartland - "dunyoning yuragi”), hamda Yevrosiyoning janubi- g'arbiy dengizga yaqin mintaqasi Rimlend (Rimland "ichki yarim oy”)ning o‘zaro tutashgan hududda joylashganligi bilan tavsiflanadi. Bu holat esa jahonda yetakchilikni qo'lga kiritishni rejalashtirayotgan ko'plab davlatlarning respublikamizga nisbatan geosiyosiy qiziqishlarining yuzaga kelishiga sabab bo'lmoqda. Bundan tashqari, O'zbekistonning qulay transport geografik o'ringa egaligi, davlatimizning strategik resurslar hisoblanmish - neft, gaz, oltin, uran va boshqa ko'plab yerosti va usti boyliklariga egaligi, qu lay tabiiy iqlim sharoiti, insoniyat tarixiy taraqqiyoti va sivilizatsiyasida salmoqli o'rin tutishi, katta demografik salohiyatning mavjudligi uning o'ziga xos geosiyosiy imkoniyatlarga egaligini ko'rsatib beradi. Shu bilan birga, uning siyosiy geografik o'rniga salbiy ta'sir ko'rsatuvchi omillar ham mavjud. Xalqaro terrorizm va diniy ekstremizm xavfi, respublikamiz hududini narkotrafik yo'laklari sifatida foydalanishga harakat, global miqyosdagi ekologik muammolar, turli davlatlar orasidagi geosiyosiy raqobat, Afg'onistondagi beqaror siyosiy vaziyat O'zbekiston mazkur geografik o'rin ko'rinishiga ta’sir etuvchi salbiy omillar bo'lib hisoblanadi. Mazkur salbiy holatlarni bartaraf etish maqsadida respublika rahbariyati tomonidan katta miqyosdagi ishlar amalga oshirilgan. 18 Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi transchegaraviy daryolar, O‘zbekiston-Qirg‘iziston o‘rtasidagi eksklav (tegishli davlat hududining asosiy qismidan boshqa davlat hududi bilan ajralib turgan yerlar) va ba’zi chegara hududlari, Tojikiston bilan davlat chegarasida oxiriga yetkazilmagan delimitatsiya (chegara chizig‘ini aniqlashtirib, mustahkamlash) ishlari bo‘yicha yuzaga kelgan muammolar birinchi navbatda hal qilinishi lozim bo‘lgan muhim geosiyosiy muammolardan bo‘lib hisoblanadi. Hududi yadroviy quroldan xoli bo‘lgan, qo‘shilmaslik siyosatini qo‘llab- quvvatlovchi davlatga aylanishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan O‘zbekiston siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal qilish, iqtisodiy rivojlanishga erishish uchun qator davlatlar bilan yaqin hamkorlikni yo‘lga qo‘ygan. Atrof qo‘shnilaridan tashqari, Rossiya Federatsiyasi, Xitoy kabi davlatlar bilan yaqin aloqalar o‘rnatgan. Shu bilan birga SHHT, MDH kabi tashkilotlarning faoliyatida doimiy ishtirokchi hisoblanadi. Ozbekiston Respublikasining siyosiy geografik o'rni klassik geosiyosatchilar tomonidan ajratilgan Yevrosiyoning ichki kontinental qismi, ya'ni Xartlend (ingl. Heartland - "dunyoning yuragi”), hamda Yevrosiyoning janubi-g'arbiy dengizga yaqin mintaqasi Rimlend (Rimland "ichki yarim oy”)ning o‘zaro tutashgan hududda joylashganligi bilan tavsiflanadi. Bu holat esa jahonda yetakchilikni qo'lga kiritishni rejalashtirayotgan ko'plab davlatlarning respublikamizga nisbatan geosiyosiy qiziqishlarining yuzaga kelishiga sabab bo'lmoqda. Bundan tashqari, O'zbekistonning qulay transport geografik o'ringa egaligi, davlatimizning strategik resurslar hisoblanmish - neft, gaz, oltin, uran va boshqa ko'plab yerosti va usti boyliklariga egaligi, qu lay tabiiy iqlim sharoiti, insoniyat tarixiy taraqqiyoti va sivilizatsiyasida salmoqli o'rin tutishi, katta demografik salohiyatning mavjudligi uning o'ziga xos geosiyosiy imkoniyatlarga egaligini ko'rsatib beradi. Shu bilan birga, uning siyosiy geografik o'rniga salbiy ta'sir ko'rsatuvchi omillar ham mavjud. Xalqaro terrorizm va diniy ekstremizm xavfi, respublikamiz 19 hududini narkotrafik yo'laklari sifatida foydalanishga harakat, global miqyosdagi ekologik muammolar, turli davlatlar orasidagi geosiyosiy raqobat, Afg'onistondagi beqaror siyosiy vaziyat O'zbekiston mazkur geografik o'rin ko'rinishiga ta’sir etuvchi salbiy omillar bo'lib hisoblanadi. Mazkur salbiy holatlarni bartaraf etish maqsadida respublika rahbariyati tomonidan katta miqyosdagi ishlar amalga oshirilgan. Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi transchegaraviy daryolar, O‘zbekiston-Qirg‘iziston o‘rtasidagi eksklav (tegishli davlat hududining asosiy qismidan boshqa davlat hududi bilan ajralib turgan yerlar) va ba’zi chegara hududlari, Tojikiston bilan davlat chegarasida oxiriga yetkazilmagan delimitatsiya (chegara chizig‘ini aniqlashtirib, mustahkamlash) ishlari bo‘yicha yuzaga kelgan muammolar birinchi navbatda hal qilinishi lozim bo‘lgan muhim geosiyosiy muammolardan bo‘lib hisoblanadi. Hududi yadroviy quroldan xoli bo‘lgan, qo‘shilmaslik siyosatini qo‘llab- quvvatlovchi davlatga aylanishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan O‘zbekiston siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal qilish, iqtisodiy rivojlanishga erishish uchun qator davlatlar bilan yaqin hamkorlikni yo‘lga qo‘ygan. Atrof qo‘shnilaridan tashqari, Rossiya Federatsiyasi, Xitoy kabi davlatlar bilan yaqin aloqalar o‘rnatgan. Shu bilan birga SHHT, MDH kabi tashkilotlarning faoliyatida doimiy ishtirokchi hisoblanadi. 2.2. O’zbekistonning jahon siyosiy va iqtisodiy kartasida tutgan o’rni O‘zbekiston qulay geostrategik o‘ringa egaligidan tashqari O‘rta Osiyo mintaqasining iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan mamlakati hamdir. O‘zbekiston Respublikasi O‘rta Osiyoning markazida joylashgan bo‘lib, hududi shimoli g‘arbda Orol dengiz va Ustyurt platosidan, janubda Afg‘oniston bilan Amudaryogacha, sharq va janubi sharq tomonlarda Tyan-Shan va Hisor-Oloy tog‘larigacha cho‘zilgan. Hududining eng muhim jihatlaridan biri shundan iboratki, bu yerda qorli cho‘qqilar, baland tog‘ muzliklari, katta vodiylar, keng vohalar bilan birga bepoyon cho‘l va qir-adirlar mavjud. 20 O‘zbekistonning maydoni 448,9 ming kv. km, shuning to‘rtdan uch qismini tekisliklar va platolar, qolgan to‘rtdan bir qismini tog‘oldi hududlari va tog‘lar tashkil etadi. Hududning katta qismida mo‘tadil iqlim, faqat chekka janubida subtropik iqlim hukmron. O‘zbekistonning makrogeografik o‘rni noqulay. U Dunyo okeanidan ancha uzoqda, materik ichkarisida joylashgan. Dunyo okeaniga chiqish uchun shimol tomonda Qozog‘iston va Rossiya (Novorossiysk, Naxodka), Latviya (Klaypeda) portlari, janubi g‘arb tomonda Fors ko‘rfazidagi (Bandyr-Abbos) portga Turkmaniston va Eron hududlari orqali avtomobil va temiryo‘llarda borish mumkin. Undan tashqari Qirg‘iziston va Xitoy hudud lari orqali (Toshkent- Andijon-O‘sh-Ergashtom-Qashqar-Tinch okean) Tinch okeanga, Afg‘oniston va Pokiston hududlari orqali hind okeaniga chiqish imkoniyatiga ega. Ammo oxirgi yo‘nalish to‘g‘risida Afg‘onistondagi siyosiy vaziyat yanada yaxshilangandan keyingina so‘z yuritish mumkin. O‘zbekistonning mezogeografik o‘rni ham makrogeografik o‘rniga o‘xshab ketadi. Shu bilan birga mamlakatning mikrogeografik (ya’ni O‘rta Osiyo mintaqasidagi) o‘rni qulay deb baholanadi. O‘zbekiston O‘rta Osiyo mamlakatlari o‘rtasida joy lashgan, shuning uchun uning hududi boshqa mamlakatlar uchun ko‘prik vazifasini bajaradi. O‘zbekiston xilma-xil tabiiy, ayniqsa, mineral resurslarga boy mamlakat. U O‘rta Osiyo mamlakatlari ichida iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan davlatdir. Unda sug‘orma dehqonchilik va u bilan bog‘liq paxtachilik, ipakchilik va qorako‘lchilik yuqori darajada taraqqiy etgan. Shu sababli, O‘zbekiston paxta, pilla yetishtirish hamda qorako‘l teri tayyorlash bo‘yicha jahon mamlakatlari orasida yuqori o‘rinlarni egallab kelmoqda. O‘zbekiston rivojlangan sanoat majmuiga ega. Sanoat tarmoqlari ichida elektroenergetika, yoqilg‘i sanoati, mashinasozlik (traktorsozlik va qishloq xo‘jaligi mashinasozligi, avtomobilzoslik), kimyo va neft-kimyosi, qurilish materiallari, yengil va oziq-ovqat sanoati katta ahamiyatga ega. 21 O‘zbekiston kimyoviy xomashyo resurslari (osh va kaliy tuzlari, fosforlar), bezak toshlari (granit, marmar) va qurilish materiallarining katta zaxiralariga ega. Bularning barchasi jahon miqyosida mamlakat obro‘sini ko‘taradi va uni dunyoga mashhur qiladi. Shu bilan birga, mineral resurslar, ayniqsa, strategik ahamiyatga ega resurslarning (oltin, gaz) katta zaxiralari mavjudligi O‘zbekistonning geostrategik ahamiyatini oshiradi. Agar mineral resurs- larga yer-suv resurslari qo‘shilsa, mamlakat ahamiyati yanada yuqoriga ko‘tariladi. Chunki yer-suv resurslari asosida dehqonchilik ekinlari yetishtiriladigan sug‘orma dehqonchilik rivojlangan. Respublikada 4 mln gektarga yaqin sug‘orma yerlar mavjud. Bu MDH mamlakatlari ichida Rossiyadan keyingi ikkinchi ko‘rsatkichdir. Sug‘orma yerlarning deyarli 95 foizi haydaladigan yerlardan iborat. Haydaladigan yerlarga yana bahorikor dehqonchilik yerlari ham qo‘shiladi. Haydaladigan yerlarning umumiy maydoni 4 mln gektardan oshadi. O‘zbekiston dunyo miqyosida tabiiy gaz qazib olish bo‘yicha 5-6-o‘rinlarni egallaydi. Mamlakat aholi jon boshiga hisoblaganda elektroenergiya (1800 kVt/soat), mineral o‘g‘itlar, sement ishlab chiqarish bo‘yicha ham jahon mamlakatlari ichida munosib o‘rinlarni egallaydi hamda qator Osiyo va Afrika mamlakatlaridan oldinda turadi. 22 2- rasm . O ’ zbekistonning geografik o ’ rni Davlatlararo iqtisodiy va ijtimoiy aloqalarning yanada samarali natijalar berishi uchun jahonning uzoqroq mamlakatlari bilan bog ' lanish , boshqacha aytganda , makrokengliklar talab etiladi . Ammo, dunyo mamlakatlari bilan iqtisodiy aloqa o'rnatishda materik iehkarisida joylashgan davlatlar dengiz bo'yidagilarga nisbatan bir qancha noqulayliklarga duch keladi. O'zbekiston yaqin dengizlarga chiqishi uchun kamida ikki davlat hududini bosib o'tishiga tog‘ri keladigan jahondagi kamdan kam davlatlaridan biri boiganligi sababidan makroiqtisodiy geografik o'rni (jahon davlatlariga nisbatan tutgan o‘rin) nisbatan noqulaydir. Mustaqillik yillarida turli yo‘nalishlarda Ozbekistonni dunyo okeani bilan bog’lovchi xalqaro yo‘l loyihalarida faol ishtirok etishi mazkur holatni biroz yengillashtiradi. O‘zbekiston so‘nggi besh yil ichida amalga oshirilgan bozor islohotlari natijasida ijtimoiy-iqtisodiy sohalarda muvaffaqiyatlarga erishdi. Mamlakat 2030 23 yilgacha aholi jon boshiga daromadi o‘rtachadan yuqori davlatlar qatoriga kirish kabi ulkan maqsadlariga erishishi uchun o‘sishning amaldagi suratlarini saqlab qolishi lozim. Afsuski, Yevropa va Markaziy Osiyo mintaqasidagi boshqa mamlakatlarda bo‘lgani kabi, Covid-19 pandemiyasi inqirozidan keyin O‘zbekistonning iqtisodiy tiklanish jarayoni Ukrainadagi urush natijasida yanada murakkablashdi. Jahon bankining hisob-kitoblariga ko‘ra, 2022 yilda Yevropa va Markaziy Osiyo mintaqasidagi inflyatsiya oshishiga olib keluvchi oziq-ovqat va energetika narxlari ko‘tarilishi fonida shakllanayotgan bozorlar va rivojlanayotgan mamlakatlarda YAIM 0,2% ga qisqaradi. 2023 yilda mintaqa iqtisodiyotida o‘sish kuzatiladi, biroq uning suratlari pastligicha qoladi va bu ko‘rsatkich 0,3% ni tashkil etadi. Markaziy Osiyo mamlakatlari iqtisodiyoti Jahon bankining 2022 yil bahoridagi prognoziga qaraganda yuqoriroq suratlarda rivojlanmoqda. Hozirgi hisob-kitoblarimizga ko‘ra, ushbu mamlakatlar iqtisodiyotining o‘rtacha o‘sish suratlari 2022 yilda 3,7% ni va 2023 yilda 3,9% ni tashkil etadi. 2017 yildan buyon O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan bozor islohotlari mamlakatning tashqi ta’sirlarga chidamliligini yanada oshirishga xizmat qildi. O‘zbekiston Yevropa va Markaziy Osiyo mintaqasidagi 23 ta davlat ichida Armaniston, Xorvatiya, Gruziya va Chernogoriya bilan bir qatorda eng tez o‘sayotgan iqtisodiyotlardan biriga aylandi. 2024 yilda esa mamlakat iqtisodiyoti 4,9% ga o‘sishi kutilmoqda — bu keyingi yilda Yevropa va Markaziy Osiyo mintaqasi uchun prognoz qilingan eng yuqori o‘sish surati hisoblanadi. Aholini ijtimoiy himoya qilish tizimida ham muvaffaqiyatlarga erishildi. 2020 yil yanvar oyidan boshlab hukumat ijtimoiy yordam oladigan kam ta’minlangan uy xo‘jaliklari sonini oshirdi (2019 yilda 0,6 million, 2021 yilda 1,2 million, 2022 yil aprelida qariyb 1,8 million benefitsiar uy xo‘jaliklari). So‘nggi yillarda iqtisodiyotning alohida sektorlariga ko‘proq e’tibor berish maqsadida islohotlar chuqurlashtirilayotganligi ko‘zga tashlanmoqda. 2022 yil 24 aprelida «To‘lovga qobiliyatsizlik to‘g‘risida» yangi qonun qabul qilindi. Hujjat muammoli, lekin faoliyat yuritishga qodir korxonalarni tarkibiy jihatdan o‘zgartirishni, ish o‘rinlari va mahsuldor tadbirkorlik subyektlariga taqdim etilgan kapitalni himoya qilishni, shuningdek iqtisodiyotda bozor tamoyillariga o‘tishni tezlashtirishni rag‘batlantirishni maqsad qilib qo‘ygan. 2022 yil iyulida Aholini ijtimoiy himoya qilish strategiyasi tasdiqlandi. Xususiylashtirish to‘g‘risidagi yangi qonun esa davlat mulki obyektlarini sotish bo‘yicha transformatsion dasturni amalga oshirish uchun sharoitlar yaratadi. Hozirgi kunda mamlakat parlamenti raqobat to‘g‘risidagi qonun loyihasi ustida ham ish olib bormoqda. Ushbu hujjat mulkchilik shaklidan qat’iy nazar mamlakatdagi barcha korxonalarga teng sharoitlar yaratish yo‘lida oldinga tashlangan qadam bo‘ladi. 25 Xulosa Darhaqiqat, O’zbekiston tanlagan yol kelajakda ozining samarasini berishi hech kimga shubha tugdirishi mumkin emas. O’zbekiston qabul qilgan yol – rushnolikka olib chiquvchi yagona yo’ldir. Bunday vaziyatda asosiy muammo O’zbekistonning boshqa yo’l va siyosatga ega bo’lgan davlatlar o’rtasida o’zini qanday tutishiga bog’liqdir. Bu muammolar yechimi to’g’risidagi savolga O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimov asarlarida aniq javob berilgan. "Markaziy Osiyoda siyosiy- geografik jihatdan markaziy orinda turgan O’zbekiston kuchlar tengligi va muvozanatini taminlash imkoniyatlariga ega. O’zbekiston hududi ozining mavjud va potensial tabiiy va xomashyo zaxiralari bilan hozirdayoq jahonning siyosiy va iqtisodiy xaritasida alohida ahamiyat kasb etmoqda. Mintaqada ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan, katta manaviy va madaniy kuch qudratga ega bolgan O’zbekiston bugungi kunda qoshni davlatlar – Qozog’iston, Qirg’iziston, Tojikiston, Turkmaniston va Afg’oniston ortasida boglovchi halqa vazifasini otaydi. O’zbekiston bilan faol hamkorlik qilish orqali butun Markaziy Osiyo mintaqasida manfaatli munosabatlar ornatish imkoniyati ochiladi”. Bozor iqtisodiyoti yolidan borayotgan har qanday davlat ozining ijtimoiy- siyosiy munosabatlarini avvalo ikki tomonlama shartnomalar, shuningdek, kop tomonlama teng huquqli shartnomalar asosida tuzishi va amalgam oshirishi lozim. Faqat mana shunday obyektiv yolgina O`zbekiston Respublikasiga haqiqatan ham mustaqil ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish uchun barcha sharoitlarni yaratib beradi. Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi transchegaraviy daryolar, O‘zbekiston-Qirg‘iziston o‘rtasidagi eksklav (tegishli davlat hududining asosiy qismidan boshqa davlat hududi bilan ajralib turgan yerlar) va ba’zi chegara hududlari, Tojikiston bilan davlat chegarasida oxiriga yetkazilmagan delimitatsiya (chegara chizig‘ini aniqlashtirib, mustahkamlash) ishlari bo‘yicha yuzaga kelgan muammolar birinchi navbatda hal qilinishi lozim bo‘lgan muhim geosiyosiy muammolardan bo‘lib hisoblanadi. 26 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati 1. Максаковский В.П. Географическая картина мира. Кн. II : Региональная характеристика мира.Москва, Дрофа, 2009, 4-е изд., 480 стр. 2. Komilova N., Jumaxanov Sh., Rajabov F. Inson geografiyasi. -T.: “Universitet”, 2018. -248 b. 3. Назаров М.И., Тожиева З.Н. Ижтимоий география. - T .: Университет, 2003. 4. Экономическая, социальная и политическая география: мир, регионы, страны. Под. Ред. И.А.Родионовой. – М.: Информ, 2008. 5. Soliyev A ., Tashbayeva S ., Egamberdiyeva M . Shaharlar geografiyasi . – T .:“ Universitet ”, 2018. -192 b . 6. Голубчик М.М., Файбусович Э.Л., Носонов А.М., Макар С.В. Экономическая и социальная география: Основы науки. –М.: “Владос”, 2003. 7. Vahobov H ., Tillaboyeva M . Iqtisodiy geografiya asoslari // O ‘ qituvchi kitobi . – T .: “ O ‘ qituvchi ”, 2001. -136 b . 8. G‘ulomov P., Gadoyev K., Berdiyeva S. Geografik tushuncha va terminlarning izohli lug‘ati. –T.; “Bayoz”, 2019. -272 b. 9. A. Qayumov, I.Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Jahon iqtisodiy- ijtimoiy geografiyasi [darslik]. – T.: «O‘zbekiston» NMIU, 2019. – 176 b. Internet saytlari: 10. www. ziy о net.uz. 11. www. g о v. uz. 12. www. g оо gle.uz. 13. www. nuu.uz. 14. www.kun.uz. 27

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. Dunyo siyosiy xaritasi va uning shakllanishi

Dunyo siyosiy xaritasining qisqacha shakllanish bosqichlari

Dunyo siyosiy xaritasi va hozirgi xalqaro munosabatlar

II.BOB O’zbekistonning dunyo siyosiy xaritasida tutgan o’rni

O`zbekistonning geosiyosiy o`rni va munosabatlari

O’zbekistonning jahon siyosiy va iqtisodiy kartasida tutgan o’rni

Xulosa

Купить