O‘zbekistonning eng qadimgi davlatlari Qadimgi Xorazm va Baqtriya davlatlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	32.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbekistonning eng qadimgi davlatlari Qadimgi Xorazm va Baqtriya davlatlari

Купить

O'zbekistonning eng qadimgi davlatlari: Qadimgi Xorazm va Baqtriya davlatlari
Reja:
1. Ilk davlatchilikning shakllanish omillari
2. Qadimgi Baqtriya va So’g’diyonada ibtidoiy jamoalarining izlari.
3. Qadimgi Baqtriya xududida davlatchilikning shakllanishi va uning
o‘rganilishi
4. “Katta Xorazm” va Qadimgi Xorazm davlati tarixining o‘rganilishi

Davlatning tashkil topishi masalasi doimo olimlar o‘rtasida munozara
mavzusi bo‘lib kelgan. Uning vujudga kelishi va taraqqiyoti to‘g‘risida tarixchi,
jamiyatshunos, siyosatshunos olimlar tomonidan turli nazariyalar ilgari surilgan.
Ular orasida eng ko‘p tarqalgan nazariya davlatning vujudga kelishini sinfiylik
jihatdan asoslash bo‘lgan. Lekin uning noto‘g‘ri ekanligini bugungi kun
tadqiqotlari isbotlamoqda.
Jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish jarayonining asosini birinchi
navbatda insonning ehtiyoji, uning o‘z turmush tarzini yaxshilashga bo‘lgan
intilishi yotadi. Davlat ham insonlarning unga bo‘lgan ehtiyoji natijasida
shaklllangan. O‘z rivojlanish jarayonida turli taraqqiyot bosqichlarini boshdan
kechirib, turli shakllarda namoyon bo‘lgan. Bu har bir xududning tabiiy, iqtisodiy
va ijtimoiy omillariga bog‘liq holda yuz bergan.
Insoniyat tarixining eng qadimgi davrlarida hayot zaruriyati tufayli to‘da
bo‘lib yashagan odamlarda urug‘ jamoalari shakllandi. Urug‘ zamirida qabila
vujudga keldi. Qabilalalar zamiridan qabilalari ittifoqi shakllangan. Qabilalar
ittifoqining tashkil topishida ham hayotiy zaruriyat yotgan, bu bir tomondan tashqi
dushmandan himoyalanish bo‘lsa, ikkinchi tomondan yashayotgan xududini
kengaytirish bo‘lgan. Chorvadorlar chorvalari uchun keng yaylovlarni egallashga
intilsalar, dehqonlar unumdor, suvga yaqin yerlarni egallashga intilganlar. Xuddi
shu jarayonda jamiyatda boshqaruv elementlari – davlatchilik elementlarining
vujudga kelgan. Tarixdan ma’lumki, ilk shahar-davlatlar yirik daryolar bo‘ylarida
shakllangan. Jumladan, Misr Nil, Mesopotomiyadagi ilk davlatlar Dajla va Frot
daryolari bo‘ylarida, O‘rta Osiyoda Amudaryo, Sirdaryo, Hindistonda Ganga,
Xitoyda Xuanxe daryolari bo‘ylarida shakllagan.
Daryo bo‘ylarda dehqonchilik qilish uchun qulay sharoit bo‘lgan.
Dehqonchilikning rivojlanishi, mo‘l hosil olinishi, iqtisodiyotning rivojlanishi, uni
himoyalashni ham talab etgan. Bu esa, aholini birlashishiga, birgalikda qarshi
kurashish va himoyalanish zaruriyatini tug‘dirgan. O‘z navbatida aholi orasidan
aholini birlashtirib, to‘g‘ri yo‘lga sola oladigan oqsoqol ajralib chiqqan. U
qandaydir kuchlar natijasidan emas, balki o‘z aqliy qobiyati, tadbirkorligi,

mahorati bilan ajralib chiqib, aholini birlashtira olgan, hayotiy muammolarning
yechimini to‘g‘ri topgan va aholini orqasidan yetaklay olgan. Uning bu qobiliyatini
to‘g‘ri anglagan qabiladoshlari, uni o‘zlarga yetakchi-boshqaruvchi etib
tanlaganlar.
Chorvachilik bilan shug‘ullangan qabilalarda ilk davlatchilik elementlari
qabilalar ittifoqida, ya’ni konfederatsiyada namoyon bo‘lgan. Bu to‘g‘risida
“Avesto” va boshqa tarixiy manbalarda ma’lumotlarda saqlanib qolgan.
Konfederatsiyada chorvadorlar birgalikda chorvalarni, o‘z yerlarini himoya
qilganlar va yangi yaylovlarni egallash imkoniyatiga ega bo‘lganlar. Chorvadorlar
o‘zlarining mohir jangavor qobiliyati, uyushqoqligi va birdamligi bilan ajralib
turgan.
Davlat boshqaruv tizimining shakllanishiga iqtisodiy va ijtimoiy omillar
ta’sir ko‘rsatgan. Birinchi navbatda xo‘jalikda sodir bo‘lgan mehnat taqsimotidir.
Dehqonchilikning chorvachilikdan ajralishi dehqonlar va chorvadorlar
yashaydigan xududlarni belgiladi. Ikkinchi mehnat tahsimoti davlat
boshqaruvining markazi – shaharlarning shakllanishiga zamin yaratdi.
Hunarmandchilik mahsulotiga bo‘lgan talabning oshishi va ularni ishlab
chiqarishning ko‘payishi bozor, savdo, pul munosabalarining vujudga kelishiga
olib keldi. Bu esa, o‘z navbatida davlat boshqaruvining tartibga solinishi va
murakkablashuviga sabab bo‘ldi. Savdo-sotiq munosabatlari jamoalar o‘rtasida va
boshqa qo‘shni xalqlar bilan amalga oshirilgan.
Qo‘shni qabilalarning hujumlari davlatning harbiy jihatdan yuksalishiga olib
kelgan. Mudofaa qobiliyatini mustahkamlash uchun murakkab tuzilishga ega
bo‘lgan mudofaa devorlari qurilgan. Bunday mudofaa devorlarga ega bo‘lgan
shaharlar dehqonlarda ham chorvadorlarda ham bo‘lgan. Qadimgi Xorazm
xududidan topilgan Ko‘zaliqir yodgorligi (25 g.) – chorvadorlar tomonidan bunyod
etilgan. Unga ko‘plab bosqinchilik yurishlari shimol tomondan bo‘lganligi
sababli, shimol tomondagi 4 metr qalinlikdagi 3 qator mudoffa devorlarining ichi
tuproq bilan to‘ldirilgan. Janubiy O‘zbekiston xududida qadimgi
dehqonchilikning ilk markazi Sopollitepa mudofaa devori to‘lg‘ama tuzoq uslubida

bunyod etilgan.
Misr va Mesopotomiyada mil.avv. IV ming yillikda shahar-davlatlar tarkib
topgan. O‘rta Osiyo xududida bronza davrida mil.avv. II ming yillikda sun’iy
sug‘orishga asoslangan dehqonchilik markazlarda voha-davlatlar shakllangan.
Buni ko‘pchilik tadqiqotchilar xududiy davlatlar tushunchasi bilan ham
ishlatadilar. Xorazm, Toshkent, Farg‘ona vodiysida ilk davlatlar ilk temir, ya’ni
mil.avv. I ming yillikning birinchi choragida shakllangan.
O‘rta Osiyo xududi asosan keng cho‘l, voha va vodiylardan iborat.
Xududning bunday tabiiy sharoiti bu yerda chorvachilikning keng rivojlanishiga
imkon berdi. Mil.avv. VII-III asrlarda ko‘chmanchi qabilalar ittifoqi mavjud
bo‘lgan. Ularni greklar skif deb, forslar saklar deb ataganlar. Ularning siyosiy va
iqtisodiy hayot tarzi O‘rta Osiyoning dehqonchilik bilan shug‘ullanadigan aholisi
bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan 1
. Many Greek writers referred to all the
nomads of Eurasia, including those of Central Asia, as Scythians; and the Persians
designated all the nomadic tribes of the Eurasian steppes, including the Scythians,
as the Sakas.
2 masala
Keyingi 25-30 yil ichida So’g’diyona va Baqtriya hududlarida ham keng
ko’lamda olib borilgan ilmiy qidiruv va izlanishlar tufayli xuddi qadimgi Farg’ona
dagidek kechagi chorvador qabilalarning bir qismi daryo havzalarida, tog’ oldi
soylarining o’rta oqmi va etaklarida hosil bo’lgan pastqam, suvga yaqin joylarda
dehqonchilik qila boshlaganini kuzatamiz. Masalan, Samarqand So’g’dini oladigan
bo’lsak bu o’lkada qachonlardir qadimgi Turon yurtining afsonaviy hukmdori
Afrosiyob yashagan. Rivoyatlarga qaraganda, Samarqand shahriga asos solgan
pahlavon ham xuddi o’sha Afrosiyob edi. Keyingi yillarda mahalliy matbuotda
Afrasiyob Turon hukmdori ekan, Turon bu Turkiston, Afrosiyob ham turk, degan
qarashlar paydo bo’lmoqda. Bu masala echimi Avestoda o’z aksini topgan.
"Avesto" kitobida Amudaryodan shimolda joylashgan qabila va elatlar
turlar deb ataladi. Tur atamasining asl mazmuniga kelsak u chorvador,
1
History of Civilizations of Central AsiaThe crossroads of civilizations:A.D. 250 to
750 Multiple History Series UNESCO Publishing Volume III .1996, 25.

chorvachilik bilan shug’ullanuvchi qabila va elatlarga nisbat qilib berilagn nom.
O’sha afsonaviy Afrosiyob yashagan zamonlardan anchagana avval (taxminan
miloddan avvalgi II ming yillikda, ya’ni bundan 3,5-4 ming yil burun)
Amudaryodan shimolda yashagan aholining aksariyat ko’pchiligi chorvachilik
bilan shug’ullangan. Ayniqsa markaziy va shimoliy O’rta Osiyoning barcha
viloyatlarida chorvador qabila jamoalari keng tarqalgan edi. Xuddi ana shu
viloyatlarda miloddan avvalgi I ming yillik davomida ona yurtimizning qadimgi
dehqonchilik vohalari tarkib topdi. Bu jarayon kechagina daydi hayot kechirib, o’z
chorvalari orqasidan ergashib yurgan qabilalarning bir qismini dehqonchilik
qilishga o’tishi tufayli sodir bo’ldi. CHunki O’rta Osiyoda poda boqish uchun
yaylovlar torlik qila boshladi. hammaning ham chorvachilik xo’jaligi bilan
shug’ullanishga imkoniyati qolmadi. hayot uchun kurash aholini yashash manbaini
qidirishga majbur etdi. hayotning o’zi aholini dehqonchilik uchun qulay joylarda
qaror topib tirikchilik qilishga etakladi. Bu jarayon arxeologik materiallar asosida
yaqqol ko’zga tashlanadi. Ana shu jarayonning natijasi sifatida So’g’diyona deb
nomlangan qadimgi dehqonchilik madaniyati markazi vujudga keladi. Bu ulkan
tarixiy jarayon bilan bog’liq holda miloddan avvalgi I ming yillik o’rtalarida -
bundan taxminan 2,5 ming yillar avval Markaziy So’g’dda Samarqand shahri qad
ko’taradi. qadimgi Samarqand - Afrosiyobda olib borilgan arxeologik qazishmalar
jarayonida uning eng pastki qatlamidan qadimgi CHust madaniyati materiallariga
aynan o’xshash sopol parchalari topildi. Bu sopol parchalari qadimgi
Samarqandning miloddan avvalgi VI asrga oid mudofaa devorlari ostidan topildi.
Yana o’sha davr mudofaa devorining qoldiqlari ochildi. Demak Afrosiyobda unga
berilagn 25 asrlik yoshdan avval ham aholi yashagan. Ular dehqonchilik va
hunarmandchilik bilan shug’ullanganlar. Aholi punktining atrof mudofaa devori
bilan o’rab olingan.
3 masala
O‘zbekiston xududida shakllangan ilk davlatlar - Qadimgi Baqtriya
podsholigi va “Katta Xorazm” tarixini o‘rganish XIX asrning oxiri-XX asrning
boshlarida “Avesto”, yunon va rim yozma manbalaridagi ma’lumotlarni taxlil

etish orqali boshlangan. Hozirgi Janubiy O‘zbekiston, Janubiy Tojikiston va
Shimoliy Afg‘oniston hududlariga to‘g‘ri keladi.
Baqtriya davlatchilik tarixi bo‘yicha XIX asr so‘nggida Yevropa tarixchilari
o‘rtasida munozaralar boshlangan. V. Geyger, E. Raysh, T. Noldeke, XX asr
boshida J. Prasheklar Baqtriya tarixi bilan shug‘ullanib, Ahamoniylar imperiyasiga
qadar ham qandaydir siyosiy birlashmalar bo‘lganligi to‘g‘risida ma’lumotlar
bergan. Ular asosan quyidagi antik davr tarixchilarining yozma manbalariga
tayanganlar. Bu voqealarni Ktesiy Knidskiy, Diodor Pompey Trog, Arrian va
Ksenofondlar
Ktesiy Knidskiy "Baqtriya kuchli va qudratli mamlakat, VIII asrdayoq
mustaqil davlat bo‘lgan" deb ta’riflaydi. Ktesiy Knidskiyning asarlari o‘rta asr
tarixchisi Fotiyning asarida ilova tariqasida bizgacha yetib kelgan.
Diodor o‘z asarida Ossuriya shohi Ninning Baqtriyaga qarshi jang
tafsilotlarini yozgan. Asar boshida Ninning Semiramidaga uylanish tafsilotlari
tasvirlangan. Diodorning yozishiga qaraganda Nin Baqtriyani mag‘lub etish
og‘irligini, aholisining ko‘p sonli ekanligini va jangda mohirligini, qal’alarining
ko‘pligini bilgan. Shunga qaramay u ko‘p sonli qo‘shin yig‘adi va birinchi jangda
Baqtriya shohi Oksiartdan tog‘ yo‘ldan tekislikka chiqadigan joyda mag‘lubiyatga
uchraydi. Nin Baqtriya bilan bo‘ladigan yangi jangga tayyorlanadi.
Diodor Baqtriya poytaxti Baqtr shahrini quyidagicha ta’riflaydi, «... Baqtr
yirik shaharlardan biri, u go‘zal, egallab bo‘lmas qal’a». Nin Baqtr shahrini uzoq
vaqt qamal qiladi. Shahar Semiramidaning ayyorligi natijasida ishg‘ol qilinadi.
Baqtrliklar mag‘lubiyatga uchraydi. Baqtriya shohi o‘ldiriladi. Nin Baqtriyaning
boyliklarini talaydi.
Ammo, voqealar tafsilotlarida, shohlarni ta’riflashda ayrim chalkashliklar bor.
Ksenofont o‘z asarida Baqtriya va Ossuriya o‘rtasidagi urush Ossuriya shohi
Kiaksar zamonida bo‘lgan deb yozadi.
Tadqiqotchilar o‘rtasida Ossuriya bilan O‘rta Osiyo, xususan Baqtriya
oralig‘idagi uzoq masofani hisobga olib, yuqoridagi ma’lumotlarni tarix
sahifasidan chiqarib tashlash kerak, degan munozaralar ham uchraydi. Ma’lumki,

bu masalaga I.M. Dyakonov oydinlik kiritgan. Uning izlanishlari tufayli topilgan
Ossuriya ayg‘oqchilarining o‘z shohiga yozgan nomasidagi quyidagi ma’lumotdan
so‘ng antik davr tarixchilari ma’lumotlari o‘z kuchini saqlab qoldi: "... lekin, men
lazuritni olib ketganimdan so‘ng, mamlakatda bunga qarshi qo‘zg‘olonlar
boshlandi, shundan so‘ng katta harbiy kuch yuborishni iltimos qildim". Ma’lumki,
Yaqin Sharqda Baqtriya lazuritlari yuqori baholangan. Shu tariqa tarix faniga
Qadimgi Baqtriya shohligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar kirib kelgan.
Gerodot asarlaridan ham Baqtriyaning Qadimgi Sharq xalqlari orasida o‘z
o‘rni bo‘lganligini bilish mumkin. Jumladan, Kirning harbiy yurishlari lozim
bo‘lgan mamlakatlar Vaviloniya va Misr qatorida Baqtriya va Saklar ham sanab
o‘tiladi. Baqtriyaliklarning qurol-aslahalari va harbiy qo‘shinidagi tartib ham
Gerodot e’tiboridan chetda qolmagan. U baqtriyaliklar yaratgan moddiy madaniyat
O‘rta Osiyoda yashaydigan boshqa xalqlarga o‘rnak bo‘lganligini aytib, ariylar,
xorasmiyaliklar, so‘g‘diylar, gandariyaliklar va dadiklar qurol yasashda
baqtriyaliklarga o‘xshatib yasaganligini misol qilib ko‘rsatadi.
S.P. Tolstov Diodorning Baqtriya shaharlari, xususan Baqtr shahri
to‘g‘risidagi ma’lumotlari, ya’ni shaharning arki, qal’a devorlarining shaharni
o‘rab turganligi haqidagi ma’lumoti asosida Ahamoniylar imperiyasiga qadar
Baqtriyada davlatchilik bo‘lganligini tan oladi. Keyingi davrlardagi barcha ilmiy
tadqiqotlarda Ahamoniylar bosqiniga qadar Qadimgi Baqtriyada davlatchilik
bo‘lganligi qayd etilgan.
Shundan so‘ng, Baqtriya hududida bronza davriga oid Sopolli, Dashtli,
so‘nggi bronza va ilk temir davriga oid Kuchuktepa, Tillatepa, Qiziltepa, Qadimgi
Baqtriya madaniyatlari ochildi. O‘rganilgan ushbu madaniyatlar asosida Ye.E.
Kuzmina "Baqtriya uydirma emas, tarixiy haqiqatdir" degan g‘oyani ilgari surdi.
Sopollitepa va Jarqo‘ton yodgorliklari Baqtriya hududida ilk davlatchilik
tarixini o‘rganishda asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi.
Qadimgi Baqtriya podsholigi ilk temir davrida shakllangan hududiy davlatlar
konfederatsiyasidan tashkil topgan. Kofirnihon va Vaxsh dehqonchilik o‘lkalarida
bitta hududiy davlatning shakllangan.

Qadimgi Baqtriya madaniyati davri yodgorliklari Shimoliy Baqtriyaning
yettita va Janubiy Baqtriyaning to‘rtta dehqonchilik vohalarida joylashgan.
Har bir dehqonchilik voha alohida joylashgan mustaqil iqtisodiy rayon bo‘lib
hisoblanadi. Negaki, har bir voha o‘zining tabiiy yoki sun’iy suv bazasiga ega. Har
bir dehqonchilik vohasi Qadimgi Baqtriya podshohligi tarkibidagi kichik-kichik
siyosiy hududlar bo‘lib hisoblangan.Har bir dehqonchilik voha o‘zining siyosiy
markaziga - bosh shahar yodgorligi va uning atrofida uyushgan qishloqlar tipidagi
yodgorliklarning jamlanganligidir
Yaqinda xalqaro turizmga bag‘ishlab bo‘lib o‘tgan simpoziumda
I.A.Karimov o‘zbek davlatchiligi tarixi bundan 3,5 – 4 ming yillik tarixga ega
ekanligi ta’qidlangan.
Zarafshon va Qashqadaryo vohalarini birlashtiruvchi Qadimgi So‘g‘d
hududida ilk davlatlarning shakllanish tarixi masalasi juda kam o‘rganilgan.
Vaholanki, u “Avesta”da Axuramazda bunyod etgan ikkinchi mamlakat sifatida
tilga olingan: Gava so‘g‘diylar istiqomat qiladigan yurt. Asosiy daryosi Dardji.
I.V. Pyankov "Dardji" daryosini hozirgi Darg‘om bilan bog‘laydi.
Boshqa yozma ma’lumotlar asosida ham So‘g‘d davlatchiligi bo‘yicha jo‘yali
ma’lumotlarni topishimiz qiyin. Gerodot ma’lumotlariga ko‘ra Ahamoniy lar
imperiyasining XVI satrapligiga Parfiya, Xorazm, Ariylar bilan birga So‘g‘d ham
kirgan.
So‘g‘d davlatchiligi tarixida Afrosiyobning alohida o‘rni bor. U juda ko‘plab
yozma manbalarda qayd etilgan. Ko‘rsatib o‘tilgan ilk temir davri So‘g‘d
shaharlari voha-davlatlar markazlari rolini bajargan bo‘lsa, Afrosiyob yodgorligi
ham o‘zining ilk davrida voha-davlat, so‘ng esa butun So‘g‘d mamlakatining
poytaxti vazifasini bajargan.
Markaziy So‘g‘d hududlarida ilk shahar va davlatchilikning paydo bo‘lishida
Ko‘ktepa yodgorligi alohida o‘rin tutadi 2
. U Qadimgi Sharq ilk shaharlariga
monand ark va shahar qismlardan iborat. Uni boshqarishda zardushtiy
otashparastlarining o‘rni katta bo‘lgan. Bu shahar o‘z atroflaridagi hududlarning
2
Исамиддинов М.Х. Истоки городской культуры ... С.127.

nafaqat madaniy, balki siyosiy markazi ham hisoblangan
Bronza davrida So‘g‘d hududida yashagan jamoalar jamiyat taraqqiyotining
qishloq jamoasi darajasida bo‘lgan bo‘lsa, ilk temir davriga kelib (Sangirtepa,
Yerqo‘rg‘on, Ko‘ktepa, Afrosiyob yodgorliklari misolida) So‘g‘d hududida ilk
davlatchilikning voha tipidagi shahar-davlatlar bosqichlari tarkib topgan.
4 masala
Xorazm davlatchiligi tarixi olimlar o‘rtasida qizg‘in munozaralar mavjud.
Bu baxslar asosida fanda «Qadimgi Xorazm» va «Katta Xorazm» iboralari paydo
bo‘ldi.
Ma’lumki, Gerodot o‘zining "Tarix" kitobining uchinchi qismida Ak(es)
daryosi va bu daryoga qurilgan to‘g‘on to‘g‘risida ma’lumot beradi. Bu
ma’lumotga ko‘ra Akes daryosi Girkaniya, Parfiya, Tamaniya, Drangiana va
Xorasmiyaliklar chegarasida joylashgan.
Juda ko‘plab tadqiqotchilar Akes daryosini hozirgi Turkmaniston
hududidagi Tejen daryosi bilan qiyoslaydilar. S.P. Tolstov esa Akes daryosini
hozirgi Xorazm hududida bo‘lgan deb hisoblaydi.
Gerodotning shu xabari asosida nemis orientalist olimi I. Markvart «Katta
Xorazm» davlati g‘oyasini ishlab chiqqan. Uning g‘oyasiga ko‘ra, ariylarni,
marg‘iyonaliklarni hamda Gerodot ta’riflagan Akes daryosi bilan chegaradosh
mamlakatlarni xorasmiyaliklar boshqargan. Bu siyosiy birlashma O‘rta Osiyo
xalqlari Ahamoniylar imperiyasi tarkibiga kirgandan so‘ng yemirilib ketgan, degan
fikr I. Markvart g‘oyasining asosini tashkil etadi. I. Markvartning «Katta Xorazm»
davlati g‘oyasi Gerodot asarida tilga olingan, O‘rta Osiyoda joylashgan tarixiy va
geografik terminlarni lokalizatsiya qilish natijasida tug‘ilgan 3
. Ikkinchi jahon
urushidan keyin bu g‘oya Sovet tarixchilari uchun manba bo‘lib xizmat qildi 4
.
M.M. Dyakonov esa "Akes daryosidan xorasmiyaliklar, parfiyaliklar,
girkanlar, ariylar va boshqa qo‘shni viloyatlar birga foydalanganligi qandaydir
3
Markwart J. Wehrot und Arang. - Leiden, 1938, - Р.10-12.
4
Толстов С.П. Древний Хорезм. - М.: 1948; Дьяконов И.М. Истории Мидии. - М.: Л., 1956; Дьяконов М.М.
Очерк истории Древнего Ирана. - М.: 1961; Массон В.М. Древнеземледельческая культура Маргианы. МИА,
1959 . - № 73; Хлопин И.Н. Историческая география южных областей Средней Азии. Ашхабад, 1983.

qabilalar ittifoqi yoki ilk davlatlar birlashmasi to‘g‘risidagi fikrni beradi" degan
g‘oyani ilgari surgan 5
.
V.V. Struve esa Xorazm davlatchiligi to‘g‘risida shunday yozadi: «...yozma
manbalar bo‘yicha gapiradigan bo‘lsak, mil.av. VI asrda O‘rta Osiyoda eng kamida
ikkita siyosiy birlashma, yana ham aniqrog‘i, davlatlar bo‘lgan. Bular
Amudaryoning quyi oqimidagi Xorazm, yuqori oqimidagi Baqtriya davlatlaridir.
Ularning madaniy va siyosiy ta’sir doirasi ancha keng bo‘lgan. Xorazm Kopetdog‘
etaklari va Tejen o‘lkasini, mumkinki So‘g‘diyonani ham birlashtirgan bo‘lsa,
Baqtriya o‘z hududidan tashqari Murg‘ob o‘lkalarini ham o‘z ichiga olgan» 6
.
Arxeologlar I. Markvart g‘oyasiga tanqidiy ko‘z bilan qaraydilar. Jumladan,
V.M. Massonning fikricha "... arxeologlar shu kungacha Xorazm hududida
joylashgan VIII-VII asrlarga, hech bo‘lmasa VI asrga oid yirik yodgorlikni
bilishmaydi. Bu shunday xulosani beradiki, Ahamoniylar davrigacha Xorazmda
yirik davlat birlashmasi bo‘lganligi arxeologik jihatdan isbotlanmaydi. Olib
borilgan uzoq va keng arxeologik dala tadqiqotlari Xorazmda bunday davlat
bo‘lganligi to‘g‘risidagi g‘oyani kun tartibidan hozircha chiqaradi" 7
.
I. Markvart g‘oyalarining arxeologik jihatdan tasdiqlanmayotganini ko‘rgan
V.B. Xenning va I. Gershevichlar fikrini bir oz o‘zgartirgan holda qo‘llab-
quvvatlaydilar. V.B. Xe n ning I. Markvart kabi ariylarining vatani Aryanem-
Vaydjoni Xorazm bilan bog‘laydi. Aryanem-Vaydjoni keng hududda ko‘rishni
istaydi hamda Tejen va Murg‘obni ham Xorazm hududiga kiritadi. «Avesta»ning
vatani Xorazm emas, balki Tejen va Murg‘obdir deb ta’riflaydi.
I. Gershevich esa Ahamoniylargacha bo‘lgan «Katta Xorazm» siyosiy
uyushmasini Xorazm hududida emas, balki Tejen va Murg‘obdadir deb ataydi 8
. U
Tejen va Murg‘obdagi o‘troq, rivojlangan dehqonchilik madaniyatining
Xorazmdan ancha qadimiyligini o‘z nazariyasining asosi qilib oladi.
5
Дьяконов М.М. Очерк истории Древнего Ирана. - М.: 1961. - С. 64.
6
Струве В.В. Древний Иран и Средная Азия / / Всемирная история . Т. 1. - М.: 1955. - С. 590.
7
Массон В.М. Древнеземледельческая культура Маргианы ... - С. 127.
8
Gershevitch I. The Avestan Hymn to Mithra. – Cambridge, 1959. - Р.298-299.

I.N. Xlopin ham Katta Xorazm davlatining bo‘lganligiga shubha bilan qarab,
tarixiy va arxeologik manbalarni qayta ko‘rib chiqdi 9
. Manbalarga Gekatey
ma’lumotlarini ham qo‘shdi 10
. Ma’lumki, Gekatey ma’lumotlariga ko‘ra,
xorazmliklar parfiyaliklardan sharqda istiqomat qilishgan. Shundan kelib chiqib,
xorazmliklarning ajdodlari qachonlardir Tejen va Murg‘obda yashagan, keyin
shimolga Qoraqum orqali Amudaryo bo‘ylarini o‘zlashtirgan deb o‘ylash mumkin.
Xorazmliklarning Tejen va Murg‘obda yashashi va ko‘chishi voqeasi Gekatey
asarida, Akes daryosi Gerodot asarlarida ifodalangan. Lekin, bu arxeologik
jihatdan isbotlanmaydi, ya’ni ularning ajdodlari Tejen va Murg‘obda yashaganligi
va shimolga ko‘chganligini arxeologiya inkor qiladi 11
, degan xato fikrga keladi.
Fikrimizcha I.N. Xlopin yozma manbalardan yaxshi foydalangan va ularda
ifodalangan tarixiy voqealarni jonlantirib, geografik nomlarni to‘g‘ri joylashtiradi.
Ammo, Qadimgi Xorazmliklarning shimolga ko‘chganligini arxeologiya inkor
qiladi deb xato xulosa qiladi, negaki, mil.av. VI asrda Amudaryo deltasida
Ko‘zaliqir, Qal’aliqir kabi yodgorliklarning paydo bo‘lishi buni isbotlaydi.
V.A. Livshis "Istoriya tadjikskogo naroda" asariga yozgan bobida «Katta
Xorazm» davlati g‘oyasi to‘g‘risida o‘z fikrini ifodalagan. U ham Gerodotning
Akes daryosi to‘g‘risidagi ma’lumotini Tejen-Gerirud deb qabul qiladi.
Xorazmliklar mil.av. VII-VI asrlarda keng hududni egallagan va hozirgi
Xorazmdan ancha keng joylarni nazorat qilgan degan fikrda asos bor. Gekateyning
Xorazmliklar Parfiyadan sharqda joylashgan degan ma’lumotini Xorazmliklar
o‘sha yerda ham gegemonlik qilgan deb tushunmoq lozim. Ahamoniylargacha
bo‘lgan "Katta Xorazm"da qabilalarning harbiy-demokratik konfederatsiyasi
bo‘lgan, davlat birlashmalari paydo bo‘layotgan davr deb baho beradi. Marv va
Xirot bu konfederatsiyaning asosiy markazlari bo‘lgan. Xorasmiyaliklar
boshchiligidagi konfederatsiyaning Ahamoniylar davrigacha bo‘lgan O‘rta
Osiyoning siyosiy tarixida o‘rni katta bo‘lgan 12
.
9
Хлопин И.Н. Историческая география южных областей Средней Азии. - Ашхабад, 1983.
10
Пьянков И.В. Сведения Ктесия о владениях Бардии на востоке Ирана // ВДИ. - М.: 1961 №4. - С. 100.
11
Хлопин И.Н. Историческая география ... – С. 32-44.
12
Лившиц В.А. Древнейшие государственные образования // ИТН. – Душанбе, 1963. - С. 152-153.

O‘rta Osiyo xalqlari tarixi bo‘yicha eng qadimgi yozma manba bo‘lgan
"Avesta"da Axuramazda barpo qilgan mamlakatlar qatorida, ya’ni Mauru, Baxdi,
Nisayya mamlakatlaridan so‘ng Xaroyu (Xorazm) ham tilga olinadi 13
.
Demak, yozma manbalarning tahlili Ahamoniylar imperiyasiga qadar
Qadimgi Xorazm davlatchiligi bo‘lganligini tasdiqlaydi. Eslatib o‘tganimizdek,
ko‘plab tarixchilar ham shu fikrga kelishgan.
Mil.av. VIII-VII asrlarda Qadimgi Xorazm vohasida Amirobod va Quyisoy
madaniyatlari tarqalgan. Bu madaniyatlar moddiy manbalarida ham rivojlangan
janubiy viloyatlarning ta’siri sezilarli darajada kuzatilgan. Mil.avv. VIII asrlarda
Markaziy Osiyo xududlarida ko‘chmanchi qabilalar ittifoqi mavjud bo‘lgan.
Bunday jarayon Janubiy Rossiya cho‘l xududlarida ham davom etgan. Ularda
davlatchilik elementlari mavjudligini asoslovchi dalillar mavjud. Bu asosan
Tegesken va Uygarak mozor-qo‘rg‘onlaridagi topilmalar aholi o‘rtasida
tabaqalanish mavjud bo‘lganligini isbotlaydi 14
.
Xorazm vohasi misolida qadimgi davlatlarning paydo bo‘lishida
irrigatsiyaning o‘rni mavzusidagi B.V. Andrianovning izlanishlari diqqatga
sazovor 15
. Uning asosiy g‘oyasi Xorazmdagi sug‘orish inshootlarining eng
gullagan davri, bu yerda davlatchilikning siyosiy markazlashgan davriga to‘g‘ri
keladi. Bu kanallarni qazish, tozalash ishlarida ko‘plab qullar mehnatidan
foydalanilgan, mehnat taqsimotining paydo bo‘lishi bilan birga quldorchilikka
asoslangan ishlab chiqarish shakli paydo bo‘lgan degan fikrga kelganligidir 16
.
Moskva Etnografiya institutining Xorazm arxeologik ekspeditsiyasi Orol,
Sirdaryo va Amudaryoning quyi qismida, qadimgi quruq o‘zanlar bo‘ylarida
arxeologik izlanishlar olib borib Tagisken, Uygurak, Chirikrabod, Quyisoy,
Ko‘zaliqir yodgorliklarida ilk ko‘chmanchi sak qabilalarining hayotiga oid
13
«Авеста». Видевдат. V, 8.
14
History of Civilizations of Central AsiaThe crossroads of civilizations:A.D. 250 to 750 Multiple History Series UNESCO
Publishing Volume III .1996, 28
15
Андрианов Б.В. Роль ирригации в становлении древних государств (На примере Средней Азии) // От
доклассовых обществ к раннеклассовым. - М.: Наука, 1987.
16
Андрианов Б.В. Роль ирригации в становлении древних государств ... – С. 75-78.

manbalarni o‘rgandilar 17
. Tagisken va Uygurak yodgorliklari moddiy
madaniyatida Qozog‘iston hududlari uchun xarakterli bo‘lgan Sak qabilalariga xos
manbalar o‘rganilgan 18
.
Mil.av. VII-VI asrlarda Xorazm hududida tarqalgan Quyisoy madaniyati
etnik jarayonlarning shakllanishi borasida tarix fani uchun yangi ma’lumotlar
berdi 19
. B.I. Vaynbergning fikriga qaraganda quyisoyliklar Eron tilli chorvador
qabilalar bo‘lib, mil.av. VII asrda Eronning shimoliy chegaralarida yashagan va
so‘ngroq Xorazmga ko‘chgan 20
. M.A. Itina bu fikrga qarshi chiqib, janubning
ta’sirini inkor qilmagan holda, Quyisoy madaniyati mahalliy xalq madaniyatiga
tegishli, degan g‘oyani ilgari suradi 21
.
akademik A.A. Asqarovning Qadimgi Xorazm tarixiga bag‘ishlangan, fanda
mavjud bo‘lgan «Qadimgi Xorazm» va «Katta Xorazm» muammolariga
bag‘ishlangan maqolasi e’lon qilindi 22
. Maqolada mavjud yozma va arxeologik
manbalar asosida Xorazm tarixining muammoli masalalari bo‘yicha tarixchilar va
arxeologlar o‘rtasidagi davom etib kelayotgan munozaralarga oydinlik kiritildi deb
hisoblaymiz. Skilak - Gekatey - Gerodot, «Avesta» ma’lumotlari asosida
xorasmiyaliklar Baqtriyadan janubda, Areyadan sharqda, Gerirud va Xilmend
daryolarining yuqori havzasida, ya’ni hozirgi Xirot vodiysida yashaganligini
ishonchli manbalar asosida isbotlab berildi. Ahamoniy shohlarining Xelmend tog‘
daralariga to‘g‘onlar qurganligi, suv evaziga katta bojlar talab qilganligi, bu
tayziqlardan qiynalgan xorasmiylarning Xirot vodiysidan hozirgi Xorazm
hududiga - massagetlar yurtiga ko‘chishi yozma manbalar asosida, u yerda yuqori
rivojlangan dehqonchilik madaniyatiga, Qo‘zaliqir, Qalaliqir kabi ilk shaharlar,
qal’alarga asos solinganligi arxeologik manbalar asosida yoritildi.
17
Итина М.А. Хорезмская экспедиция - основные итоги и перспективы исследований // Культура и
искусство древнего Хорезма. - М.: 1981. - С. 9.
18
Яблонский Л.Т. Саки Южного Приаралья (археология и антропология могильников). - М.: 1996
19
Вайнберг Б.И. Памятники Куюсайской культуры // Кочевники на границах Хорезма. ТХАЭЭ. Т. IX. - М.:
1979; Воробьева М.Г. Проблема «Большого Хорезма» и археология // Этнография и археология Средней
Азии. - М.: 1979. - С. 38-42.
20
Вайнберг Б.И. Скотоводческие племена в древнем Хорезме // Культура и искуство древнего Хорезма. - М.:
1981. - С. 128; Вайнберг Б.И. Памятники скотоводческих племен в левобережном Хорезме // Археология
СССР. Степи Азиатской части СССР в скифо-сарматское время. - М.: 1992. - С. 117.
21
Итина М.А. Охранные археологические работы в Хорезме: итоги и перспективы // СЭ. - №1. - С. 53.
22
Асқаров А.А. Қадимги Хоразм тарихига доир ... – Б. 76-84.

Ilk Xorazm davlati mil avv. 7-6 asrlar oralig‘ida shaklalngan. Bu davrga oid
Ko‘zaliqir va Xumbuztepa yodgorliklari topib o‘rganilgan. Bu Xorazm tarixining
arxaik davri yoki ko‘zaliqir bosqichi tushunchasi bilan ishlatiladi.
Xorazmda ilk davlat katta xududda emas, balki ma’lum sug‘orish sistemalari
mavjud xududlarda shakllangan. Xorazmda ham ilk davlat masalalari Ko‘zaliqir
yodgorligi joylashgan xududda shakllangan bo‘lishi mumkin. Balki ular bir necha
bo‘lgandir. Lekin Gekatey Xoraziylarda faqat Xorasmiya shahri bo‘lganligi yozib
qoldirilgan. Arxeolog olimlarning tadqiqotlarda Xorazmning davlatining janubiy
chegarasi aniqlangan. Bu o‘rta Amudaryo bo‘yidan, Chorjuy yaqinidan topilgan
Odaytepa va Qo‘shqal’a yodgorliklardir. Ular bir-biriga yaqin joylashgan bo‘lsa-
da, ikki xil madaniyat izlari topilgan.

Adabiyotlar ro‘yxati:
1. История горсударственности Узбекстана. Том 1. –Т., 2008 11-18-
стр.
2. Асқаров А. Ўзбек давлатчилигининг илк босқичларида қадимги
Фарғона.”Фарғона, кеча, бугун ва келажакда”.-Фарғона, 2003 40-
48-betlar
3. Хорезм в истории государственности Узбекистана.Т., 2013. 1 0-
40-betlar
4. Анорбоев А. Ўзбекистонда илк давлатчилик ва унинг ўрганилиш
тарихидаги баъзи бир муаммолар // O’zbekiston tarixi. 2004. № 4,
24-28 б.
5. History of Civilizations of Central AsiaThe crossroads of
civilizations:A.D. 250 to 750 Multiple History Series UNESCO
Publishing Volume III .1996 20-34-pages

O‘zbekistonning eng qadimgi davlatlari Qadimgi Xorazm va Baqtriya davlatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish