O‘zbekistonning o‘tmishdagi davolash va shifobaxsh maskanlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	350.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zbekistonning o‘tmishdagi davolash va shifobaxsh maskanlari

Купить

O’ZBEKISTONNING O’TMISHDAGI DAVOLASH VA SHIFOBAXSH
MASKANLARI
Reja
1. Hammomlarning shakllanish tarixi va funksiyaviy tarkibi.
2. Hammomlarning turlari: bozor va guzar hammomlari.
3. Samarqand va Buxoro h ammomlari.

O'rta Osiyo shaharlarining bozorlarida ham shunday dori- darmonlar bilan
savdo qiluvchi maxsus do'konlar bo'lgan. Bimdan tashqari, uyda dori
tayorlovchilar ham bo'lib, ular dorilarni tabiblarning ko'rsatmasi bo'yicha
tayyorlaganlar. Bunday uy va bozordagi dorixonalar Ibn Sino davrida xalqqa
xizmat ko'rsaruvchi dorixonalar tarmog'ini tashkil qilib, bemorlarni dori-darmonlar
bilan ta'minlab turgan.
O'rta Osiyoga o'zga yurtlardan Buyuk Ipak yo'li bilan kelgan sayyohlar,
mehmonlar, savdogarlarga tibbiy yordam ko'rsatish maqsadida yirik kagvonsaroylar
qoshida ham ambulatoriyali dorixonalar tashkil etilgan bo'lishi mumkin. Navoiy
shahridan 20 km Buxoro tarafda joylashgan "Raboti Malik" karvonsaroyi
xarobalaridan topilgan turli muattar hidli dori-darmonlar solingan bir qancha sopol,
shisha idishlar, pichoq, qaychi va shunga o'xshash jarrohlik anjomlari fikrimizning
dalilidir. .
Bundan tashqari, Sharq mamlakatlarida deyarli hamma shifoxonalar o'z
dorixonalariga ega bo'lgan. Buxorodagi « Dorush-shifb», Hirotdagi «Shifbiya»,
Samarqand shifoxonasi, Misr va Bag'dod, Tabriz va Hamadondagi shifoxonalar
qoshidagi dorixonalar shular jumlasidandir. Ko'rinib turibdiki, O'rta Osiyoda o'rta
asrlarda va bizga yaqin bo’lgan davrlarda ham xalq orasidagi tabobat xizmati
e'tiborli yo’lga qo'yilib kelingan. Bunga ilg'or xalq tabobati, kimyo fani,
farrmakologiya va tibbiyot ilmining sezilarli rivoji ham uzviy ta'sir ko'rsatgan.
Hammomlar va obzanlar
O'rta Osiyo xalqining nufuzli an'analaridati biri hammom qurish san’atidir.
Harmrjomlarning xizmat doirasi ko'p bo'lib ular o’tmishda dam olish, kuch-qudrat
va sog'liqni tiklash maskani, tozailik va shifobaxsh muassasa vazifasini bajargan.
Kishilar hamomga shifo topish, hordiq chiqarish va turli xil dardlardan forig’
bo'lish maqsadida ham kelganlar. Shu bois hammomlar o’tmishda mashhur
allomalar, sayyohlar, elchilar va keng xalq ommasi olqishiga sazovor bo'lgan.
Shahar hammomlari bozorlar, karvonsaroylar, jome masjidlari, madrasalar, shahar
darvozalari yaqinida, guzarlar qoshida qurilgan. O'zga yiirtlardan horib, uzoq yo'l yurib

kelgan savdogar va karvonchi shaharga kirishdan oldin hammomda yuvinib
chiqishlari shariatdan hisobiangan. Haminomlar odamlarga doim to'la bo'lib, ularda
erkak va ayollar o'zlariga belgilangan kunlarda cho'milishgan. Ba'zida ayollarning
alohida hammomlari boigan. Yozishlaricha, qadimgi turklar "charga" (chodir
hammom) va sayyor kasalkonalami kashf etib, ularni o'z qo'shinlari bilan birga olib
yurishgan. G'arbda, xususan, Vizantiyaliklar esa chodir hammomni turklardan
o'rgangan va o'z qo'shinlariga tadbiq etganlar.
O'rta Osiyo shaharlari, jumladan, Buyuk Ipak yo'li o'tkan saharlar shifobaxsh
hammomlarga juda boy bo'lgan. Tarixchi Narshaxiy X asrdayoq Buxoroda
bir nechta hammom bo’lganligidan dalolat beradi. Ular ichida eng masliliuri
Darvozai Mansur mahallasidagi «Xon liammomi» hisobiangan. XIX asrga
kelib Buxoroda 8 ta bozor, 9 ta guzar hammomlari Xo’jandda guzar
hammomlaridan tashqari, 2 ta bozor hammomi ishlab turgan. XIX asr oxirida
Samarqand va O'rta Tepaning 7 tadan bozor va guzar hammomi bo'lgan. Shu
davrda Toshkentda 5 ta, Qarshida 4 ta hammom ishlab turgan. O'rta Osiyoning
qadimiy shahar va qishloqlarida hozir ham tarixiy hammomlar mavjud bo'lib,
ulardan xalqimiz nafaqat gigiyenik, balki shifobaxsh va sog'lomlashtirish
maqsadlarida ham foydalanib kelmoqda.
O’gan davr mobaynida o'nlab va yuzlab yangi hammomlar,banyalar qurildi,
ammo milliy sharqona hammomlar azalgidek xalq orasida o'z mavqei va
mohiyatini saqlab kelmoqda. Xo’sh nega shunday? Hammomlar shuhratining
siri nimada? Bu savollarga javob topish maqsadida, biz O'rta Osiyo
shaharlaridagi qator tarixiy hammomlarni, shu jumladan, sobiq davrida (tipovoy)
loyihalar asosida qurilgan ko'pgina banyalar ham ko'zdan kechirib, ularning
ish jarayonini tekshirdik, hammomlarga tushgan kishilar va xodimlar bilan
suhbatlashdik (hammasi bo'lib 100 ga yaqin hammom tahlil qilindu). Izlanishlar
shuni ko'rsatdiki, (№2-08-02, №2-08-01, -4-21 sp, №127, NKO -3) loyihalar
asosida XX asming 70-llarida qurilgan banyalarda xalqqa maishiy xizmat ko'rsatish
va sog’lomlashtirish gigiyenik vazifa zamona talablariga nisbatan sezilarli
darajada ma'naviy eskirgan. Ko'zdan kechirilgan banya larda, asosan, tog'orada

yuvinilib, dushga tushiladi va ayrim (№ 284-4-4-4 s, №49-130-1 va №-2-08-08
loyihalar asosidaqurilgan ) hammomlarda xususiy obzan (vanna) va dush
kabinalari Tipovoy banyalarda shifobaxsh xususiyatli xona bu birgina bug'xona
hisoblanib, u ham bo'lsa tekshirilgan hammomlarning deyarli 40% da ishlamaydi.
Ishlaydiganlarida esa bug’ hammomining suvni isitib beruvchi umumiy qozonidan
truba orqalu yuboriladi. Bunday bug'ning soglomlashtiruvchi ta'siri juda past
bo'lib, uning inson tanasi va vujudiga foydasidan ko'ra ziyoni ko'proqdir. Shuning
uchun ham vrach-gigienislar hammomda bunday bug'dan foydalanishri tavsiya
etmaydi, chunki u juda past haroratli va kishi organizmuga ijobiy ta’sir
ko’rsatmaydi. Aslida tipovoy banyalarda bug'ni "elektr yoki "pech kamenka"lardan
olish tavsiya etilgan. Ammo xizmatdagi mavjud "banya"lar odatda, bunday
«pechka» lar bilan taminlanmagan, ta'minlanganlarida esa ulardan yaxshi yo'lga
qo'yilmagan. Yuqoridagi sabablarga ko’ra obzani (vanna) yoki dushi bor
oilalar ruscha hammomla rga tushishni xush ko'rmaydilar.
Kuzatilgan tarixiy hammomlarda (sobiq sho'rolar davrida xalq h'ammomlari
ham shunga kiradi) shifobaxsh sog’lomlashtirish vazifasining mazmun va
mohiyati butunlay boshqach. Masalan, Samarqand, Buxoro, Shahrisabz, Toshkent,
Xo'jand, Qo'qon, Kattaqo'rg'on, Xiva, Kosonsoy kabi - shaharlardagi tarixiy
hammomlarda binoning asosiy xonalari pol osti qizitish quvurlari orqali tarqaluvchi
issiq havo yordamida istiladi va natijada nafaqat pol, balki xonalar, ulardagi
o'rindiqlar supalar bularaing barchasi issiq holatda saqlanadi. Xalq hammomlarida
o'rindiqlar va supalar tosh yoki marmardan ishlangan toshtaxtalar bilan
o'shalgan. Toshtaxtalar va xonalardagi qiirilmalarning issiqlik qatuvchanligi tufayli
xonalardagi havo qiziydi, qizigan pol va supalar tushgan suv esa bug'lanib issiq
havoga zarur namlik baxshida etadi. Hammom ichkarisi tomon cho'milish
xonalarining issiq namlik darajasi asta sekin o'zgarib havo harorati oshib boradi,
shunga mos ravishda xonalaraing vazifalari ham o'zgarib boradi.
Bu haqda o'rta osiyolik ulug' tabib Abu-Ali Ibn Sino o'rta fsrdayoq shunday
yozgan edi: "Birinchi xona sovutadi va ho'llaydi, ikkinchi xona isitadi va qo'llaydi,
uchinchisi esa isitadi ira quritadi". Xonalarning issiqlik namlik hoiati orasidagi

btmday farq cho'miluvchilarning o'z mijoz va ta'biga ko'ra hamnom xonalarini
tanlashga imkoniyat: beradi. Ibn Sino nomlardagi asosiy xonalar haqida yozgan
xolos. U o'zining bu fikri bilan o'sha davr hammomlarining tuzilishidagi
doimiylikni va xonalar orasidagi zarur aloqadorlikni ko’rsatmoqchi bo'lgan.
Hammomlarda harorati mo'tadil xonadan asta-sekin o'rtadagi iliq xona orqali issiq
xonaga, so'ngra xilvat xonaga o'tib cho'milish zarurligini "Qobusnoma" mualiifi
Unsur maolih Kaykovus ham taklif etadi. Ibn Sino va Kaykovuslarning ushbu
ko'rsatmaiariga me'morlar X-Xl asrlardan keyingi davriarda ham amal qilishgan
ko'rinadi, chunki Sharq va O'rta Osiyo hammomlarining funktsional tuzilishidagi
doimiylik va bir-biriga o'xshashlik hozirgacha muqim saqlanib kelmoqda. Ushbu
xalqlar hammomlari orasidagi juz'iy farqlarni esa, joylardagi me'moriy maktablar
va muayyan ijtimoiy buyurtmalar tufayli ro’yobga chiqqan deb tushuntirish
mumkin.
Darhaqiqat, O'rta Sharq mamlakatlari hammomlarining o'rta asrlardagi qurilisnda,
hafto ular shahar ijtimoiy nng ajralmas sog'lomlashtirish shifobaxsh
udumiga aylangan davrlarga kelib ham o'sha qadimiy taritibot va o'ziga xoslik
ya'ni mo'tadil, iliq va issiq xonalar tizimi saqlanib qolgan.
O"rta Osiyo hammomlarining tarixiy shakliangan to'liq xonalar tarkibi
quyidagilardan iborat; l-yechinish xonasi (chorhari); 2-lungi xona; 3-yuvinish va
dam olish xonasi; 4- markaziy zal (katta gumbaz, kinnik yoki buxorocha miyon
saroy); 5-xodimi xona' (uqalash xonasi); 6-issiq xona yoki buxorocha garm xona;
7-sovuq xona yoki xunuk xona; 8-suv xonalari (odatda ular ikkita: issiq va sovuq
suv xonalari, obi garm va obi xunuk; 9-olov xona (xamma).
Yuqorida sanab o'tilgan asosiy xonalardan tashqari tarixiy hammomlarda
ko’pincha uncha katta bo'lmagan xususiy tozalan ish xonasi "poki xona"ni va onda-
sonda mu'jazgina «hojat xona» ni ham uchratish mumkin.
Yechinish xonasi, odatda, baland, katta kvadratga yaqin to'rt burchakli keng
zal hisoblanib, ko'pgina vazifalarni bajaradi: unda
yechiladi, hammomdan so'ng dam olinadi, choy icbilib, hordiq chiqariladi,
suhbatlashiladi. Ilgarilari yechinish xonasi madaniy klub vazifasini bajarib, unda

turli yangiiiklar haqida suhbatlashilgan, soch o’lingan, hordiq chiqarilib, shaxmat
yoki narda o’ynalgan, choy yoki qahva ichilgan, boloxonaga o'tib, bir oz uxlab
olingan. Shuning uchun ham'yechinish xonasi baland va keng qilib qurilgan.
Yechinish xonasidan keyingisi "lungi xona" hisoblanib, unda qadimfa ichki
Idyimlarni yechib, belga lungi olingan. Shuni aytish kerakki, O'rta Osiyoda islom
qoidalariga binoan boshqalar oldida ichki kiyimlarni echish beodoblik
hisoblangan. Qadimiy birida jamoa hammomlarida o'zini tutish qoidasi haqida
gapirilib, unda suvni ob xonadan ehtiyotkoriik bilan olib, bo’lar - bo'lmasga
ishlatmaslikka, shaloplatmaslik, cho’milganda qo'shniga suv sachratmaslikka
harakat qilish tavsiya etiladi. Cho'miluvchilarga badanning o'rta qismi
-«avrat»ni ko’rsatmaslik, uni uzoq vaqt yalongoch qoldirmaslik uqtiriladi.
Shuning uchun ham cho'miluvchilar ichki kiyimlarini xilvatda, lungi xonada
yechishib, shu yerning o'zida lungini belga bog’lab keyingi yivinish xonalariga
o'tilgan. Hammomda belga lungi bog’lab kirish odai hozir ham, ayniqsa, keksa
yoshdagi kishilarda saqlanib qolgan. H ozirda lungi xonaning muhim boshqa
vazifalari bor, u boshqa yuvinish xonalariga nisbatan biroz salqin. Shuning uchun
ham unda issiq cho'milish xonalaridan chiqish oldidan oyoqlar yuviladi yoki ora-
sirada nafas rostlab biroz dam olinadi. Shu boisdan u ko'pchilik O'rta
Osiyo milliy hammomlariga xosdir.
Keyingi xona birinchi yuvinish xonasidir. Uning namlik darajasi nisbatan
mo'tadil-iliq. Shu bois issiqqa chidash bera olmaydiganlar bu xonada yuvinishlari
yoki uqalash muolajasini olishlari mumkin. Shuningdek, unda hammomning
boshqa issiq xonalariga o'tishdan bldin, tana harorat o'zgaruviga (issiqqa yoki
salqinga) moslab olinadi. Shunday qilib, lungi xona va birinchi xonasi salqin va
iliq haroratdan issiq cho'milish xonalariga o'tishda o'ziga xos tayyorlanish va
tanani issiqqa moslashtirish vazifasini bajaradi.
Navbatdagi xona markaziy cho'milish xonasi - katta gumbaz. Katta gumbaz
o’zining o’lchamlari va me’moririy ko’rinishi bilan ajralib turadi, u boshqa
yuvinish xonalaridan baland, keng va yorug’. Bu zal ko'rmishidagi xona bo'lib,
tarhda burchaklari kesilgan kvadrat shakliga ega.

~r-S-
A. Samarqanddagi «Panjob» hammomi, XIX asr.
Umumy ko'rinishi ya tarhi.
B. Samarqandning Xujum ko'chasidagi hammom, XVIII
asr! Umumiy ko'rinishi, tarhi, qirqimi.
С. Tosnkentdagi Yunus Obod hammomi.
XX asr boshi. Tarhi va qirqimi.

Hammomlaming me'moriy-rejaviy yechimlari
^
Katta g umbaz harorati, deyarli, issiq. U xalq harrimomlarining asosir bosh
cho'milish xonasi hisoblanib, muhim shifobaxsh-gigienik vazifalarni bajarishga
mo'ljallangan: dastlabki terlash, uqalashga badanni tayyorlash, uqalash va
yuvinish. Ushbu jarayonlarning barchasi zal o'rtasidagi to'rt yoki sakkiz
burchakli keng supada, devorlar bo’ylab o’rnatilgan supa o'rindiqlar va zal
burchaklarida joylashgan taxmonlarda bajariladi. Biz kuzatgan katta gumbaz
o'lchamlari quyidagicha: eni 3,8 dan 7,2 metrgacha (5 dan 6 metrgacha
o'lchamdagilar ko'proq uchraydi), balandligi ( poldan gumbaz tepasidagi
deraza o’rnigacha) asosan, zalning yuzasiga bog'liq bo'lib, 4,3 dan 5,6 metrgacha
o’lchamlarga ega. Katta gumbaz o'rtasidagi supa ko'p hollarda sakkiz qirrali bo'lib,
balandligi 40-50 santimetrni tashkil qiladi.
Buxorodagi Sarrafon hammomi.
Katta g umbaz birikkan yonbosh xona maxsus uqalanish xonasidir. Yonbosh
xonalar ikkita'bo'Igan hollarda ulardan biri kengrog’I hammomda cho'miluvchilar
uchun masjid vazifasini o’tagan, hatto bu xonada mehrob ham bo'lgan. Gap
shundaki islom aqidasiga ko'ga musulmonlarga nomoz vaqti
hammomdaligida to'g'ri kelsa, ular ushbu xonaga yig'ilishib beliga lungi bog'lagan
va mehrobga qarab nomoz o'qishgan. Shu boisdan ham hammom masjidini, odatda,
Makkaga, ya'ni janubiy- g’arbga qaratib qurganlar. Nomozdan holi yaqtlar ushbu
xonada xodimi, ya'ni uqalash xizmati bajarilgan. Xodimi, odatda, yotgan holda
bajarilgan.

Katta gumbazdan keyingi yuvinish xonalari, odatda, ikkita: issiq va sovuq
xonalardan iborat. Ayrim hammomlarda bunday xonalar uchta: sovuq, iliq, va issiq
yoki bitta sovuq va ikkita harorati bir-biridan oshib boruvchi issiq xonalar
(masalan, eski Mahsido'zlik ko'chasidagi Toshkent hanimomi, Shahrisabz
hamm omi va Qarshi shahrjdagi qadimiy hammomlarda) uchraydi. Ammo ko'pchilik
mahalla, ya'ni guzar hammomlarida' bunday xonalar, asosan, ikkita: issiq va salqin
xonalardan iborat. Bunday hammomlarda iliq cho'milish xonasi vazifasini boshqa
xonalar bajaradi.
Cho’milish xonalaridan keyin ularga tutash holda issiq va sovuq xonalari
joylashgan. Bu xonalar ham ayrim hollarda uchta: issiq, iliq va sovuq suv
hovuzlaridan iborat. O'tmishda yuvinish uchun silv ushbu hovuzlar devorlaridagi
darchalardan cho’michlab olingjan. Issiq suv hovuzi sovuq suv hovuzidan,
kattaroq ishlangah. Hozirgi xalq hammomlarida issiq va sovuq suv barcha
xonalarga suv quvurlari orqali tarqatiladi. Hammomning har bir yuvinish xonasi
o'z funktsiyasiga ega. Sovuq xonada sovuq suv bilan yuviniladi, badan sovutiladi.
Ushbu xonadagi tuzilgan bo'lmalar (kabinalar) da avrot va qo'ltiq junlaridan
tozalanish uchun maxsus joy ajratilgan. Biz yuqorida keltirilgan « Qobusnoma» da
ushbu xona "xilvat xona" deb nomlangan. Shuning uchun ham sharqona
musulmon hammomlarida sho'milish, terlash va uqalashdan tashqari gigiyenik
muolajalarni bajarish uchun, ayniqsa, avrot va qo'ltiq ostidagi tashlashga
mo'ljallangan maxsus xilvat xonalar tashkil qilingan.
Issiq xonadagi yuqori haroratda cho'miluvchilar keng issiq marmar
supala rda yotib yoki o'tirib terlashib, issiq suvga yuvinishgan. Bu yerda
shuni aytish o'rinliki, xalq hammomlarida terlash uchun bug'xona vazifasini issiq
xonadan tashqari, markaziy yuvinish zali-katta gumbaz ham to'liq bajara oladi. Shu
boisdan bo 'lsa kerak ayrim mualliflar uni bug'xona deb ataydilar. Ammo issi q xona
va katta gumbaz havosinihg namlik holati orasidagi far q ancha sezilarli va buning
ustiga issiq xonadagi keng va enli issi q supalar unga ko'proq bug'xona vazifasini
bajarishga imkon tug’ diradi. Lekin hamma kishilarga ham issiq xona harorati to’g’ri
kelave rmaydi va iklar ko'proq katta gumbazda yuvinishadi.

Yuninish xonalari ortidagi issiq suv hovuzi-ostida oloy xona-«go’lax»
joyl ashgan bo'lib, unda o't yoqilib hovuzdagi suv isitilgan va ayni paytda, ushbu
issiq havo pol ostidagi kanal-quvurlarga tar qalib xona, pol, barcha supa va
o'rindiqlar isitilgan. Pol osti kan allirming kengligi va tig’zligi turlicha bo'lganligi
sababli xonalar turlicha isigan. Isitish kanallari orqali o'tayotgan issiq havo
devorlar ichida joylashgan tik mo'rilar orqali havoga so’rilgan. Mo’ rilar harnmom
tomlaridan 1-1,5 metrgacha yuqoriga issiqlir odam badaniga shifobaxsh ta’sir
ko’rsatadiki, bu inson oyoqlari mushaklar, elka, ko'krak va suyaklarga juda
foydalidir.
XIX asrda B ixogo hammomlarida bajarilgan massaj tartibi haqida rus
sayyohi I. Yavorskiy shunday yozadi: "Yuvintiruvchi uzoq vaqt meni tu tib suyak
va mushaklarimni barmoqiari bilan ezdi. So’ngra u qo’llarim, oyoqlarim,
gavdamni bor kuchi bilan choza boshladi. Bo 'g'inlarim qarsillar va sharqillar edi,
ammo bu muolajalar shunchalik tadbirona bajarilar ediki, hatto kuchli
cho’lishlarga qaramay mushaklarim og'riq sezmasdi. Massaj nihoyasidagi
muolajalardan biri bu xodimchining butun badan, elka bo'ylab yurishi va
so'ngra badanni bultagansimon urishidir.
Samarqand. Spitamen ko'chasidagi milliy hammom
XX asrning 50-yillari
Bultagansimon urish yoki bultalash- bu shunday narsaki xodimchi
qo'llarining yon qirralarini badanga ko'ndalang tarzda turib, mushakiani jadallik
bilan ura boshlaydi, u go'yoki babanni qo’llari bilan bo’laklayotganga o'xshaydi.
"Yurib chiqish"dan men voz ke chdim, ammo "bultalash"ni mamnunlik bilan qabul
qildim. Bultalashdan va umuman yuvintimvchining harakatlaridan so'ng o’zimni
qushdek yengil his qildim. Hammomlarda xodimchilar tomon idan katta mahorat
bilan bajariladigan bunday massaj turlari hozirda ham zamonaviy xalq
hammomlarida saqlanib qolgan. Jumladan, Samarqandda uchta eski hammomda
ettita xodimchi ishlab kelmoqda. Ilardan ikkitasining, ya'ni M.Pulatov va
F.Najmiddinovlarning fikricha, bu kasb ularga ota,-bobolaridan meros qolgan.

Massajdan so'ng yuvinib lungi xonaga hamm omning o'rni
xususidagi muammoga to’xtalib o’tmoqchimiz. Gap shundaki, bu hammom
bizgacha etib kelmay, adabiyotda hatto uning joylashgan o'rni haqida ham
aniq ma’lumotlar yo'q. Bobur Ulug'bekning Samarqandda qurdirgan imoratlari
haqida yozaturib: "Ulug'bek Mirzoning imoratlaridan Samarqand qal’asihing
ichida madrasa va xonaqohdir. Ushbu madrasa va xonaqohga yovuq bir yaxshi
hammom solibtur. Mirzo hammom iga mashhurdir, har nav toshlardan forshlar
qilibtur. Xuroson va Samarqandda oncha hammom ma’lum emaskim bo’lg’ay.
Yana bir madrasaning janubida bir masjid solibtur, masjidi Muqatta' derlar...", deb
tushintiradi. Bobur Ulug'bek hammomini maqtashga maqtaganu, lekin uning
o'rnini aniqroq m aqtashga maqtanaganu, ammo Muqatta masjidini "madrasaning
janubi da" deb aniq ko'rsatgan.
1974 yili aynan shu joyda, ya’ni Ulug'bek madrasasining orqa tarafida,
hozirgi mavjud bog’ni qurish uchun unga joq tekislash paytida yer ostidan qadimiy
bino qoldiqlari chiqib qoladi. Sinchkov arxeologlar bino qoldiqlarini hammomga
tegisli ekanligini aniqlaydilar, chinki ular qazilmadan hammom pol osti isitish
tizimining bir qismini, otxona, suv saqlovchi rezerviyalar, XV asrga tegishli bir
qancha singan yupqa idishlar, qayroq toshlar to’plami va rangli naqshin qoplama
taxtachalar topib oladilar.
Topildiqlar orasida og’rligi 1 kg, diametric 9 sm lik bilyard toshiga o’xshash
marmar tosh ham bor ediki, bu topilmalar burgalikda ushbu hammomni oddiy
hammomlardan bo’lmay, balki alohida e’tibor bilan qurilgan tantanavor
hammomlardan biri ekanligidan dalolat beradi
….Bobur hammomini madrasa va xonaqohga; yaqin emas, balki
karvonsar oyga yaqin deb ko'rsatishi kerak edi: Demak, hozircha arxeologlar
fikriga qo 'shilmay ilojimiz yo 'q. Endi Samarqand xajqiga maslihuru-ma’lum
bo'lgan, Tillokori madrasasming yonginasida, uning shimol tarafida
joylashgan, Registonda avvalgi "Yubileyniy" restoranini qurish munosabati bilan
1961 yili buzib yuborilgan ko'p gumbazli hammomni eslaylik. Ushbu hammom
joylashgan joyda ilgari sandiq bo zori mavjud bo'lib, hammom "hammomi bozori

sanduq" deb atalib kelgan.' Ushbu hammomda ishlagan xodimlar bilan
suhbatimizdan malum bo'lishicha, hammom el-yurtga o’zinung bahavoligi,
chiroyliligi va ayniqsa, tozaligi bilan mashhur bo’lib, uning oqava suvlari
odam sig'adigan "tazar" (yonlari tosh usti esa ravoq shaklida pishiq g'isht bilan
yopilgan keng quvur) orqali oqizib ketilgan. Hammomning rejaviy tuzilishi b iz
yuqorida ta'rif etgan milliy hammomlarga monand bo'lgan. Uning qurilish tarixi
quyidagicha:
XVII asrning 50-yillarida Yalantush Bahodir Tillokori masjid-madrasasini
Ulug'bek karvonsaroyi o'rniga qurdiradi. Madrasa binosi y onidan esa unga vaqf
tarzida ushbu hammom binosi bunyod etil adi. XIX asr boshlarida bu hammom
ta'mirtalab holda kelib qolib, uni Madrahimboy ismli kishi ta'mir ettiradi. Shuning
uchun ushbu hammom «Madrahimboy hammomi» ham deyilgan. Aslida esa u
XVII asrda qurilgan bo’lgan.

Nammom bezaklarimng ko'rinishi: chapda Hirot hammomi; o'ngda
Masbhad hammomimng bezagi
Hammomlar o'tmishda nufuzli jamoat maskani bo'lgani sababli ularni
mohirona bezashga e’tibor berishgan. Hammomlardagi naqshu nigorlar
ularning xizmat ko'rsatish doirasiga bog'liq bo'lgan, odatda, hukumdorlar uchun
qurilgan va saroylar qoshidagi hammomlar g'oyat hashamdor qilib bezatilgan. Oddiy
xalqqa xizmat qiluvchi hammomlar esa ornamental naqsh lar bilan
hashamlangan. Ma'lumki, XI asr oxirlaridan boshlab islom dinining akobirlari
binolarga tirik jonivorlarning rasm ini solishni keskin qoralaganlar. Shu sababli
hammomiardagi naqsh lar ham tirik jonni ifoda etmasligi shart bo'lgan. XVI asrga
oid ayrim miniatyuralarda ifodalangan hammomlarda devo rlardagi
ornamental naqshlardan tashqari farishta sifatii afsonaviy qushlar tasviri ham
uchiaydi. Ma'lumki, farishta o’tila di, bir oz nafasni rostlab dam olinadi,
oyoqlar yuviladi va chorhari'ga, ya'ni yechinish xonasiga chiqiiadi.
O’rta Osiyo hammomlarini qurishdagi umumiy uslublar va asosiy me'moriy qoidalar
quyidagilardan iborat.
1. Bino fazoviy me’moriy ko'lamining berkligiga, yuvinish xonalarining tarxda
zich va ixcham joylashishjga erishish;
2. Yuninish xonalarini yopish uchun gumbazsimon va ravoq yechinish xonalari
uchun esa tekis tomlar qo'ilash;
3. O'ziga xos pol osti va suv isitish tizimini qo'ilash, xonalari, poli va suvini
isitishda tejamkorlikka erishish;
4. Ho'l va issiq rejimdagi xonalarning devoriarini tashqi muhit ta'siridan saqlash:
buning uchun ularni tarxda quruq yoki il rejimdagi xonalar bilan tutashtirish;
5. Sog'lomlashtiruvchi shifobaxsh-gigiyenik xonaiaming turg’unligi va
ularaing o'zaro qulay funktsional bog'ianishi: rostlanish xonasi iliq yuvinish zali
va massaj uchun supalar, uridan issiq sovuq xonalarga o'tish;

6. Xonalarni namlik va issiqlik haroratiga qarab orientsiyalash: nam va
ho'l xonalarni janub yoki janubiy-g'arb tomonga quruq xonalarni esa shimol
yoki shimoliy-sharqqa qaratish;
7. Hammomni qurishda mahalliy qurilish materiallarini qo’llash va foydalanish.
Yangi qurilgan hammom haqidagi xabarni xalq har safar bilan kutib olgan,
chunjri u sog'lik-salomatlik va tozalik ramzning yana bir yangi maskaniga ega
bo'lgan. Hatto hammom qurihshinmg tugailanganligiga bag'ishlab ilgarilari
ayrim amaldorlar ziyofatlar uyushtirishgan. Masalan, XV asrning birinchi yar mida
Shayx al-Islom degan kishi Samarqandda hammom qurili shining tugashiga
atab xalqqa ziyofat bergan, e’riborlisi shundaki, unda erkaklardan tashqari
xotin-qiz ashulachilar qatnashgan .
Hammomlar haqida gapirar ekanmiz, Samarqanddagi Registon maydoni
doni atrofida Mirzo Ulug'bek qurdirgan Sharqda g o'zallik, soflik,
salomatlik va muhabbatga eltuvchi manba timsoli bo'lgan. Shuning uchun ham
farishtalar Sharq rassomlari hammomlarga bag'ishlangan miniatyuralarda
bagishlangan.
Hammom qurilishidagi xalqchil an'analar zamonaviy xaiq
hammomlarida ham keng qo'llanib takomillashtirilib kelmoqda. Hammomlar faqat
xalq; me'morcbiligida rivojlanib qolmasdan balki loyiha institutiari va tashkilotlari
tomonidan ham ishlanib kelmoqda. Keyingi yillarda O'rta Osiyo respublikalarida
qishloq va tuman markazlari, shaharlar uchun mo'ljallangan bir qancha xususiy va
namunaviy loyihalar ishlab chiqildi va amalgam oshirildi. ularda o'tmish
hammomchilik san'atiga xos milliy an’analar
takomillashtirilibgina qolmasdan, balki qator hammomlarda shifobaxsh-
gigiyenik va sog'lomlashtirish funktsiyalari, yangi texnik jihozlar, dam olish,
choy ichish va tamaddi qilush xonalari mavjud. Havosi quraq va issiq bug'xona-
saunalar, shifobaxsh dush bo'limlari, cho'milish basseynlari, suzish uchun
hovuzlar, yakka tartibda cho'milish va bug'lanish xonalari, choyxona va pardoz-
kosmetik xonalar shular jumlasidandir.

Garmobalar
«Garmoba» forscha so'z bo'lib, "issiq suv" ma'nosini bildiradi. O’tmishda
O'rta Osiyo va O'rta Sharq mamlakatlarida tab iiy chashmalar qoshida qurilgan
inshootlar ana shunday no m bilan atalgan. Tabiiy muolajalarga, jumladan, shifobaxsh
buloqlarda odamlar qadimdan ixlos qo'yib kelishgan. Gippokrat va Aristotel ham
bardam bo'lish va uzoq umr ko'rishning asosiy sharti issiqlik va suv dan
foydalanishdir, deb ta'kidlagan. Qadimgi hindlar , yunonlar va skiflar mineral suv va
shifobaxsh balchiq bilan davolash usulidan, ya'ni balneodavodan keng
foydalanishgan.
Qadim zamonlarda hatto ibodatxonar ham mineral va cha shma
qurilgan. Bu yerga ibodatga kelgan odamlar bir yo'ia balneodavo olishib ham
olishib sog'ayib ketishgan. Tarixiy manbalarda yozilishicha, Fargona
vodiysining o'lroq ahj lisi uzoq o'tmishda bu yerdagi Hazrati Ayub (hozirgi
jalobobod) mineral buloqlarining borligini bilgan va ulardan
li foydalangan.
Dushanbe shahridan 52 km shimolda Gushori qishlog'i yaqini da
joylashgan shifobaxsh buloqlar tarkibida qimmatbaho radiaktiv moddajar borligi
aniqlanib, ular qoshida keyinchalik Xo’ja Obigarm suv shifoxonasi tashkil etilgan.
Dastlab bu yerda ukktagina issiq havza bo'lib, kelgan bemorlar ularga tushib, shifo
topib ketishgan. Hozirgi vaqtda Obigarm kurorti ancha kengayib bu er da o'nlab
zamonaviy shifobaxsh hovuzlar va balneodavolar qurilgan.
Ba’zida bunday shifobaxsh garmobalar o'tmishda o'ta katta o’lcham larga
ham ega bo'lib, hatto o'ziga xos me'moriy komplers (majrnua)lani ham
tashkil qilgan. Shunday garmob alaming biri IX asrda kichik Osiyoning
Darauliy yohasi (Turkie aning sharqiy qismida) qurilgan bo'lib, unda issiq va oqib
turuvchi chashma suvlari ustiga bir necha yirik gumbazli binolar ishlangan. Har bir
binoda bir yo'la 1000 kishi cho'milgan, binolar soni 7 ta bo'lgan. Garmoba
hovuzlarining chuqurligi odam ko’kr agigacha yetgan. Ortiqcha suv garmoba
hovuzlaridan chiqib oqib turban. Ushbu garmobalar kompleksiga hozirgi

mezonlar bilan qaralsa ular yaxshigina bir suv shifoxonasi yoki balneodavoni
tashkil etganligini tushunish qiyin emas.
Tarixchi Mu'niddin Isfizariy temuriy Sulton Husayn Boyqaroning
(1438-1506) Hirot shahri yaqinida Gerirad daryosi vohasidagi bunyodkorlik
ishlari haqida shunday yozadi: "U erdagi tog’ etagi'da, Ob qishlog'I yonida issiq
chashma bo'lib, u yaqin va uzoq mavzelaidagi turli dardlarga chalingan ko'p
odamlarni
qiziqtirgan. Sulton Husayndan Oldingi hukmdor Abu Said Mirzo (1455-1469) bu
chashma qoshida katta mustahkam qurdirgan edi. Biroq, Sulton Husayn bu binoni
qaytadan kengroq va balandroq qilib, atroflariga gulzor va bog'lar qurib, uni necha
bor kengaytirdi". Ko'rinib turibdiki, bu garmoba binosi ham juda salobatli
me'moriy inshoot ko'rinishida, xalq shifobaxsh muassasasi tarzida qurilib tashkil
topgan. Xuroson xalqining undan XIX asrning boshlarigacha foydalanib keiganligi
haqida tarix guvohlik beradi.
Ana shunday xalq shifoxonalari (garmobalar) o'tmishda O’zbekiston hududida
ham ko'p qurilgan. Bu jihatdan, ayniqsa, Farg’ona vodiysi mashhurdir.
Qaynarbuloq, Sho'rsu, Changara, Chimyon, Chortoq va Xojaobod kabi
shifobaxsh chashmalar qoshida mahalliy aholi qadimdan boshlab garmobalai;,
qurib kelgan. Bunday garmobalar bazida shaharlarda ham bino etilgan.
Tojikistondagi Obigarrn, Farg'onadagi Chorftq va Chimyon, Qirgistondagi
Jalolobod shaharlarining suv shifoxonalari shular jumlasidandir. Hozirgi vaqtda
bu shaharlardagi dastlabki garmobalar zamonaviylashib va kengayib yirik
kurortlarga aylantirilgan.
O'rta Osiyo xalqi so'ngi o'rta.asrlarda va hatto bizga yaqin davrlarda ham
tabiiy chashma buloqlar qoshida jo'ngina garmobalar qu rishib ulardan
unumli foydalanib kelganlar. Masalan, Tojikistonning Voxan vohasi Isjikashim
tumanidagi Panjob daryosi bo'yida, tog' etagida joylashgan issiq chashma qoshiga
shu e rlik aholi XX asrning 70-yillarida o'ziga xos garmob qurishg an. Garmoba
binosi uncha katta bo'lmay o'zining

cho’zinchoq frontal kompozitsiyasi bilan tog' relefiga o'ta mos tushgan. Bino
mahalliy toshdan ishlanib tarhda to'g'ri uchbirchakli simmetrik shaklga
ega. Garmoba bir-biriga o’xshash ikkita e rkak va ayollar bo'limidan tuzilib, har
bir bo'lim echinish va issiq basseynli cho'milish xonalaridan iborat. Basseynlar
chuqurligi odam ko'kragj balandligiga yaqin keladi. Bo’limlarda binoning bir-
biriga qarama-qarshi yonidan kiradi/ cho’milish xonalari tarhda 3,5x4,2 metr boiib,
bir-biriga yondosh joylashtiligan. Bu esa tashqi devorlar sathining kamayishi
hisobiga xonaiardagi issiqlik darajasini saqlash imkonini beradi. Binoning orqa
tomoniga yordamchi xona ishlanib, u cho'milish xonalari basseynida foydalanilgan
suvni tashqariga chiqarib yuborish vazifasini o'tagan. Gaimobaning sal yu qorisidan
asfalt yo'l o'tgan bo'lib, u binoni yaqin qishloqlar biIan bog'lagan.
Binoning me'moriy hajmiy yechimi devorlar va tomning kirgan va chiqqan
pastu-baland joylaridagi yorug' va soyalar kontrasti evaziga hamda tog' toshidan
ishlangan bino de vorlarining atrof-muhitga hamohangligi bilan ajralib turadi.
Cho’bo'milish basseynlari xonalarini shamollatish garmoba ustiga o’ matilgan truba
orqali amalga oshiriladi.
Tojikistonning Ayniy tumanida tog'liq Urmetan qishlog'idagi Lan gar daryosi
havzasiga yaqin joyda shifobaxsh chashma bo'lib, XX asrning 50-yillarida mahalliy
xalq issiq suvdan foydalanish maqsadida bu yerdagi tog' etagiga garmoba
qurishgan. Bino yax l it ayvonga birikkan uchta tekis tomli yuvinish xonalaridan
iborat bo'lib, sementli qorishmada mahalliy tog' toshidan qurilgan.
Cho'miiish xonalariga ayvon orqali kiriladi. Bu xonaiarning orqasi da 2,1 metr
balandlikda issiq chashmaga ulangan quvur joylashgan bo'lib, undan oqayotgan
shifobaxsh issiq suv cho'miiish xonalariga tarqaladi. Cho'milish
xonalarining baland ligi 3,6 rnetr bo'lib, sathi o'rtacha 18-20 kv.m.ni tasbkil qiladi.
Bino tarzini shakllantirgan to'rt ustunli ayvon balandligi ham 3,6 metr. Har bir
yuvinish xonasining poliga issiq suv oqib tushayotgan joyda chuqurligi tizza
bo'yiga teng cho'milisn hovuzch alari ishlangan. Tashqi ko'rinishdan ayvonli
binoni etkazuv chi tosh devorli garmoba atrofidagi tog' landshafti va nohit bilan

hamohang bog'langan. Ayvon darpardalar bilan bo’linib yeshinish va cho'milib
chiqilgach, dam olish vazifasini bajargan.
Shifoxonalar
Tarixiy obidalar va madaniy merosimiz haqida ilmiy izlanishlar va
tadqiqotlar o’tkazib, ko’plab kitoblar yozilgan bo’lsada, jamoat binolari tarixining
hali fanga noma’lum va atroflicha o’rganilmagan sohalari ham behisob. Shuni
hisobga olib, 2000 yildan boshlab, O’zbekiston Respublukasi Fanlar
Akademiyasining Tarix, Arxeologiya va O’zbekiston Respublukasi badiiy
Akademiyasining San’atshunoslik institute va olimlar bilan birgalikda «O’zbek
davlatchiligi tarixi» deb atalgan; so’nggi bronza davridan hozirgi zamongacha
bo’lgan 3 ming yillik ulkan tarixiy davrni qamrab olunchi fundamental ilmiy
adqiqotni yaratishga kirishildi. Ayniqsa, taniqli olim T.Shirinov O’zbekistonda ilk
davlatlar «voha davlatchiligi», «shahar-davlatlar» Mesopatamiya, Misr, Xitoy,
Mezoamerikadagi «Noma» davlatchiligi kabi bo’lgan degan go’yani ilgari surdi.
Haqiqatdan, ham tarixiy tahlil shuni ko’rsatadiki, davlatchilik jamiyat da o’z ichli
qoniniyatlari asosida paydo bo’ladi, rivojlanadi. Ya’ni davlat tizilmasi tashqaridan
tahhor holda ko’chirilmaydi, ma’lum jamiyat bag’rida tig’iladi. O’zbek
davlatchiligi taraqqiyoti ham bundan mustasno emas. Ana shunday jumboq
sahifalardan biri davolash va shifobaxsh muassasalarning shakllanishi shaharlarda
joylashishi, o’tmishda xakq orasida tutgan o’rni va roli, ularnung me’morchilik va
qurilish tarixidir.
Jamoat binolarining bu xildagi namunalari qatoriga shifoxonalar,
dorixonalar, hammomlar, garmobalar, shifobaxsh chashmalar hamda qator
balnedavo muassasalari (bularga mineral suvlar, qum va balchiqlar yositasida
davolaydigan muassasalar, obzanxonalar ham) kirgan.
Ma’lumki, o'tmishda (VIII asriardan bosblab) Sharq mamkatlarida,
shuningdek, Xitoy, Hindiston, Misr, Iroq, Eron, Turkiya,
O'rta Osiyo va Kavkaz ortida tabobat ilmi ancha yaxshi rivojlanga va shu boisdan
ham davolash niuassasalari xalq orasida e’tibor qozongan. Masalan, hozirgi

O'zbekiston hududida X asrda tibbiy ilmlar ancha riivojlanib
, XI asrda va
keyinchalik Buxoro, Samarqand, Ko'hna Urganch, Toshkent kabi yirik sharlar
o'z shifoxonalariga ega bo'lgan.
Sharq mamlakatlari xalqlari esa tabobatga oid turli xil tibbiy muassasalar va
shiioxorialardan juda qadim zamonlardan boshlab foydalan ib kelganlar.
Tarixchi I.To'xlievning yozishicha, Sharqiy Turkistoh va O'rta Osiyo
xalqlarida islom dinigacha'(VII - VIII asrlarga qadar) keng tarqalgan budda
ibodatxonalarida ilohiv bilimlar bilan birga gramatika, musiqa, yer, shamollar
va yulduzlar harakatiga oid bilimlar ham o’qitilgan. Shunisi qiziqki,buddizm keng
tarqalgan davrlarda Sharqiy Turkistonda katta yoshdagi erkaklarnung uchdan bir
qismi savodxon bo'lgan. Sharqda qo’llanayotgan tibbiy yordam va xizmat
turlari halio'rta. asr Evropasuga ma'lum emas edi. VIII asrdayoq Suriya va Misrda
yirik shifoxonalar - bemoristonlar tashkil qilinib, ularda yotib davolanish imk oni
bo'lgan.
Shifoxonalar quriiishiga hokimlar, mansabdorlar, tibbiyot arboblari bo cshu qosh
bo'iganlar. Sharqning buyuk siymolari ulug' tabiblar Abu Vakg-Roziy va Abu Ali
ibn Sinolar ham o'z davrida Jamoa binoalari qurilishishiga jiddiy yondoshganlar. Ar-
Roziy Bag’dodda, Ibn Sino esa Hamadonda , shifoxotialar qurdirgan. Mazlum
xalq qa atab "Dorush-shifo'lar qurish, tibbiyot sohiblarini tayyorlash, tabobat
xizmatini to'g'ri yo'lga qo'yish xayrli xizmatlar qatorlga kirib, el-yurt va
hokimlar tomonidan qo'llab-quvvatlangan. "Islom sultonlari va ulug' hokimlar el
sog'ligini yaxshilash uchun davlat homiyligi ostida dori-darmonlar va
kimyoviyl malham moddalar yig'dilar. Bu ishga bilimdon tabiblami jalb etib qulay
va yorug' shifoxonalar qurdilar'' - deb yozgan edi XIII asrning iste’dodli arboblaridan
biri Rashididdin.
Eronriing taniqli ilmiy markazlaridan bo'lmish Ray, Isfaxon, Hamadon,
Movarounnahrning Samarqand, Qo'qon va Urganch shaharlarida X- XI asriarda
yirik shifoxonalar bo'lib, ularda xalq e’iborini qozongan tabiblar faoliyat
ko'rsatganlar.

Bag'dod shahri o'rta asriarda Sharq tabobat ilmining yirik markazlaridan biri
bo'lgan. Bu yerda X asrda beshta shifoxona qurilishi tashkil etilgan bo'lib, ularni o'z
davrining mashhur tabibi Sinan Ibn Sabot boshqargan. Shifoxonalarning ikkitasi
Dajla daryosi bo'yiga, manzarali ya xushhavo joylarga qurilgan. Mazkur davolash
muassasalarida bosh tabib va tabiblardan tashqari sanitarlar, xizmatchilar,
qoroyullar, xo'jalik ishlarini boshqaruvchilar, osoyishtalik va tartib saqlovchilar
singari shtatlar, ham belgilangan.
Bag'dod shifoxqnalarini tashkil etganlar orasida shahar hokimi Adud ad-Daula
ham bo'lgan. U o'zi qurdirgan shifoxonaga 24 ta yetuk tabibni yig'ib, ularga
homiylik qilgan va o'z davrining mashur tabibi Abul Hasan ibn Gilmizni
kasalxonaga bosh tabib etib tayinlagan.
Tabiblar, odatda, bir necha tillarni bilganlar. Bu ularga b emorlar bilan
suhbatlashishda, tibbiyotdan lalabalarga dars berinshda qo'l kelgan. Bag'dod
kasalxonalarida ko'z kasalliklarini davolash yaxshi yo'lga qo'yilgan. U yerda
telbalar uchun ham maxsus shifoxona tashkil etilib, u shahardan bir oz chetroqda
jovlashtirilgan.
Poytaxt Bag'doddan uzoqda joylashgan Shiroz, Isfaxon, Vosit kabi shaharlar
ham o'z shifoxonalariga ega bo'lgan. U yerlarda tabiblik mahoratiga ega bo'lganligi
haqidagi shahodatnomasi bor mutaxassislar ishlaganlar.
Qadimgi arboblaming shifoxonalar oldiga mashshoqlarni tez- ib kelib turish
odati bo'lgan, chunki musiqa dardning oldini ga va charchoqni yo'qotishga yordam
bergan.
Jamoat shifoxonalarini islom mamlakatlarida qurish butun asrlar davrida
davom etib kelgan. Masalan, XIII asr o’rtalarida Xaleb shahrida (Suriya) jamoat
kasalxbnasi mavjud bo’lib, XV asrda yana yangisi Arg'un al-Komiliy shifoxonasi
qurilgan. Mazkur kasalxona bir necha hovlilan biriktiiruvchi katta bir bino
(kompleks) ko'rinishida bo'lib, alohida hovlilar atrofida yotib va qatnab
davolanuvchi bemorlar uchun maxsus xonalar, oshxonalar va boshqa yordamchi
xonalar joylashgan Kasalxona binosi ziynatli, muqarnas, tupbarggul tarzidagi
bezaklar, marmar va fayansdan ishlangan sadaf naqshlar bilan bezftilgan.

Islom mamlakatlaridagi shifoxonalar va tibbiy xizmat turlari Movaraunnahr
va Xuroson shaharlariga ham xos bo'lgan. Hozirgi O'rta Osiyo respublikalari
hududida - o'z davrining' ulug' allomalari (Beruniy, Amir Temur, Husayn
Boyqaro, Alisher Navoiy, Ibn Sino) va qator hokimlar xalq orasida sog'liqni saqlash
ishlari bilan shug'ullanib shifoxonalar qurdirgan.
Shifoxona va ulardagi tibbiy faoliyatturli xizmatlar evaziga uyi shtirilgan
vaqflar hisobidari amalga oshirilgan. Shenday vaqflaminlg birida "kasalxonani
ta'sis etuvchi shaxs xonalarga e’tibor berish, kasalxonadagi bemorlami dori-
darmonlar bolan ta'minlash, tabiblar, qon oluvchilar, xizmatchilar, oshpazlar,
osoyishtalik va tartib saqlovctiilar va boshqalarga moyana beradi, kasallarga sut
va ovqat, sog'ayishi va dam olishida zarur bo'lgan barcha ashyolami mol-mulk
qilib vaqflarnung egalik huquqi va ixtiyoriga o’tlcazadi" deb yozilgan .
1046-1068 yillarda Samarqandda hokimlik qilgan Bug'raxon Ibrohim
Timg’ ochxonning vaqf hujjatlariga ko'ra 1066 yilning o’rtalaridaa shaharning
Rivdod ko'chasidagi dahada kasalxona (dorulshafalja) joriy etiladi. O.G.Bolshakov
kasalxona qurilgan joy haqida fikr yuritib, u hozirgi Registon maydoniga yaqin
bo'lgan So'zangaron ko'chasi yo'nalishiga to'g'ri kelgan, deb taxmin qiladi. Uning
fikricha, kasalxona bu yerdagi shahar dahalaridan birida joylashgan bo'lib, bir
yondan masjid, boshqa tomondan daraxtlar, uy-joylar bilan chegaralangan bo'lgan.
Timg'oshxon vaqf hujjatiga ko'ra, shifoxona binosining hovlisi to'rt
tomonli va ko'chaga qaragan bitta darvozasi bo'lgan. Demak, shifoxona rejasining
tuzilishi to'rt tomoni berk ichki hoviili bino ko'rinishga ega bo'lgan. Bu esa
kishini, o'z navbatida, Samarqand shifoxonasi o'zining me'moriy, rejaviy yes himi
bo'yicha o'sha davrda nafaqaj O'rta Osiyoda, ballki butun isiom sharqida keng
tarqalgan madrasa binosining me'moriy tizilishiga yaqin bo'lgan deb xulosa qilishga
chorlaydi. Madrasa, karvonsaroy, masjid binolariga xos ichki hovlili rejaviy
yechim shifoxonaiarga ham juda mos kelgan, chunki bunday me'moriy tarh
kasallarning palatalarini ichki hovliga qaratib joylashtirishga va turli tibbiy xizmat
turlarini tashkil qilishga imkon tug'dirgan. Bu ndan tashqari, ichki hovlida kun
davomida soya-salin va dam o lishni tashkil qilishga qulay sharoit yaratilgan.

Samarqand, shifoxonasida malakali tabiblardan tashqari, kichik tibbiy
xodimlar, qon oluychilar, oshpazlar, imomlar, hovliga qarovchiiar hamda
go'rkoylar ishlagan. Demak, shu xizmatlarga mos ravishda turli xonalar,
jumladan, kasallar uchun hujralardan tashqari, oshxona,
maschit, dorixona,
tabiblaming yigilishi uchun zallar va boshqa, yordamchi xonalar bo'lgan.
Samarqand shifoxonasi qoshida yuqoridagi vaqfda ko]sat ilishicha,
qatnab, davolanuvclu kasallar uchun kichik shifoxona ("nimak bemoriston"),
ya'ni darmonxona ham tashkil qilingan . Shifoxona nizomida bu yerda nafaqat
kasallar, balki nogironlar, majruhlar, qarovsiz qolgan qariyalar ham manzil
topganlar, deb aytilgan. Samarqand shifoxonasining qan ha vaqt faoliyat
ko'rsatganligi noma’lum, ammo u XIII asrga Chingizxon bosqini davrida yakson
qilingan ko'rinadi. Hozir gi davrda bu binodan, afsuski, nishona ham qolgan emas.
Samarqand shifoxonasi kabi davolash muassasasi Xorazmnung
qadimiy poytaxti Ko'hna Urganchda ham bo'lgan. Mazkur shifoxona XI - XIII
asrlarda faoliyat ko'rsatganligi tufayli O'rta Osiyolik ulug' tabib Abu Ali ibn
Sinoriing ham ishlagani ehtimoldan xoli emas. Shifoxonada ichki kasalliklarni
dori-darmonlar bilan davolash bo'limlaridan tashqari, boshqa bo’lilar ham
bo'lgan bo'lishi mumkin. Chunki xorazmlik tabiblar bemorni davolashda turli
usullardan: dori-darmonlar, muassaj, balnedavolar, parhez, "musiqaterapiya ya’ni
kuy-qo’ shiq va turli o'yin (raqs)lar kuchidan ham foydalanganlar. Shunisi
qiziqarliki, ko'hna Urganch shifoxonasida mahalliy tabibla r bilan hamkorlikda
suriyalik tabibiar ham ishtaganlar. Samarqand va ko'hna Urganch shifoxonalari
hamda XI asr vaqf hujja tlariga asoslanib, O'rta Osiyoda bu davrga kelib jarmoat
rasalxonalari barcha vazifa va ehtiyoj-talablar asosida, o'ziga xos tartibotga ega
muassasa bo'Iib shakllangan, degan xulosaga kelishimiz mumkin. O'sha
davriarda ham hozirgi shifoxonalardagidek "konsilium" usuliga amal qilinib,
ta biblar bemoilarni davolashda yuqori malakali tabibiar bilan kengash o'tkazib
turgan. Kasalxohalar tarkibida masjid, dorixona, tabiblarning yig'ilishi va
maslahatiashishi uchun maxsus xonalar bo'lgan.

l.G. Soldatze o'zining Ibn Sino haqidagi tarixiy romanida ulug’ tabib davrida
(X asr) Buxoroda ham kasalxona bo'lganligi haqida bilv osita xabar beradi. Bemorlarni
uyidan tashqari, shahar kasalxonalarida ham davolagani, yoshligidanoq mahorati va
bilimi bilan boshqa tabiblarni hayratda qoldirgani haqida yozadi.
Ma’lumki, bobokalonimiz buyuk mtitafakkif Alisher Navoiy ham tabobat
namoyandalarini qo'llab-quvvatlab ularni o'z asarlarida vasf etgan, tabiblar,
olimlar, me'morlar va san'atkorlarga homiylik qilgan, uning ko'rsatmasi va
mablag'iga binoan Xuroson muzofotida xalq manfaati uchun ko'plab binolar
qurilgan. Ular orasida shifoxonalar ham bo'lgan. Qurilgan va qurilayotgan binolarni
shoirning o'zi tez-tez ko'zdan kechirib turgan.
Tarixchi Xondamirning ta'riflashicha, Alisher Navoiy Hirot
atrofidagi Injil kanali bo'yida "Ixlosiya" madrasasi va unung yaqiniga "Xalosiya"
xonaqosi, G'arb tomoniga esa 1481 yillarda "Shifoiya" shifoxonasi va "Safoiya"
hammomini ;
qurdirgan. "Shifoiya" sog' lik ma ’
nosini anglatsa, "Sofoiya"
tozalikni bildirgan. -
"Sihifoiya" va "Safoiya"ning, ya'ni shifoxonaning hammom bilan yonma-yon
qurilishida hammomda davolash tadbirlarini amalga oshirish, hatto ayrim
kasalliklarni hammom yordamida aniqlash mumkinligi sabab bo'lgan. Shifoxonada
bemorlar davolanishi bilan birga, hammomda cho'milish, terlash, uqalash (massaj)
singari shifobaxsh-gigiyenik muolajalarni ham olganlar. Tabobat xizmatini tashkil
qilishdagi bunday shifobaxsh-gigiyenik uyg'unlik boshqa Sharq mamlakatlarida ham
ilgaridan qo’llanib kelingan, Shifoxonalarda tabiblar bemorlami davolash bilan birga
talabalarga tib ilmidan dars berganlar. Shuning uchun bo'lsa kerak, taniqli adib
Sadriddin Ayniy o'zining ilmiy asarida Nayoiyning "Shifoiya" sini "madrasa" deb
ataydi.
Akademik Bartold esa uni "Bolnitsa" deb yozadi. Fikrimizcha, hozirgi
tushuncha bilan aytganda Navoiy "Shifoiya" binosi o'sha davrdagi boshqa
shifoxonalardan farq qilib, o'z mavqeyiga ko'ra tibbiyot klinikasi va ayni paytda
dorilfunun "Madrasai-dorul shifo" vazifalarini bajargan bo'lsa ajab emas. Zero, Mir
Alisherning inoyati bilan o'sha davrda mavlono Nizomiddin Abdulxay, mavlono

Muhammad Muin, mavlono Darvishali, mavlono Abdulxay Tuniy singari mashhur
tabiblar yetishib chiqqanki, ular tib ilmini rivojlantirishga katt hissa qo’shganlar.
Navoiy shifoxon yonoda Injil daryosi bo’yida ko’rkam va xushhavo bog’
tashkil etadi. "Shifoiya" ushu bog’ ichida joylashgan bo'lib, oldi Injil kanaliga
qarab turgan. Shifoxona binosi ichki hovlili tarxt berk hajm-rejaviy tuzilishga ega
bo'lib,
Hir ot shahrida tayyorlanadigan qizil g’ishtdan qurilgan bo'lgan.
Shifoxona hovlisida hovuz ham bunyod etilib, unda baliqlar
sa qlangan.
Navoiy davriga qadar ham Hirotda bir necha jamoat shifoxonalari
bo'lib, ulardan ayrimlari qarovsiz holga tushib qo ladi. Shulardan biri Temuriylar
sulolasidagi Xuroson hukmdori Sulton Abu Saidning (1459-1469) katta xotini
Milkat og'a tomonidan shahar ichkarisida qurilgan "Dorush-shifo" dir.
Mazkur shifoxona Navoiyning himmati bilan qayta tiklanadi va obod holga
keltiriladi. Hirothing yetuk tabibiaridan hisoblangan mavlono Darvishali Mir
Alisherning iltifotiga ko'ra ushbu dorush-shi foning mudarrisi etib tayinlanadi va
barcha muolaja ishlari ga topshiriladi. Sharqshunos olim M.E.Masson
Hirot shi foxonalarining yana bin hukmdorlar xonadoniga, ya’ni Shohrux
Mirzoning nabirasi Mirzo Alouddavlaga tegishli bo'lgan, degan fikrni bildirgan.
Ko'rinib turibdiki, Hirotda Navoiy davrida va unga qadar ham mazlum xalq
salomatligi yo’'lida xayrli ishl ar amalga oshirilgan.
Ma ’
lumki, O'rta Osiyo va Sharq xalqlarida yozda salqin, sersoya va zilol
suvlarga boy joylardan xushhavo bog'lar tashkil qilish odat tusiga kirib qolgan.
Bunday bog'lar o'tmishda, asosan, yirik yer-mulk egalari uchun xizmat qilgan. Ular
ayrim bog'larda asl zodalarga xizmat ko'rsatuvchi maxsus shifoxonalar
qu rdirganlar. Masaian, Toshkent qal’asi tashqarisidagi Kaykavus chorborbog'ida
(XVI asrda) imtiyozli zodagonlar va harbiylarga m oljallangan shifoxona binosi
bo’lgan. Shifoxona chorbog'ning qulay joyida joylashgan bo'lib, unga harbiy
to'qnashuvlarda yarador bo'lgan shahzoda va sultonlar jang maydonidan keltirib

turilgan. Chorbog'da davolanishdan tashqari, aslzodalar uchun adabiy munozaralar,
bazm-ziyofatlar, hazil-mutoyibalar ham o'tkazib turilgan.
Samarqand, ko'hna Urganch, Marv, Hirot, G’azna, Toshkent shahridagi
shifoxonalarga o'xshashf dayolash muassasasi Vux oro shahrida ham bunyod
etilgan. Shahaming Registon maydonida hozirgi ark darvozasining shimoliy-
g'arbida 1682 yili Buxoro xoni Subhonqulixon farmoyishi bilan "Dorush-shifo"
binosi quriladi. Bino uncha katta bo'lmay bir qavatli, ko'rinishidan an'anaviy
madrasa binosiga o'xshash, ichki hovlili to'rt burchak ko'rinishidagi rejaga ega
bo'lgan. Shifoxona bosh peshtoqi g'arbga qaratilib, uning yonidan Registon
maydonini kesuvchi yo'I o'tgan. Ushbu muassasa vaqf hujjatlariga ko'ra davolash
ishlaridan tashqari, yosh talabalarni tabobat ilmiga (ilohiyot va adab bilan birga
qo'shib) o'qitishga mo'ljallangan. Shunisi qiziqki, shifoxonada Samarqand
shifoxonasiga o'xshasi qatnab davolanuvchi bemorlar uchun alohida
"ambulatoriya"dan tashqari, dorixona va tabobatga doir kitoblar saqlanuvchi
kutubxona ham bo'lgan. Shifoxona binosi XX asrning 30-yillarida Registon
maydonini kengaytirish munosabati bilan buzib tashlangan.
1912 yilda Xivada Dishan qal’aning shimoliy qismida maxsus shifoxona binosi
qurilgan bo'lib, u hozir ham dastlabki vazifasini davom ettirib kelmoqda. Bino bir
qavatli frontal kompozitsiyada ishl anib, uning tashqi me’moriy ko'rinishda rus
uslubining ta’siri sezilib turadi. Shifoxonaning kirish qismida esa Xorazm uslubi
ham mavjuddir.
Movarounnahr va Xurosonda shifoxonalar binosi o'tmishda, odatda, bir va ikki
qavatli qilib qurilgan. Yuqorida nomlari tilga olingan O'rta Osiyo shifoxonalari esa,
xususiyati, bir qavatli bo'lgan. Shifoxonalarni qurishda poydevor, devorlar, hatto
gumbaz va ravoq tomlar ham mahalliy pishiq g'ishtlardan ishlangan. Bino oldidagi
va ichki hovlidagi to'shovlar pishiq g'ishtlar yoki tabiiy toshtaxtalardan ishlangan.
O'rta Qsiyo shifoxonalarida kasallar yotadigan xonalar tashqi devorga yon
tomoni bo'ylab joylashib, eshigi ichki hovliga qaratilgan. Yozning issiq kunlari
hujralarda bemorlarga qulay mikroiqlim yaratish uchun me'morlar hujralarning
enini bo'ylariga qaraganda ancha kichik ishlagan. Shunday bo'lsa-da, hujralarni

yetarli yorug'lantirish va shamollatish uchun ularning enini bo'yiga nisbatan 1:2
qismdan oshirmaslikka harakat qilgan. Jumiadan, Buxoro shifoxonasida bu nisbat
1:1 enni tashkil qiladi.
Yuqori haroratli quyosh nurining ta'sifi O'rta Osiyoda derazalarni kichik
qilishni taqozo etgan, shu boisdan palatalar eshik ustiga o’rnatilgan panjarali
mo'jaz derazalardan yorug'lantirilgan. Ayrim hollarda bunday derazalar, eshik
bilan birga ishlanib, yanada yaxlit jozibador qurilmani tashkil qilgan. Eshiklarning
balandligi va eni xona vazifasiga mos kelgan. Shifoxona tabiblamtng umumiy
yig'ilish va kengash o'tkazadigan jamoatxonasi o'z xizmat doirasiga ko'ra ancha
baland, havodor va keng ishlangan. Hujra va xonalar ham gumbaz va ravoq tomlar
biian yopilganligi tufayli baland va keng ko'rinish hosil qilgani :
ularda bemorlar
o'zlarini erkin his qilganlar. Shifoxonalarda davolanish yozin-qishin baravar
kechgan ko'rinadi, negaki
tegishli vaqf hujjatlarining birida shifoxonada o'tin tayyorlovchi shtatlari bo'lganligi
haqida yozilgan. Demak, bu o'tinlar shifoxona pechkaiarida yoqilgan bo'lsa ajab
emas.
Shifoxonalar binpsining rejasi hovlili ko'rinishga ega bo'lgan ek an, buning
sababi nimada degan savol tug'ilishi tabiiy. Jamoat shifoxonalaridagi hovlilar
kasalliklarning turiga qarab alohida bo’li mlar tashkil qilishga qulaylik tug'dirgan.
Bu esa turli xil bemorlarni bir-biridan ajratib davoiash| imkonini bergan. O’tmishda
shifoxonalai boshqa binolarga yaqih yoki uonma-uon joyl ashganligi sababli shahar
ichida uiarga hozirdagidek alohida keng va bog' maydonlari ajratishga hammav vaqt ;
imkon bo’lma gan. Bu esa bemorlarning shifoxona hovlisida ochiq havoda dam
olisjilari, shuningdek, ibodat qilishlari ishun qulay shar oit yaratishni, ya'ni ichki
hovlilar taslikil qilislmi-taqozo qilgan.
Ayrim shifoxona hoylilari ziynatli naqshlar bilan bezatilib ; obolasntirilgan,
ishkomlar, manzarali daraxtlar, butalar, gul zortar; favvoralar bilan bezatilgan bo'lsa
ajab emas. Shifoxonalardagi; ichki hoylilammg; ummuman, ular joylashgan
MAY donlaming obodonchiligi haqida hozircha kehgroq ma’lumotlarga ega
bo'lmasak-da, yuqorida :
bayon qilingan fikrimizni ba'zi yozma manbalar qisman

bo’lsa-da tasdiqlaydi. M asalan, Suriyaning Xaleb shahrida XV asrda qurilgan
shifoxona hovlilari bezaklarda g’oyat boy bo’lib mukarnaslar tupbarggullu
ganchkor naqshlar, marmar va fayansdan ishlangan sadaf bezaklar bil an
hashamlangan bo'lgan.
Dorixonalar
O'rta Qsiyo shsaharlarida shifoxonalar tarkibiga kirgan dorizonalaridan
tashqari alohuda joylashgan dorixonalar ham bo`lgan .
Eron, Xitoy, va Hundistonda doroixonalar aeg qadimiy tibbiy
muassalar qatoriga kitib , ular qosida tirli xil dorivor o`simliklar
yetishtiruvchi maxsus bog`lar barpo etilgan .Ularni qarovullar qorilashgan.U
yerda dorivor o`simliklarni yig`uvchilar , dorilar tayorlovchi “ dorisozho ‘”lar ,
yani dori tayorlovchilar va ish yurutivchilar ishlashgan.
o'z saroylari qoshida ham dorixonalar tashkil qilgan. Dougdoj tabiblarning hatto
shaxsiy dorixonalari ham bo'lib, uladan bemoriarga dorilar maxsus dori qog'ozi
bo'yicha berib turilgan.
Erondagi mashhur Gundishapur shifoxonasi qoshida harr dorixona bo'lib,
unda tajribali dori tayyorlovchilar ishlashgan Shunday dori tayyorlovchilardan biri
Abu Zakariya ibn Masaviy; (777-857) bo'lib, u 30 yildan ko'proq vaqt ichida
shifoxonani turli dori-darmonlar bilan ta'minlab turgan.
Alotiida binoga ega bo'lgan dorixonalarga misol qilib Buxoro vohasidagi ko'hna
Poykent shahristonidan 1984 yili topilgan qadimiy dorixona binosini keltirishimiz
mumkin. Arxeolog olimlarimiz bu tarixiy yodgorlikni VIII asr oxiilariga taalluqli
deb topganlar. Dorixona binosining maydoni 15x15 metrli to'rtburchak shaklida
bo'lib, asosan, ikkita katta xona va bir necbta bo'linmalardan iborat. Birinchi xona
dori-darmon tayyorlash uchun mo'ljallangan, ikkinchi xonada tayyor dorilar va
idish-anjom saqlangan. Bo'Iinmalarning birida zinapoyali katta supa bo'lib, unga
tayyorlangan dorilar qo'yilgan bo'lishi mumkin. Dori tayyor lanadigan xonalarning

yerto'lasida uzunligi 6,3 metr- sardoba ham joylashgan. U tayyor dori-darmonlarni va
turli xil mahsulotiarni saqlashda o'ziga xos sovutqich rolini bajargan.
Poykent dorixonasi hozircha O'rta Osiyoda topilgan shu xildagi
yodgorliklaming yagona timsolidir. Lekin yozma manbaiardan ma’lum bo'lishicha,
bunday alohida binoga ega bo'lgan dorixonalar Sharqning boshqa mamlakatlarida
ham b'lgan. Jumladan, Misrda hokimlik qilgan Ahmad ibn Tulun (VIII asr) o'z
saroyining masjidi qoshida alohida dorixona qurdirgan. Masjidga kelgan
bemorlarga bepul tibbiy xizmat ko'rsatilgan.
Tarixiy manbalarning dalolat berishicha, davlat tomonidan tashkil etilib,
jamoaga xizmat ko'rsatgan birinchi islom dorixonasi milodning 754-yilida Bag'dodda
ochilgan. Bunday dorixonalar. k eyinchalik boshqa islom va G'arbiy Evropa
mamlakatlarida ham tashkil etilgan. Shunday dorixonalar qatoiiga Poykent
dorixonasi ham kirgan. XI asr boshlariga kelib, Sharqda tayyorlangan dori-
darmonlarga bo'lgan talab yanada oshgan bir paytda ayrim musulmon shaharlarida
muattar shifobaxsh moddalarni sotishga mo'ljallangan maxsus maydonlar tashkil
qilina boshlagan. Nemis olimi S.D.Goyteyning yozishicha, XI asr oxiri XII asr
boshiarida Misrning Fustot shahri bozorida shunday maydonlar bo’lib, ular
"murabba'a al-attarin" deb atalgan. Turli muattar hid taratuvchi shifobaxsh moddalar
va dorivor o'simliklar bilan savdo qiluvchi ulgurji dorixonalar "murabba'a" deb
atalib, ular, bozorlarda maxsus maydonchalarda joylashgan bo’lgan. Eron sayyohi
Nosiri Xusrav ham XI asrda Nishopurda shunday katta va kichik murabba'alar
bo'lganligi haqida xabar beradi .

O'rta asr dorixonasining ichki ko'rinishi

Adabiyotlar:
1. Uralov A.S. Avesto davrining davolash muassasalari. Moziydan s’ado . № 3,
2004.
2. Uralov A.S. Arxitektura lechebno-selebn ы x uchrejdeniy srednevekovoy
Sentralnoy Azii i stran zarubejnogo musulmanskogo Vostoka. Samarkand, 2004.
3. Uralov A.S. Utmishdagi davolash va shifobaxsh muassasalari. T., 1990.
4. Kodirov A. Pervaya grajdanskaya bolnisa v drevnem Samarkande. Med. Jurn.
Uzbekistana, 1984, №5, s. 23-26.
5. Uralov A. K istorii aptechnogo dela na srednevekovom Vostoke. ONU, 2001.

O‘zbekistonning o‘tmishdagi davolash va shifobaxsh maskanlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish