O‘zbekistonning yirik suv omborlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	61.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

O‘zbekistonning yirik suv omborlari

Купить

O'zbekistonning yirik suv omborlari
Reja:
Kirish
I.bob. O'zbekistonning yirik suv omborlari
1.1. O`zbekiston ko`llari
1.2. O`zbekiston yer osti suvlari
II.bob.O‘zbekistondagi suv omborlariga tahdidlar
2.1. O`zbekiston suv omborlari
2.2. Sedimentatsiya kollektori
2.3. Suv omborlarining tashkiliy-huquqiy asoslari
Xulosa
Foydalanilgan adabiyot

Kirish
Ma lumki, suv omborlari xalq xo jaligining barcha tarmoqlarini suvgaʼ ʻ
bo lgan ehtiyojini ta minlashdagi o rni va ahamiyati beqiyosdir. Suv omborlari
ʻ ʼ ʻ
barpo etishning asosiy maqsadi ham daryolar suv rejimini tartibga solish va
aholining maishiy - kommunal, xo jalik ehtiyojlarini uzluksiz suv bilan
ʻ
ta minlashdan iborat. So nggi yillarda sug oriladigan maydonlarni kengayishi,
ʼ ʻ ʻ
qishloq xo jaligi samaradorligini oshirish, yerlarning meliorativ holatini yaxshilash
ʻ
va yangi yerlarning o zlashtirilishi, suvdan energetika va boshqa maqsadlarida
ʻ
foydalanish hamda suv oqimlarini rostlashda suv omborlarining ahamiyati ortib
bormoqda. Hozirda respublikamizda 300 ga yaqin yirik gidrotexnik inshootlar, shu
jumladan 20 mlrd m² sig imga ega bo lgan 60 dam ortiq suv omborlari va sel
ʻ ʻ
omborlaridan samarali foydalanib kelinmoqda. Respublikamizdagi mavjud
gidrotexnik inshootlar ekspluatatsiyasi, suv omborlaridan unumli va xavfsiz
foydalanish, ularning qurilishida hududning yer yuzasi tuzilishi, tuproq qatlami va
geosinklinallik xususiyatlariga alohida e tibor berilishi va o z vaqtida ta mirlash-
ʼ ʻ ʼ
tiklash texnik chora-tadbirlarni ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi.
Shuningdek, suv omborlarini loyqa bosishi va turli xil ifloslanishlardan saqlash
asosiy masalalardan biri hisoblanadi. Ba zan suv omborlarini loyqa bosishi va
ʼ
loyqalar bilan to lishi natijasida suv omborlari yaroqsiz, butunlay ishdan chiqishiga
ʻ
sabab bo ladi.Suv omborlarida jamg arilgan suvlardan oqilona foydalanish va
ʻ ʻ
ularni muhofaza qilish zarur. Hozirda suv omborlarida jamg arilgan suvlardan xalq
ʻ
xo jaligining barcha tarmoqlarida keng foydalaniladi. Suv omborlari daryo suvini
ʻ
tartibga solish, sug orish, baliqchilik xo jaliklarini rivojlantirish, rekreatsiya
ʻ ʻ
xizmatini tashkil etishda muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur maqolani tahlil qilish
jarayonida ilmiy bilishning mantiqiylik, izchillik, tarixiylik, obyektivlik usullaridan
keng foydalanilgan. Mamalaktimiz suv omborlari va ularning xalq xo jaligidagi
ʻ
ahamiyatini baholash, daryolar suv rejimini tartibga solish va sel toshqinlarini
bartaraf etish, suv omborlaridan yanada samarali foydalanishni tashkil etish
masalalari yoritib berilgan.F.A.Gapparov,D.V.Nazaraliyev,
S.R.Mansurovlarning ,,Suv omborlaridan foydalanish kitobi metodologik manba
ʼʼ

nuqtai nazaridan tahlil qilingan. Ma ʼ lumki , insonlarning xo ʻ jalik ehtiyojlari
ortgani sari ularning suv resurslariga bo ʻ lgan ehtiyoji ham ortib boradi . Suv
omborlarida jamg ʻ arilgan suvlardan xo ʻ jalikning barcha tarmoqlarini suvga
bo ʻ lgan ehtiyojini ta ʼ minlashdagi o ʻ rni va ahamiyati beqiyosdir . Mamalaktimizda
suv omborlari barpo etishning asosiy maqsadi ham to ʻ g ʻ onlar , selxonalar barpo
etish orqali daryolar suv rejimini tartibga solish va barpo etilgan suv
omborlaridan kaskadli GESlar tashkil etilib , gidroenergiya maqsadida istiqbolli
foydalanish mo ʻ ljallangan . Hozirgi kunda mamalaktimizda 55 tadan ortiq suv
omborlari mavjud bo ʻ lib , ularning umumiy hajmi 19.2 km ³, foydali hajmi 15.3 km ³
ni tashkil qiladi . Ularning 20 tasi yirik suv omborlari hisoblanib , umumiy hajmi
17.8 km ³, foydali hajmi 14.1 km ³ ni tashkil etadi . Suv omborlarining xo ʻ jalikdagi
ahamiyati beqiyosdir . Chunki xo ʻ jalikning biror bir tarmog ʻ i yo ʻ qki , suvdan
foydalanmasin . Suv omborlari barpo etish suv resurslaridan oqilona va unumli
foydalanish imkonini beradi. Suv omborlarida to plangan suv yerlarni sug orishʻ ʻ
aholi punktlari va sanoat korxonalarini suv bilan ta minlashda, daryo, kanallarni
ʼ
tozalashda, yilning qurg oqchil davrida suv tanqisligi muommolarini bartaraf
ʻ
etishda keng foydalaniladi. Suv omborlaridan baliqchilik xo jaliklarini
ʻ
rivojlantirish, suv transporti, dam olish, suv sporti maqsadlarida ham keng
foydalanish mumkin. So nggi yillarda mamlakatimizda daryolar suv rejimini
ʻ
tartibga solish bilan birgalikda suv resurslaridan samarali foydalanishni tashkil
etish maqsadida ko plab suv omborlari tashkil etilgan. Tuyamo yin (Amudaryo),
ʻ ʻ
Chordara (Sirdaryo), Tuyabo g iz (Ohangaron), Andijon (Qoradaryo), Quyimozor
ʻ ʻ
(Amu-Zarafshon), Oqtepa (Amu-Zang), Janubiy Surxon (Surxondaryo),
Chimqo rg on (Qashqadaryo), Sho rko l (Zarafshon), To dako l (Amu - Buxoro
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
kanali), Qorovultepa (Eski Tuyatortar kanali), Uchqizil (Amu - Zang kanali),
Kosonsoy (Kosonsoy), Karkidon (Isfayramsoy), Zomin (Zominsoy), Jizzax
(Sangzor), Qamashi (Qorabog daryo), Oqdaryo (Oqdaryo), Hisorak (Oqsuv),
ʻ
daryosida qurilgan. Suv omborlarining xo jalikdagi ahamiyati nihoyatda katta.
ʻ
Mamlakatimizda daryolar suv rejimini tartibga solish maqsadida barpo etilgan suv
omborlaridan xo jalik ehtiyojlarida ham keng ko lamda foydalanilmoqda. Qishloq
ʻ ʻ

xo jaligi asosan sug orma dehqonchilikka asoslangan. Sug orilgan yerlarʻ ʻ ʻ
meliorativ yer fondining 4.35 mln gektarini tashkil etadi. Ekinlar yoz chillasida
ko proq sug orishni talab etadi va shu bilan birga daryolarning to lin suv davrlari
ʻ ʻ ʻ
mavsumiy xo jalik muvozanatiga to g ri kelmaydi. Bu esa ekinlarni sug orishda
ʻ ʻ ʻ ʻ
ko plab muammolarga sabab bo ladi. Shu maqsadda suv omborlarida jamg arilgan
ʻ ʻ ʻ
suvlardan samarali foydalanilmoq-da.Qishloq xo jaligida ekinlarni sug orishda:
ʻ ʻ
Tuyamo yin, Chordara, Qayroqqum, Janubiy Surxon, Chimqo rg on, Andijon,
ʻ ʻ ʻ
Hisorak va Sho rko l suv omborlarining ahamiyati nihoyatda katta. Sho rko l suv
ʻ ʻ ʻ ʻ
ombori (Buxoro viloyati G ijduvon), Navoiy viloyati (Konimex va boshqa
ʻ
tumanlar)dagi 35 000 gektar, Chimqo rg on (Qamashi, Qarshi, G uzor, Koson
ʻ ʻ ʻ
tumani)ning 188 000 gektar ekinzorlarni sug oradi, Andijon suv ombori suvi
ʻ
Farg ona vodiysida 27 300 gektarga yaqin yer maydonini suv bilan ta minlaydi,
ʻ ʼ
qo shimcha 35 000 gektar yerni sug orish imkonini beradi. Hisorak suv ombori
ʻ ʻ
(Shahrisabz va va Chiroqchi) tumanlarining xo jalik va maishiykommunal
ʻ
ehtiyojlarida foydalanadi. Janubiy Surxon suv omboridan Sherobod cho lidagi 52
ʻ
ming gektar yerning suv ta minotini yaxshilash, Qumqo rg on tumani va qo shni
ʼ ʻ ʻ ʻ
tumanlarni suvga bo lgan ehtiyojini ta minlasa, Kattaqo rg on suv ombori suvi
ʻ ʼ ʻ ʻ
bilan Samarqand, Buxoro viloyatlaridagi 94 000 gektar yer sug oriladi va 150 ming
ʻ
gektar yerning suv ta minotini yaxshilash uchun xizmat qiladi. So nggi yillarda
ʼ ʻ
mamlakatimizda suvdan oqilona foydalanish, uning sifati va xavfsizligi ta minlash,
ʼ
shuningdek suv iste molini hisobga olishning innovatsion tizimlarini joriy etish
ʼ
bo yicha kompleks vazifalar amalga oshirilmoqda. Aholining ichimlik suvi bilan
ʻ
ta minlash darajasi 73% ga yetgan. 2021-yil davomida 400 km li yangi ichimlik
ʼ
suvi tarmoqlar barpo etildi va 1100 km tarmoqlar joriy va mukammal ta mirlandi.
ʼ
5000 ta inshoot tarmoqlariga onlayn hisoblagichlar o rnatildi, 973 ta nasos qayta
ʻ
ta mirlandi, 938 ta energo tejamkor nasoslar faoliyati samarali tashkil etildi. Suv
ʼ
omborlarida jamg arilgan suvlardan aholining maishiy-kommunal ehtiyojlarida,
ʻ
masalan: Pachkamar suv ombori (G uzor tumani), Janubiy Surxon suv ombori
ʻ
(Qumqo rg on tumani), To palang (Denov, Sho rchi, Qumqo rg on tumanini),
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Kosonsoy suv ombori (Namangan viloyati), Uchqizil suv ombori (Termiz

shahri),Chorvoq suv ombori (Toshkent viloyati va shahri) ni suv ta minotiniʼ
yaxshilash uchun xizmat qiladi. Suv omborlaridan kommunal ehtiyojlarda
foydalanish bilan birga baliq mahsulotlarini yetishtirishda ham keng foydalaniladi.
Baliqlar asosan sun iy suv havzalari, tabiiy havza va suv omborlarida, intensiv suv
ʼ
havzalarida ko paytirilmoqda. Suv omborlarida baliqchilik xo jaliklarini
ʻ ʻ
rivojlantirish o z samarasini berib kelmoqda. Masalan, Sirdaryo viloyati (14646 t),
ʻ
Xorazm viloyati (8 669 t), Toshkent viloyati (9565), Jizzax viloyati (5 786 t),
Farg ona viloyati (6 170 t), eng kam miqdorda Buxoro viloyati (251 t),
ʻ
Surxondaryo viloyati (196 t) to g ri keladi. Mamlakatimizda barcha sun iy suv
ʻ ʻ ʼ
havzalarida 54245 t, shundan suv omborlarida 36351 t baliqlar urchitilmoqda. Har
yili To dako l suv omboridan 500 t, Chimqo rg on va Jizzax suv omborlaridan 70-
ʻ ʻ ʻ ʻ
100 t gacha baliq ovlanadi. Hozirda respublikamizda baliqchilik xo jaligining
ʻ
rivojlantirish maqsadida 8 ta birlashma, 7ta kombinat, 10 ta baliqchilik xo jaliklar
ʻ
faoliyat yuritmoqda. Respublikamiz suv omborlarida 106 turdagi baliqlar
urchitilmoqda.

I.bob. O'zbekistonning yirik suv omborlari
1.1. O`zbekiston ko`llari
O`zbekiston hududida ko`llar nisbatan kam bo`lib, ular notekis joylashgan.
Jumhuriyatimizda joylashgan ko`llarning aksariyati kichik bo`lib, mahalliy
ahamiyatga ega. O`zbekiston hududidagi ko`llar qozonining (kotlovinasining)
paydo bo`lishi jihatidan bir xil emas. Lekin ularning ko`pchiligi tekislik qismida
daryo vodiylarida joylashgan qayir ko`llaridir. Aksincha, jumhuriyatimiz tog`li
qismidagi ko`llar esa to`siq (to`g`on), morena va tektonik ko`llardir.
O`zbekiston hududidagi ko`llar soni (5360 ta ko`l) 100% desak, shuning
56,5% uning tekislik qismida, 43,5% esa torli qismida joylashgan. Lekin suv
yuzasi maydonining kattaligi jihatidan tekislikdagi ko`llar oldinda bo`lib, 67% ni
tashkil etadi.
O`zbekiston hududining tekislik va tog`li qismida ko`llar notekis joylashgan.
Jumhuriyatimiz tog`li qismining 1000—2000 m balandliklarida (82 ko`l mavjud),
kamroq, aksincha 2000—3000 m balandliklarida (165 ta ko`l mavjud) ko`proq,
3000 m. dan baland qismida esa ko`p (2083 ta ko`l) ko`l joylashgan. Lekin bu
ko`llar maydoni kichik bo`lib, ularning eng muhimlari Isfayram daryohavzasidagi
Yashinko`l, Chirchiq daryosi havzasidagi Shovurko`l,. Nixnach, Karataka,
Chotqol1, Chotqol2 ko`li, Shohimardon yaqinidagi Kubbonko`l, Ohangaron
havzasidagi Arashan, SHerobod havzasida Kanbeshbuloq ko`li va boshqalar.
O`zbekiston hududidagi ko`llarning ko`pchiligi uning tekislik qismida,
xususan Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon, Chirchiq kabi daryo vodiylarida, asosan,
ularning quyi qismlarida joylashgan. Bu ko`llarning qo`pchiligi kichik, sayoz va
sho`r bo`lib, bahorda hamda daryo suvi ko`paygan vaqtda suvlarga to`lib, yozning
oxirlariga ,borib, suvi juda ozayib sayozlashib, ba`zilari qurib, botqoqlik
sho`rxokka aylanib qoladi. O`zbekiston tekislik qismidagi ko`llar kelib chiqishi
jihatidan turlichadir. Ba`zilari daryo vodiylarining pastqam joylarida hosil bo`lib,
yomg`ir, qor, irrigao`iya shoxobchalarining tashlama suvlari yoki yyer osti
suvlaridan, ba`zan esa daryolar toshganda sizib borgan suvidan to`yinib turadi.
Bunday ko`llar berk ko`llar hisoblanib, suvi sho`r, ba`zilarining suvi yozda qurib

qolib, tagida tuz cho`kib qoladi, ba`zilari botqoqli joyga aylanadi. Bu turdagi
ko`llar Sirdaryo, Amudaryo va Zarafshon daryolarining vodiylari bo`ylab
joylashgan.
Tekislikda yana «efemer» yoki davriy turli ko`llar ham mavjud. Bunday
ko`llar kichik, sayoz bo`lib, yomg`ir jala tariqasida yoqkanda yoki bahorgi qorlar
tez eriganda hosil bo`lib, so`ngra yana qo`rib qoladi, ba`zan esa bir necha yillar
mobaynida suvga to`lmay qurib yotadi.
O`zbekistonning tekislik qismida eski daryo o`zanlarida ko`llar xam vajud.
Bunday ko`llar Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon, Qashkadaryo kabi daryolarning
quyi qismidagi qadimiy o`zanlarida joylashgan. Bu turdagi ko`llarning suvi agar
daryodan tamomila, ajralmagan bo`lsa, chuchuk bo`ladi, agar daryodan ajralib
qolsa, sho`r bo`ladi. Bunday turdagi ko`llarning rejimi daryo rejimiga bog`liqdir.
O`zbekiston hududining tekislik qismida so`nggi yillarda odamlar tomonidan
vujudga keltirilgan ko`llar soni ortib bormoqda. Bu turdagi ko`llar ekin dalalaridan
oqib chiqayotgan zovur suvlarini ekin ekiladigan maydondan tashqaridagi tabiiy
chuqurliklarga tashlash oqibatida vujudga kelmoqda.
Sug`oriladigan maydonlardan chiqarib tashlanadigan zovur suvlarining
to`planishidan vujudga kelgan ko`llar (Sariqamish, Aydar, Arnasoy, Dengizko`l,
Qoraqir. va boshqalar) esa o`ta sho`r bo`lib, tarkibida har xil kimyoviy zaharli
moddalar uchraydi. Bu ko`llarning suv sathi ekin dalalarini sug`orish davrida
ko`tarilib, qishda ancha pasayib qoladi.
O`zbekiston hududidagi asosiy ko`llar Orol, Mirzacho`ldagi Arnasoy, Aydar,
Tuzkon, Zarafshon daryosining quyi qismidagi Dengizko`l, Somonko`l, Kuntako`l,
SHo`rko`l, Qoraqir, Hojiobko`l; Farg`ona vodiysidagi Axsikentko`l, Damko`l;
Quyi Amudaryodagi Sariqamish, Karp, Ziyko`l, Abilko`l, Oqko`l, Sudochhe,
Bo`zatovko`l, Zokirko`l, Tubonko`l va boshqalar. Bu ko`llar kichik bo`lib,
maydonining kattaligi bir necha yuz gektardan 10,0 km2 gacha yyetadi.
O`zbekiston hududidagi eng katta tektonik yo`l bilan vujudga kyolgan ko`l —
Orol dengizidir.Orol dengizi — Turkistondagi eng katta ko`l bo`lib, suv satxi
53,4 m. bo`lganda maydoni 66,1 ming kv. km, o`rtacha chuqurligi 16,1 m., eng

chuqur yyeri 69,0 m, eng uzun yyeri 492 km, eng keng joyi 292 km, o`rtacha
sho`rligi 10—11°/oo, suv hajmi 1062 km3 edi.
Orol ko`lining hamma qirg`oqlari bir xil emas. Uning shimoli-sharqiy,
sharqiy va janubiy qirg`oqlari tekis va past. Aksincha, g`arbiy qirg`og`i baland va
tik. Chunki Orolning g`arbiy qirgoriga Ustyurt balandligini sharqiy jarligi
(chinklari) tik tushgan. Ba`zi yyerlarda Ustyurtning chinklari Orol dengizidan 190
—195 m. balandlikda turadi. Orol dengizining shimoli-sharqiy, sharqiy va janubiy
qirg`oqlari past, egribugri bo`lib, qo`ltiqlari, kichik orollar juda ko`p. Orolda 313
dan ortiq katta va kichik orollar mavjud. Ularning eng kattalari — Ko`korol,
Vozrojdeniye, Borsakelmas orollaridir.
Bu orollarning maydoni Orol suv sathining pasayishi munosabati bilan
kattalashib bormoqda. 1961 yili Ko`korolning maydoni 273 km2, Vozrojdeniye
oroliniki 216 km2, Borsakelmas oroliniki 135 km2 edi.
1961 yilgacha (suv sathi 53,4 m bo`lganda) Orol dengiziga Amudaryo—38,6
km3 va Sirdaryo—13,2 km3, binobarin har ikki daryo birgalikda 51,8 km3 suv
olib kelib quyar edi. Orol yuzasiga tushayotgan yog`inlardan esa yiliga 5,8 km3
suv vujudga kelar edi. Shunday qilib, Orolga yiliga 57,8 km3 suv kelib, 8,6 km3
suv bug`lanar edi. So`nggi yillarda Orol havzasida sug`oriladigan yyerlar
maydonining muttasil ortib borishi, yangi shaharlar, sanoat obyektlariniig vujudga
kelishi, aholining o`sishi natijasida Amudaryo va Sirdaryo yil sayin Orolga kam
suv quya boshladi. Agar 1960 yili Amudaryo va Sirdaryo Orolga 58,3 km3 suv
quygan bo`lsa, 1975 yilga kelib 10,6 km3 (shuni 10 km3 Amudaryo zimmasiga,
0,6 km3 Sirdaryo zimmasiga to`g`ri kelgai), 1985 yili 2,4 km3 (1980 yildan 1988
yilgacha Sirdaryo umuman suv quymagan), 1986 yili 0,4 km3 suv quyilgan.
Oqibatda 1961 yildan boshlab Orol suv sathi yiliga 40—70 sm. atrofida pasaya
boshladi va 1992 yilga kelib uning suv yuzasi 15,3 m. ga pasaydi, suv hajmi
qisqarib 302,0 km3 ga tushib, aksincha sho`rligi ortib, 34—37%o ga ko`tarildi.
Shunday qilib, 1961 yildan 1992 yilgacha Orol dengizining 759 km3 suvi burlanib
ketdi, natijada dengiz qirg`oqlari ba`zi qismida 50—100 km gacha chekinib,
suvdan bo`shagan yyerlar sho`rxokka aylanib qoldi.

So`nggi yillarda Orol suv sathini ma`lum yuzada saqlab qolishga qaratilgan
chora-tadbirlarning ko`rilishi tufayli Amudaryo va Sirdaryo yana Orolga ko`proq
suv quya boshladi. 1988 yili Amudaryo bilan Sirdaryo Orolga 23,0 km3
(Amudaryo 16,0 km3, Sirdaryo 7,0 km3) suv quydi. Lekin Orol yuzasidan esa har
yili (1991) 32—33 km3 atrofida suv burlanib ketmoqda. Demak, Orol dengizi suv
sathini hozirgi yuzada saqlab turish uchun yiliga 32—33 km3 atrofida suv
quyilishi kerak. Ammo Amudaryo va Sirdaryo Orolga yiliga ko`p miqdorda suv
quyayotgani yo`q. Bu esa Orol suv sathini hamon pasayaverishidan dalolat beradi.
Chunki Orolda suvning kirimiga nisbatan sarfi ortib ketmoqda.
Amudaryo va Sirdaryo havzasida xalq xo`jaligining turli, Orol dengiziga suv
kam kelishi munosabati bilan maydonniig qisqarib, qirg`oq chizig`ining o`zgarishi
a—1960 yili suv sathi 53,0 m. bo`lgandagi holati b—1974 yili suv sathi 51,0 m.
bo`lgandagi holati v—1985 yildagi holati: g—1989 yildagi holati: d—yaqin
kelajakdagi holati vohalarida, ayniqsa, qishloq xo`jaligida suvni tejab, ma`lum
qismini zudlik bilan Orolga oqizilmasa yaqin kelajakda (2000 yilga borib) uning
suv sathi 20 m. ga pasayib, maydoni 23,3 ming km2 ga tushib, ko`lda atigi 162
km3 suv koladi. SHo`rligi esa 77%o ga ko`tariladi. Natijada hozirgi Orol o`rnida
sayoz va o`ta sho`r kichik ko`l vujudga keladi.
Orol suv sathining pasayishi quyidagi salbiy oqibatlarga olib keldi: bu hol
tegara iqlimiga salbiy ta`sir etmokda.. 3961 yil Mo`ynoqda yanvarning o`rtacha
harorati—4,4° edi, hozir esa —8,3°. Natijada Orol bo`yida bahorgi sovuq tushish
10—12 kun,ga cho`zshshb, kuzgi sovuq tushish 10—12 kun erta boshlanmoqda,
yyer osti suv sathi pasayib, sho`rligi ortib, to`qayzorlar maydoni kisqarib, ko`llar
qurib, qayta cho`llashish jarayoni tezlashmoqda. Orol atrofidagi suv tagidan chiqib
qolgan yyerlardagi tuzlar ko`chib ularni shamol 500 km ga uchirib ketmoqda.
Natijada Quyi Amudaryoning sug`oriladigan yyerlarining har gektariga 0,5—1,0
tonnagacha chang aralash tuz tushmoqda. Orol dengizi suv sathining pasayishi
sababli u transport ahamiyatini deyarli yo`qotdi. Orol dengizidan yiliga 500 ming
t.gacha baliq ovlanar edi. Endilikda baliq deyarli ovlanmaydi, natijada, baliq

xo`jaligi yiliga 18,9 mln, so`m (1986 yilgi ma`lumot) foydadan mahrum bo`ldi.
Amudaryo va Sirdaryo deltasidagi qamishzorlar va to`qaylarning qurib qolishi
sababli mo`ynali xayvon ondatra juda kamayib ketdi. Natijada yiliga 4,7 mln.
so`mlik daromad yo`qotilmoqda.
Ko`rinib turibdiki, Orol suv sathining pasayishi ham ekologik, ham iqtisodiy
jihatdan juda katta zarardir. Demak, Orol dengizini saqlab qolish lozim. Orolni
qanday qilib saqlab qolish mumkin? Bu savolga hozircha aniq javob yo`q. Ba`zilar
Orolni qayta tiklash haqida fikr yuritsa, ba`zilar Orolning bahridan o`tmoqchi
bo`ladilar, yana bir guruh olimlar esa uni ma`lum bir xajmda saqlab qolish
tarafdoridirlar.
Ma`lumki, Orolni asli holiga keltirish amri mahol. Buning uchun Orolga
yiliga qo`shimcha 90—100 km3 atrofida suv kerak bo`.ladi. Bu suvning yarmi
bug`lanib ketsa yarmi to`planib, taxminan 12—13 yilda Orolni qayta tiklash
mumkin. Lekin bunchalik ko`p suvni topish mumkin emas. Ba`zilar Orolga Kaspiy
dengizidan suv olish kerak deydilar. Lekin Orol Kaspiydan 81 m. balandda
joylashganligini hisobga olinsa, bu loyiha ham aniq emasligi ma`lum bo`ladi.
Ayrim olimlar Orolga Sibir daryolari suvini keltirish tarafdoridir. Bu loyiha
amalga oshirilsa, birinchi bosqichida Turkistonga 27 km3 suv keladi. Biroq uning
asosiy qismi sug`orishga sarflanadi, binobarin u Orol muammosini hal qilmaydi.
Orol suv sathini ma`lum yuzada saqlab turishning yagona yo`li — bu uning
havzasidagi maxalliy suv resurslaridan tejab-tergab foydalanishdir. Agar suv
resurslaridan tejab foydaladilsa, bundan buyon ekin maydonlari kengaytirilmasa,
ekinlarning sug`orish normasiga rioya qilib, suvning (ariqlar tagini betonlab yoki
polietilenli plyonkalar bilan qoplab) shimilib ketishi kamaytirilsa, yangi suv
omborlari qurish tartibga solinsa, suvni ko`plab sarflovchi Qoraqum, Qarshi, Amu-
Buxoro kabi kanallar suvi tejalsa, zovur suvlarining bir qismi Orol tomon burib
yuborilsa, yiliga 30—35 km3 atrofida suvni tejash mumkin. Bu esa Orol suv
sathini 40,0 m. yuzada saqlashga imkon beradi.
O`zbekistonda so`nggi yillarda sun`iy suv havzalari — suv omborlar ko`plab
qurilgan. Bu suv omborlar asosan daryo suv rejimini tartibga solib, bahorgi, qishki,

kuzgi suvlarni to`plab, yozda ekin dalalariga berish uchun qurilgan mavsumiy
bo`lib, asosan sug`orish maqsadi uchun barpo etilgan.
O`zbekiston suv omborlari sathining o`zgarishi dare rejimiga va suv xo`jalik
talabiga bog`liq. Qishloq xo`jalik ekinlari uchun suv kerak bo`lmaganda va
ayniksa bahorgi daryolarning to`lin suv davrida omborlarga suv to`planib uning
sathi ko`taryalsa, aksincha, yozda to`plangan suv sug`orishga sarflanib, suv sathi
pasayib qoladi.
O`zbekistonda suv omborlari ko`p bo`lib, ularning eng muhimlari
Qayroqqum, Tuyamo`yin, Chorbor, Andijon, Kattaqo`rg`on, Janubiy Surxon,
Chimqo`rg`on, Quyimozor, Pachkamar, Tuyabo`riz, (Toshkent), Karkidon,
Uchqizil va boshqalar (6jadval).
1.2. O`zbekiston yer osti suvlari
O`zbekiston yyer osti suvlari umumiy suv resursining bir qismi sifatida xalq
xo`jalik taraqqiyotida muhim ahamiyatga ega. Bu suv resurslaridan ota-
bobolarimiz juda qadimdan (koriz, quduq va buloq suvlaridan) foydalanib
kelganlar.
O`zbekiston hududidagi barcha tor jinslari u yoki bu darajada o`z tarkibida
suv saqlaydi. Ma`lumotlarga ko`ra O`zbekiston yyer osti suvlarining dinamik
zahirasi (miqdory) sekundiga 1038,1 m3 ni tashkil etadi. Lekin ularning
hammasida ham suvning miqdori, oifati bir xil emas. Bu esa eng avvalo o`sha
joyning kompleks tabiiy sharoitiga — geologik tuzilishiga, relefiga, iklimiga va
tabiatning boshqa unsurlari xususiyatlariga borliqdir.
O`zbekiston hududidagi yyer osti suvlarini joylashish sharoitiga qarab grunt
suvi, qatlamlar orasidagi suv va mineral issiq suvga bo`lish mumkin.
1. Grunt suvlari yyer osti suvining zng ustki qatlami hisoblanib, yyer betiga
yaqin joylashgan. U odatda suv o`tkazmaydigan qatlamning ustida yig`iladi. Bu
yyerga suv yyer yuzidan — yog`inlardan, daryo, ko`l, ariq, suv omborlaridan sizib
keladi va to`yintirib turadi. Chunki grunt suvining ustki qismida suv
o`tkazmaydigan jinslar deyarli yo`q. Grunt suvlari bosim kuchiga.ega emas, ular

faqat og`irlik kuchi ta`sirida sizib yuradi.
O`zbekiston hududida grunt suvlari uning tabiiy sharoitiga, xususan litologik
tarkibi va relefiga bog`liq holda quyidagi uchta mintaqada (zonada) hosil bo`ladi:
tor mintaqasi; tog` oldi va tog` oraliqlaridagi mintaqa; cho`l (tekislik) mintaqa tog`
mintaqasidagi grunt suvlari qor, muz, yomg`ir suvlarining shimilishidan vujudga
kelib, asosan chuchuk, toza bo`ladi. Shu sababli grunt suvning to`planish miqdori
tog`larning hamma qismida bir xil emas. Eng ko`p grunt suvining to`planishi
O`zbekiston torlarining 1500 m. dan 3000—3500 m. balandliklariga to`g`ri keladi.
Chunki bu balandliklarga eng ko`p yog`in tushadi, natijada grunt suvining eng
ko`p oqim moduli shu mintaqaga to`g`ri kelib, bir kv. km. maydondan sekundiga 3
litrdan 12 litrgacha yyetadi. Aksincha, bu ko`rsatkich 1500 m. balandlikkacha
bo`lgan joylarda 0,10 dan 1—3 l (sek) km2 tashkil qiladi.
Tog` mintaqasidagi grunt suvlari tabiiy sharoitga bog`lik; holda bir qismi
bo`lak, sizot tariqasida yyer yuzasiga chiqsa, yana bir qismi yyer ostidan tog` oldi,
tog` oraliq mintakasiga (Farg`ona, Chirchiq, Zarafshon, Surxondaryo,
Qashqadaryo va boshqa vodiylarga) hatto ulardan o`tib tekislik cho`l mintaqasiga
(Mirzacho`l, Qarshi cho`li, Qizilqum) qarab siljib ketadi.
O`zbekiston tog`li mintaqasida grunt suvining miqdori ancha katta. Agar
Turkiston tog`larida uning mikdori sekundiga 1250 m3 (yiliga 39,4 km3) bo`lsa,
shuning sekundiga 105 m3 O`zbekiston tog`lari zimmasiga tushadi. O`zbekiston
tog`laridagi 105 m3/sek. yyer osti suv miqdorining 80% buloq tariqasida yoki
daryo vodiylariga sizib chiqadi.
O`zbekistonning tog`li qismida bir sekundda vujudga kelgan 105 m3 yyer osti
suvini 100% desak, o`shani 31,4% Toshkent oldi, 23,8% Surxondaryo, 13,5%
Qashqadaryo, 11,6% Zarafshon, 6,7% Nurota-Turkiston, 5,25% Mirzacho`l, 5,9
Farg`ona va 2% ga yaqini Markaziy Qizilqum gidrogeologik mintaqasiga
(rayoniga) to`g`ri keladi.
Tog` oldi va tog` oraliridagi mintaqadagi grunt suvlari xam yog`inlardan,
daryo, kanal (ariq), ko`l, suv omborlardan sizgan suvlardan hamda tog`
mintaqasidan oqib (sizib) kelayotgan suvlardan to`yinadi. Bu mintaqadagi grunt

suvning (tabiiy sharoitga borliq holda) bir kismi chuchuk, bir qismi esa sho`r.
Relefi nishab grunt suvning siljishi nisbatan tez bo`lgan Farg`ona, Chirchiq-
Ohangaron, Zarafshon, Qashqadaryo va Surxondaryo vodiylaridagi grunt suvlari
toza va chuchuk. Aksincha, relefi tekis grunt suvning siljishi sust, iqlimi quruk,
issik bo`lgan Markaziy Farg`ona, Mirzacho`l, Qarshi cho`li va Quyi Zarafshon
kabi joylardagi grunt suvi sho`rlashgan. Chunki oqim sust bo`lgach grunt suvi yyer
yuziga yaqin joylashadi, yog`ingarchilik kam bo`lib, haroratning yukoriligi tufayli
bug`lanish katta, oqibat natijada tuz to`planib, tuproqni xam sho`rlashtirib
yuborishiga sababchi bo`ladi. Bunday joylarda zovur qurib grunt suv satxinn
pasaytirib, tuprokni sho`rlashidan saqlat kerak. Tog` oldi va tog` oraliridagi
mintaqada grunt suvining mikdori ancha katta. Fakat tog` oldi mintakasidagi yyer
osti suvining dinamik miqdori sekundiga 295 m3 ni tagakil etadi. Farg`ona
vodiysining o`zida yillik miqdori 3,0 km3 bo`lib, shuni 60% ga yakini
O`zbekiston xududiga to`g`ri keladi.
Tekislik cho`l mintaqasidagi grunt suvlari asosan tog` va tog`oldi mintaqadan
sizib kelayotgan suvlardan, bosim ostida pastki qatlamlardan sizib chiqayotgan
yyer osti suvlaridan, qisman oqar suvlardan bo`layotgan sizishidan va yog`in
suvlaridan to`yinadi. Tekislik cho`l mintaqasida yog`in kam, bug`lanish katta
bo`lganligidan uning mikdori grunt suvning to`yinishida katta salmokqa ega emas.
Tekislik cho`l mintaqasida grunt suvning bir yyerdan ikkinchi yyerga siljishi
juda sekin, yiliga bir necha metrga boradi, aksincha, bug`lanish katta, binobarin,
uning tarkibida har xil tuzlar mavjud bo`ladi. Bu mintaqadagi grunt suvlari
tarkibida natriy xlorid tuzi eng ko`p uchraydi, shuningdek, gidrokarbonatli va
sulfatli suvlar xam mavjud. Shu sababli tekislik cho`l mintaqadagi grunt suvlari
ichishga yaramaydi. Chunki uning har litrida 910 grammgacha har xil erigan tuzlar
bor. Bunday grunt suvlari Qizilqumda, Sanduqli qumligi, Ustyurtda, Orol atrofida,
Quyi Amudaryoning sug`oriladigan yyerlari atrofida keng tarqalgan.
Ma`lumotlarga qaraganda Amudaryoiing quyi qismidagi va Orol atrofidagi bir litr
grunt suvlari tarkibida 100 grammgacha, Qizilqumda 50 grammgacha har xil tuzlar
borligi aniqlangan.

Qatlamlar orasidagi suvlar. Nisbatan chuqurda, suv o`tkazmaydigan ikki
qatlam jinslar oraoidagi bo`shliqlarda suzib yuruvchi suvga qatlamlar orasidagi
suvlar deyiladi. Bunday suvli qatlamlar ikki-uch va hatto o`n-o`n beshdan ortiq
qatlamlardan iborat bo`lishi mumkin. O`sha qatlamlar orasidagi suvlar bosim
kuchiga ega bo`lsa, artezian suvlari deb yuritiladi. Artezian suvlari mavjud bo`lgan
tegaralar (joylar) artezian xavzasi deb yuritiladi. Artezian havzasida bosimi kuchli
bo`lgan yyerlarida quduq kavlansa suvi o`zi otilib chiqadi. Suv olish uchun
kavlangan bunday quduqlar artezian kuduqlari deb yuritiladi. Artezian suvlari
ko`pincha toza va chuchuk bo`ladi. O`zbekiston hududida bir qancha artezian
xavzalari joylashgan. Ularning eng muhimlari Farg`ona, Zarafshon, Qashqadaryo,
Surxondaryo, Toshkent oldi, Mirzacho`l, Qizilqum, Qarshi va boshqalar.
Artezian suvlari ancha chuqurdan, 100—400 m va undan ham chukurdan
chiqqanligi tufayli suvning sifati (chuchuk va sho`rligi, sovuk va issikligi) hamma
yyerda bir xil emas. Agar artezian suvlari yyer yuzasiga yaqin qatlamlar orasida
joylashsa (suv qatlamlardan o`tib almashinib tursa), suvi chuchuk va sovuq
bo`ladi. Aksincha, suvli qatlam nisbatan chuqurda joylashsa, suvning siljishi juda
sekin bo`ladi, binobarin, suvi issiq, biroz minerallashgan bo`ladi.
Minerallashgan termal suvlar. Bunday yyer osti suvining turi ancha chuqurda
(1500—3500 m va undan ham chukurda), asosan mezozoy va paleozoy davri
yotqiziqlari orasida joylashgan. Bunday suvlarning to`yinishida yuvilar suvlar
muhim ahamiyaga ega. Shu sababli ularning xarorati 40—70° ga yyetib, tarkibida
har xil minerallar erigan holda uchraydi. Mineral suvlar tarkibida karbonat
kislotasi, vodorod sulfidi, yod, brom, bor, litiy, bariy, strono`iy, radioaktiv
moddalar va boshqa tuzlar erigan holda mavjud.
O`zbekiston xududida so`nggi yillarda 100 dan ortiq shifobaxsh termal
mineral suvlar aniqlandi. Mineral suvlarning ba`zilari tektonik yoriqlar orkali yyer
betiga issiq buloqlar tariqasida chiqsa, ko`p hollarda quduqlar orqali chiqariladi.
O`zbekistonda kavlangan quduqlar orqali bunyod etilgan bir necha shifobaxsh
mineral suvlar mavjud. Ularning eng muhimlari vodorod sulhfidli (serovodorodli)
shifobaxsh suvlar (Chimyon, Polvontbsh, Xonobod, SHo`rsuv, Shimoliy So`x,

Andijon, Uchqizil, Ko`kayti, Lalmikor, Xaudog` va boshqa, yodli suvlar (Chortoq,
Namangan), radonli (Arason Buloq, Jayronxona), kam minerallashgan ishqorli
(vdelochnik) termal suvlar (Toshkent, Vannovsk-Qiziltepa yoki Farg`ona), sulfat-
xlornatriyli suvlar (Moxosa, Qorako`l, Gazli va boshqa)
Yuqorida qayd qilingan shifobaxsh mineral suvlardan turli kasalliklarga
uchragan bemorlarni davolashda, ishtaha ochishda, kommunal xo`jalikda,
rekreao`ion maqsadda va boshqa sohalarda foydalanilmoqda. O`zbekiston yyer osti
suvlarining miqdori ancha katta bo`lib, ishlatilish miqdori sekundiga 906,9 m3 ni
tashkil etadi (7jadval).
O`zbekiston hududidagi ishlatilish miqdori (sekundiga) 906,9 m3 yyer osti
suvining 606,9 m3/sek. ni chuchuk, qolgan 300 m3/sek. ni minerallashgan suv
tashkil etadi. Usha minerallashgan yyer osti suvining har litrida 2 — 3 dan 15
grammgacha erigan holda har xil tuzlar mavjud. O`zbekiston hududida hozir 30
mingga yaqin kuduqlar (skvajina) qazilgan bo`lib, ulardan sekundiga 150 —160
m3 yyer osti suvi olinib, xo`jalikni turli sohalarida foydalanilmoqda. O`sha olingan
yyer osti suvini 100% desak, uning 39,6% shaxar va qishloq axolisini xo`jalik
ichimlik suv bilan ta`minlashga, 38,0% sug`orishga, 19% texnik maqsadlarda,
2,4% yaylovni suv bilan ta`minlashga sarflanmokda.

II.bob.O‘zbekistondagi suv omborlariga tahdidlar
2.1. O`zbekiston suv omborlari
O'zbekistondagi suv omborlari barcha suv omborlarining umumiy yalpi
sig imi 19 km 3 ga yaqin, foydali sig imi esa 14,5 km 3 ga yaqin, suvʻ ʻ
omborlarining umumiy maydoni esa taxminan 1 km 3 ga baholanmoqda. , 1450
km 2. Tankning umumiy hajmi saqlanadigan suvning maksimal miqdori sifatida
belgilanadi, foydalanish mumkin bo'lgan hajm esa haqiqiy mavjud suv ta'minotidir.
Ikki qiymat o'rtasidagi arifmetik farq tankning o'lik hajmi sifatida aniqlanadi.
Boshqacha qilib aytadigan bo'lsak, suv omboridagi o'lik hajmni saqlash oqim tubi
va suvning tortishish kuchi bilan tiklanishi mumkin bo'lgan eng past balandlik
orasidagi saqlash hajmi sifatida aniqlanadi [23 ]. Umumiy quvvat va aniq quvvat
o'rtasidagi kuzatilgan farq to'g'on va suvni boshqarish samaradorligining
ko'rsatkichidir. 4,5 km 3 farq 26% yo'qotishni anglatadi , bu topografik
xususiyatlarga bog'liq, ya'ni. Ya’ni, suv omborlarining aksariyati O‘zbekistonning
pasttekisliklarida qurilgan.
To qqizta asosiy suv ombori umumiy suv ombori hajmining taxminan 86%
ʻ
(16,8 km 3 ) va umumiy sirt maydonining taxminan 94% (1362 km 2 ) ni tashkil
qiladi (3-jadval) [24]. Barcha to g onlarning deyarli 90% sug orish uchun, ikkitasi
ʻ ʻ ʻ
esa gidroenergetika uchun (Andijon va Chorvoq ) foydalaniladi . To'g'onlarning
75% ga yaqini 1961 yildan 1990 yilgacha bo'lgan 30 yillik davrda qurilgan bo'lib,
suv omborining umumiy sig'imi 93% "Sovet davri" deb nomlanuvchi davrga to'g'ri
kelgan. Ayni paytda O‘zbekistonning Namangan, Jizzax va Samarqand
viloyatlarida suv saqlash quvvatlarini oshirish maqsadida uchta suv ombori
qurilmoqda.
Barcha to'g'onlar va ular bilan bog'liq suv omborlari qarib bormoqda va suv
resurslari va gidrotexnika infratuzilmasini barqaror boshqarishga erishish uchun
ko'plab biofizik, texnik va boshqaruv muammolarini hal qilish kerak.
Transchegaraviy ahamiyatga ega bo'lgan gidrotexnik inshootlar uchun bu

masalalar, xususan, milliy darajada hal qilinishi kerak.O‘zbekistondagi suv
omborlariga tahdidlar.
O zbekistondagi deyarli barcha gidrotexnik infratuzilmalar, ayniqsa,ʻ
to g onlar va ular bilan bog liq suv omborlari eskirgan (1930–1940-yillarda
ʻ ʻ ʻ
qurilgan) [25 ]. Shunday qilib, texnik nosozliklar yoki zilzilalar kabi tabiiy
hodisalar sodir bo'lgan taqdirda halokatli favqulodda vaziyatlarning oldini olish
uchun bunday tuzilmalarning xavfsizligini oshiradigan operatsiyalarni amalga
oshirish zarurati mavjud. Masalan, hayot aylanishi va tadqiqot nuqtai nazaridan
to'g'onlarning qurilish muhandisligi, shuningdek, suvni boshqarish amaliyoti va
huquqiy jihatlari to'g'onlarni va resurslarni turli bosqichlarda va miqyosda
boshqarish bilan bog'liq. Ushbu boshqaruv milliy darajadagi muhokamaning asosiy
nuqtasi bo'lib, ko'pincha xalqaro darajada muammolarni keltirib chiqaradi (ya'ni ,
transchegaraviy daryolar ishi).
2.2. Sedimentatsiya kollektori
Cho'kma tufayli tank hajmining kamayishi operatsion va texnik
muammolarni keltirib chiqaradi. Bu muammolar tuzatuvchi chora-tadbirlarning
iqtisodiy maqsadga muvofiqligi, shuningdek, ekologik va ijtimoiy muammolar
haqidagi noaniqlik bilan qo'shiladi [26 ]. Sedimentatsiya tabiiy geomorfologik
jarayondir, lekin inson aralashuvi uning tezligini oshiradi. Vaqt o'tishi bilan
cho'kish suv omborining asosiy boyligini, ya'ni daryolarni oziqlantirish hisobiga
uning hajmini kamaytiradi. Butun dunyo bo'ylab cho'kma kichik va katta suv
omborlarining saqlash hajmiga nisbatan o'rtacha 0,5-1% yillik yo'qotishlarga olib
kelishi kuzatilgan [11 , 23]. Palmieri va boshqalar al . [27 ] sig'imning yo'qolishi
13 milliard AQSh dollari miqdoridagi yillik almashtirish xarajatlarini talab qiladi.
Eng so nggi ma lumotlarga ko ra, O zbekistonda suv omborlari hajmining
ʻ ʼ ʻ ʻ
o rtacha yillik yo qolishi 0,5% ni tashkil etadi ( 3-jadval) [24]. Asosiy suv
ʻ ʻ
omborlarining umumiy hajmiy sig'imlari taxminan 20% ga, milliy to'g'onlarning
saqlash sig'imlari esa 55% ga kamaydi. Masalan, etti tankning o'lik hajmi 75% dan
ko'proq kamaydi. Bu kelajakda cho'kma stavkalari misli ko'rilmagan darajada

bo'lishi va bir qator operatsion va texnik xizmat ko'rsatish muammolariga olib
kelishi mumkin bo'lgan xavotirli belgidir.
Oqimlarning tabiiy loyqaligi yuqori bo lganligi sababli suv omborlariningʻ
cho kishi Markaziy Osiyoda o tkir muammo hisoblanadi. Darhaqiqat, ko'pchilik
ʻ ʻ
suv omborlari asosan loydan iborat. Cho'kindilar respublika va mintaqaviy
darajada turli xil suvdan foydalanuvchilarning (irrigatsiya, sanoat va
gidroenergetika) kafolatlangan suv ta'minotiga ta'sir qiladi.
Masalan, suv ombori sig‘imining to‘g‘ridan-to‘g‘ri yo‘qolishi sotiladigan
gidroenergetika ishlab chiqarish quvvatlarining kamayishiga, oziq-ovqat
yetishtirish uchun sug‘oriladigan erlarning kamayishiga va suv toshqinlarini
yo‘qotish imkoniyatlarining pasayishiga olib keladi. Bundan tashqari, suv
havzalaridagi suv sifatining yomonlashuvi qishloq xo jaligi, sanoat va tabiiy
ʻ
manbalardan kelib chiqadigan turli ifloslantiruvchi moddalar, xoh organik
(pestitsidlar, PCB, PAH) yoki noorganik (oz metallar) miqdori ortib borishi tufayli
jiddiy muammo bo lishi mumkin [ 12 , 26]. To'g'onlarning kavitatsiyasi va
ʻ
quvurlar, klapanlar, shlyuzlar va gidroenergetika turbinalarining aşınması
gidrotexnik inshootlar va inshootlarga katta ta'sir ko'rsatadi. Bundan tashqari,
ijtimoiy jihatlar paydo bo'lishi mumkin. Masalan, mintaqa turizm uchun jozibador
bo'lib qolishi va dam olish imkoniyatlari yo'qolishi mumkin.
Umumiy muhandislik amaliyoti to'g'on va suv ombori tushunchalariga
"hayot uchun dizayn" yondashuvini qo'llab-quvvatlaydi. Yashash uchun dizayn
yondashuvi loyihaning cheklangan muddatini nazarda tutadi, ya'ni kelajak avlodlar
barcha xarajatlar va foydalarni ko'tarishlari kerak [11 , 23, 26].
Palmieri va boshqalar al . [27 ] gidravlika infratuzilmalarini barqaror
boshqarish va ulardan foydalanish uchun yangi "hayot tsiklini boshqarish"
yondashuvini taklif qildi (3-rasm). Ushbu yondashuvning yakuniy maqsadi
barqaror foydalanishdir, bunda to'g'onning muhim funktsiyalari yaxshi boshqaruv
va texnik xizmat ko'rsatish orqali saqlanadi. Bu shuni anglatadiki, ushbu
gidrotexnika infratuzilmalari iqtisodiy aktivlar sifatida ko'rib chiqilishi va tegishli

yumshatish choralari orqali mahalliy hamjamiyatlarga uzoq muddatli foyda
keltirilishi kerak.
Dizaynning hayotiy yondashuvi chiziqli vaqt jadvaliga amal qiladi va loyiha
dizayn muddati oxirida o'z maqsadiga xizmat qiladi deb taxmin qiladi. Bundan
farqli o'laroq, hayot tsiklini boshqarish kontseptsiyasi tsiklik vaqt shkalasi va
barqaror foydalanishni rag'batlantiradi. Ushbu yondashuvning asosiy elementi
foydalanishdan chiqarishdir. Hayotiy tsikl yondashuvini loyihalashda
foydalanishdan chiqarish uchun moliyaviy xarajatlar ko'zda tutilmagan, hayot
aylanishini boshqarishda esa bunday xarajatlar pensiya jamg'armasi orqali hisobga
olinadi, ya'ni. e. imtiyozlar va boshqa manbalardan olinadigan badallar.Dizayn
hayoti va hayot aylanishini boshqarish yondashuvlarining asosiy elementlari ( [27 ]
dan o'zgartirilgan).Ma’lumki, barcha yirik gidrotexnik infratuzilmalar, xususan,
to‘g‘on va suv omborlari loyihaviy foydalanish shartlariga muvofiq
loyihalashtirilgan va qurilgan bo‘lib, ular uzoq muddat foydalanishni kafolatlaydi.
Vaholanki, O‘zbekistonda real vaziyat butunlay boshqacha. Suv omborlarini
ishlatish bo‘yicha mutanosib qaror qabul qilish qishloq xo‘jaligida paxta va g‘alla
yetishtirish uchun mas’ul bo‘lgan mahalliy hokimiyat organlari (hokimliklar, ya’ni
hokimlar) qo‘lida [28 ]. Suv xo'jaligi tashkilotlariga faqat suv ta'minoti masalalari
bo'yicha texnik yordam qo'yilgan. Ko'pgina hollarda dizayn ish rejimi buziladi.
Ushbu buzilishlar gidrotexnik infratuzilma uchun qiyin sharoitlarni yaratadi.
Infratuzilma charchoqlari qo'rqinchli suvni to'g'ri boshqarishga qo'shimcha bosim
o'tkazadi.
2.3. Suv omborlarining tashkiliy-huquqiy asoslari
Gidrotexnika infratuzilmasi, xususan, to g onlar va ular bilan bog liq suvʻ ʻ ʻ
omborlari O zbekiston Qishloq va suv xo jaligi vazirligi tomonidan boshqariladi,
ʻ ʻ
qayta tiklanadi va foydalaniladi [29 ]. Gidroelektrostansiyalar boshqaruvi va
ekspluatatsiyasini “O zbekenergo” davlat aksiyadorlik kompaniyasi amalga
ʻ
oshiradi. Masalan, ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasining qariyb 11,5 foizi 29
ta GES va ikkita yirik to g on ( Chorvoq va Andijon) tomonidan ishlab chiqariladi.
ʻ ʻ

Ikki davlat organining to'g'onlarni va ular bilan bog'liq suv omborlarini boshqarish
bo'yicha majburiyatlari bir-biriga mos keladi.
O‘zbekistonda 1999-yilda gidrotexnika inshootlarining xavfsizligi
to‘g‘risida milliy qonun qabul qilingan. O zbekiston Respublikasi Vazirlarʻ
Mahkamasi huzuridagi “Davlatxoznadzor” yirik gidrotexnik inshootlarning texnik
holati va ulardan foydalanish xavfsizligini nazorat qiluvchi va nazorat qiluvchi
davlat nazorat organi hisoblanadi. infratuzilma [30 ]. Deyarli 273 ta yirik
gidrotexnik inshoot (55 ta suv ombori, 35 ta nasos stansiyasi, 29 ta
gidroelektrostantsiya, 60 ta magistral sug orish kanali, 64 ta suv olish inshooti, 24
ʻ
ta magistral kanalizatsiya va 7 ta qirg oqni muhofaza qilish inshooti) mavjud.
ʻ
Gosvodxoznadzor yirik gidrotexnika inshootlarining xavfsizligini tekshiradi va
tegishli choralar ko‘rish va oqibatlarini yumshatish uchun O‘zbekiston Qishloq va
suv xo‘jaligi vazirligiga nisbatan sanksiyalar qo‘llaydi. Afsuski, aksariyat hollarda
“Davlatxoznadzor”ning tavsiyalari faqat vazirlik taklifi sifatida qabul qilinadi.
O'zbekiston uchun suv omborlarining transchegaraviy muammolari.
Noto'g'ri fazoviy va vaqtinchalik suv resurslari va Sovet Ittifoqi yagona
gidrotexnik infratuzilmani meros qilib oldi, suv resurslarini mintaqa mamlakatlari
(I.e. , Qirg'iziston, Tojikiston, Qozog'iston, O'zbekiston va Turkmaniston) o'rtasida
taqsimlashda transchegaraviy suv omborlarini boshqarish masalalarini ko'tardi.
Sirdaryo va Amudaryo kabi daryolar allaqachon mos ravishda 78% va 94% dan
ortiq tartibga solingan va oqimning yuqori qismida yangi suv omborlari qurishga
urinishlar quyi oqim mamlakatlarida (masalan, Tojikistondagi Rog un GESi va
ʻ
To qto g ul GESi) tashvish uyg otmoqda. Qirg izistondagi suv ombori) ( 4-rasm).
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Suv resurslari uchun raqobat quyi oqim mamlakatlari (O‘zbekiston,
Turkmaniston va Qozog‘iston) uchun sug‘orish uchun ustuvor ahamiyatga ega
bo‘lib, yuqori oqimdagi mamlakatlar (Tojikiston va Qirg‘iziston) esa ulardan
asosan gidroenergetika ishlab chiqarish uchun foydalanadi [5 , 14]. So'nggi
postsovet davrida Qirg'izistonda joylashgan To'qto'g'ul suv ombori kabi ba'zi
gidrotexnika infratuzilmalarining suv xo'jaligi bilan bog'liq jiddiy nizolar yuz
berdi.

Ushbu suv ombori infratuzilmasi butun Sirdaryo havzasi ehtiyojlariga
xizmat qiladi. Uning asosiy maqsadi Sirdaryoning vegetatsiya davrida (aprel-
sentyabr) sug‘orish uchun suv oqimini tartibga solish va ta’minlashdan iborat. U
vegetatsiya davrida 8,5 km 3 va o smaydigan davrda (oktyabr-mart) 2,8 km 3 gaʻ
yaqin suvni chiqarishga mo ljallangan .
ʻ
Yozda To‘qto‘g‘ul to‘g‘onidan ishlab chiqarilgan ortiqcha gidroenergetika
quyi oqim mamlakatlari Qozog‘iston va O‘zbekiston foydalanishi uchun sobiq
Markaziy Osiyo elektr tarmog‘iga o‘tkaziladi. Kompensatsiya sifatida Qozog‘iston
qazib olinadigan yoqilg‘ilarni, O‘zbekiston esa Qirg‘izistonga qish oylarida elektr
energiyasiga bo‘lgan ehtiyoj uchun elektr energiyasi yetkazib berdi.
Biroq, sobiq Ittifoqning parchalanishi tufayli vaziyat sezilarli darajada
o'zgardi. 1990-2000 yillar davomida Yozgi chiqindilar 45% gacha kamaydi, qishki
relizlar esa yillik emissiyaning 55% gacha ko'tarildi [25 ].
To'g'onlar va ular bilan bog'liq suv havzalarini barqaror va birgalikda
boshqarish va ulardan foydalanish yo'lidagi muhim to'siqlardan biri
O'zbekistondan tashqari barcha Markaziy Osiyo mamlakatlarida milliy qonunchilik
asoslari va tegishli institutlarning yo'qligidir [9 ]. Sobiq Ittifoq parchalanganidan
beri yirik gidrotexnik infratuzilmalar Markaziy Osiyo davlatlari tomonidan
e’tibordan chetda qolgan. Masalan, Qozog‘istonda gidroelektrostansiyalar yarim
xususiy tashkilotlar tomonidan boshqariladi, suv omborlari esa davlat suv xo‘jaligi
organlarining mas’uliyati ostida qoladi. Shu bois, GESlar va to'g'onlarni
kelishilgan holda ishlatish va ta'mirlash bo'yicha har doim bahs-munozaralar
mavjud.
Xalqaro yordam dasturlari transchegaraviy gidrotexnika infratuzilmalarini
almashish va ulardan foydalanish bo'yicha mintaqaviy muloqotni qo'llab-
quvvatlashga harakat qildi, ammo bunday transchegaraviy tuzilmalarning
ekspluatatsiya va texnik xizmat ko'rsatish xarajatlarini taqsimlash tufayli unchalik
muvaffaqiyat qozonmadi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Yevropa Iqtisodiy
Komissiyasi (Birlashgan Millatlar Tashkilotining Yevropa Iqtisodiy Komissiyasi)
to'g'on xavfsizligi sohasida hamkorlik to'g'risidagi mintaqaviy bitimni ishlab

chiqishda, xususan, ma'lumot almashish va boshqa mamlakatlarni xabardor
qilishda (to'g'on avariyalari holatida) faol ishtirok etadi . 8 ].Mintaqada va
O‘zbekistonda suv omborlari va to‘g‘onlarni barqaror boshqarish bo‘yicha
quyidagi asosiy istiqbollar va tavsiyalar muhokama qilinadi.Sohilbo yi davlatlariʻ
o rtasida suv-energetika aloqasi bo yicha qizg in muzokaralar olib borilayotganligi
ʻ ʻ ʻ
sababli, barcha Markaziy Osiyo mamlakatlarida kichik gidroenergetika sxemalarini
murosa sifatida targ ib qilish kerak. Kichik gidroenergetika sxemalari moliyaviy,
ʻ
texnik, boshqaruv va ekologik-iqtisodiy jihatdan jozibador . Ushbu mini-
gidroenergetika sxemalari turli xil yuqori va quyi oqim suvlari uchun asosiy
transchegaraviy suv oqimlarining gidrologik rejimlarini sezilarli darajada o'zgartira
olmaydi. Bundan tashqari, ushbu sxemalar xalqaro donor hamjamiyat uchun
moliyaviy jihatdan jozibador bo'lib, yuqori va quyi oqimdagi qirg'oq
ekotizimlariga kamroq ekologik jihatdan qaratiladi. Mintaqa yirik to'g'on va suv
omborlari uchun deyarli barcha jozibador potentsial maydonlardan foydalangan.
Kichik gidroenergetika sxemalari foydasiga yana bir dalil oqimning yuqori
qismida joylashgan hududlarda seysmologik sharoitlar muammosidir. Tektonikaga
kelsak, kichik gidroenergetika sxemalari mahalliy jamoalar, ekotizimlar va
davlatlar uchun kamroq halokatli oqibatlarga olib keladi (moliyaviy yuk bo'yicha).
Markaziy Osiyoda to g on va suv omborlarini boshqarish bo yicha
ʻ ʻ ʻ
mintaqaviy hamkorlik uchun mualliflar to g on xavfsizligi masalalari bo yicha
ʻ ʻ ʻ
neytral asosiy mintaqaviy institut bo lib xizmat qilishi mumkin bo lgan Katta
ʻ ʻ
to g onlar bo yicha xalqaro komissiyaning (ICOLD) mintaqaviy ofisini yaratishni
ʻ ʻ ʻ
tavsiya qiladi. Markaziy Osiyo ICOLD homiyligida milliy ishchi guruhlar
gidrotexnika infratuzilmasi xavfsizligini monitoring qilish bo‘yicha o‘zaro
manfaatli tartiblar, qoidalar va standartlarni ishlab chiqish bilan bog‘liq turli
dolzarb masalalarni hamkorlik qilishlari va muhokama qilishlari mumkin. Bunday
tashkilotning maqsadlari Markaziy Osiyo davlatlari o rtasida to g on xavfsizligi
ʻ ʻ ʻ
masalalari, monitoring tartiblari, axborot almashinuvi va keng qamrovli
ma lumotlar bazasini rivojlantirish bo yicha hamkorlikni uyg unlashtirish bo lishi
ʼ ʻ ʻ ʻ
mumkin.

To'g'onlar va ular bilan bog'liq suv havzalarini boshqarish bo'yicha
hamkorlikni sinxronlashtirish uchun har bir mamlakat gidrotexnika
infratuzilmalarining xavfsizligi bo'yicha o'z qonunlarini ishlab chiqishi kerak.
Bunday qonunni faqat O‘zbekiston 1999 yilda qabul qilgan. Har bir davlat o'z
qonuniga ega bo'lgandan keyingina maslahatlashuvlar orqali mintaqaviy huquqiy
bazani ishlab chiqish mumkin.
To'g'on va suv omborlari xavfsizligi bo'yicha mintaqaviy hamkorlik uchun
ushbu murakkab infratuzilmaning barqaror ishlashini va boshqaruvini ta'minlash
uchun milliy darajada tegishli texnik va boshqaruv tadbirlarini amalga oshirish
kerak. Har bir mamlakatdagi barcha asosiy infratuzilmalarning joriy texnik holatini
ko'rib chiqish va baholash vaqti keldi.
Eng yaxshi tajribalar (yumshatish choralari) keyinchalik mintaqadagi boshqa
mamlakatlar orasida baham ko'rilishi va takrorlanishi mumkin. Masalan,
O‘zbekistonda yangi GIS (Geografik axborot tizimi) chuqurlik o‘lchash tizimlari
bilan birgalikda suv omboridagi cho‘kindi hajmini tezkor baholash uchun
qo‘llaniladi [17 ].
Ushbu asrda infratuzilma charchoqqa erishilganligi sababli, to'g'on va suv
omborlari uchun pensiya jamg'armasi kabi tegishli rejalashtirish dasturlarini ishlab
chiqish va amalga oshirish kerak [31 ]. Pensiya jamg'armasi to'g'on foydalanish
muddati davomida to'g'on to'xtatilgandan so'ng zarur bo'lgan har qanday faoliyat,
masalan, hozirgi sug'orish yoki gidroenergetikadan maqsadni o'zgartirish (masalan,
dam olish, qishloq xo'jaligi, atrof-muhitni rivojlantirish) uchun to'lash uchun yillik
badallarni to'plash uchun mo'ljallangan. . , va ekstremal holatlarda - to'g'onni
qisman yoki to'liq olib tashlash. Biroq, to‘g‘onlarni qisman yoki to‘liq
ekspluatatsiya qilish yuqori moliyaviy xarajatlar va haqiqiy mahalliy tajribaning
yo‘qligi sababli mintaqada iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq bo‘lmaydi.
Mahalliy hokimiyat organlari uchun hali ham jozibador bo'lishi mumkin bo'lgan
amaliy yondashuv to'g'on yoki suv omborining maqsadini o'zgartirishdir.
Yirik gidrotexnik infratuzilma Markaziy Osiyo mintaqasining rivojlanishida
muhim rol o‘ynadi va irrigatsiya, gidroenergetika ishlab chiqarish, sanoat va

rekreatsiya uchun suv ta’minoti orqali mintaqaviy va milliy miqyosda ko‘p foyda
keltirdi. Biroq, bu gidrotexnika inshootlari keng ko'lamli moliyaviy yordam
dasturlarini qisqartirish tufayli infratuzilmaning charchashi, biofizik muammolar
va milliy darajada O&M muammolari kabi ko'plab muammoli muammolarga duch
kelmoqda.
Infratuzilmaning charchashi muqarrar ekan, bunday kommunal
infratuzilmaning barqaror ishlashini va dahshatli suv resurslarini boshqarishni
ta'minlash uchun barcha milliy hokimiyat organlariga hayot tsiklini boshqarishga
yangi yondashuv tavsiya etilishi kerak.
Sobiq Ittifoq parchalanishi va yangi mustaqil davlatlarning paydo bo lishiʻ
natijasida mintaqada yangi geosiyosiy sohalarning paydo bo lishi bilan suv
ʻ
resurslarini birgalikda boshqarish, foydalanish va texnik xizmat ko rsatish
ʻ
xarajatlarini taqsimlash bo yicha mintaqaviy va transchegaraviy muammolar
ʻ
yuzaga keldi. Asosiy gidrotexnik infratuzilma xavfsizligi sohasida hamkorlikning
xalqaro yaxshi ruhini aks ettiruvchi shaffof huquqiy va institutsional asos ishlab
chiqilishi va qabul qilinishi kerak.
Transchegaraviy suv oqimlarida to'g'on va suv omborlarini
muvofiqlashtirilgan holda boshqarish va birgalikda foydalanish uchun kasaba
uyushmasi sifatida xizmat qilish uchun ICOLD filiali kabi mintaqaviy platforma
ishlab chiqilishi kerak.

Xulosa
Mamlakatimizda mavjud suv omborlaridan ko pmaqsadli foydalanishʻ
usullarini rivojlantirish va bu sohani takomillashtirish muhim vazifalardan biri
hisoblanadi. Suv omborlarining qurilishida ularni texnik jihatdan mukammal
holatda barpo etish, daryolar suv rejimini tartibga solish, gidroenergetika,
baliqchilik va rekreatsiya maqsadlarida samarali foydalanishni tashkil qilish bilan
birga xalq xo jaligining ehtiyojlarida suv resurslaridan unumli va tejab-tergab,
ʻ
oqilona foydalanish masalalariga alohida e tibor berilishi talab etiladi.
ʼ
Ammo , 2020 - yil 1- may kuni Sardoba suv omborida sodir bo lgan suv
ʻ
toshqini oqibatida ko plab tumanlarni (Sardoba, Oqoltin, Mirzaobod tumanlari) va
ʻ
Qozog istonning Paxtaorol tumanidagi o nlab aholi punktlarini suv bosishiga sabab
ʻ ʻ
bo ldi. Kelgusida bunday noxush holatlarni oldini olish uchun suv omborlarining
ʻ
barpo etilishida hududning yer yuzasi tuzilishi, tuproq qatlami va geosinklinallik
xususiyatlariga qat iy e tiborga olinishi talab etiladi.
ʼ ʼ Respublikamiz umumiy
maydoni 12 ming gektar bo lgan sun iy ko l va havzalarda 22ming tonna baliq
ʻ ʼ ʻ
mahsulotlarini yetishtirish imkoniyatiga ega. O zbekiston suv omborlaridan
ʻ
sog lomlashtirish, dam olish, suv sporti maqsadlarida ham foydalaniladi. Insonlar
ʻ
jazirama yoz kunlarida va bo sh vaqtlarida tabiat bag rida dam olishga ko proq
ʻ ʻ ʻ
ehtiyoj sezadi. Hozirda suv omborlarida turistik zonalar tashkil etish,
mamlakatimiz miqyosida endigina shakllanish bosqichida. Kelgusida suv
omborlari atrofida dam olish zonalari barpo etish orqali mamlakatda ichki turizm
salohiyati rivojlantirish mumkin. Shuningdek, suv omborlaridan davolash,
sog lomlashtirish maqsadlarida ham keng foydalanish mumkin. Janubiy Surxon,
ʻ
Chordara, Chorvoq, Sardoba, Hisorak suv omborlari atrofida kichik dam olish
zonalari tashkil etishning ahamiyati yuqori darajada. Gidroenergetika tarmog ining
ʻ
rivojlanishi mamalaktimizda elektr energiyasiga bo lgan ehtiyojini bevosita
ʻ
ta minlashda xizmat qiladi. Mavjud suv omborlarida jamg arilgan suv
ʼ ʻ
resurslaridan oqilona foydalanish maqsadida daryo havzalariga yirik kaskadli
GESlar qurilgan. Daryolarning energetika resurslaridan to laroq foydalanish uchun
ʻ
GESlar kaskad tarzida, ya ni daryo oqimi bo yicha ma lum masofada
ʼ ʻ ʼ

joylashtiriladi. Masalan: O zbekistondagi Toshkent (Bo zsuv, Bo rijar, Oqtepa,ʻ ʻ ʻ
Shayxontohur GESlari); Qodriya (Qodriya, Qibray, Salar, Oqqovoq-2); Chirchiq
(Tovoqsoy, Oqqovoq); Quyi Bo zsuv (GES-14, GES-18, GES-19, GES-22, GES-
ʻ
23); O rta Chirchiq (Chorvoq, Hojikent, G azalkent); Shahrixon (GES5A, GES-
ʻ ʻ
6A, GES-YUFK-1, GES-4A YUFK-3); Samarkand (GES-1B, GES2B, GES-ZB,
GES-5B) GESlar kaskadlari kiradi. Hozirda respublikamiz suv omborlarida
quvvati 505 mln. Mvt elektrenergiya ishlab chiqarilmoqda. Shu bilan birga 1354
mln. kVt miqdorli o rtacha ko p yillik elektrenergiya ishlab chiqarish imkoniyati
ʻ ʻ
ham mavjud. Kanallar suv tushirgichlaridagi kichik GESlar resursi esa 3060.7
mln. kVt ni tashkil qiladi. Hozirgi kunda suv omborlari barpo etishga katta e tibor
ʼ
qaratilmoqda. Suv omborlari tog‘li ray о nlarda va pasttekisliklarga qurilgan bo‘ladi.
O‘zb е kiston hududidagi suv omborlarining ko‘pchiligi pastlik ray о nlariga
t е gishlidir. Past–t е kisliklardagi suv omborlarid а tog‘li ray о nlarnikiga qaraganda
suv tarkibidagi cho‘kindilar miqdori katta bo‘ladi. Buning natijasida suv
omborining yarim h а jmi 25–50 yildan so‘ng loyqa bosadi va 50–100 yilda
umuman ishdan chiqadi. М asalan, Qayr о qqum suv ombori 4,2 mlrd. m³ dan 0,5
mlrd m³ h а jmini loyqa bosgan bo lsa, Chordar
ʻ а suv omborida uch yil ichida 5,7
mlrd. m³ dan 0,10 mlrd. m³, Qashqadaryoda qurilgan Chimqo rg on suv ombori
ʻ ʻ
20 yilda 60 mln. m³, G uzordaryodagi Pachkamar suv ombori 9 yilda 17 mln. m³,
ʻ
Janubiy Surxon suv omborining to rtdan bir qismi 25 yilda loyqa bosgan.
ʻ
Sirdaryodagi Uchqo rg on suv ombori hajmi 19 yil davomida 60% ga qisqardi.
ʻ ʻ
Daryo suvlarining yil davomida l о yq а ligi natijasida, d а ryol а rd а b а rp о е tilg а n suv
о mb о rl а rini t е z cho‘kindi q о pl а y b о shl а ydi, о qib а td а ul а rning suv sig‘imi yild а n -
yilg а k а m а ya b о r а di. А yrim h о ll а rd а е s а ul а r bir n е ch а o‘n yill а r d а v о mid а yoq
d а ryo о qimini b о shq а rish uchun yar о qsiz h о lg а k е lib qoladi. Loyqa bosishining
asosiy sababi suv omborlarining xo jalikda noto g ri foydalanish natijasida yuzaga
ʻ ʻ ʻ
kelgan. Ма s а l а n, kichik suv о mb о rl а rid а l о yq а b о sish bird а nig а butun suv о mb о ri
k о s а si bo‘yl а b s о dir bo‘l а di. Suv о mb о rini l о yq а b о sishi uning sig‘imini
k а m а ytirib, s а m а r а d о rligini k е skin p а s а yishiga sabab bo ladi. Buning
ʻ о ldini о lish
uchun suv о mb о rining ish r е jimini to‘g‘ri t а shkil qilish l о zim. Hozirgi paytda

mamalaktimizda mavjud gidrotexnik inshootlar, suv omborlari, gidrouzellar va
minglab kichik gidroinshootlar bilan birga 27 000 km uzunlikdagi 60 ta magistral
va xo jaliklararo kanallardan samarali foydalanib kelinmoqda. So nggi yillardaʻ ʻ
barpo etilgan suv omborlarining xo jalik miqyosida ahamiyati ortib bordi.
ʻ
Kattaqo rg on ( hajmi 900 mln m³ ), 1951; Quyimozorri ( hajmi 250 mln m³),
ʻ ʻ
1967; Chimqo rg on ( hajmi 450 mln m³ ), 1960 ; Janubiy Surxon ( hajmi 610 mln
ʻ ʻ
m³ ), 1967; To dako l ( hajmi 800 mln m³ ), 1968; Tallimarjon ( hajmi 1530 mln
ʻ ʻ
m³ ), 1985; Chorvoq ( 1650 mln m³ ), 1964; Sardoba hajmi ( 930 mln m³), 2017;
Kattaqo rg on suv ombori mamlakatimizda tashkil etilgan birinchi suv ombori
ʻ ʻ
hisoblanadi. Bundan tashqari 2017 - yilda Sirdaryo viloyatida tashkil etilgan
Sardoba suv omborining qurilishi Sirdaryo va Jizzax viloyatlarining unumdor
yerlaridan foydalanish bilan birga qishloq xo jaligi ekinlarining hosildorligini
ʻ
oshirish imkonini berdi. Sardoba suv ombori atrofida dam olish zonalari tashkil
etish rejalashtirilgan edi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Yermakov Y.G. i dr. Fizicheskaya geografiya materikov i okeanov. M:
Vqsshaya shkola, 1988.
2. Ryabchikov A.M. Fizicheskaya geografiya materikov i okeanov. M: Vqsshaya
shkola, 1988.
3. Fizicheskaya geografiya mirovogo okeana. M: Izdatelpstvo Moskovskogo
Universiteta, 1988.
4. Ryabchikov A.M. Dunyo qitoalari tabiiy geografiyasi, Toshkent, 1968.
5. Vlasova T.M. Fizicheskaya geografiya materikov i okeanov. Tom I-II, M:
Prosveo‘yeniye, 1976.
6. Vlasova T.M. Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi. I-II tom.Toshkent,
1985.
7. Leontpev O.K. Fizicheskaya geografiya mirovogo okeana. M: 1982.
Ensiklopeditseskiy slovarp geograficheskix terminov. M.1968.
8. F.A.Gapparov, D.V.Nazaraliev, S.R.Mansurov ,,Suv omborlaridan
foydalanish o quv qo llanma Toshkent-2019 ʼʼ ʻ ʻ
9. A.R.Rasulov, F.X.Hikmatov, D.P.Aytbobev, ,,Gidrologiya asoslari Toshkent
ʼʼ
Universitet 2003
ʼʼ
10. X.Valiyev, Sh.Murodov, B.Xolboyev, ,, Suv resurslaridan mukammal
foydalanish va muhofaza qilish Toshkent - 2010, 168 - bet
ʼʼ
11. ,, Suv omborlari gidravlikasi o quv qo llanma Toshkent-2012
ʼʼ ʻ ʻ
12. 5.M.R.Ikramova ,, Suv omborlar gidrologiyasi o quv qo llanma Toshkent:
ʼʼ ʻ ʻ
Baktriya Press - 2019, 176-bet
13. ,, Suv omborlari barpo etishning asosiy maqsadi o quv uslubiy majmua
ʼʼ ʻ
Toshkent - 2014
14. M. Estimation of sediment loads: the Tuyamuyun reservoir on Amudarya
River// European Science Review. Austria. 2016. P. 199-202

15. Olsson O., Bauer M., Ikramova M., Froebrich J. The Role of Amudarya Dams
and Reservoirs in Future Water Supply in The Amu Darya Basin// Springer:
Science and Business Media. 2008. P. 277-292.
16. arxiv.uz.
17. daryo.uz.
18. http://ziyonet.uz

O‘zbekistonning yirik suv omborlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish