O‘zgaruvchan yulduzlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	117.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

O‘zgaruvchan yulduzlar

Купить

O’zgaruvchan yulduzlar
Reja:
O’zgaruvchan yulduzlar
Tutuluvchi o’zgaruvchan yulduzlar
O’zgaruvchan yulduzlar fizikasi

1

O’zgaruvchan yulduzlar
Qorong’u kechada β Persey yulduzini kuzatganda uning ko’rinarli
yorqinligini qo’shni α , β Kassiopei yulduzlari bilan taqqoslaganda, bu yulduz
yorqinligini (yarqillashini) o’zgaruvchanligini kuzatish mumkin.
Bu yulduzlar β Persey yulduzi yorqinligi kuchli bo’lsa ham kuchsiz
kassiopeiday emas. Demak, Persey (keyinrok Algol deb nomlangan)
yulduzning yorqinligi avvaldan ma’lum edi. Hamma yulduzlar yorug’ligi
birday ko’rinsa ham ba’zilarniki past-baland bo’lib o’zgarib turadi. Yulduz
yorqinligini o’zgarishi faqatgina Algolda emas, balki Kito yulduzlarda ham
uchratish mumkin. Persey yulduzining o’zgarishi 1669 yil G. Montanari
tomonidan aniqlangan: 1784 yil β Lira va β Sefeya. Hozirgi vaqtda 28400
o’zgaruvchan yulduzlar aniqlangan. O’zgaruvchan yulduzlarning hosil
bo’lishiga ikkita sabab: 1) Yulduzlarni o’zaro tutulishi; 2) Yulduzlar
qobig’ida yuz beradigan jarayonlar.
Shunga asosan o’zgaruvchan yulduzlar yulduz tutulishi bilan
nomlangan o’zgaruvchan yulduzlar va fizik o’zgaruvchan yulduzlar
guruhlarga bo’linadi.
Shunga asosan yulduz tutulishi bilan nomlangan o’zgaruvchan
yulduzlar (rasm 65) va fizik o’zgaruvchan yulduzlar bilan nomlangan
o’zgaruvchan yulduzlar (rasm 68) asosan yulduzlarni yorqinligi va
o’xshashligi bilan xarakterlanadi. Bunda yulduz massalari temperatura va
yulduz kattaliklari bilan ifodalanadi.

Tutuluvchi o’zgaruvchan yulduzlar
Tutuluvchi o’zgaruvchan yulduzlarni ko’pincha qo’shaloq tutuluvchi
yulduzlar yoki spektral qo’shaloq yulduzlar deyiladi. Ular o’zgarmas
yorqinlikga ega. O’zgaruvchan yulduzlarni ko’rinarli yorqinligini vaqt
2

birligidagi o’zgarishi rasm-65 da «Yorqinlik egri chizig’i» orqali
ko’rsatilgan. Ko’rinishi o’zgaruvchan yulduzlarni shakli, o’lchami, massasi,
yorqinligi o’zgaruvchan yulduz komponentlarini o’zaro joylashgan
masofalariga bog’liq bo’ladi. O’zgaruvchan yulduzlarni «Yorqinlik egri
chizig’i» uchta holat bilan bog’liq bo’ladi: 1) Algol ( β Persey) o’zgaruvchan
yulduz tegishli bo’lgan «yorqinlik egri chizig’i» rasm-65 da ko’rsatilgan.
O’zgaruvchan yulduz tutilishini ikkita komponentalaridan biri oq rang,
temperaturasi 9000-11000°K yoki sariq rang temperaturasi 5000-8000°K.
Tutilish yo’q, yorqinligi o’zgarmas. Yorqinlikni bir xil minimumlarini aniq
vaqt birligida hosil bo’lishiga o’zgaruvchan yulduz davri deyiladi. Bu davr
komponentlarini aylanish davriga teng. Algol tipidagi har xil yulduzlar uchun
o’zgarish davri har xil bo’lib, 0,2-10000 sutka atrofida bo’ladi. Rasmdagi
yorqinlik egri chiziq shaklida yorqinlikdan komponentlarni radiusi va
yorqinligini hisoblash mumkin. Ma’lumki tutiluvchi qo’shaloq yulduzlarning
ikkala komponentlari kuzatuvchi orqali uchta tekislikda harakatlanadi va
yulduz spektridagi chiziqlarni eng ko’p siljishiga qarab har bir komponenti
uchun chiziqli va tezliklar aniqlanadi. Bular asosida a
1 , a
2
komponentlarigacha bo’lgan masofalar aniqlanadi:
va
R – komponentalar aylanish davrlari, kuzatiladigan o’zgaruvchan yulduzlar
davriga teng.
O’zgaruvchan yulduzlar fizikasi
O’zgaruvchan yulduzlarni yaltirashini o’zgarishi yulduzlar qobig’ida
kuzatiladigan fizik jarayonlarni o’zgarishi bilan bog’liq. Hozirgi sharoitda 40
ko’rinishdan ko’proq bo’lgan fizik o’zgaruvchan yulduzlar aniqlangan bo’lib,
ularni uchta asosiy guruhlarga birlashtirish mumkin:
3

1) pulsirlangan o’zgaruvchan yulduzlar
2) portlovchi o’zgaruvchan yulduzlar
3) eruptik o’zgaruvchan yulduzlar
Pulsasiyali o’zgaruvchan yulduzlarda yorqinlik, ularni siqilishi va
kengayishi hisobidan o’zgaradi. Yulduzni siqilishida fotosfera o’lchami
birqancha kamayadi, lekin uning temperaturasi oshadi. Natijada yulduzning
yorqinligi va yaltirashi oshadi. Kengayishda yorqinlik va temperatura
kamayadi. Ma’lum vaqt birligida o’zgaruvchan yulduzlarni siqilishi va
kengayishi ma’lum davrlar bilan bo’ladi, ba’zilari yorqinligi va o’lchami
tartibsiz ko’rinishda yuz beradi (Rasm-68).
Sefeid yulduzi – pulsasiyalanuvchi o’zgaruvchi yulduzlarga misol
bo’ladi. Bu yulduz massalari Quyosh massasidan 8-12 marotiba ham
ko’proq. Radiuslari 60-150 maarotiba ko’p. Yorqinlikni maksimum holatida
yulduz temperaturasi 7000°K gacha ko’tariladi. Minimum holatida esa
5500°K gacha pasayadi. Agar Sefeid absolyut yulduz kattaligining
yorqinligini maksimum holatida M
max , minimum holatida M
min desak unda
o’rtacha absolyut kattaligi
Sefeid yulduzi uchun yulduz massasiga bog’liq ravishda yorqinlikni oshishi
bilan pulsasiya davri oshadi, ya’ni juda passiv yulduzlarning pulsasiyasi
sekinroq bo’ladi. Bu qonuniyat quyidagi ko’rinishga ega:
(7.1)
R – sutkada ifodalangan pulsasiya davri.
Kuzatuvlar natijasida Sefeid yulduzini o’zgarish davrini va yorqinlik
chegarasini o’zgarishini aniqlab (1) formula asosida o’rtacha absolyut yulduz
kattaligida aniqlash mumkin ( ) va o’rtacha yorqinlikni bilib (
4

), dan Sefeidgacha bo’lgan masofani aniqlash
mumkin.
Hamma Sefeid yulduzlari Somon yo’liga va unga yaqin joylashgan.
Pulsasiyalanuvchi o’zgaruvchan yulduzlarni davri yulduzning mayatnik
tebranishi bilan bog’liq. U vaqtda tebranish davrini baholash uchun
Gyuygens formulasidan foydalanamiz (Matematik mayatnik tebranish davri):
, bunda - yulduz radiusi.
Yulduz sirtida gravitasion tezlanish
bu yerda - yulduz massasi, - gravitasion doimiylik.
Yulduzning pulsasiya davri:
(7.2)
Agar yulduz hajmi bo’lsa, yulduz massasi o’rtacha zichligi ,
yulduz massasi . Bu ifodani (2) ga qo’yib quyidagini topamiz:
- o’zgarmas kattalik.
Demak yulduzning o’rtacha pulsasiya davri yulduz moddasini o’rtacha
zichligiga bog’liq ekan. Ba’zan ba’zi yulduz qobiqlarida katta quvvatli
portlash kuzatiladi, natijada yulduz parchalanadi. Portlash vaqtida yulduz
yorqinligi va ravshanligi (o’ta yangi yulduzlarni hosil bo’lishi) 10-100
million marotiba oshadi va juda yorqin bo’ladi. O’ta yangi yulduz portlashi
juda oz 1000 yilda bir marta kuzatilgan. Oxirgi 5 ta o’ta yangi yulduz
portlashi 1006, 1054, 1572, 1604 va 1667 yillarda kuzatilgan. O’ta yangi
yulduz portlashi juda oz uchraydi. O’ta yangi yulduzlarni portlashini
5

maksimal holatida, ularni absolyut yulduz kattaligi -15 m
dan -18 m
gacha
bo’ladi, ya’ni ularningyorqinligi 1,5 milliard marotiba Quyosh yorqinligidan
ko’p bo’ladi. Portlash quvvati shuncha kata bo’ladiki, yulduzni moddasining
buzilishi har tomonga 5000 – 20000 km/s tezlik bilan tarqaladi.
Temperaturaning yuqori bo’lishi tufayli yulduz qobiqlarida tashlangan gaz
plazma holatida bo’lib, kuchli magnit maydonini hosil qiladi. Bu magnit
maydonda elementar zarrachalarni tormozlanishini kuchli radionurlanishlarni
yuzaga keltiradi va somon yo’li bir necha joylarida ralionurlanishli gaz
tumanliklari, o’ta yangi yulduzlarni buzishda hosil bo’lgan.

6

Foydalanilgan adabiyotlar
1. A. V. Loktin, V. A. Marsakov Leksii po zvyozdnoy astronomii, Ural
MGU. 2009, 280 bet
2. Nuritdinov S. A. Galaktik astronomiya kursi. Ma’ruzalar matni, O’z MU
2000
3. T. B. Borkova, V. A. Marsakov Izbrann’ye zadachi po zvezdnoy
astronomii, Rostov – na donu, 2008
4. Efremov Yu. N. Ochagi zvezdo obrazovaniya v galaktikax. M.: Nauka,
1989
5. J. Binney, M.Merrifield Galaktik astronom, Princeton University Press,
1998
6. J. Binney, Scott Tremeine Galaktik Dynamics: Second edition,Princeton
University Press, 2008
7. Galakticheskaya astronomiya (N. Ya.Sotnikova, kurs leksiy)
http;//www.astro. spbu. Ru/staff/nsot/ Teaching/galast/galast.html
8. www.astronet .ru/db/boobks/
9. M. N. Dagayev Astrofizika, 1988
7

O‘zgaruvchan yulduzlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish