Ob’ektiv nazorat qilish usullari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	143.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ob’ektiv nazorat qilish usullari

Купить

OB’EKTIV NAZORAT QILISH USULLARI
REJ A :
1. Ma’lumotlarni ob’ektiv nazorat qilishni vazifalari va maqsadi.
Nazorat qilish usullari. Birlamchi nazorat.
2. Aerologik ma’lumotlarni nazorat qilish usullari. Statik nazorat.
3. Harorat (vertikal gradiyenti) profili nazorati. Ichki, fazoviy va
vaqt bo‘yicha moslashganlikni nazorat qilish.
4. Gorizontal va vertikal statistik nazorat. Nisbiy
geopotensialning vertikal statistik nazorati xususiyatlari.
5. Aerologik ma’lumotning kompleks nazorati.
6. Turli nazorat usullarining samaradorligi.
1

Kuzatish ma’lumotlarini nazorat qilish usullari
Meteorologik maydonlar tahlilining muvaffaqiyati tahlilgacha bo‘lgan
bosqich – meteorologik kuzatishlar nazoratiga chambarchas bog‘liq. Nazoratning
maqsadi mavjud axborotdagi qo‘pol xatolarni aniqlash va imkoniyat darajasida
ularni bartaraf etishdan iborat. Qo‘pol xatolar o‘lchash asboblarining nosozligi,
uskunalar ko‘rsatkichlarini o‘qish va qayta ishlashdagi hamda aloqa kanallari
orqali axborotni uzatish jarayonidagi xatoliklar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Olinayotgan barcha axborot nazoratga jalb etilishi kerak va bu vazifa nazorat
EHMlar yordamida avtomatik bajarilgandagina amalga oshirilishi mumkin bo‘ladi.
Avtomatik nazorat meteorologik axborotni avtomatlashgan qayta ishlash umumiy
tizimining ajralmas qismi hisoblanadi.
Nazorat jarayonida, birinchi navbatda, shubha uyg‘otuvchi axborotni
aniqlash lozim. Aniqlangan xatoliklarni bartaraf etish maqsadga muvofiq, ya’ni
xato qiymatlar haqiqiylari bilan almashtirilishi kerak. Buning imkoniyati bo‘lmasa,
xato axborot iste’moldan chiqariladi.
Shunday qilib, olingan axborotdan foydalanishni boshlashdan avval kritik
tekshirish o‘tkazish va qaysi bosqichda sodir bo‘lganidan qat’i nazar yaqqol xato
ma’lumotlarni chiqarib tashlash kerak bo‘ladi. Bu masalani hal qilishning ko‘plab
yo‘llari mavjud. Bir stansiyaning o‘zidagi turli meteorologik elementlarni
muvofiqlashtirish prinsipidan foydalanish mumkin. Masalan, shudring nuqtasi
harorati havo haroratidan yuqori bo‘la olmaydi va hokazo. Iqlimiy ma’lumotlardan
foydalanishga asoslangan eng sodda nazorat usulini ko‘rib chiqamiz. Bu usulda har
bir stansiyaning barcha izobarik sirtlari balandliklari iqlimiy me’yor bilan
taqqoslanishi lozim. Agar farq biror qabul qilingan qiymatdan ortib ketsa, bu
stansiyaning ma’lumotlaridan foydalanilmaydi. Albatta, nazoratning bu usuli juda
dag‘al bo‘lib, qo‘pol xatoliklardan qutilishga imkon beradi.
Mayda xatoliklarni bartaraf etish uchun nazoratning mukammalroq usullari
qo‘llaniladi. Bunda foydalaniluvchi usullar nafaqat xatolarni aniqlash, balki
ma’lum sharoitlarda xato yoki atrofdagilar bilan mos kelmaydigan ma’lumotlarni
tuzatish imkonini beradi.
2

Aerologik telegrammalarning statik nazorati shunday usullarga mansub
bo‘lib, uning yordamida turli sathlardagi harorat va geopotensial qiymatlarining
statika tenglamasiga mos kelishi tekshiriladi. Tekshirish qo‘shni izobarik sirtlar
balandliklari farqi (qatlam qalinligi)ning shu sirtlardagi harorat qiymatlari bo‘yicha
hisoblangan qatlam qalinliklari bilan taqqoslashdan iborat. Agar biror qatlam
uchun bu qiymatlar orasidagi farq biror qabul qilingan chegaradan katta bo‘lsa, u
holda to‘rt (ikki izobarik sirtdagi N yoki T ) kattalikdan biri xato hisoblanadi.
Bunday hollarda ko‘pchilik holatlarda qo‘shni qatlamlardagi farqlarning nisbatlari
bo‘yicha xato kattaliklarni aniqlash va tuzatishga muvaffaq bo‘linadi.
Xato ma’lumotlarni aniqlash va tuzatishning boshqa usuli meteorologik
maydonlarning statistik tuzilishidan foydalanishga asoslangan. Shuning uchun u
statistik nazorat usuli deb ataladi. Masalan, tekshirilayotgan stansiya joylashgan
nuqtaga interpolyatsiyani nazarda tutuvchi ma’lumotlarning gorizontal nazoratida
gorizontal bo‘ylab masofaga bog‘liq bo‘lgan avtokorrelyatsion funksiyalar
to‘g‘risidagi ma’lumotlardan foydalaniladi.
Bitta punktdagi ma’lumotlar vertikal muvofiqligining nazorati shunga
o‘xshash amalga oshiriladi. Biror sathdagi geopotensial yoki harorat qiymatlari
vertikal bo‘yicha masofaga bog‘liq bo‘lgan avtokorrelyatsion funksiyalardan
foydalanishga asoslangan boshqa sathlardagi geopotensial yoki harorat
ma’lumotlari asosida ularning balandlik bo‘yicha optimal interpolyatsiya
yordamida hisoblanuvchi qiymatlari bilan taqqoslanadi.
Geopotensial va haroratning o‘zaro muvofiqligini tekshirishni amalga
oshiruvchi bu elementlarning vertikal va gorizontal, shuningdek statik nazoratlari
birgalikda qo‘llanilganda aksariyat xollarda xatolarni bartaraf qilishga va
tuzatishga erishiladi. Kompleks nazorat g‘oyasi mana shundan iborat.
Olinayotgan kattaliklarning bu kattaliklar mansub bo‘lgan muddat uchun
hisoblangan prognoz qiymatlari bilan taqqoslash nazoratning yana bir yordamchi
vositalaridan hisoblanadi. Nostandart kuzatish muddatlariga tegishli (yo‘ldosh,
samolyot va boshqa manbalardan olingan) ma’lumotlardan foydalanishda bu
nazorat usulining ahamiyati juda katta. Siyrak stansiyalar tarmog‘iga ega bo‘lgan
3

sohalardan olingan, kam o‘zgaruvchan (kichik dispersiyali) elementlar
to‘g‘risidagi ma’lumotlarni hamda ishonchsiz o‘lchash ma’lumotlarini nazorat
qilish katta qiyinchiliklarga olib keladi. Xususan, tropik kengliklar hududi shunday
sohalarga mansub. Bunday hollarda xato ma’lumotlarni faqat ob’ektiv tahlil
natijalari bo‘yicha aniqlashga erishiladi.
Yer sirti yaqini ma’lumotlariga nisbatan (agar nazoratga aerologik
ma’lumotlar jalb qilinmasa) faqat gorizontal nazoratni amalga oshirish mumkin.
Aerologik axborotni nazorat qilish usullari, statik nazorat
Aerologik zondlash ma’lumotlari sonli prognoz va, demak, ob’ektiv tahlil
uchun ham boshlang‘ich ma’lumot hisoblanadi. Shuning avtomatik nazorat
usullarini ishlab chiqishda uchun asosiy e’tibor aerologik axborotga qaratilgan.
Dastlabki nazorat usuli Bergtosson va Dyoyos tomonidan taklif qilingan.
Ular kuzatish ma’lumotlarini dastlab prognoz maydonlari bilan, so‘ngra muntazam
to‘r tugunlaridan stansiyalarga teskari interpolyatsiya o‘tkazish orqali ob’ektiv
tahlil natijalari bilan taqqoslaganlar. Bunga o‘xshash usul Kressman tomonidan
ham ishlab chiqilgan. Bunday usul ayrim qo‘pol xatolarni aniqlash va
foydalanishdan chetlatishga imkon bersada, xato ma’lumotlarni tuzatishga imkon
bermagan.
Ko‘rsatib o‘tilgan nazorat usullari boshqa elementlar to‘g‘risidagi
ma’lumotlarni jalb qilmay geopotensial to‘g‘risidagi ma’lumotlardagi xatolarni
aniqlashga imkon beradi. Ulardan farqli ravishda statik nazorat usuli ikki elementli
hisoblanadi – bu usul geopotensial va harorat vertikal profillarining birgalikdagi
tahliliga asoslanadi. Bir qator xollarda statik nazorat nafaqat xato ma’lumotlarni
aniqlash, balki ularni tuzatish yoki yo‘qlarini to‘ldirishga ham imkoniyat yaratadi.
L.SGandin tomonidan taklif qilingan statik nazorat usluiyatiniko‘rib
chiqamiz. Nazorat asosiy izobarik sirtlar bilan chegaralangan har bir qatlam ichida
statika tenglamasining bajarilishini tekshirishdan iborat. Har bir qatlam ichida
harorat balandlik bo‘yicha chiziqli o‘zgaradi deb qabul qilinadi. Agar
(1)
4

statika tenglamasini P o‘zgaruvchi bo‘yicha balandligi H
n va H
n+1 bo‘lgan
P va
P
n+1 izobarik sirtlar oralig‘idagi qatlamda integrallasak, quyidagi munosabatni hosil
qilamiz:
(2)
Bu nisbiy geopotensialning barometrik formulasidir. Bu yerda R – havoning gaz
doimiysi, H
n va H
n+1 – P
n va P
n+1 sirtlarning geopotensiali (gp.m larda) qiymatlari,
– mutlaq shkala bo‘yicha qatlamning o‘rtacha harorati:
Agar haroratni Selsiy shkalasiga o‘tkazsak t 0
=T–T
00 , u holda quyidagi
formulani hosil qilamiz:
(3)
bu yerda
(4)
1-jadvalda 1000, 850, 700, 500, 400, 300, 200, 100 gPa sirtlarning
geopotensiali va haroratini nazorat qilish sxemasining 8 ta sathi uchun va
doimiylarining qiymatlari keltirilgan.
1-jadval
Statik nazorat parametrlari
Parametr N
1 2 3 4 5 6 7 8
P
n , gPa 1000 850 700 500 400 300 200 150
P
n+1 , gPa 850 700 500 400 300 200 150 100
, gp. dam 130,0 155,2 269,0 178,4 230,1 324,2 230,1 324,2
, gp.
dam/ºS 0,238 0,284 0,493 0,327 0,421 0,594 0,421 0,594
, gp. dam 3 3 4 3 4 8 6 6
Real vertikal harorat profilining chiziqli qonuniyatdan chetlanishi,
shuningdek o‘lchash xatolarining ta’sirida qo‘pol xatolar bo‘lmagan taqdirda ham
5

(3) formulaning o‘ng qismi chap qismi bilan mos kelmaydi.
Shuning uchun (3) formulada quyidagicha farq doim mavjud bo‘ladi :
yoki
(5)
Farqlarning chegaraviy qiymati, ya’ni ning maksimal qiymatlari
empirik yo‘l bilan aniqlanishi mumkin. Agar biror qatlamda hisoblangan farqning
mutlaq qiymati shu qatlam uchun qabul qilingan chegaraviy qiymatdan ortib ketsa,
ya’ni bo‘lsa, tekshirilayotgan sathga tegishli bo‘lgan H
n , H
n+1 , t
n , t
n+1
kattaliklarning hech bo‘lmaganda bittasi xato, degan shubha paydo bo‘ladi. Ikki
yondosh izobarik sirtlar uchun (5) ko‘rinishidagi formulalarni yozamiz:
(6)
(6) formulalardan ko‘rinib turibdiki, P
n sirtning H
n geopotensiali qiymatidagi
h
n xato bu sirtga tutash bo‘lgan qatlamlar uchun yozilgan tenglamalarda
farqlarning paydo bo‘lishiga olib keladi. Shu bilan birga bu farqlarning qiymati
teng, ishorasi esa qarama-qarshi:
(7)
h
n xato quyidagi
formula bo‘yicha hisoblanadi:
(8)
H
n ning tuzatilgan qiymati oddiy, boshlang‘ich xato qiymatdan h
n kattalikni
ayirish orqali topiladi.
Yuqorida ko‘rib chiqilgani kabi (6) formulalardan harorat qiymatlaridagi
n xato ikkala tenglamada va farqlarga olib kelishi ko‘rinib turibdi.
Biroq bu holda bu farqlarning ishorasi bir xil va V koeffitsiyentlarga proporsional :
(9)

n xatoni quyidagi formula bo‘yicha baholash mumkin:
(10)
6

va uni ning boshlang‘ich qiymatidan ayirish mumkin. Va nihoyat, agar va
farqlarning ikkalasi ham chegaraviy qiymatlardan ortib ketsa va qo‘yilgan
shartlarning birontasi ham bajarilmasa, tabiiyki H
n va qiymatlarning ikkalasi
ham xato, deb qabul qilinadi. Bu holda bu kattaliklarning to‘g‘ri qiymatlari (6)
tenglamalar sistemasini H
n va ga nisbatan yechish orqali baholanadi. Xuddi shu
yo‘l bilan ixtiyoriy chetki bo‘lmagan sathda H
n va ning tushirib qoldirilgan
qiymatlarini tiklash mumkin.
Gorizontal va vertikal statistik nazorat
Yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek gorizontal nazorat meteorologik
elementning kuzatilgan qiymatini bir qancha qo‘shni stansiyalar bo‘yicha
interpolyatsiyalash natijalari bilan taqqoslashga asoslanadi. Ob’ektiv tahlilda
bo‘lgani kabi gorizontal nazorat uchun ham optimal interpolyatsiyadan foydalanish
qulay. Biroq bu holda interpolyatsiya muntazam to‘r tuguniga emas, stansiyalardan
biriga bajariladi. Statistik tuzilish haqidagi ma’lumotlar nafaqat stansiyaga
interpolyatsiyani bajarish, balki interpolyatsiyalangan va kuzatilgan qiymatlar
orasidagi o‘rtacha kvadratik chetlanishni baholashga imkoniyat beradi. Bu
chetlanish atrofdagi stansiyalarning o‘zaro joylashuvi, meteorologik elementlarni
o‘lchash aniqligi va bu element maydonining statistik tuzilishi harakteristikalari
(dispersiya)ga bog‘liq bo‘lgan biror chegaraviy farq bilan taqqoslanadi. Agar
aniqlangan chetlanish chegaraviy farqdan katta bo‘lsa, tekshirilayotgan yoki
atrofdagi bitta, yoki bir nechta stansiyalarda xato bor, deb hisoblanadi.
Tekshirilayotgan stansiyada xato bor yoki yo‘qligi haqida yakuniy tasavvur hosil
qilish uchun tekshirilayotgan stansiya joylashgan punkt uchun tahlil hisoblashlari
takrorlanadi. Shu bilan birga har bir takroriy hisoblashda atrofdagi stansiyalardan
biri uzoqroqda joylashgani bilan almashtiriladi.
Vertikal statistik nazorat ham gorizontal nazoratga o‘xshash. U kuzatish
ma’lumotlarini vertikal bo‘ylab optimal interpolyatsiyalash natijalari bilan
taqqoslashdan iborat. Biroq gorizontal va vertikal nazoratlar orasida ikkita farq
mavjud. Farqlarning biri shundaki, korrelyatsion funksiyalar vertikal yo‘nalishda
gorizontalga nisbatan sezilarli anizatrop va bir jinsli emas. Shuning uchun
7

interpolyatsiya salmoqlarini aniqlashda gorizontal masofaga bog‘liq bo‘lgan
korrelyatsion funksiyalar o‘rniga har ikkala koordinatalarga bog‘liq bo‘lgan
funksiyalardan foydalanishga to‘g‘ri keladi.
Ik k inchi farq k uzat ish sat hlari fi k sirlangan v a oldindan
ma’lum ek anligidan iborat . Shuning uchun v ert ik al nazorat
jaray onida t a’sir et uv chi punk t lar (sat hlar)ni aniqlash ham,
int erpoly at sion salmoqlarni aniqlash uchun t englamalar
sist emasin t uzish v a y echish ham, chegarav iy farq qiy mat ini
hisoblash ham k erak emas – bularning hammasi oldindan
bajarilgan bo‘lib, t ak roriy aniqlashni t alab qilmay di.
Kompleks nazorat
Kompleks nazorat g‘oyasi shundan iboratki, shubhali ma’lumotlarni aniqlash
uchun nazoratning bir nechta turli usullaridan ketma-ket foydalaniladi. Xatolarni
bartaraf etish, ularning sabablarini aniqlash va imkoniyat bo‘lganda tuzatish barcha
nazorat usullari yordamida olingan natijalarga asoslanib bajariladi. Ma’lumotlarni
foydalanishdan chetlatish yoki tuzatish to‘g‘risidagi qaror har bir nazorat usulining
natijalari asosida alohida qabul qilinadigan odatdagi protseduraga nisbatan
kompleks nazorat sezilarli katta imkoniyatlarga ega.
Biror elementning gorizontal nazorati va vertikal bo‘yicha statistik nazorati,
ya’ni gorizontal va vertikal nazoratni komplekslash asosida qaror qabul qilish
kompleks nazoratning eng sodda ko‘rinishi hisoblanadi. Bunday komplekslash,
birinchidan, xatolarni bartaraf etishda maqsadga muvofiq. Ikkinchidan, gorizontal
va vertikal nazorat bo‘yicha aniqlangan farqlar qiymatlarini taqqoslash xatoni
bartaraf etish va uning qiymatini baholashga yordam beradi. Va nihoyat,
uchinchidan, gorizontal va vertikal nazoratni komplekslash chegaraviy farqlar
qiymatlarini kamaytirishga, ya’ni nazoratning sezgirligini oshirishga imkoniyat
beradi.
Geopotensial va haroratning statik nazoratini bu elementlarning ham
vertikal, ham gorizontal statistik nazorati bilan komplekslash mumkin.
8

Statistik nazoratni geopotensial va haroratning vertikal statistik nazorati
bilan kompleksda bajarish juda oson, negaki nazoratning bu turlari har bir
telegramma uchun o‘tkaziladi. Biroq vertikal statistik nazorat statik nazoratga
nisbatan kam qo‘shimcha axborot beradi. Shuning uchun bu nazorat usullarini
komplekslash maqsadga muvofiq emas.
Yuqoridagidan farqli geopotensial va haroratning gorizontal nazorati statik
nazoratni sezilarli to‘ldirib, ma’lumotlarni chetlatish va, ayniqsa, xato
ma’lumotlarni tuzatish imkoniyatini oshiradi.
9

ADABIYOTLAR
1. Gandin L.S. Kogan R.L. Statisticheskiye metodi interpretatsii
meteorologicheskix dannix. -L.: GMI, 1976.
2. Gruza G.V., Reytenbax R.G. Statistika i analiz gidrometeorologicheskix
dannix. -L., GMI, 1982.
3. Gandin L.S., Danovich A.M. i dr. Praktikum po chislennim metodam
prognoza pogodi. -L.: GMI, 1978.
4. Belov P.N Chislennie metodi prognoza pogodi. –L. GMI, 1975.
5. Panovskiy G.A., Brayer. Statisticheskiye metodi v meteorologii. –L.
GMI, 1972.
6. Grigorev V.I. Avtomatizirovannaya obrabotka gidrometeorologicheskoy
informatsii. –L. GMI, 1979.
10

Ob’ektiv nazorat qilish usullari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish