Ob-havo va iqlim - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	35.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ob-havo va iqlim

Купить

OB-HAVO VA IQLIM .
Reja:
1. Ob-havo va uning elementlari
2. Iqlim va iqlim hosil qiluvchi omillar
3. Iqlimning tebranishi va o‘zgarishi

1. Ob-havo va uning elementlari
Barcha atmosfera jarayonlari va ularning hosilalari, ya’ni meteorologik
elementlar birgalikda ob-havo bilan iqlimni vujudga keltiradi.
Atmosfera jarayonlarining ma’lum bir joydagi va muayyan vaqtdagi
holati ob-havo deyiladi. Ob-havo meteorologik elementlarning birgalikda
olingan miqdorlari bilan belgilanadi; meteorolog‘ik elementlarga atmosfera
bosimi, havo va tuproq harorati, havo va tuproq namligi, shamol, bulutlilik,
ko‘rinish uzoqligi, yog‘inlar miqdori va turi, tuman, qor bo‘roni,
momaqaldiroq va boshqalar kiradi.
Ob-havo kamdan-kam va qisqa vaqt davomida barqaror turadi, u odatda
tez-tez o‘zgaradi, shuning uchun meteorologik elemvntlar ham tez-tez -
sutkasiga sakkiz marotaba yoki muttasil o‘lchab boriladi.
Biror joydagi ob-havoning uzoq vaqt davomida ma’lum tartibda
almashinib turishi shu joyning iqlimi deyiladi. Ob-havodan farq qilib, iqlim
uzoq vaqt davomida olib borilgan kuzatish natijasidir: ko‘pincha 35 yoki 100
yil hisobga olinadi. Iqlim - atmosferaning xususiyatidir. Quyosh radiatsiyasi,
havo va atmosfera namligi uning moddiy ifodasi hisoblanadi.
Iqlimlar yana dengiz iqlimi, kontinental iqlim va oraliq iqlimlarga
bo‘linadi. Dengiz iqlimli o‘lkalarda yog‘in ko‘p yotadi, yil bo‘yi bir tekis
taqsimlanadi, yozda harorat pastroq, qishda esa iliqroq bo‘ladi. Masalan,
G‘arbiy Yevropaning o‘rta kengliklari, Buyuk Britaniya orollari iqlimi
dengiz iqlimi. Yevrosiyoning markaziy qismlari, O‘rta Osiyo iqlimi
kontinental iqlim. Yoz va qish oylari havo harorati farqi katta, yog‘in kam,
O‘rta Yevropa iqlimi oraliq iqlimdir.
Iqlim makroiqlim va mikroiqlim deb ham bo‘linadi. Mikroiqlim
mahalliy omillar – relef, yer yuzasi holati, suv havzasi, inson ta’sirida tarkib
topadi va asosan havo harorati, yog‘in miqdorida farq qiladi.

Tog‘li o‘lkalarda iqlim balandlik va orografik tuzilish ta’sirida ham
o‘zgaradi. Har 100 m ko‘tarilganda harorat 0,60 dan 1,0 gacha pasayadi 1
.
Yonbag‘irlarning qaysi tomonga (shamollarga, quyosh nuriga nisbatan)
qaraganiga qarab yog‘in miqdori ham o‘zgaradi. Masalan, yog‘in miqdori
G‘arbiy Tyanshan tog‘larida har yuz metr ko‘tarilganda 40 mm gacha
ko‘payadi.
1. Iqlim va iqlim hosil qiluvchi omillar
Meteorologik elementlarning (temperatura, bosim, havoning
absolyut va nisbiy namligining) Havodagi bir qancha tabiiy hodisalar
(jumladan, yog‘inlar, tuman, bulut, shamol, momaqaldiroq va boshqalar)
bilan birga ro‘y berishi va vaqt davomida fazoda o‘zgarib turishi ob-havo
deyiladi. Ma’lum joyda bir necha asr davomida ob-havoning ko‘p yillik
harakterli rejimi iqlim deyiladi.
Iqlim ko‘pgina tabiiy omillarning bir-birlariga murakkab ta’sir
etishi natijasida tarkib topadi. Bunda quyidagilar asosiy rol o‘ynaydi:
1)Quyoshdan keladigan nur energiyasi va uning sarf bo‘lishi. Bu-Er
sharidagi iqlim farzlarining asosiy sababidir: atmosferaning va uning tagidagi
er yuzasinnng issiqlik holati, barik relef, atmosfera sirqo‘lyasiyasi va
namning aylanma harakati Quyoshning nur energiyasiga bog‘liqdir;
2)atmosfera sirqo‘lyasiyasi, issiqlik va nam atmosfera
sirqo‘lyasiyasi yordamida qaytadan taqsimlanadi;
3)Erda namning aylanma harakati; bug‘lanish, bo‘lutlar, tumanlar,
yog‘inlar namning aylanma harakatidir; namning aylanma harakatini amalda
atmosfera sirqo‘lyasiyasidan ajratib bo‘lmaydi.
Er sharida issiqlik natijasida vujudga keladigan atmosfera sirkulyasiyasi
va namning aylanma harakati o‘z navbatida; Er sharining issizlik sharoitiga,
binobarin, shu sharoit bilan bog‘liq bo‘lgan hamma narsaga ta’sir etadi.
1
Goudie A. Physische Geogra p hie. Germany. 2002 . 255-bet.

Bunda sabablar va natijalar bir-birlari bilan shu qadar chatishib ketganki, biz
uchala faktorni birgalikda murakkab narsa deb qarashimiz kerak.
3. Iqlimning tebranishi va o‘zgarishi
Iqlim geografik qobiqqa kiruvchi troposferaning xossasidir. Shunday
ekan , tabiiyki , iqlim Yer yuzining butun tabiati bilan birgalikda o‘zgaradi .
Iqlim nisbatan uzoq yoki qisqa vaqt davomida, goh tobora soviy borishi yoki
isiy borishi, goh quruqlashishi yoki sernam bo‘la borishk mumkin. Natijada
uzoq vaqt davomida bir xil iqlim boshqa xil iqlim bilan almashadi. Muayyan
iqlim turi o‘zgarmasdan qisqa vaqt davomida isib borayotgan iqlimning
sovuqlashayotgan iqlim bilan, sernam iqlimning quruq iqlim bilan va
aksincha almashinib turishiga iqlimning tebranishi deyiladi.
Yer yuzi iqlimi va unga bog‘liq ravishda har bir joy iqlimi davriy
ravishda o‘zgarib, tebranib turadi. Hozirgi vaqtda iqlimshunos olimlarning
aniqlashicha, iqlimda 11, 22 yillik, 33-35 yillik, 98-100 yillik, 1800-1900
yillik, 8,5 ming yillik, 40000-40700 yillik tebranishlar mavjud.
Hozirgi vaqtda Yer shari iqlimining rivojlanishi haqida ham so‘z
yuritishga yetarli asoslar bor . Tabiatdagi har qanday rivojlanish kabi , bu
rivojlanish ham oddiydan murakkabga tomon boradi . Geologik eralardan
oldingi vaqtda litosfera va gidrosfera hali vujudga kelmagan bo‘lib, metandan
tarkib topgan atmosferaning geologik xossalari keyingi eralardagi
atmosferadan butunlay boshqacha bo‘lgan.
Ilk geologik bosqichlarda, chunonchi arxeyda, ya’ni materik
platformalar endigina tashkil topa boshlagan va deyarli butun yer yuzi sayoz
okean bilan qoplangan vaqtlarda vulkanlar otilishi juda shiddatli, quyosh
radiatsiyasi esa hozirgidan katta bo‘lgan, butun yer shari iqlimi issiq va
sernam, ya’ni parnik iqlimiga o‘xshagan bo‘lgan. Yer yuzining hamma
joyida issiqlik va nam ortiqcha bo‘lgan . Atmosfera sirkulyatsiyasi faqat
vertikal konvektsiyadan iborat edi.

Proterozoy erasida quruqlik maydoni kengaya borib, dastlabki “materik”
(orollar) iqlimlari tarkib topgan, shamollar kuchaygan, atmosfera
sirkulyatsiyasi va siklonlar vujudga kelgan, dastlabki muzliklar paydo bo‘la
boshlagan.
Paleozoy erasining kembriy davrida iqlim zonalari vujudga kelgan, silur
va ordovik davrlarida esa dastlabki bosim markazlari paydo bo‘lgan hamda
iqlim quruqlasha borgan, devon davrida iqlimning quruqligi yanada ortgan,
toshko‘mir davrida yil fasllari vujudga kelgan, permda iqlimning
kontinentalligi birmuncha kuchaygan, troposfera frontlari tashkil topgan,
atmosfera tsirkulyatsiyasi kuchayib, deyarli hozirgiga o‘xshash bo‘lgan.
Iqlim zonalari va rayonlari aniq ajralgan. Ikkinchi muzlanish boshlangan.
Mezozoy erasi davomida iqlimning zonalar doirasidagi va mahalliy
tafovuti tobora orta borgan, sovuq qutbiy iqlimlar hosil bo‘lgan,
troposferaning ayrim qismlarga ajralishi va sirkulyatsiyasi kuchaygan.
Kaynozoy erasida ham iqlim birmuncha o‘zgargan - paleogendagi issiq
iqlim pleystotsengacha juda sovib ketgan, bunda butun Yer shari iqlimi
haddan tashqari sovib, muzliklar orta borgan, materiklarning o‘rtacha
geografik kenglikdagi qismlarida qoplama muzliklar paydo bo‘lgan.
Uchlamchi va to‘rtlamchi davrlarda Yer iqlimi beqaror bo‘lgan .
Harorat keng doirada tebrangan (ayrim paytda favqulotda ancha yuqori va
past bolgan). Bu esa o‘z navbatida muzliklararo va muzlik davrlarini yuzaga
keltirgan. So‘nggi 1,6 mln yilda 17 ga yaqin muzlik va muzliklararo davr
bo‘lgan. Davrlar muzliklarning doimo bosib borishi (o‘tish davri 90 000
yilga yaqin) va muzliklarning keskin qisqarishi (o‘tish davri 8000 yilga
yaqin) bilan harakterlangan.
Oxirgi muzlik davri taxminan bundan 18000-20000 yil oldin katta
maydonni egallagan. Bu vaqtda Skandinaviya, Shimoliy German

pasttekisligi, Buyuk Britaniyaning katta qismi (janubiy qismi mustasno) va
Shimoliy Amerikaning 39° shimoliy kengliklarigacha muz qoplagan.
Iqlimlarning almashinish sabablari hozircha yetarli o‘rganilgan emas.
Bunga fazodagi omillar ham, Yerdagi omillar ham ta’sir etishi (turtki
berishi) mumkin. Bu ikki xil omilning rolini bir-biridan ajratish qiyin: chunki
Yer fazoviy jism bo‘lib, uning hayoti faqat quyosh aktivligiga emas, balki
Quyosh sistemasining Galaktikadagi harakatiga ham juda bog‘liqdir.
Hozirgi vaqtda quyosh radiatsiyasi biosfera paydo bo‘lgandan beri
keskin o‘zgarmaganligi aniqlangan. Lekin bu umumiy o‘zgarmaslik zaminida
quyosh doimiyligining yuqorida qayd qilingan 11, 22 va 35 yillik
almashinishi ham yotadi. Ba’zi olimlar Quyosh sistemasi o‘zining
Galaktikadagi harakat yo‘lida Galaktikaning goh shaffof qismlarini kesib
o‘tadi, goh tumanliklarga to‘g‘ri keladi va natijada bu tumanliklar quyosh
radiatsiyasining ko‘pgina qismini tutib qoladi, deb taxmin qiladilar. Ular
muzlik davrlariga ham shuni sabab qilib ko‘rsatadilar. Quyosh nurlarining
Yer yuzasiga tushish miqdori Yer va Quyosh aloqalariga ham bog‘liq.
Atmosferaning issiqlik rejimida Yer astronomik holatining o‘zgarishi
ham katta rol o‘ynaydi. Hozirgi vaqtda Yer o‘qining ekliptika tekisligiga
qiyaligi o‘rta hisobda 23°26 bo‘lib, u 21°39 dan 24°36 gacha o‘zgarib
turadi. Bu qiyalik har 40000-40700 yilda almashinib turadi. Yer o‘qining
qiyalik burchagi o‘zgarsa, tropiklar va qutbiy doiralarning o‘rni ham,
binobarin, termik mintaqalarning kengligi (yeni) ham o‘zgaradi: qiyalik
burchagi qancha kichik bo‘lsa, mo’tadil mintaqalar shuncha keng bo‘lib,
issiq va sovuq mintaqalar torayadi. Bir xil geografik kenglikdagi joylar,
chunonchi hozirgi subarktika, goh Arktika mintaqasiga, goh mo‘tadil
mintaqaga to‘g‘ri kelib qoladi.
So‘nggi yillarda karbonat angidrid, metan, azot oksidi, oltingugurt
oksidi kabi gaz chiqindilarining tashlanishi, albedo, issiqlik energiyasi ishlab

chiqarilishi sug‘orish tizimlarining kengayishi suv bug‘lari ajralib chiqishi
otib, bularning barchasi atmisferada toplanib, Yer yuzasidan chiqayotgan
issiqlikni issiqxona oynasi kabi qaytaradi. Bu o‘z navbatida iqlimining
global o‘zgarishiga va “issiqxona samarasi” ga olib keldi.
Iqlim o‘zgarishining hukumatlararo ekspert guruhi hisoboti (1990y.)
bo‘yisha, XXI asrning boshlarida harorat 0,3°C ga oshishi aytilgan. 1996
yilgi hisoboti bo‘yisha, 2100 yilda harorat 2,0°C (2-3,5°C gacha) oshadi
deyilgan.
Global ishish quyidagi salbiy oqibatlarni olib kelishi mumkin:
- tog‘li hududlardagi muzliklarning erishiga;
- tundra va abadiy muzloqlar maydonining qisqarishiga;
- kuchli tropik siklonlarning tez-tez bo‘lishiga;
- okean sathi ko‘tarilishiga;
- qutbiy dengizlardagi muzliklarning qisqarishiga;
- shimoliy yarimshardagi boreal o‘rmonlarning qisqarishiga va b

Ob-havo va iqlim

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish