Obektga yo‘naltirilgan dasturlash tillari. C++ va Borloand C++Builder

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	1.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Информатика и ИТ

Obektga yo‘naltirilgan dasturlash tillari. C++ va Borloand C++Builder

Купить

Kirish
Xozirgi vaqtga k е lib komp`yut е r olamida ko’plab dasturlash tillari mavjud.Paskal, С ++ va
boshqa dasturlash tillaridir. С ++ dasturlash tili univ е rsal tildir. U
UNIX sist е masi bilan bog`langan bo`lib, bu sist е mada ishlatiladigan bir qancha
dasturlar С ++ tilida yozilgan. Paskal tili 1969 yil N. Virt tomonidan yaratilgan
bo’lib, k е yinchalik am е rikaning Borland firmasi tomonidan qayta ishlandi va uni
Turbo Pascal d е b nomlangan. С ++ D е nis Ritchi tomonidan 1972 yili UNIX
tipidagi op е rasion sist е malarini yaratish uchun loyihalashtirilgan.
Turbo Pascal ni qayta ishlash natijasida ob' е ktli dasturlash yo’lga qo’yildi va
1995 yilda Borland kompaniyasi guruxi dastur tuzuvchilari Chack va Denny
tomonidan Windows uchun mo’ljallangan dasturlash muxiti Borland Delphi
dasturlash vositasi yaratildi.
Borland C++ va Delphi dasturlash tili Windows uchun mo’ljallangan bo’lib,
uning birinchi v е rsiyasi Windows op е ratsion sist е ma qobig’ida ishlagan.
Borland C++ va Delphi dasturlash tili – bu dasturlarni qayta ishlash muxiti
bo’lib, Windows op е ratsion sist е masida ishlaydi. Unda ob' е ktli dasturlash tillari
bo’lgan Object mujassamlashgan.
Borland C++ va Delphi vizual pro е ktlar, turli xolat prots е duralarini qayta
ishlash va dasturlarni qayta ishlashda vaqtdan yutish va boshqalarni o’z ichiga oladi.
Dastur yaratish muhiti
Dastur yaratish umumlashgan muhiti Redaktor form – Shakllar muharriri, Inspektor
ob’ektov – Ob’ektlar inspektori, Palitra komponentov – Komponentlar palitrasi,
Administrator proekta – Proekt administratori va to’la umumlashgan Redaktor koda
– Kodlar muharriri hamda kodlar va resurslar ustidan to’liq nazoratni ta’minlaydigan
, dastur ilovalarini tezkor yaratadigan Otladchik - instrumentov - Sozlash-
instrumentlari kabilarni birlashtiradi.

a) Komponentlar
Komponentalarni shaklga o’rnatish uchun komponentlar palitrasidagi kerakli
piktogramma tanlanadi, so’ngra shaklning komponenta joylanishi kerak bo’lgan joyi
tanlanadi. Shundan so’ng komponentalar xossalarini ob’ektlar inspektori yordamida
tahrirlash mumkin. Properties bandida komponentalar xossalarining ro’yxati
(chapda) va bu xossalarning qiymatlar ro’yxati (o’nggda) joylashgan.
Komponentalar ko’rinadigan (vizual) va ko’rinmaydigan (vizual bo’lmagan) larga
bo’linadi. Vizual komponentalar bajarilish paytida proektlash paytidagidek paydo
bo’ladi. Bunga knopkalar va tahrirlanuvchi maydonlar misol bo’la oladi. Vizual
bo’lmagan komponentalar proektlan vaqtida shakldagi piktogramma ko’rinishida
paydo bo’ladi. Ular bajarilish paytida hech qachon ko’rinmaydi, ammo ma’lum
funksionallikga ega bo’ladi (masalan, berilganlarga murojatni ta’minlaydi,
Windowsning standart muloqatlarini chaqiradi).
Xossalar
Xossalar komponentalarning tashqi ko’rinishi va tabiatini aniqlovchi
atributlar hisoblanadi. Xossalar ustunidagi ko’p xossalar komponentalari oldindan
o’rnatilgan (po umolchaniyu) qiymatlarga ega bo’ladi (masalan, knopkplar
balandligi). Komponentalar xossalari xossalar varag’i (Properties) da aks ettiriladi.
Ob’ektlar inspektori komponentalarning nashr etilgan (published) xossalarini aks

ettiriladi. published-xossalardan tashqari komponentalar umumiy (public), faqat ilovalarning
bajarilish paytidagina murojat qilish mumkin bo’lgan nashr qilingan xossalarga ega bo’ladi.
Xossalar ro’yxati ob’ektlar inspektori xossalar varag’ida joylashadi. Xossalarni proektlash
paytida aniqlash mumkin yoki ilovalarning bajarilish paytida ko’rinishini o’zgartirish uchun kod
yozish mumkin. Komponenta
xossalarini proektlash paytida aniqlash uchun shakldagi komponenta tanlanadi,
ob’ektlar inspektori xossalari varag’i ochiladi, aniqlanadigan xossa tanlanadi va
zurur bo’lsa xossalar muharriri yordamida o’zgartiriladi (bu kiritish uchun oddiy
maydon yoki son, osilib tushuvchi ro’yxat, ochiluvchi ro’yxat, muloqat paneli va
boshqalar bo’lishi mumkin).
Biror komponentaning xossalarini dasturning bajarilish paytida o’zgartirish
uchun «Imya Komponenta» –> «Nazvanie svoystva» tavsifiga o’zaruvchidek
murojat qilish kerak, ya’ni qiymatlarni o’zimiz hohlagandek o’qishimiz yoki
almashtirishimiz mumkin.
Xodisalar
Ob’ektlar Inspektorining xodisalar varag’i
(Events)
komponentalar
tomonidan taniladigan xodisalar ro’yxatini ko’rsatadi. Har bir komnonenta o’zining
shaxsiy xodisalarni qayta ishlovchi naborga ega bo’ladi. C++ Builder da xodisalarni
qayta ishlovchi funksiyalarni yozish va xodisalarni bu funksiya bilan bog’lashga
to’g’ri keladi. Biror bir xodisaga qayta ishlovchi yozib, siz dasturga bu xodisa ro’y
berganda yozilgan funksiyaning bajarilishini topshirasiz.
Xodisani qayta ishlovchini qo’shish uchun shaklda xodisani qayta ishlovchi
komponenta tanlanadi. So’ngra xodisalar varag’ida ob’ektlar inspektori ochilib
(Event bandi) xodisaning qatoridagi qiymatlar ustunida sichqonning chap tugmasi
ikki marta bosiladi. Bu bilan C++ Builder ni xodisalarni qayta ishlash prototipini
generatsiya qilishga va uni kodlar muharririda ko’rinishiga majbur qiladi. Bu holda
bo’sh funksiya nomi generatsiya qilinadi va muharrir kod kiritilishi zarur bo’lgan
joyda ochiladi. Kursor buyruqlar qavslari ichiga joylashadi { … }. So’ngra xodisa

$sodir bo’lganda bajarilishi kerak bo’lgan kod kiritiladi. Xodisalarni qayta ishlovchi funksiya nomidan keyin ko’rsatiladigan parametrlarga ega bo’lishi mumkin. Quyida xodisalarni qayta ishlovchi protseduraning shunday bo’sh karkasi ko’rsatilgan: void __fastcall TForm1::Button2Click(TObject *Sender) { } b) Turlar va C++ da o’zgaruvchilarni tavsiflash Har bir nom va har bir o’zgaruvchi ular ustida bajariluvchi amallar aniqlovchi turlarga ega bo’ladi. Masalan, int i; tavsiflash i o’zgaruvchi int turiga tegishli, ya’ni i butun o’zgaruvchi deb aniqlaydi. Tavsiflash - dasturga nom kirituvchi buyruqdir. Tavsiflash o’zgaruvchining turini aniqlaydi. Tur nom va ifodalardan to’g’ri foydalanishni aniqlaydi. Butun tur uchun quyidagi amallar aniqlangan: +, -, * va /. Asosiy turlar Bevosita apparat ta’minotiga javob beradigan asosiy turlar quyidagilar: char; short; int; long; float; double. Birinchi to’rtta tur butun kattaliklarni, oxirgi ikkitasi suzuvchi nuqtali, ya’ni kasr sonlarni tasvirlash uchun ishlatiladi. char turidagi o’zgaruvchi mazkur kompyuterda belgilarni (odatda bayt) saqlash o’lchoviga ega, int turidagi o’zgaruvchi esa mazkur kompyuterdagi butun arifmetikaga mos o’lchovga ega (odatda so’z). Turlar bilan tasvirlangan butun sonlar diapazoni uning o’lchoviga bog’liq bo’ladi (uni sizeof buyrug’i yordamida hisoblash mumkin). C++ da o’lchovlar char turidagi kattaliklar o’lchovi birligida o’lchanadi. Asosiy turlar o’rtasidagi munosabatlarni quyidagicha yozish mumkin: 1 = sizeof(char) <= sizeof(short) <= sizeof(int) <= sizeof(long) = sizeof(float) <= sizeof(double).$

Umuman, asosiy turlar xususida yana boshqa narsalarni faraz qilish ma’nosiz.
Xususan, ko’rsatgichlarni saqlash uchun butun tur etarli, degan xulosa barcha
kompyuterlar uchun to’g’ri emas. Asosiy turlarga const so’zini qo’shib tavsiflash
mumkin. Bu boshlang’ich turga shu turning o’zini beradi, faqat bu holatda const
turidagi o’zgaruvchilarning qiymatlari initsializatsiyadan so’ng o’zgarishi mumkin
emas.
const float pi = 3.14;
const char plus = '+';
Bittalik qo’shtirnoqqa olingan belgilar belgi o’zgarmaslar hisoblanadi.
Shunga e’tibor berish lozimki, bu usulda tavsiflangan o’zgarmaslar xotirada joy
egallamaydi. uning qiymati talab qilingan joyda bevosita ishlatiladi. O’zgarmaslar
initsializatsiya paytida tavsiflanishi shart. O’zgaruvchilar uchun initsializatsiya
shartemas, ammo albatta tavsiya qilinadi. Lokal o’zgaruvchilarni initsializatsiyasiz
kiritish asoslari juda ko’p.
Bu turlarning ixtiyoriy kombinatsiyasiga quyidagi arifmetik amallar
qo’llanilishi mumkin:
+ (plyus, unar va binar);
- (minus, unar va binar);
* (ko’paytirish);
/ (bo’lish).
Hamda taqqoslash amallari:
== (teng);
!= (teng emas);
< (kichik);
> (katta);
<= (kichik yoki teng);
>= (katta yoki teng).
Agar operandlar qo’yilgan shartni qanoatlantirsa , u holda taqqoslash amallari
natijada 1 qiymatni beradi, aks holda esa 0 qiymatni beradi.

Butunga bo’lish amali butun natijani beradi: 7/2 = 3 Butun kattaliklar ustida
% - qoldiqni hisoblash amali bajariladi: 7%2 = 1
O’zlashtirishda va arifmetik amallarda C++ ularni guruhlash uchun asosiy
turlar o’rtasida barcha ma’noli almashtirishlarni bajaradi:
double d = 1;
int i = 1;
d = d + i;
i = d + i;
Satriy turlar
C++ da belgilarning biron-bir ketma-ketligi (massivlar) dan iborat matn
qatorlarini xotirada saqlash uchun maxsus AnsiString ma’lumotlar turi qo’llaniladi.
«Stroka» - «Satr» turidagi o’zgaruvchilar barcha boshqa o’zgaruvchilar kabi
e’lon va initsializatsiya qilinadi.
Kompilyatorga navbatdagi belgilar ketma-ketligi yangi o’zgaruvchining nomi
emas, balki satr ekanligini bildirish uchun satrlar bittalik qo’shtirnoq ichiga olinadi.
Misol:
AnsiString st = ‘matn qatori’;
Satr turidagi o’zgaruvchilar ustida boshqa satr o’zgaruvchilar bilan qo’shish
amali bajarilishi mumkin. Bu amal ikkita satrni ularning kelish tartibida birlashtirish
deb tushuniladi.
Misol:
AnsiString s1 = ‘qatori’;
AnsiString s2 = ‘ matn’;
AnsiString s = s1 + s2;
Natijada s o’zgaruvchi s1 va s2 o’zgaruvchilardan tashkil topgan ‘stroka
teksta’ degan qiymatni qabul qiladi.

Qo’shimcha turlar
Borland C++ da butun qiymatli o’zgaruvchilarning turlarini qo’shimcha
ajratish imkoni mavjud. Bu holda o’zgaruvchilarning barcha tur nomlari
quyidagicha yoziladi - int X, bu erda X o’zgaruvchiining bitlardagi maydon
o’lchami. X quyidagi qiymatlardan birini qabul qilishi mumkin: 8, 16, 32 va 64 Bu
turdagi o’zgaruvchilardan foydalanish standart turda aniqlangan o’zgaruvchilardan
foydalanishdan farq qilmaydi.
Quyidagi jadvalda bunday turlar bilan ishlash yaqqol ko’rsatilgan
c) Turlarni o’zgartirish protseduralari
Standart turlarni o’zgartirish
C++ ning ma’lumotlarning turlari ustida qattiq nazorati tufayli imkoni boricha
qiymatlarni saqlovchi, turlarni o’zgartirish amallari kiritilgan.
Boshqa o’zgaruvchidan ma’lum bir tur qiymatlarini olish uchun quyidagi
konstruksiya ishlatiladi: (yangi tur)o’zgaruvchi.
Misol:
short S = 100;
int I = (int)S;
Bu misol ortiqcha buyruqlarga ega. C++ da ko’pgina tur o’zgaruvchilarining
to’g’ridan-to’g’ri o’zlashtirilishi nazarda tutilgan, ammo ba’zi hollarda bu buyruqlar
majburiy hisoblanadi (masalan, o’zgaruvchining qiymatini biror funksiyaga
uzatishda).

Sonli qiymatlarni satrga almashtirish
C++ turlarning to’g’ridan-to’g’ri almashtirishda o’zgaruvchini uning o’nlik
ko’rinishidan belgilar qatori ko’rinishiga yo’l qo’ymaydi, chunonchi, ular
shakllarning ko’gina komponentalarida ishlatiladi. To’g’ridan-to’g’ri almashtirish
faqatgina asosiy va qo’shimcha turlar uchun amalga oshiriladi.
Massiv hisoblanadigan satr kattaliklar hosilaviy tur bo’lganligi sababli
Bunday almashtirishga yo’l qo’yilmaydi.
Bunday almashtirishlar uchun quyidagi standart almashtirish funksiyalari
ishlatiladi: IntToStr, StrToInt, FloatToStr va boshqalar. Ko’pchilik ma’lumotlar
turlari uchun shu kabi satrga va teskari o’tkazish funksiyalari mavjud.
Misol:
char S[10]; // belgilar massivi
int I = 100; // butun qiymatli o’zgaruvchi
S = IntToStr(I); // o’tkazish
Shartli buyruq
Dasturda tarmoqlanishni amalga oshirish, ya’ni ba’zi faktorlarga bog’liq
holda turli amallar bajarilishi uchun if buyrug’i ishlatiladi.
Buyruq quyidagi formatga ega:
if (ifoda){ 1 - operator;} [else { 2 - operator;}]
if buyrug’ining bajarilishi ifodaning qiymatini hisoblashdan boshlanadi.
So’ngra ish quyidagi sxema asosida amalga oshiriladi:
 agar ifoda rost bo’lsa (ya’ni 0 dan farqli), u holda 1 - operator bajariladi.
 agar ifoda yolg’on bo’lsa (ya’ni 0 ga teng), u holda 2 - operator
bajariladi.
 agar ifoda yolg’on va 2 - operator yo’q bo’lsa (kvadrat qavsga zarur
bo’lmagan konstruktsiya kiritiladi), u holda if dan keyingi buyruq
bajariladi.

Misol:
if (i < j)
{
i++;
}
else
{
j = i-3;
i++;
}
Bu misol 1 - operatorning o’rnida ham, 2 - operatorning o’rnida ham
murakkab konstruktsiya qatnashishi mumkinligini bildiradi. Ichma-ich if
buyrug’ini ishlatish imkoniyati ham mavjud. if buyrug’i boshqa if buyrug’ining if
yoki else konstruktsiyalari ichida qatnashishi ham mumkin.
Misollar:
int t = 2;
int b = 7;
int r = 3;
if (t>b)
{
if (b < r)
{
r = b;
}
}
else
{
r = t;
return (0);

}
Bu dastur bajarilganda r ning qiymati 2 ga teng bo’ladi.
1 - Misol.
Dastur tasnifi
Masala quyidagicha qo’yiladi: Standart o’lchovli (8x8) shaxmat taxtasiga bug’loy
donlari quyidagicha Qo’yiladi: birinchi maydonga bitta don, keyingi har bir
maydonga oldingi maydonga qo’yilgan donning ikki baravarida don qo’yiladi, ya’ni
birinchi maydonga bitta, ikkinchi maydonga ikkita, uchinchiga to’rtta va hakazo.
Taxtaning barcha maydonlaridagi donlarning umumiy sonini topmng.
Zarur ko’nikmalar
Mazkur dasturni yozish uchun quyidagi ko’nikmalargi ega bo’lish zarur:
1 Shakllar yaratish uchun kamida standart panelning oddiy komponentalaridan
Tashkil topgan dasturlar yaratish muhitidan
foydalanishni bilish. Taymer sistemali komponentadan foydalanishni
bilish.
2 O’zgaruvchilar turlarini va ularning qiymatlari chegarasini bilish.
3 Sonli o’zgaruvchilarni satrga o’tkazuvchi standart protseduralarni
bilish.
4 Shartli buyruqni ishlatishni bilish.
Muammolar
1 Mazkur dasturning asosiy muammosi unsigned __int64 turidagi satr
o’zgaruvchiga o’tkazuvchi standart funksiyani ishlatishning va shuncha katta
sonning boshqa tur o’zgaruvchisida saqlash imkoniyatining yo’qligidadir. Bu
muammoni hal qilish uchun unsigned __int64 tur o’zgaruvchini ikkita __int64
turiga va so’ngra mos ravishda satrga o’tkazuvchi standart funksiyalarni (ya’ni shu
nom bilan, ammo boshqa tur uzatuvchi parametrlar bilan) yuklovchi funksiya tashkil
qilingan. Dastur kodida bu funksiya alohida izoh bilan ajratib ko’rsatilgan.

2 Mazkur dasturning ikkinchi muammosi quyidagilardan iborat: agar shaklga faqat
natijaviy qiymatlarni chiqarsak, u holda dasturning ko’rsatmali ishlashi yo’qoladi.
Bu esa bizni sikllardan foydalanishdan mahrum qiladi.
Bu
muammoni
sikllarni
global
o’zgaruvchilardan
foydalanib
ishlatishni
simulyatsiya qilish yo’li bilan hal qilinadi. Shunday qilib, siklning tanasi alohida
protsedura sifatida tashkil qilinadi va biror-bir xodisada u protsedura ishlatiladi,
masalan, foydalanuvchi tomonidan tugmachalar bosilganda yoki taymerning
holatlarida.
Masalaning echimi
Forma
Bu dasturni amalga oshirish uchun quyidagi komponentalarishlatiladi: «Metka»
(Label), «Knopka» (Button) va «Taymer» (Timer). Birinchi ikkita komponenta
Standard bandida, taymer esa System bandida joylashgan
Natijalarni tasvirlash uchun Label sinfi komponentalarining “Caption” xossasi
qiymatlarini o’zgartirish zarur.
Tugmachalar uchun onClick xodisasining va taymer uchun onTimer xodisasining
harakatlarni hosil qilinadi (dastur kodi yoziladi).

$Blok sxema Dastur kodi /* __int64 tur bilan ishlatish uchun IntToStr funksiyasini oddiy yuklash */ AnsiString __fastcall IntToStr(unsigned __int64 Value) { __int64 k = floor(Value/100000); __int64 l = Value - k*100000; if(k!=0) {return IntToStr(k)+IntToStr(l);}$ $else {return IntToStr(l);} } //---------------------------------------------------------------------------- /* Global o’zgaruvchilar*/ unsigned __int64 s = 1, i = 1; short j = 1; char T = 0; //---------------------------------------------------------------------------- void __fastcall TForm1::Button1Click(TObject *Sender) { if(j<8*8) //Maydonning navbatdagi =iymatini hisoblash { j++; i *= 2; s += i; } Label4->Caption = IntToStr(j); // Ularni shaklga chi=arish Label5->Caption = IntToStr(i); Label6->Caption = IntToStr(s); } //--------------------------------------------------------------------------- void __fastcall TForm1::Button2Click(TObject *Sender) { T = !T; // Taymerdan foydaldnishni o’zgartirish$ $if(!T) //Sarlavha {Button2->Caption = "Pusk";} else {Button2->Caption = "Pauza";} } //--------------------------------------------------------------------------- void __fastcall TForm1::Timer1Timer(TObject *Sender) { if(T){TForm1:Button1Click(Form1);} // Taymerning tiki } d) Boshqaruvchi strukturalar Siklik strukturaga kirish Ko’pgina takrorlanuvchi elementlarga mos algoritmga mos dastur kodini yozish uchun quyidagi buyruqlar yordamida hosil qilinadigan siklik strukturalarni ishlatishga to’g’ri keladi. for buyrug’i for buyrug’i - sikllarni tashkil qilishning eng umumiy (ommaviy) usulidir. U quyidagi ko’rinishga ega: for ( 1-ifoda; 2-ifoda; 3-ifoda ) {tana}. 1-ifoda odatda siklni boshqaruvchi o’zgaruvchining boshlang’ich qiymatini o’rnatish uchun ishlatiladi. 2-ifoda sikl tanasi bajarilishi kerak bo’lgan shartni ifodalaydi. 3-ifoda sikl tanasining bajarilganidan keyin o’zgaruvchining o’zgarishini boshqaradi. for buyrug’ining bajarilish sxemasi quyidagicha: 1 1-ifoda hisoblanadi. 2 2-ifoda hisoblanadi. 3 Agar 2-ifoda noldan farqi (rost) bo’lsa, u holda sikl tanasi bajariladi.$

So’ngra 2-ifoda bajariladi va boshqarish 2-punktga uzatiladi. Agar 2-
ifodaning qiymati nol (yolg’on) bo’lsa, u holda boshqarish for
buyrug’idan keyingi buyruqqa uzatiladi.
Shu narsa ahamiyatliki, shartni tekshirish har safar sikl boshida bajariladi. Bu narsa
esa bajarish sharti boshidayoq nolga teng bo’lganda sikl tanasining biror marta ham
bajarilmasligini bildiradi.
Misol:
int i, b;
for (i=1; i<10; i++)
{
b=i*i;
}
Bu misolda 1 dan 9 gacha bo’lgan sonlarning kvadratlari hisoblanadi.
Ba’zi hollarda siklni boshqaruvyai birnechta zo’garuvchilarni ishlatishning
imkoniyati mavjudligi for buyrug’ining moslashuvchanligini oshiradi.
Misol:
int top, bot;
char string[100], temp;
for ( top=0, bot=100 ; top < bot ; top++, bot--)
{
temp=string[top];
string[bot]=temp;

}
Belgilar satrini teskari tartibda yozuvchi bu misolda siklni boshqarish uchun ikkita
top va bot o’zgaruvchilari ishlatiladi. Shuni ta’kidlash lozimki, bu erda 1- va 2-
ifodadal o’rnida ketma-ket bajariluvchi va bergul bilan adratilib yozilgan bir nechta
ifodalar ishlatilgan.
for buyrug’ini ishlatishning boshqa varianti cheksiz sikl tashkil qilishdir. Bunday
siklni tashkil etish uchun bo’sh shartli ifodalarni ishlatish mumkin. TSikldan chiqish
uchun esa odatda qo’shimcha shartlar yoki break buyrug’i ishlatiladi (bu buyruq
keyinroq ko’riladi).
Misol:
for (;;)
{
...
... break;
...
}
C tilining sintaksisiga binoan buyruq ham, for buyrug’ining tanasi ham bo’sh
bo’lishi mumkin. Buyruqning shakli izlashlarni tashkil etishda qo’llanilishi mumkin.
Misol:
for (i=0; t[i]<10 ; i++);
Bu misolda sikl o’zgaruvchisi bo’lgan i o’zgaruvchi qiymati 10 dan kichik
bo’lmagan t massiv birinchi elementi nomerining qiymatini qabul qiladi.
While buyrug’i
while sikl buyrug’i sharti oldindan berilgan sikl buyrug’i deyiladi va quyidagi
ko’rinishga ega:
while (ifoda) {tana};

Ifoda sifatida C tilining ixtiyoriy ifodasini ishlatish mumkin. Tana sifatida ixtiyoriy
buyruqni, jumladan bo’sh va tarkibli (murakkab) buyruqlarni ham, ishlatish
mumkin. while buyrug’ining ishlash sxemasi quyidagicha:
1 Ifoda hisoblanadi.
2 Agar ifoda yolg’on bo’lsa while buyrug’ining bajarilishi tugallanadi va
boshqarish navbatdagi buyruqqa uzatiladi, aks holda while buyrug’ining
tanasi bajariladi.
3 Jarayon 1-punktdan davom ettiriladi.
Quyidagi ko’rinishdagi sikl buyrug’i
for ( 1-ifoda; 2-ifoda; 3-ifoda ) {tana};
while buyrug’i bilan quyidagicha almashtiriladi:
1-ifoda;
while (2-ifoda)
{
tana
3-ifoda;
}
for buyrug’ining bajarilishidagi kabi while buyrug’ida ham avvalo shartning
bajarilishi tekshiriladi. Shuning uchun ham buyruq tanasini bajarish shart bo’lmagan
hollarda while buyrug’idan foydalanish qulay.
for va while buyruqlarining ichida ma’lum mos turlar bilan e’ln qilingan lokal
o’zgaruvchilarni ishlatish mumkin.
do while buyrug’i
do while sikl buyrug’i sharti oxirida berilan sikl buyrug’i deyiladi va sikl tanasini
kamida bir marta bajarish zarur bo’lgan hollarda ishlatiladi. Bu buyruq quyidagi
ko’rinishga ega:

do {telo} while (vo’rajenie);
do while buyrug’ining bajarilish sxemasi:
1 TSikl tanasi bajariladi (tarkibli buyruq bo’lishi ham mumkin).
2 Ifoda hisoblanadi.
3 Agar ifoda yolg’on bo’lsa, u holda do while buyrug’ining bajarilishi
tugallaniladi va navbatdagi buyruq bajariladi. Agar ifoda yolg’on bo’lsa,
u holda bajarish 1-punktdan davom ettiriladi.
while va do while buyruqlari ichma-ich joylashgan bo’lishi ham mumkin.
Misol:
int i,j,k;
...
i=0; j=0; k=0;
do
{
i++;
j--;
while (a[k] < i)
{
k++;
}
}
while (i<30 && j<-30);
break buyrug’i
break buyrug’i birlashgan switch, do, for, while sikllardan eng ichkisining bajarilishi
tugallanilishini ta’minlaydi. break buyrug’i bajarilgandan so’ng boshqarish
bajarilishi tugallangan sikldan keyingi buyruqqa uzatiladi.
Shu yo’l bilan muddatidan avval sikldan chiqish ta’minlanadi.

Continue buyrug’i
continue buyrug’i ham break buyrug’i kabi faqatgina sikl buyruqlarinig ichida
ishlatiladi. Ammo undan farqli ravishda bajarish bajarilishi tugatilgan sikldan
keyingi buyruqdan emas, balki bajarilishi tugallangan sikldan boshlanadi.
Misol:
int a,b;
for (a=1,b=0; a<100; b+=a, a++)
{
if (b%2 != 0) continue;
...
/* juft yig’indilarni qayta ishlash */
}
Bu misolda ko’p nuqta bilan belgilangan amallar b ning toq qiymatlaridagina
bajariladi. Chunki 1 dan a gacha sonlar yig’indisi toq bo’lganda continue buyrug’i
qayta ishlash buyruqlarini bajarmasdan, boshqarishni for siklining tanasini
navbatdagi qiymat uchun bajarishga uzatadi.
Continue buyrug’i ham break buyrug’i kabi ichma-ich sikllarning eng ichkisining
ishini to’xtatadi.
2 - Misol.
Dasturning tasnifi
Bu masala progressiyani tasvirlovchi tenglama bilan tavsiflanadi.
Bu masalani tasvirlovchi tenglama quyidagicha yoziladi:

Muammolar
Xudi oldingidagi kabi bu dasturda ham hisoblashlar ko’rsatmali bo’lishi uchun eng
ichki sikl global o’zgaruvchilardan foydalanish bilan almashtirilgan. Uning tanasi
esa tugmachalarni bosish yoki taymer yordamida chaqiriladigan alohida
protseduraga ko’chirilgan. Zarur ko’nikmalar
Bu dasturni yozishda avvalgi dasturni yozishda orttirilgan bilimlardan
tashqarimurakkab ifodalarni hisoblash uchun sikllarni ishlatishni ham talab qilinadi.
Yechish
Shakl
Bu masalani yechish uchun zarur bo’lgan shakl oldingi masalaning shakliga
o’xshash bo’ladi va unda ba’zi elementlarning sarlavhalari (Caption xossasi)
qatnashmaydi xolos.

$Blok sxema Natural sonlar kvadaratlarining yig’indisini hisoblash uchun for tsili ishlatildi. Dastur kodi /* Global o’zgaruvchilar*/ int n = 0, y = 0; char T = 0; void __fastcall TForm1::Button1Click(TObject *Sender) {$ $if(n%2 == 0) // juftlikka tekshirish { //ha - juft y = 0; for(int i=0;i<n+1;i++) { y += i*i; } Label5->Caption = "ha"; } else { //yo’= - toq y = n; Label5->Caption = "yo’q"; } Label4->Caption = IntToStr(n); // Shaklga chiqarish Label6->Caption = IntToStr(y); if(n<100){n++;} // nomerni oshirish } //--------------------------------------------------------------------------- void __fastcall TForm1::Button2Click(TObject *Sender) { T = !T; if(!T) // Taymerning Pusk/Pauza tugmasi {Button2->Caption = "Pusk";} else {Button2->Caption = "Pauza";} }$ $//--------------------------------------------------------------------------- void __fastcall TForm1::Timer1Timer(TObject *Sender) { if(T){TForm1:Button1Click(Form1);} //Taymerning tiki } 3 Massivlar bilan ishlash Massiv tushunchasi Massiv bir xil turdagi bir nechta o’zgaruvchilarning to’plamidan tashkil topadi (ba’zi adabiyotlarda ular jadvallar deb ham nomlanadi). Nomi a bo’lgan LENGTH elementdan iborat TYPE turidagi massiv quyidagicha e’lon qilinadi: type a[length]; Bu buyruqda type turiga tegishli maxsus a[0], a[1], ..., a[length-1] nomli o’zgaruvchilar e’lon qilinadi. Massivning har bir elementi o’z nomeri - indeksga ega bo’ladi. Massivning x - elementiga murojat qilish indeksatsiya amali yordamida amalga oshiriladi: int x = ... ; // Butun qiymatli indeks TYPE value = a[x]; // x - elementni o’qish a[x] = value; // x- elementga yozish Indeks sifatida butun turdagi qiymat beruvchi ixtiyoriy ifodani ishlatish mumkin: char, short, int, long. C tilida massiv elementlarining indeksi 0 dan (1 dan emas) boshlanadi, LENGTH uzunlikdagi massivning oxirgi elementining indeksi esa LENGTH-1 (LENGTH emas). Shuning uchun ham massivning barcha elementlari bo’yicha sikl quyidagicha yoziladi:$

TYPE a[LENGTH]; int indx;
for(indx=0; indx < LENGTH; indx++)
...a[indx]...;
Bu erda indx < LENGTH sharti indx <= LENGTH-1 ga teng kuchli. Massiv
chegarasidan chiqish (mavjud bo’lmagan elementni o’qish/yozish) kutilmagan
natijalarga va dastur ishida ham kutilmagan holatlarga olib kelishi mumkin. Bunday
xatolar massivlar bilan ishlashdagi eng ko’p yo’l qo’yiladigan xatolar hisoblanadi.
Statik massivlarni uning elementlari qiymatlarini {} ichida vergul bilan ajratib
yozish, ya’ni initsializatsiya qilish yo’li bilan ham e’lon qilish mumkin. Agar massiv
uzunligidan kam elementlar berilgan bo’lsa, u holda qolgan elementlari nol deb
hisoblanadi:
int a10[10] = { 1, 2, 3, 4 };
// va 6 ta nol
Agar massivlarni initsializatsiya qilishda uning o’lchovi berilmasa u kompilyator
tomonidan hisoblanadi:
int a3[] = { 1, 2, 3 };
// Xuddi a3[3] kabi

Xulosa
Ushbu kurs ishida C++ haqida va C++ Builder muhitida ish olib borish
haqida to’xtalib o’tdik.
Bizga ayon bo’lganidek, zamon rivojlangan sari bizdan yanada
tezkorlikni talab qilib, barcha jarayonlarni optimallashtirishni talab qila
boshladi. Biz yangi dasturiy ishlanmalar ishlab chiqishimiz uchun yangi
visual dasturlash muhitlari yaratildi. Bularning barchasi bizdan kam vaqt
sarflab ko’proq natijalarga erishishimizga yordam beradi. Shuni aytib
o’tishimiz joizki barcha dasturiy ishlanmalar iloji boricha insonlar vaqtini tejab ularning yengilini
oson
Amaliy Ish
“15 O’yini” oynasining asosiy ko’rinishi.

Bu asosiy oynada Fayl va yordam
menyulari joylashgan va yana o’yin maydonchasi, o’yin maydonchashi ko’rib turganimizdek 1
dan 15 gacha
raqamlardan tarkib topgan bu oynada yana o’yinni boshqatdan (yangidan) boshlash
tugmachasi ham bor.
Fayl menyusi ni bir marta bosilganda:
Fayl menyusida o’ynash (F2) va Tugatish (F3) (O’yindan chiqish) bo’limlari bor.
Nomidan ham ko’rinib turibdi bu bo’limlar vazifasi o’yinni boshash va o’yindan
chiqish vazifalarini bajaradi
Yordam menyusi bosilganda:

Muallif va o’yin qoidasi
bandlari hosil bo’ladi. Bu menyu muallif bo’limida
muallif haqida ma’lumotga ega bo’lish mumkin. F1 klavishasi bilan esa o’yin
qoidasi haqida bilib olish mumkin.
O’yinni yutsangiz:

Shunga o’xshash ko’rinishga o’tadi ya’ni sonlar tartiblangan va qadamlar soni ko’rsatiladi.Bu
yerda qoyil! Va Qadamlar o’yinni yutganingizda ya’ni sonlarni tartiblashtirib
bo’lganingizda chiqadi.
O’yinning boshlang’ich holati:

:
Bu ko’rinishga ya’ni o’yin boshi (sonlar tartiblanmagan holat) ga Yangidan
o’ynash tugmasi bosilganidan keyin o’tish mumkin bo’ladi.
O’ynash uchun:
5 yoki 8 ustida sichqonchaning chap tugmasini bir marta bossangiz ulardan
biriyanisizning tanlaganingiz qizil bilan belgilangan sohaga o’tadi va o’rnini
bo’shatadi.
O’yin jarayoni:

Mana 5 ni ustiga bisilganda o’rnini
bo’shatib bo’sh joyga o’tdi. Endi 15 yoki 11
yoki yana 5 ni bosganingizda ulardan biri ya’ni siz bosgan raqam qizil bilan
belgilangan joyga o’tib o’z o’rnini bo’shatadi.
11 bosilgandagi holat:

$G15.cpp //--------------------------------------------------------------------------- #include <vcl.h> #pragma hdrstop #include "G15.h" #include "Unit1.h" //--------------------------------------------------------------------------- #pragma package(smart_init) #pragma resource "*.dfm" Tgame15 *game15; //--------------------------------------------------------------------------- __fastcall Tgame15::Tgame15(TComponent* Owner) : TForm(Owner) { int i,j,k; for(k=0;k<15;k++) mass[k]=k+1;$ $mass[15]=0; randomize(); i0=3;j0=3; B=new TButton*[16]; for(k=0;k<16;k++) { B[k]=new TButton(Owner); B[k]->Caption=mass[k]; B[k]->Parent=game15; B[k]->Visible=1; i=k/4;j=k-4*i; B[k]->Height=25; B[k]->Width=25; B[k]->Top=8+i*32; B[k]->Left=8+j*32; B[k]->OnClick=_Cl_; } B[15]->Visible=0; Ur->Visible=0; Cnt->Visible=0; Ura->Visible=0; count=999; } //--------------------------------------------------------------------------- void __fastcall Tgame15::mixClick(TObject *Sender) { int i,j,k,n; count=0; for(k=0;k<15;k++) mass[k]=k+1;$

mass[15]=0;
for(k=0;k<2*N;k++)
{
do
{
i=random(15);
j=random(15);
}while(i==j);
n=mass[i];mass[i]=mass[j];mass[j]=n;
}
i0=3;j0=3;
for(k=0;k<15;k++)
{
B[k]->Caption=mass[k];
B[k]->Visible=1;

$} B[15]->Visible=0; Ura->Visible=0; Ur->Visible=0; Cnt->Visible=0; Ura->Visible=0; } //--------------------------------------------------------------------------- void __fastcall Tgame15::_Cl_(TObject *Sender) { int i,j,t,k; k=num(Sender); if(k!=-1) { i=k/4; j=k-4*i; if(!(i0==i&&j0==j)) { if(i0==i)//ñîâïàëà ñòðî÷êà { if(j0<j) { for(t=j0+i0*4;t!=k;t++) { mass[t]=mass[t+1]; B[t]->Caption=mass[t]; } } else { for(t=j0+i0*4;t!=k;t--)$

{
mass[t]=mass[t-1];
B[t]->Caption=mass[t];
}
}
mass[k]=0; B[k]->Visible=0;
B[j0+4*i0]->Visible=1;
j0=j;i0=i;count++;
}
else if(j0==j)
{
if(i0<i)
{
for(t=i0;t!=i;t++)
{

mass[t*4+j0]=mass[t*4+j0+4];
B[t*4+j0]->Caption=mass[t*4+j0];
}
}
else
{
for(t=i0;t!=i;t--)
{
mass[t*4+j0]=mass[t*4+j0-4];
B[t*4+j0]->Caption=mass[t*4+j0];
}
}
mass[k]=0; B[k]->Visible=0;
B[j0+4*i0]->Visible=1;
j0=j;i0=i;count++;
}
}
}
if((i0==3)&&(j0==3))
{
if(check())
{
Ura->Visible=1;
Ur->Visible=1;
Cnt->Visible=1;
Cnt->Caption=count;
}
else
{
Ur->Visible=0;
Cnt->Visible=0;
Ura->Visible=0;
}
}
else

${ Ur->Visible=0; Cnt->Visible=0; Ura->Visible=0; } } //--------------------------------------------------------------------------- int __fastcall Tgame15::num(TObject *Sender) { for(int k=0;k<16;k++)$ ${ if(Sender==B[k]) return k; } return -1; } //--------------------------------------------------------------------------- int Tgame15::check(void) { for(int k=0;k<15;k++) if(mass[k]!=k+1) return 0; if(mass[15]!=0) return 0; return 1; } void __fastcall Tgame15::mmfbegClick(TObject *Sender) { mixClick(Sender); } //--------------------------------------------------------------------------- void __fastcall Tgame15::mmfendClick(TObject *Sender) { Application->Terminate(); } //--------------------------------------------------------------------------- void __fastcall Tgame15::mmhAboutClick(TObject *Sender) { fmAbout->ShowModal(); } //--------------------------------------------------------------------------- void __fastcall Tgame15::mmhRulesClick(TObject *Sender) {$

Form1->Show();
}
//---------------------------------------------------------------------------
About.h
//---------------------------------------------------------------------------
#ifndef AboutH
#define AboutH
//---------------------------------------------------------------------------
#include <Classes.hpp>
#include <Controls.hpp>
#include <StdCtrls.hpp>
#include <Forms.hpp>
#include <ExtCtrls.hpp>
#include <Graphics.hpp>

$#include <jpeg.hpp> //--------------------------------------------------------------------------- class TfmAbout : public TForm { __published: // IDE-managed Components TLabel *Label1; TLabel *Label2; TLabel *Label3; TLabel *Label4; TLabel *Label5; TLabel *Label6; TImage *Image1; private: // User declarations public: // User declarations __fastcall TfmAbout(TComponent* Owner); }; //--------------------------------------------------------------------------- extern PACKAGE TfmAbout *fmAbout; //--------------------------------------------------------------------------- #endif$

Foydalanilgan adabiyotlar
1 Абрамов В . Г ., Трифонов Н . П ., Трифонова Г . Н . Введение в язык Паскаль .-
М.:Наука, 1988.-
320с.
2 Абрамов
С.А.,Гнезделова
Капустина
Е.Н.и
др.
Задачи
по
программированию. - М.: Наука,
1988
3 Кэнту М. Delphi 5 для профессионалов.- СПб: Питер, 2001 -944 с.
4 Пилшиков В.Н. Упражнения по языку Паскал-М.: МГУ, 1986
5 Б. Керниган. Д. Ритчи «Язык програмирования Си» М. Финансы и
статистика 1992 г.
6 Д. Маслова «Введение в языку Си» М. 1991 г.
7 Л. Амераль «Програмирование графики на Турбо Си» М., «Сол систем»
1992 г.
8 P.Karimov, S.Irisqulov, A.Isabaеv «Dasturlash» Toshkеnt-2003 yil.
9 А. Нейбауэр. «Моя первая программа на Си/Си++». Петербург. 1995 г.
10 А. А. Мот, Дж. Ратклифф и др. «Секреты программирование игр».
Петербург . 1995 г .
Internet resurslari:

www.dasturchi.uz
codeprojekt.com
www.ziyonet.uz.uz

Obektga yo‘naltirilgan dasturlash tillari. C++ va Borloand C++Builder

Купить

Похожие документы
3d-max dasturida obektlarni yaratish
Algoritm va ma’lumotlar strukturasi
3D-MAX dasturi haqida
3D Studio MAX dasturiga kirish. 3D Studio MAX dasturi haqida tushuncha
Adobe photoshop dasturida tasvirlarda ishlov berish,taqdimot yaratish

Информация о документе

Продавец

Obektga yo‘naltirilgan dasturlash tillari. C++ va Borloand C++Builder

Похожие документы