Ochiq tizimlar konsepsiyasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	71.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ochiq tizimlar konsepsiyasi

Купить

MAVZU: OCHIQ TIZIMLAR KONSEPSIYASI.
Reja:
1. Ochiq tizimlar va nomuvozanat termodinamikasi.
2. Ochiq tizimlarda o’z – o’zini tashkil qilish.
3. Sinergetika: tizimlarning o’z – o’zini tashkil qilish qonuniyatlrini
o’rganuvchi fan.

Klassik termodinamika tabiatda sodir bo’layotgan jarayonlardan bittasini,
ya’ni turli tizimlarda vaqt o’tishi bilan issiqlikning energetik qiymatining
o’zgarishini, bu o’zgarish entropiyaning o’sishiga olib borishini tadqiq qiladi.
Haqiqatdan ham tabiatda entropiyani maksimal darajaga yetkazadigan
jarayonlar mavjud. Lekin bu L.Bolsman asoslab ko’rsatganidek, olamda sodir
bo’ladigan birdan – bir jarayon emas. Termodinamika fani xulosalari faqat
yopiq tizimlarga nisbatan o’z kuchini saqlaydi. Vaholang-ki, tabiatda mutlaqo
yopiq tizim uchramaydi.
Tabiatshunoslikda real narsa va hodisalarning Biron – bir jihatlarini
«toza», sof holatda olib qarash uchun maxsus tushunchalar ishlab chiqiladi.
Ular real narsaning birorta xossasini mavhumlashtirib, mutloqlashtirib aks
ettiradilar. Tadqiqodchilar bu tushunchalarda mavhumlashtirilgan «xossa»
bilan real xossani taqqoslab, yangi xossalar, nisbatlar va qiymatlarni kashf
qiladilar. Bular masalan «ideal gaz», «Karno sikli», «mutloq qora jism»,
«moddiy nuqta» kabi tushunchalardir. Bular qatoriga «yopiq tizim»
tushunchasini ham qushushishimiz mumkin.
Real mavjud bo’lgan tizimlar ochiq tizimlar turkumiga kiradi. Ochiq
tizim va uni o’rab turgan muhit o’rtasida massa, energiya va (ayrim hollarda)
informasiya bilan ayirboshlash sodir bo’ladi. Ochiq tizim massa, energiya va
informasiyadan foydalanib o’zining ichki strukturasini saqlaydi yoki
o’zgartiradi, takomillashtiradi. Bu narsalar keyinchalik, informasiya nazariyasi
va kibernetika fanlari olib borgan tadqiqodlarda ma’lum bo’ldi.
Termodinamika fani «yopiq tizim» tushunchasiga tayanib, tabiatda
energiyani sarflash bilan bog’langan barcha jarayonlar tartibsizlikning ortishi,
uning ifodasi bo’lgan entropiyani maksimum darajasiga yetish bilan
yakunlanadi, degan xulosaga keldi.
Bu xulosa nomuvozanatli, takomillashib boradigan ochiq tizimlarni
tadqiqod qiladigan biologiya – ijtimoiy gumanitar fanlar ta’limotlari va

g’oyalariga zid keldi. Xususan, darvinizm tirik tabiat, usimlik va hayvonlarni
murakkablashishi orqali takomillashib, rivojlanib borishini ko’rsatadi.
Tarix, sotsiologiya, iqtisodiyot fanlarining ko’rsatishicha jamiyat ham
ayrim tislanish va tanazzul holatiga tushishiga qaramasdan, asosan taraqqiy
etib borayotgan tizim ekan.
Bundan farqli ularoq termodinamika fani butunlay qarama – qarshi
xulosaga keldi: notirik tabiatdagi tizimlarda tartibsizlikning kuchayishi,
entropiyaning o’sishi shaklida namoyon bo’ladigan qaytarilmas jarayon
ustuvor qonuniyatdir. Notirik tizimda ichki energetik potensial yo’qoladi,
entropiya maksimumga erishadi, ulardagi tartibot tartibsizlikka aylanadi.
Unda bir savol tug’iladi: agar shunday bo’lsa, tartibsizlikning
entropiyaning to’sishiga moyilligi bo’lgan tizimlardan tashkil topgan notirik
tabiat negizida doimo takomillashib kelgan jonli tabiat qanday paydo bo’lgan?
Ko’rinib turibdiki, klassik termodinamikaning natijalari biologiya, tarix va
sotsiologiya fanlari xulosalariga zid kelganga o’xshayapti.
Evolyusiya (tadrijiy) va vaqt bu ikki sohada (termodinamika – biologiya,
tarix va sosiologiya) turlicha talqin qilinadi. Vaqt o’qi (vaqtni
yo’naltirilganligi) termodinamikada tizim entropiyasining o’sishi, unda
tartibsizlikning kuchayishi ma’nosida tushuntiriladi. Biologiya, tarix va
sotsiologiyada esa , aksincha, vaqt o’qi tizimni takomillashib borishi bilan
bog’lab izohlangan.
Nima uchun shunday gnoseologik ziddiyat paydo bo’ldi? Bu ziddiyatni
hal qilib bo’ladimi?
Ziddiyatni hal qilish uchun klassik termodinamikaning bir qator
tushunchalar va tasavvurlarini qayta kurib chiqishga to’g’ri keladi.
Tajriba shundan dalolat beradiki, yopiq, berk tizim uta
mavhumlashtirilgan tushuncha bo’lib, mazmuni voqyelikdagi tizimlarni
haqiqiy holatini bevosita, aynan aks ettirmaydi. Voqyelikda tashqi muhit bilan
aloqa va o’zaro ta’sirda bo’lmagan tizim yo’qdir. Shu bois, ochiq tizim

tushunchasi bilan ishlaydigan yangi termodinamika shakillandi. Unga ko’ra,
ochiq tizim va tashqi muhit o’rtasida modda, energiya va informatsiya bilan
ayirboshlash sodir bulib, shu tufayli, tizim o’zining entropiyasini past darajada
saqlaydi.
Ochiq tizim tushunchasining dastlabki ta’rifini avstriyalik fizik Ervin
Shryodinger (1887 – 1961) «Hayot nima? Fizik nuqtai nazarda» deb
nomlangan asarida berdi. Unda keltirilgan izoh bo’yicha biologik mavjudotlar
hayotning zaminida fizik qonuniyatlar yotadi. Shu qonunlar asosida hayot
jarayonlari kechadi. Biologik tizimlar va tashqi muhit o’rtasida doimo moda va
energiyani ayirboshlash sodir bo’ladi.
Ervin Shryodingerning fikricha, organizm uchun o’zini bir maromda
yuqori darajadagi tartibotda (va, demak, entropiyani quyi darajasida) saqlash
vositasi – bu uni o’rab turgan muhitdan tuxtovsiz oziq, ishlatilmagan energiya,
Biron – bir struktura (tuzilma) shaklida mavjud bo’lgan tartibotni olishdir.
Ochiq tizim bo’lgan organizmga kirgan oziq entropiyasi past bo’lgan
tartibotdir. Bu tartibotning energiyasini parchalab, undan foydalanib, organizm
o’zining tartibotini quradi. Demak, oziq, ashyo yoki informasiya (irsiy, hissiy
axborotlar) shaklini olgan tartibotni «hazm» qilish jarayonida ochiq tizim
(xujayra, organizm, populyasiya, tur, jamoa va boshqalar) o’zining tuzilmasini
qayta tiklaydi, hatto takomillashtiradi. Va aksincha, ishlatilgan modda,
foydalanilgan energetik chiqindi tizim tomonidan tashqariga chiqariladi. Tizim
evolyutsiya davomida muhit bilan moda va energiya ayirboshlashni amalga
oshiradi, entropiyani yuksaltiradi, aniqrog’i, ishlab chiqaradi. Lekin yoipiq
tizimlardan farqliroq, ochiq tizim entropiyani tuplamaydi, balki ulush – ulush
shaklida muhitga chiqaradi. Buning ma’nosi shuki, ishlatilgan energiya va
modda tashqi muhitda tarqatiladi, uning o’rniga, foydalansa bo’ladigan yangi
energiya olinadi.
Ishlatilgan moda va energiyani tashqi muhitga tarqatib, sochib yuborishga
qodir tizimlar yangi termodinamikada dissipativ (lotincha dissipatio –

tarqatish, sochish) strukturalar, deb belgilanadi. Dissipativ strukturalar
energiyaga boy tartibotni tashqi muhitdan oladilar, shu muhitga entropiyasi
maksimumga yetgan hosilani (chiqindi shaklidagi betartblikni) qaytaradi.
Tizimdagi entropiya maksimumga yetganda to’la muvozanatlashgan
bo’lar edi. Bo’nday tizim keyingi harakat va o’zgarishga qodir bo’lmaydi.
Demak tizimga yangi moda va energiya kirib kelsa, uni nomuvozanat holati
ortadi.
Tizimning faolligi natijasida undagi eski strukturalar buziladi,
nomuvozanat holatida bo’lgan unsurlar o’rtasida yangi aloqalar paydo bo’ladi.
Bu yangi aloqalar unsurlarni jamoaviy (birlashgan) harakatini keltirib
chiqaradi. Bunday harakat koopirativ jarayon deb ataladi. Koopirativ
jarayonlar esa ochiq tizimlarda o’z – o’zini tashkil qilish hodisasini yuzaga
keltiradi.
Misol tariqasida lazerni olib ko’raylik. Lazerdagi zarrachalarning betartib
tebranma harakati tashqaridan kuchli qo’shimcha energiyaning berilishi
oqibatida o’zaro mutanosiblashgan harakatga aylanadi. Ular bir xil fazada
tebrana boshlaydilar, lazerdagi nurni yo’naltiradigan kuch birnecha barobar
ko’payib ketadi.
Tashqaridan berilgan qushimcha energiya hisobidan lazer tizimdagi
unsurlarning oldingi tasoddifiy, betartib tebranishlari endi mutanosiblashgan
jamoaviy harakatga aylanadi. Bunday harakatni kogerent (lotincha koxaerent –
aloqada bo’lgan) harakat, deb ham ataydilar.
Kogerent va kooperativ jarayonlar zamirida ochiq tizimlarda o’z- o’zini
tashkil qilish hodisasi paydo bo’ladi.
Lazerdagi o’z – o’zini tashkil qilish jarayonini nemis fizigi German Xaken
(1927 yilda tug’ilgan) o’rganar ekan, bu yangi yo’nalishni sinergetika deb
atadi. Qadimgi Yunon tilida «sinergetika» so’zi , hamkorlik, o’zaro ta’sirini
ifodalaydi.

Kimyoviy jarayonlarda sinergktik xislatni paydo bo’lishini rus olimlari
B.Belousov, A.Jabotinskiy, Belgiyalik olim I.R.Prigojinlar o’rgandilar.
Bo’nday tadqiqodlar nomuvozanatli, nochiziqli termodinamika deb ataldi.
Nochiziqli termodinamika deyilishiga sabab shuki, ochiq tizimlardagi o’z
– o’zini tashkil qilish jarayonlarining tavsiloti yoki modelini ishlab chiqqanda
asosan nochiziqli matematik tenglamalardan foydalanadilar.
Shunday qilib, termodinamika fani tushunchalari asosida ochiq yoki yopiq
tizimlarni tadqiq qilish, olingan natijalarni tabiat va jamiyatda uchraydigan
murakkab ob’ektlarni o’rganishda tadqiq qilish sinergetika fanini
shakillanishiga olib keldi.
Notirik tabiatda mavjud bo’lgan oddiy tizimlarda o’z – o’zini tashkil qilish
qonuniyatlarining kashf etilishi ulkan ilmiy va falsafiy ahamiyatga ega.
Kashfiyotni tashkil qilish shuni ko’rsatadiki, o’z – o’zini tashkil qilish
jarayonlari, ularni harakatga keltiradigan jamoaviy kogeren hodisalari
materiyaning eng quyi pog’onalarida ham ruy berar ekan, demak, notirik va
tirik tabiat o’rtasidagi aloqadorlikni yangicha izohlash ehtiyoji paydo bo’ladi.
Mazkur nuqtai nazarga ko’ra, yerda hayotning paydo bo’lishi, oldin kup
olimlar o’ylaganlaridek, noyob va tasoddif hodisa emasga o’xshaydi.
Voqelikka o’z – o’zini tashkil qilish g’oyasiga tayanib nazar tashlasak olam,
koinon har qanday ivolyusiyaning asosini tashkil qilgan turli o’z – o’zini
tashkil qilish jarayonlari majmuasini tashkil qiladi.
Hozirgi fan, xususan, sinergetika tizimlardagi o’z – o’zini tashkil qilish
jarayonini qanday tushuntiradi?
1.Tizim, aloqa va o’zaro ta’sir uchun ochiq bo’lmog’i lozim, aks holda,
ya’ni yopiq tizim termodinamika ning ikkinchi qonuniga muvofiq maksimal
tartibsiz holatga keladi. Bu yerda «tartibsizlik» atamasi tizimning ish bajarish
qobiliyatidan, o’zining tuzilmasini barqaror saqlay olishidan mahrum bo’lish
ma’nosida ishlatilmoqda.

2.Ochiq tizim termodinamik muvozanat nuqtasidan yiroqda bo’lishi lozim.
Tizim muvozanat nuqtasida bo’lgan taqdirda, u maksimal entropiya holatiga
keladi, tashkillashtirish (masalan, 2-3 unsurni birlashtirish, ularni harakatini
yo’naltirish ) qobiliyatidan mahrum bo’ladi. Agar tizim muvozanat holatiga
yaqin kelib qolgan bo’lsa, oxiri borib tula buzilish, tartibsiz holatga keladi.
3.Yopiq tizimlarning evolyusiyasi ularning entropiyalarini yoki tartibsiz
holatlarining o’sishi tomon borsa, ochiq tizimlarga oid o’z – o’zini
tashkillashtirishning bosh qonuniyati – fluktuasiya (lot. fluktuatio – tebranish,
og’ish, chetga chiqish ma’nosida), ya’ni maksimal entropiyaga olib boradigan
o’zgarishdan chetga chiqish orqali tartibotni, kam ehtimolli holatni vujutga
keltirish va kuchayishidir. Tizimda paydo bo’ladigan bunday fluktuasiyalar
boshida hosil bo’ladi va yo’qoladi. Ochiq tizimlarda tashqi muhit bilan modda
va energiya ayirboshlash jarayonida bo’nday fluktuatsiyalar tuplanib boradi,
natijada oldingi tartibot sina boshlaydi, o’rniga yangi tartbot, tashkillashtirish
jarayoni paydo bo’ladi. Fanda bu jarayon tartibotning fluktuatsiya orqali hosil
bo’lishi tasodifdir. Demak, yangi xossa yoki tartibotning vujudga kelishida
tasodif hodisalar katta rol o’ynar ekan.
4.Texnikada (dinamik muvozanatini saqlashga qaratilgan turli
moslamalar) qo’llaniladigan salbiy aks aloqa tamoyilidan (ya’ni, ijrochi
organlardan aks signallar olib, kerakli tuzatish kiritish qoidasidan) farqliroq o’z
– o’zini tashkil qilish xossasi qarama – qarshi tamoyilga ijobiyi aks aloqa
tamoyiliga tayanadi. Tizim o’zida hosil bo’ladigan o’zgarishlarni bartaraf
qilmaydi, aksincha, ularni tuplaydi, kuchaytiradi, shu tufayli, unda yangi
tartibot, xossa vujudga keladi.
5.Ochiq tizimlarda simmetriya (qismlar, holatlar o’rtasidagi mutanosiblik,
moslik, uyg’unlik) qonuni amal qilmaydi. O’z – o’zini tashkil qilish
jarayonlarida simmetriya tamoyili buzilib turadi, chunki eski va yangi tartibot
o’rtasida to’la aniqlik, moslik bo’lmaydi.

6.Entropiyani past darajada ushlab turishga qodir tizimlarda o’z – o’zini
tashkil qilish jarayonini yuzaga kelishi uchun o’zaro ta’sir etayotgan unsurlar
yetarli miqdorda bo’lishi kerak. Aks holda unsurlarning jamoaviy harakatini
paydo bo’lishi uchun zarur bulgan sinergetik hodisani tashkillashtirish kuchi
yetarli bo’lmay qoldi.
Biz yuqorida tabiati (xususiyati) turlicha bo’lgan ochiq tizimlarda o’z –
o’zini tashkil qilish hislatini paydo bo’lishi uchun zarur bo’lgan shart –
sharoitlarni belgilab chiqdik. Albatta, bu yetarli emas. Tizimlar entropiyasini
past darajada ushlab turish uchun zarur bo’lgan, ularni takomillashtirishga
qaratilgan boshqa omillar ham mavjud. Demak, evolyutsiya zinapoyasidan
qancha yuqoriga ko’tarilsak, o’z – o’zini tashkillashtirish hodisasini namoyon
etadigan omillar shuncha murakkab va kup sonli bo’ladi.

ADABIYOTLAR
1. Бор Н.Атомная физика и человеческое познания. – М., 1961.
2. Томсон Д. Дух науки. – М., 1970.
3. Фейнмановские лекции по физике. – М., 1967.
4. Философские проблемы естествознания. – М., 1997.

Ochiq tizimlar konsepsiyasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish