Ochish va identifikasiyalash usuli - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	461.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pdf
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ochish va identifikasiyalash usuli

Купить

8-M aruza
O chish va identifikasiyalash usuli.
Reja :

O’quv adabiyotlari : O.Fayz ullayev, “Analitik kimyo”, 108 -120 betlar.
E.A.Ruziyev, “Analitik kimyo”, 60 -64 betlar.

Analitik kimyoda topish va aniqlash tushunchalari bilan bir qatorda ajratish va
konsentrlash tushunchalari xam mavjud. Agar aniqlanadigan komponentni(moddani, ionni)
topishga yoki aniqlashga aralashmadagi boshqa komponentlar(moddalar, ionlar) xalaqit qilsa
aniqlanadigan komponent aralashmadagi boshqa komponentlardan ajratiladi.
Ajratish va konsentrlash usullari moddalarning u yoki bu kimyoviy va fizikaviy
xossalariga asoslangan. Elementlami tahlil qilish jarayonida ularni bir -biriga ta’sirini
yo’qotishning asosiy usullaridan biri ularni ajratishdir. Elementlarni bir -biridan ajratish bir fazali
tizimni ikki fazali tizimga aylantirish yo’li bilan amalga oshiriladi. Ajrat iladigan aralashmani
tarkibidagi komponentalarni ajratish usullari negizida shu qismlami 2 faza orasida tanlab ta’sir
etish qobiliyati yotadi. Bir fazali tizimni ikki fazali tizimga fizik yoki kimyoviy usulda amalga
oshirish mumkin. Ajratishda ajratilgan a ralashmaning bir yoki bir necha qismlari bir fazadan
ikkinchi fazaga o’tkaziladi. Bunda ajratilgan qismni biror fazaga to’liq o’tkazishga harakat
qilinadi.
Tajribada ajratishning kimyoviy, fizikaviy va fizik -kimyoviy usullari keng ishlatiladi.
Kimyoviy usu llariga: cho’ktirish; fizik -kimyoviy usullariga; haydash, sublimatsiya, kabilar
kiradi.
Tajribada ajratish usuli ajraladigan moddaning xossasiga, ishlatiladigan tahlil usuliga,
reaktiv va asboblarning mavjudligiga va hokazolarga qarab tanlanadi. Moddalarni ajratish shu
moddalardan birining ikki faza orasidagi nisbatini ikkinchi moddaning ikki faza orasidagi
nisbatini ikkinchi moddaning ikki faza orasidagi nisbati bir -biridan keskin farq qilganda yaxshi
natija berishi mumkin.
Ag ++Cl - → AgCl↓
Cl - eritmada kam qoladi.
Ajralish jarayonida 2 -ta faktorga ahamiyat kerak:
1. Ajraladigan elementlarni aralashmadan to’liq ajralishi.
2. Ajraladigan elementni qo’shimchalardan ajratish. Bu matematik usulda ajratish faktori
kattaligi bilan ifodalanadi.

A1 - moddaning ajratib o lingan miqdori, A 0- shu moddaning boshlang’ich namunadagi miqdori.
Ajralish faktori 1 -ga qancha yaqin bo’lsa, ajralish shuncha yaxshi o’tgan hisoblanadi.
Xuddi chu ifodani xalaqit qiluvchi modda uchun ham yozish mumkin.

B1 va B 0 - xalaqit qiluvchi qo’shi mchaning boshlang’ich va ajratilgandan keyingi miqdorlari.
Tahliliy kimyoda turli ob’yektlardagi mikroqismlarni ajratishga to’gri keladi. Mavjud
usullar juda kam miqdordagi moddalarni ajratishga imkon bermasligi mumkin. Bunday holda
mikroqismlarni konsentr lashga to’gri keladi, ya’ni ularni katta hajmdan kichik hajmga yig’ish
talab etiladi. Konsentrlash moddalarni 2 faza orasida taqsimlanishiga asoslangan. Shuning uchun
ajratishga ishlatilgan usullarni elementlarni konsentrlashda foydalanish mumkin. Ko’pinch a
konsentrlash tahlilning kimyoviy, fizik - kimyoviy usullari bilan qo’shib olib boriladi.
Masalan: ekstraksiya usuli spekrofotometriya usuli bilan yoki elektrokimyoviy ajratish
usuli gravimetriya usuli bilan qo’shib olib boriladi. Bunda ekstraksion - spekro fotometriya,

elektrogravimetriya kabi nomlarni oladi. Elektrogravimetriyaga misol, qilib istalgan galvanik
element yoki elettroliz yordamida bo’ladigan reaksiya jarayonlarini misol keltirish mumkin.
(-) Zn 0/ Zn 2+// Cu 2+/ Cu 0 (+)
Zn 0 – 2e - → Zn 2+
Cu 2+ + 2e - → Cu 0↓
Xuddi shuningdik aniqlanadigan komponentni konsentrasiyasi past bulgan xollarda uni
konsentrasiyasini kutarish talab etiladi. Amalda ajratish va konsentrlashni kimyoviy va fizik
usullari mavjud. Agar tekshiriladigan modda tarkibid agi moddalar bir -birini topish va aniqlashga
xalaqit bersa, ularni bir -biridan kimyoviy, fizikaviy yoki fizik -kimyoviy usullar yordamida
ajratiladi. Ajratish va konsentrlashni borcha usullari aralashma komponentlarini ikki faza orasida
taqsimlanishiga as oslangan. Ajratish va konsentrlash jarayonlari bir biriga juda yaqin bo’lib
ajratishda albatta konsentrlash kuzatilganidik, konsentrlash ajratish orqali amalga oshiriladi.
Ajratishning kimyoviy usulida ajratish biror reagent ta’sirida cho’ktirish, komplek s
xosil bo’lish, oksidlanish -qaytarilish va boshqa reaksiyalar yordamida amalga oshiriladi.
Ajratish va konsentrlashning fizikaviy va fizik -kimyoviy usullarida tekshiriladigan
modda biror ta’sir tufayli ikki fazaga ajratiladi. Masalan, qattiq modda - erit ma; qattiq modda -
gaz; eritma - gaz; eritmaI -eritmaII va b.
Ajratish jarayonida bir yoki bir necha modda birinchi fazadan ikkinchi fazaga o’tkaziladi.
Bunda bir fazadan ikkinchisiga o’tish imkon boricha to’liq bo’lishi va aniqlanadigan madda bir
fazada , xalaqit beruvchi modda esa ikkinchi fazada bo’lishi kerak.
Ajratishning to’laligi (R a.t.) ajratiladigan moddani aralashmadagi ajratilgandan keyingi (g' mikro )
va ajratishgacha (g mikro ) bo’lgan miqdorlari bilan xarakterlanadi:
Ra.t.= g'mikro /gmikro ;
Aj ratish usullari ko’pincha kristallash, bug’latish, haydash, ekstraksiya, sorbsiya, ion
almashinish usullarini o’z ichiga oladi.
Ekstraksion ajratish ko’pincha kimyoviy usul - komplekslash reaksiyalari bilan
bog’liq holda o’tkaziladi. Kristallizasiya usuli da aniqlanadigan modda qattiq holda
bo’lishi muhim, chunki bug’latish davrida aniqlanadigan moddaning uchib chiqadigan
qismi tashlab yuboriladi, uni to’plab olish ancha murakkabdir. Kristallash asosan tarkibi
aralashmalardan toza bo’lgan cho’kma olish uchun ishlatiladi.
Konsentrlash usullarining tavsifi. Hozirgi vaqtda materiallarning tozaligiga
qo’yiladigan talablar ancha ortdi, shuningdek, atrof muhitni nazorat qilish muammolari
ko’ndalang bo’lib turibdi. Bunday sharoitda mikroaralashmalarni aniqla sh masalasi dolzarb
bo’lib qoldi. Mavjud ko’pgina usullarning sezish chegarasi ancha cheklangan, bundan tashqari
aniqlanadigan modda miqdori qancha kam bo’lsa, aniqlash xatosi shuncha katta bo’ladi.
Moddalarning juda kam miqdorlarini (asarini) aniqlash uch un ularni konsentrlash talab etiladi.
Konsentrlash individual va guruh -guruh konsentrash bo’lishi mumkin. Guruh -guruh
konsentrlashda bir martada bir necha qismlar konsentrlanadi. Individual konsentrlashda bir yoki
bir necha jarayonda bitta ion konsentrla nadi. Konsentrlash asosiy qismni yo’qotish yoki
mikrokomponentlarni yo'qotish bilan amalga oshirilishi mumkin. Konsentrlash usuli ajratish
darajasi va konsentrlash koeffisiyenti bilan xarakterlanadi.

Bunda R ajralish darajasi, , A mikroqismn i kontsenratdagi va boshlang’ich
namunadagi miqdori, moddalarning miqdorlari, K kontsentrlash koeffitsiyenti. Ajralish
darajasi miqdori K -100% bo’lganda tanlangan konsentralash usuli qoniqarli hisoblanadi. K -
mikroqismni va asosiy qismni kons entratdagi miqdorlar nisbatini boshlang’ich namunadagi
miqdoridan necha marta oshishni ko’rsatadi. Hozirgi paytda konsentrlashdan foydalanib tahliliy
kimyodagi qator muammolaf hal qilinmoqda.
Bunday kam miqdor moddalarni aniqlashda ko’pincha atom -absorbs ion, neytron -
aktivasion, rentgenofluoressent singari fizikaviiy usullar ishlatiladi.

Mikrokomponentni aniqlash asosan qo’yidagi xollarda talab etiladi: 1) asosiy
komponentni miqdori (massa yoki hajmi) kam bo’lgan namunalardan aniqlashda; 2 miqdori
(mas sasi yoki hajmi) katta bo’lgan namunalardan) kam miqdordagi moddani aniqlashda. Birinchi
masalani hal qilish uchun ulttramikrotahlil usullari, jumladan, ultramikrokimyoviy tahlil
ishlatilishi mumkin. Bunda moddaning massasi mikrotarozilarda o’lchana di, cho’kmalar
mikroskop yordamida kuzatiladi. Eritmalarning hajmi mikrobyuretka va mikropipetkalar
yordamida o’lchanadi. Ikkinchi masalani hal qilish uchun tekshiriladigan modda tarkibidagi
aniqlanadigan modda konsentrlanadi, aks holda uni ajratish, top ish va aniqlash mumkin emas.
Konsentrlash mutlaq (absolyut) va nisbiy bo’lishi mumkin. Mutlaq konsentrlashda
aniqlanadigan mikrokomponent ko’p hajmdan kam hajmga o’tkaziladi. Konsentrlash
doimo ajratish bilan bog’liq bo’ladi, shuning uchun ham barcha ajrat ish usullari konsentrlashda
ishlatiladi. Konsentrlashning cho’ktirish, birgalashib cho’kish, elektroliz, haydash,
ekstraksiya, xromatografiya, flotasiya, zonalab suyuqlantirish va shular singari boshqa
usullarini sanab o’tish mumkin. Har qanday ajratish va konsentrlash topish va aniqlash bilan
bog’liq bo’lganligi uchun u gravimetriya, titrimetriya va boshqa aniqlash usullari bilan tugaydi.
Bunday usullar gibrid usullardir. Aytib o’tilgan konsentrlash usullari dan qaysi birini tanlash
masalasi juda muhimdir. Bu masalani hal qilishda tekshiriladigan obyektning tabiati, uning
kimyoviy tarkibi, moddani aniqlash uchun qo’llanilishi ko’zda tutilgan usul, tahlilning qancha
cho’zilishi, laboratoriya sharoitida mavjud bo’lgan asbob va jihozlar, reaktiv va erituvchilar
singari omillarga bog’liq. Ayrim hollarda bir necha usul ketma -ket qo’llanilishi mumkin.
Odatda konsentrlash guruhlab yoki ayrim -ayrim komponentlar bo’yicha
bo’ladi. Guruhlab konsentrlashda birdaning bir necha mikrokomponent ajratiladi .
Ayrim -ayrim konsentrlashda tekshiriladigan modda tarkibidagi moddalardan
bittasi (aniqlanadigani) konsentrlanadi.
Konsentrlash miqdoriy jihatdan chiqarib olish darajasi (R ch.d. ) bilan xarakterlanadi:
Rch.d. =g' mikro *100/g mikro ;
bu yerda gmikro - namunadagi mikrokomponentning ajratishgacha bo’lgan miqdori; g' mikro -
mikrokomponentning konsentratdagi miqdori. Agar chiqarib olish darajasi R ch.d. =100 % bo’lsa,
modda to’liq ajratilgan hisoblanadi.
Cho’ktirish usuli: -aralashmaga biror kimyov iy reagent ta’sir qilinib ajratilgan moddani
bir fazadan 2 - siga o’tkazishga asoslangan. Cho’kishda kam eruvchan birikma, ya’ni qattiq faza
yuzaga keladi. Bunda eritmadagi A 0 moddaning A 1 qismi cho’kmaga o’tadi, A 2 qismi esa
eritmada qoladi. Bunda ajralish ning samaradorligi

Cho’ktirish usuli bilan ajratish quyidagi usullarda amalga oshishi mumkin.
1. Ajratiladigan va xalaqit qiladigan qismlar eritmada. Bunda qismlardan biri cho’kmaga
o’tkaziladi.
2. Ikki qism ham cho’kmada. Bunda qisimlardan bin eritilib eritma ga o’tkaziladi.
Aralashmada kerakli moddani ajratishga halaqit qiladigan bir necha qismlar bo’lsa,
ajratiladigan moddani cho’ktirish uchun selektiv cho’ktiruvchi tanlanadi, yoki cho’kish jarayoni
haydash yoki boshqa usullar bilan qo’shib olib boriladi.
Cho ’ktirish usulida moddalarni ajratishda ajralish darajasi qiymatiga cho’kadigan
birikmaning E ortiqcha cho’ktiruvchi miqdori kabilar ta’sir qiladi.
Birgalashib cho’kish analitik kimyoda konsentrlash usuli sifatida ishlatiladi. Birgalashib
cho’kishga adsorbs iya, okklyuziya, izomorfizm sabab bo’ladi. Birgalashib cho’kish
mikroqismlar konsentratsiyasini ayrim hollarda 10 -20 ming oshiriladi. Bunda amorf cho’kmalar
hosil bo’lganda birgalashib cho’kishga asosiy sabab amorf cho’kma yuzasiga mikroqismlarni
adsorbsiy alanishi, kristall cho’kmalar hosil bo’lishida okklyuziya va izomorfizm sabab bo’ladi.
Birgalashib cho’kishda o’zi bilan mikroqismlarni olib tushadigan cho’kmani kollektor
deyiladi, konsentrlashda kollektor sifatida G’ye (ON )z, A1( ON )z, CdS, CaC0 3, BaS0 4 ionlari va

hokazolarni ishlatish mumkin. Masalan: Fe(OH) 3 ga ishqoriy muhitga OH - adsorbinlanadi,
kuchsiz kislotali muhitda esa Fe 3+ adsorbilanadi va anionlarni birgalashib cho’ktiradi. Bunda
asosiy talab kollektor bilan ma’lum qismlarni selektiv birikib cho ’kishidir. Bunda hosil bo’lgan
cho’kma filtrlab ajratiladi, quritiladi va tahlil qilinadi.
Ajratish va konsentrlashning elektrolitik, distillyasion, flotasion va boshqa
usullari.
Elektrolitik ajratish va konsentrlash elektroliz jarayoniga asoslanga n bo’lib,
tekshiriladigan modda eritmasiga ikkita inert elektrod tushiriladi va ular o’zgarmas tok
manbaiga ulanadi, elektrolitdan o’tayotgan tok elektrodlarda moddalarni ajratib
chiqaradi. Bo’nda ajralayotgan modda miqdori elektrolitdan o’tayotgan elek tr miqdoriga
proporsional bo’lib u Faradey qonuni orqali quyidagicha ifodalanadi: m=QM/nF=ItM/nF,
bu yerda m - elektrodda ajralgan modda miqdori, g; I - tok kuchi, A; t - elektroliz uchun
sarflangan vaqt, sek; F –Faradey soni, 96500 kulon; n - reaksiyada q atnashgan elektronlar
soni.
Masalan, CuSO 4 eritmasidagi misni ajratish qarab chiqilsa, katodda
Cu 2++2e  Cu va anodda 2H 2O -4e  O 2+4H + reaksiya sodir bo’ladi va eritmada
H2SO 4 yig’iladi. Elektrolizda har qanday modda elektrodning muayyan
potensi alida ajrala boshlaydi. Bu potensialga ajralish potensiali deyiladi. Odatda
potensial ionning normal oksred potensiali va erituvchining ajralish potensiallari
asosida aniqlanadi. Masalan, Cu 2+ + 2e  Cu reaksiya E 0=0,34 B potensialda,
1/2O 2+2H ++2e  H2O re aksiya esa E 0=1,23 B potensialda sodir bo’ladi. Bundan
misning nazariy ajralish potensiali 1,23 -0,34= -0,89. V ekanligi ma’lum bo’ladi.
Agar tashqi kuchlanish shu qiymatdan kichik bo’lsa, yacheykadan tok o’tmasligi
kerak, bundan katta kuchlanishda nazar iy jihatdan tok kuchi yacheykaning
qarshiligi bilan belgilanadi.
Elektrolitik ajratish usulida moddalarni selektiv ajratish imkoniyati mavjud. Masalan,
eritmada qo’rg’oshin va kadmiy bo’lsa, oldin qo’rg’oshin (E Rb2+/Pb = - 0,126 B), keyin esa
kadmiy (E Cd2+/Cd =-0,402 B) ajraladi. Agar elektrodlarga 0,30 -0,35V potensial berilsa, katodda
faqat qo’rg’oshin ajraladi. Odatda hamma vaqt elektroliz potensiali ajralish potensialidan
yuqoriroq bo’lishi kerakligi misni ajratish misolida ko’rib o’tildi. Elektrol itik ajratishning eng
katta kamchiligi shundaki, bu usul yordamida aralashmadagi moddani to’liq ajratish ancha
murakkab. Har qanday elektrolitik ajratish tegishli sharoitni (modda tabiati, pH , potensial,
elektrod va boshqalar) talab etadi.
Masalan, m is va qo’rg’oshin aralashmasi nitrat kislota muhitida ajralsa, nikel bu muhitda
ajralmaydi. Elektrolitik ajratish va konsentrlash voltamperometriya va polyarografiyada
(keyinroq qarab chiqiladi) keng qo’llaniladi va inversion voltamperometriya yoki inversi on
polyarografiya nomlari bilan mashhur, bunda oldin aniqlanadigan modda elektrodda
konsentrlanadi va so’ngra oksidlanish tokida aniqlanadi.
Distillyasion ajratish va konsentrlash uchuvchan moddalarni haydashga asoslangan.
Ma’lumki, moddalar turli ha roratda haydaladi. Suyuq moddalar gazga (bug’ga) aylanib
haydalsa, ayrim qattiq moddalar suyuqlanmasdan birdaniga gazga aylanadi. Bu hodisaga
sublimasiya deyiladi. Gaz holatiga o’tgan modda sovutilib, kondensatlanadi va ajratib
olinadi. Ga z holatidagi moddalarni kondensatlashdan tashqari yuttirib ham ajratish mumkin.
Ayrim hollarda uchuvchan modda haydalib, qoldiq tekshiriladi. Agar suyuqlik
aralashmasini ajratish talab etilsa, aralashmadagi har bir moddani o’z qaynash harorati da ketma -
ket haydab ajratish mumkin. Buning uchun rektifikasion kolonnalardan foydalaniladi.
Masalan, neftni fraksiyalarga ajratish bunga misol bo’la oladi. Ayrim moddalar uchuvchan
emas, bunday moddalarni ajratish uchun ularni uchuvchan ho latga aylantirish talab etiladi.
Masalan, bopHi haydab ajratish uchun uni borat kislotaning efiriga [VO(SN 3)3] aylantirish
kerak.

Distillyasion kolonnaning yuqori qismidagi bug’ning tarkibi ajratish samarasini belgilaydi.
Distillyasion kolonnada maxsus to’siqlar bo’lib, ular bug’ning kolonnaning o’zida
kondensatlanib, distillyatorga qaytib tushishini va yuqoriroq haroratda bug’lanadigan
suyuqlikning sovutgichga o’tib ketmasligini ta’minlaydi. Kolonnaning eng yuqori qismidagi
bug’gina sovut gichga o’tadi va kondensatlanadi. To’siqlar qancha ko’p bo’lsa, distillyasiya
shuncha samarali bo’ladi. Aralashmaning qayta bug’lanish va kondensatlanish bosqichlari
nazariy tarelkalar deyiladi. Hamma nazariy tarelkalar ham distillyasion kolonna bilan b og’liq
emas. Dastlabki bug’lanish va kondensatlanish suyuqlik solingan idishning o’zida bo’ladi. Agar
berilgan distillyasion qurilmaning samaradorligi n ga teng bo’lsa, uning nazariy tarelkalari
soni n -1 ga teng bo’ladi.
Ko’pchilik suyuqliklar ning aralashmalarini toza holda ajratish ancha qiyin, chunki ular
azeotrop aralashmalar hosil qiladi. Masalan, tarkibida 50 % (mol) suv bo’lgan etanolni ajratish
talab etilsa, 95 % (massa bo’yicha) etanol eritmasi haydab ajratilishi mumkin. Lekin faqat
haydash yuli bilan etanolni 100 % tozalikda ajratib olib bo’lmaydi. Chunki etanol suv bilan
azeotrop aralashma xosil qiladi. Odatda azeotrop aralashma toza moddalardan pastroq haroratda
qaynaydi. Etil spirt 78,39 oC da, azeotrop esa 78,17 oC da qaynaydi. Bu haroratlar farqi toza spirt
olish uchun yetarli emas. Agar shu aralashmaga benzol qo’shilsa, 65 oC da tarkibida massa
bo’yicha 74 % benzol, 18,5 % spirt va 7,5 % suv bo’lgan azeotrop haydaladi. Shundan so’ng
68,3 oC da tarkibid a 67,6 % benzol va 32,4 % etanol bo’lgan azeotrop haydaladi va haydash
idishida faqat etanol qoladi, uni 78,5 oC da haydab toza holda etanol olish mumkin (toza
benzolning qaynash harorati 80,1 oC). Amalda azeotroplar barcha hollarda ham hosil
bo’lavermaydi, lekin ularni hisobga olmaslik ham mumkin emas.
Ajratishning cho’ktirish usuli bilan biz yuqorida tanishib chiqqan edik.
Flotasion ajratish moddalarning turlicha ho’llanishiga asoslangan. Masalan,
metallarning sulfidlari, oltingugurt va boshqalarning mayda zarrachalari gidrofob
(suv yoqtirmas) bo’lib, suvda ho’llanmaydi. Agar maydalangan metall sulfidi
bo’lgan tog’ jinsi suvga solinsa, u suvda yaxshi ho’llanadigan silikatlardan ajraladi
va suvning betida qoladi. Agar ajratiluvchi modda lar kuchli detergentda
(ko’piruvchi modda) havo yordamida ko’pirtirilsa ajratiluvchi zarrachalar
ko’pikda yig’iladi. Flotasiyada ajratish uchun faqat suv emas, balki turli
moylar ham ishlatiladi. Ayrim moddalarni maxsus reagentlar yordamida
ho’lla nmaydigan holatga aylantiradilar. Bunday reagentlarga flotasion reagentlar
deyiladi. Flotasion reagentlar qatoriga turli organik kislotalar, ularning tuzlari,
suvda eruvchan ksantogenatlar (ditiokarbon kislota R -O -CS -SH qoldiqlari),
ditiofosfatlar va boshqalar kiradi.
Elektrolitik ajratish va konsentrlash elektroliz jarayoniga asoslangan bo’lib,
tekshiriladigan modda eritmasiga ikkita inert elektrod tushiriladi va ular o’zgarmas tok
manbaiga ulanadi, elektrolitdan o’tayotgan tok e lektrodlarda (yoki elektrod yaqinida)
moddalarni ajratib chiqaradi. Elektroliz vaqtida ajralayotgan modda miqdori
elektrolitdan o’tayotgan elektr miqdoriga mutanosib bo’ladi va u Faradey qonuni orqali
quyidagicha ifodalanadi:
m=QM/nF=ItM/nF,
bu yerda m - elektrodda ajralgan modda miqdori, g; I - tok kuchi, A; t - elektroliz
uchun sarflangan vaqt, sek; F –Faradey soni, 96500 kulon; n - reaksiyada qatnashgan
elektronlar soni.
Elektrolitdan 1 kulon elektr miqdori o’tganda ajraladigan modda miqdoriga
elektrokimyoviy ekvivalent (E/F, E - ajralgan modda ekvivalenti) deyiladi.
Masalan, Ag + + e  Ag reaksiyada kumushning elektrokimyoviy ekvivalenti
E/F=108/96500 =1,118 mg/kul ga teng. Elektroliz vaqtida katodda qaytarilish,

anodda esa oksidlanis h jarayoni sodir bo’ladi. Masalan, CuSO 4 eritmasidagi misni
ajratish qarab chiqilsa, katodda Cu 2+ + 2e  Cu va anodda 2H 2O -4e  O 2+4H +
reaksiya sodir bo’ladi va eritmada H 2SO 4 yig’iladi. Agar eritmada Cu 2+ va Pb 2+
ionlari bo’lsa, katodda Cu 2++2e  Cu va anodda Pb 2+ + 2H 2O - 2e  PbO 2
reaksiya kuzatiladi. Har qanday modda elektroliz qilinganda u modda
elektrodning muayyan potensialida ajrala boshlaydi. Bu potensialga ajralish
potensiali deyiladi. Odatda potensial ionning normal oksred potensial i va
erituvchining ajralish potensiallari asosida aniqlanadi. Masalan, Cu 2+ + 2e  Cu
reaksiya E 0=0,34 B potensialda, 1/2O 2+2H ++2e  H2O reaksiya esa E 0=1,23 B
potensialda sodir bo’ladi. Bundan misning nazariy ajralish potensiali 1,23 -0,34=
- 0,89 V ek anligi ma’lum bo’ladi. Agar tashqi kuchlanish shu qiymatdan kichik
bo’lsa, yacheykadan tok o’tmasligi kerak, bundan katta kuchlanishda nazariy
jihatdan tok kuchi yacheykaning qarshiligi bilan belgilanadi.
Elektrolitik ajratish usulida moddalarni s elektiv ajratish imkoniyati mavjud.
Masalan, eritmada qo’rg’oshin va kadmiy bo’lsa, oldin qo’rg’oshin (E Rb2+/Pb = - 0,126 B),
keyin esa kadmiy (E Cd2+/Cd =-0,402 B) ajraladi. Agar elektrodlarga 0,30 - 0,35 V potensial
berilsa, katodda faqa t qo’rg’oshin ajraladi. Odatda hamma vaqt elektroliz potensiali ajralish
potensialidan yuqoriroq bo’lishi kerakligi misni ajratish misolida ko’rib o’tildi. Elektrolitik
ajratishning eng katta kamchiligi shundaki, bu usul yordamida aralashmadagi modd ani to’liq
ajratish ancha murakkab. Har qanday elektrolitik ajratish tegishli sharoitni (modda tabiati, pH,
potensial, elektrod va boshqalar) talab etadi.
Masalan, mis va qo’rg’oshin aralashmasi nitrat kislota muhitida ajralsa, nikel bu
muhitda ajralmaydi.
Elektrolitik ajratish va konsentrlash voltamperometriya va polyarografiyada (keyinroq
qarab chiqiladi) keng qo’llaniladi va inversion voltamperometriya yoki inversion
polyarografiya nomlari bilan mashhur, bunda oldin aniq lanadigan modda elektrodda
konsentrlanadi va so’ngra oksidlanish tokida aniqlanadi.
Distillyasion ajratish va konsentrlash uchuvchan moddalarni haydashga asoslangan.
Ma’lumki, moddalar turli haroratda haydaladi. Suyuq moddalar gazga (bug’ga) ay lanib
haydalsa, ayrim qattiq moddalar suyuqlanmasdan birdaniga gazga aylanadi. Bu hodisaga
sublimasiya deyiladi. Gaz holatiga o’tgan modda sovutilib, kondensatlanadi va ajratib
olinadi. Gaz holatidagi moddalarni kondensatlashdan tashqar i yuttirib ham ajratish mumkin.
Ayrim hollarda uchuvchan modda haydalib, qoldiq tekshiriladi. Agar suyuqlik
aralashmasini ajratish talab etilsa, aralashmadagi har bir moddani o’z qaynash haroratida ketma -
ket haydab ajratish mumkin. Buning uchun rektifikasion kolonnalardan foydalaniladi.
Masalan, neftni fraksiyalarga ajratish bunga misol bo’la oladi. Ayrim moddalar uchuvchan
emas, bunday moddalarni ajratish uchun ularni uchuvchan holatga aylantirish talab etiladi.
Masalan, bopHi haydab ajratish uchun uni borat kislotaning efiriga [VO(SN 3)3] aylantirish
kerak.
Mishyak AsCl 3, germaniy GeCl 4, temir FeCl 3, simob Hg, kremniy SiF 4 ga aylantiriladi.
Distillyasion kolonnaning yuqori qismidagi bug’ning tarkibi ajratish samarasini belgilaydi.
Distillyasion kolonnada maxsus to’siqlar bo’lib, ular bug’ning kolonnaning o’zida
kondensatlanib, distillyatorga qaytib tushishini va yuqoriroq haroratda bug’lanadigan
suyuqlikning sovutgichga o’tib ketmasligini ta’minlaydi. Kolonnaning eng yuqori qismidagi
bug’gina sovutgichga o’tadi va kondensatlanadi. To’siqlar qancha ko’p bo’lsa, distillyasiya
shuncha samarali bo’ladi. Aralashmaning bug’lanish va kondensatlanish bosqichlari nazariy
tarelkalar deyiladi. Hamma nazariy tarelkal ar ham distillyasion kolonna bilan bog’liq emas.
Dastlabki bug’lanish va kondensatlanish suyuqlik solingan idishning o’zida bo’ladi. Agar
berilgan distillyasion qurilmaning samaradorligi n ga teng bo’lsa, uning nazariy tarelkalari
soni n -1 ga t eng bo’ladi.

Ko’pchilik suyuqliklarning aralashmalarini toza holda ajratish ancha qiyin, chunki ular
azeotrop aralashmalar hosil qiladi. Bir xil tarkibli gaz fazasi bilan muvozanatdagi suyuqliklar
aralashmasiga azeotrop aralashma deyiladi. Masalan, ta rkibida 50 % (mol) suv bo’lgan etanolni
ajratish talab etilsa, 95 % (massa bo’yicha) etanol eritmasi haydab ajratilishi mumkin.
100 % lik etanolni haydab ajratib bo’lmaydi, buning uchun dunyodagi barcha nazariy
tarelkalar ham yetishma ydi. Odatda azeotrop aralashma toza moddalardan pastroq haroratda
qaynaydi. Etil spirt 78,39 oC da, azeotrop esa 78,17 oC da qaynaydi. Bu haroratlar farqi toza spirt
olish uchun yetarli emas. Agar shu aralashmaga benzol qo’shilsa, 65 oC da tarkibida massa
bo’yicha 74 % benzol, 18,5 % spirt va 7,5 % suv bo’lgan azeotrop haydaladi. Shundan so’ng
68,3 oC da tarkibida 67,6 % benzol va 32,4 % etanol bo’lgan azeotrop haydaladi va haydash
idishida faqat etanol qoladi, uni 78,5 oC da haydab toza holda etanol olish mumkin (toza
benzolning qaynash harorati 80,1 oC). Amalda azeotroplar barcha hollarda ham hosil
bo’lavermaydi, lekin ularni hisobga olmaslik ham mumkin emas.
Cho’ktirish ning nazariy masalalari yuqorida qarab chiqilgan edi. Biz moddalarni ajratish
va konsentrlash uchun birgalashib cho’kishning qo’llanilishini ko’rib chiqamiz. Birgalashib
cho’kishni amalga oshirish uchun anorganik va organik kollektorlar qo’llaniladi.
Kollektorlar quyidagi talablarga javob berishi kerak: 1) kollektopHi va aniqlanuvchi
moddalarni cho’ktirish taxminan bir xil sharoitda bo’lishi kerak; 2) kollektor aniqlanuvchi
moddani ajratgandan so’ng analiz qilishga xalaqit bermasligi kerak yoki uning bunday ta’siri
oson yo’qotilishi k erak.
Misol tariqasida mis metalidagi oz miqdor vismutni aniqlashni qarab chiqamiz, chunki
juda oz miqdor vismut ham mis o’tkazgichining xususiyatlarini ancha yomonlashtiradi. Mis
namunasi eritmaga o’tkazilgandan so’ng vismutni ozroq mis yok i alyuminiy tuzi bilan
cho’ktirish mumkin. Agar kollektor sifatida mis tanlansa, vismut tuzlari oson
gidrolizlanganligi uchun vismut tuzini ozroq mis (II) gidroksid bilan to’liq cho’ktirish
mumkin. Aralashmaga tiomochevina qo’shilsa, mis rangs iz barqaror kompleksga bog’lanadi,
vismut esa sariq rangli kompleks hosil qiladi. Aralashmaga kaliy yodid qo’shilsa, vismut
hosil qilgan kompleks rangli sariq BiI 4- kompleks ioniga aylanadi va uni fotometrik aniqlash
mumkin. Alyuminiy tuzi kollek tor sifatida ishlatilganda aralashmaga ammiakning suvdagi
eritmasi ta’sir ettiriladi, bunda eritmada ko’k rangli mis (II) ammiakat kompleksi hosil bo’lib,
alyuminiy va vismut tuzlari gidroksidlar holida birgalashib cho’kadi. Hosil bo’lgan
cho’kma dagi alyuminiy vismutni tiomochevina yordamida aniqlashga xalaqit bermaydi. Biroq
bunda mis ham ozroq miqdorda cho’kishi mumkin.
Flotasion ajratish moddalarning turlicha ho’llanishiga asoslangan.
Masalan, metallarning sulfidlari, oltingugurt va boshqal arning mayda zarrachalari
gidrofob (suv yoqtirmas) bo’lib, suvda ho’llanmaydi. Agar maydalangan metall
sulfidi bo’lgan tog’ jinsi suvga solinsa, u suvda yaxshi ho’llanadigan silikatlardan
ajraladi va suvning betida qoladi. Agar ajratiluvchi moddalar ku chli detergentda
(ko’piruvchi modda) havo yordamida ko’pirtirilsa ajratiluvchi zarrachalar
ko’pikda yig’iladi. Flotasiyada ajratish uchun faqat suv emas, balki turli
moylar ham ishlatiladi. Ayrim moddalarni maxsus reagentlar yordamida
ho’llanmayd igan holatga aylantiradilar. Bunday reagentlarga flotasion reagentlar
deyiladi. Flotasion reagentlar qatoriga turli organik kislotalar, ularning tuzlari,
suvda eruvchan ksantogenatlar (ditiokarbon kislota R -O -CS -SH
qoldiqlari), ditiofosfatlar va boshqalar kiradi.
8. Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1.Elektroliz nima?
2.Ajralish potensiali nima?
3.Distillyasiyaning mohiyati nimada?
4.Distillyasion reagentlar nima maqsadda ishlatiladi?

5.Rektifikasion kolonnaning nazari y tarelkalari nima?
6.Azeotrop aralashmalar nima?
7.Nima uchun ular toza moddalar olishga xalaqit beradi?
8.Sublimasiya nima?
9.Flotasion ajratish va konsentrlash nimaga asoslangan?
10.Flotasion reagentlar nima maqsadda ishlatiladi?

Ochish va identifikasiyalash usuli

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish