Odam genetikasi va odamdagi irsiy kasalliklar - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Odam genetikasi va odamdagi irsiy kasalliklar

Купить

Odam ge ne t ik asi va
odamdagi irsiy k asallik lar.

Re ja
1.Odam ge ne t ik asi.
2.I rsiy at .
3.I rsiy k asallik lar.

•
Odam genetikasi insoniyat uchun amaliy
jihatdan g‘oyat katta ahamiyatga ega
bo‘lgani uchun so‘nggi yillarda unga
qiziqish ayniqsa ortdi. Hozirgi vaqtda
odamda 4000 ga yaqin normal va
patologik belgilarning nasldan naslga o‘tib
borishi bir qadar o‘rganib chiqilgan.

•
Odam irsiy at ini o‘rganish usullari. Odam irsiyatini
o‘rganish anchagina qiyinchiliklar tug‘diradi. Ma’lumki,
eksperimental genetika usullarini odamga tatbiq etib
bo‘lmaydi. Odam sekinlik bilan rivojlanib, ancha kech
balog‘atga yetadi. Bir oilaning ko‘radigan farzandlari soni
nisbatan kam bo‘ladi.

Endi bu usullarning
ta’rifiga qisqacha to‘xtalib
o‘tamiz.

•
Geneologik usul mumkin qadar ko‘proq odamlarning nasl
nasabini o‘rganib chiqishdan iborat. Shundan foydalanib,
insonning ko‘pgina belgilari, jumladan, irsiy kasalliklarining
nasldan naslga o‘tib borishini aniqlash mumkin bo‘ladi.
Odamning Mendel qonunlariga muvofiq nasldan naslga
o‘tib boradigan belgilaridan bir nechtasi quyida misol
tariqasida keltirildi.

Belgilar
Dominantlar Retsessivlar
Jingalak (geterazigotada taram taram) soch
Sochning erta to‘kilishi
Malla bo‘lmagan soch
Qo‘y ko‘z
Sepkillar
Pakanalik
Polidaktiliya (ortiqcha barmoqlar bo‘lishi) To‘g‘ri soch
Normal
Malla soch
Ko‘k yoki kulrang ko‘z
Sepkillar bo‘lmasligi
Normal bo‘y
Barmoqlar sonining normal bo‘lishi

•
Ko‘pgina kasalliklar retsessiv holda nasldan naslga o‘tishi
geneologik usul yordamida aniqlangan. Jumladan: qandli diabet,
tug‘ma karlik, gemofiliya, shizofreniya (og‘ir ruhiy kasallik)ning ba’zi
formalari. Faqat retsessiv genlar bilan emas, balki dominant genlar
bilan belgila na di gan irsiy kasalliklarni braxidaktiliya yoki
kaltabarmoqlik, ko‘z shox par dasining ko‘rlikka olib keladigan irsiy
degeneratsiyasi, sil kasalligiga moyillik kabi lar ham geneologik
usul yordamida nasldan naslga o‘tishi aniqlangan.

•
Egizak lar usuli o‘xshash belgilarning egizaklarda
rivojlanib borishini o‘rga nishdan iborat. Ma’lumki,
odamda egizaklar ikki xil bo‘ladi. Ba’zi hollar da bir emas,
balki ikkita (kamdan kam hollarda uchta va hatto to‘rtta)
tuxum hujayra urug‘lanadi. Egizaklar bitta tuxum
hujayradan va har xil tuxum hujayradan rivojlanadi. Bitta
tuxum hujayradan rivojlangan egizaklar bir jinsli va bir

biriga nihoyatda o‘xshash bo‘ladi. Bu tushunarli albatta,
chun ki ular bir xildagi genotipga egadir, ular o‘rtasidagi
tavofutlar esa faqat muhit ta’siriga bog‘liq bo‘ladi. Har xil
tuxumdan rivojlangan egizak lar egizakmas aka
uka yoki
opa
singillardek bir biriga o‘xshash, bir xil yoki har xil jinsli
bo‘ladi.

•
Sit ogenet ik usul so‘nggi yillarda katta ahamiyat kasb etdi. U
odamda uchraydigan irsiy kasalliklarning sabablarini tushunib
olish uchun ko‘pgina qimmatli materiallar beradi. Genetika nuqtai
nazaridan olganda irsiy kasalliklar mutatsiyalardan iborat bo‘lib,
ularning ko‘pchiligi retsessivdir. Bu usul odam xromosomalar
to‘plamidagi ko‘rinadigan darajadagi o‘zgarishlarni o‘rganish
imkonini yaratdi.

•
Biok i my ov iy usul. Odamda uchraydigan juda ko‘p patologik
holatlar moddalar almashinuvining odatdagicha borishida har xil
o‘zgarishlar yuzaga kelishi ga bog‘liq bo‘ladi, buni tegishli
biokimyoviy usullar bilan aniqlash mumkin. Bu usul yordamida
qandli diabet kasalligining sabablari o‘rganiladi. Bu kasallik me’da
osti bezining odatdagi faoliyati buzilishiga bog‘liq bo‘ladi, bu bez
qonga insulin gormonini kam ajratadi. Natijada qondagi qand
miqdori ko‘payib, odam organizmidagi moddalar almashinuvida
o‘zgarishlar ro‘y beradi.

Bajardi: Jabborova F.

Irsiy at v a irsiy k asallik lar
•
Irsiy at - Bu organizmning
o` z belgilari v a riv ojlanish
xususiy at larini k elgusi
av lodga o` t k azib t urish
xossasidir.
•
Irsiy at t ufay li t ur doirasidagi
hamma ildizlar o` xshash
bo` ladi. Irsiy at t ufay li
inson uchun xarak t erli
belk gilar av loddan-av lodga
o` t adi.

•
I rsiy belgilarning nasldan - naslga o` t ishi
k o` pay ishi orqali y uzaga k eladi. J insiy
k o` pay ishga y a ngi av lodlar urug` la nish
nat ijasida buny od bo` ladi. I rsiy at ning
moddiy asoslari jinsiy xujay rala rga jo
bo` lga n. J insiy k o` pay ish av lodlar
o` rt a sida gi bog` lanish jinsiy xujay ralar
orqali y uza ga k eladi. I rsiy at qoidalari
odam ga t a` sir o` t k azadi. Hozirgi v a qt da
2000 dan ort iq norma v a pat alogik
belgilarning na sldan -naslga o` t ib
borishi aniqlanga n. I rsiy at ni nasldan -
na slga o` t ishini bilish uchun xujay ra
haqida m alumot ga ega bo` lish k erak .
Barcha t irik organizmlar xujay ralardan
t ashk il t opgan. Elek t ron mik ra sk op
k a shf et ilishi bilan xujay ra ning t ark ibi
v a undagi m oddalarni o` ganila
boshla ndi. .

•
X ujay ralarda xromosomalarning borligi v a ular
odamning o` ziga xos belgilarini nasldan-naslga
o` t k azishi , ular oqsilar v a nuk lein k islat alardan
t ashk il t opganligi aniqlandi. X romosomalar ipsimon
v a t ay oqchasimon shak lda bo` lib ularning soni
odamlarda 46 t ani t ashk il et adi. J insiy
xujay ralarda esa 23t adan xramosomalar mav jud.

•
Erk ak v a ay ol jinsiy hujay ralari qo` shilib 46
t aga y et adi. X romasomalarda genlar mav jud. Mana
shu genlar irsiy at birligidir. Shuning uchun irsiy
k asallik lar v a belgilarini o` rganadigan fan Genet ik a
deb at aladi.
•
Tibbiy ot da 1500 dan ort iq pat alogik irsiy belgilar
aniqlangan.
•
Irsiy k asallik lar nasldan-naslga o` t masligi uchun ularni
t o` g` ri aniqlash v a ularga y o` l qo` y maslik , dav olash
muhimdir. Buning uchun odam irsiy at ning met odlarini
o` rganish k erak .

•
Genet ik met od – Bu olimlarning k o` proq sondagi
av lodlarini, nasl-nasabini o` rganib chiqish lozim.
S hunda insonning k o` p belgilari irsiy k asasllik larini
nasldan-naslga o` t ib borishini aniqlash mumk in.
Odamga ba` zi qobiliy at larning riv ojlanishi irsiy
omillarga bog` liq. Masalan: Moddalar almashinuv ining
ba` zi k asallik lari: qandli diabet ning nasldan-naslga
o` t ishi, genet ik met od bilan aniqlangan. Bu k asallik
me` da ost i bezi faoliy at ining buzilishi nat ijasida insuliy
garmonini qonga chiqarolmay qoladi. Key in qondagi
qand miqdori k o` pay ib odam organizmidagi moddalar
almashinuv ida chuqur o` zgarishlar ro` y beradi.

•
Irsiy belgilardan jingalak sochlik , k o` zining
mov iy bo` lishi, soch rangining malla y ok i qora
bo` lishi, qo` y k o` z, sepk illar, pak analik , bo` y ning
uzun bo` lishi v a boshqa belgilar av loddan-
av lodga o` t adi.
•
Irsiy k asallik lardan t ug` ma k ar, gunglik , asab-ruxiy
k asallik lar – shizofreniy a, aqliy zaifl ik ,
oligofreniy a, epelepsiy a, qon k asallik lari –
gemofeliy a, t ug` ma t rombosit larning
y et ishmasligi, Verlgof k asalligi, Daun k asaslligi,
Kley fent er sindromi, Shereshefk iy – Terner
k asallik lari av loddan-av lodga o` t adi.

•
Odamda egzaklar ikki xil bo`ladi. Ayrim xollarda ikkita
yoki uchta tuxum hujayralari urug`lanadi. Bunda xuddi
egizakmas yoki aka-uka, opa-singillardek bir-biriga
o`xshash bir xil yoki har xil jinsdagi bolalar to`g`iladi.
Bitta tuxum hujayradan ikkita embrion paydo bo`lsa, bir
tuxumdan egizaklar tug`iladi, ular bir jinsli, bir-biriga
juda o`xshahs bo`ladi.
•
Odam organizmida bo`ladigan ko`p o`zgarishlar va
odam kasalliklari gepotitda bog`liq bo`ladi. Irsiy
kasalliklar gepotitda bog`liq. Xromosoma apparatidagi
norasolik yosh go`daklik vaqtida aniqlab davo qilinsa,
kasallikni bartaraf qilish mumkin.

•
Odam gepotitining rivojlanib borishiga alkogol yomon
darajada tasir qiladi. U rivojlanishining ham jismoniy,
ham ruxiy tomonga salbiy tasir ko`rsatadi. Ichimlik
ichadigan yoki chekadigan odamlarda jigar, buyrak,
yurak-tomir kasalliklar boshlanadi va nerv sistemasida
turli xil kasalliklarni (nevroz, psixoz) keltirib chiqaradi.
Alkogol va ruxiy narkamanlarning bolalari aqliy jihatdan
qoloq, ruxiy va jismoniy jihatdan noraso bo`ladi.
Ichilgan ichimlik tezda qonga o`tib badanning barcha
a`zolariga kirib boradi. U asab to`qimalarina ishdan
chiqaradi. Markaziy nerv sistemasi faoliyati izdan
chiqaradi. Ichkilikboz ota-onalarning bolalari tutqanoq,
ruxiy kasalliklak va tug`ma nogiron bo`lib tug`iladi.

Daun k asalligi.
•
Odamning xromasoma to`plamida bitta ortiqcha
xromasoma bo`lib, diploid to`plamida ularning soni 47
taga borib qoladi. Bu daun kasalligidir. U tug`ma aqliy
qoloqlik bo`lib jismoniy jihatdan rivojlanishda kamchilik
bo`ladi.
•
Daun kasalligining tashqi belgilari: boshning dumaloq,
kichikroq bo`lish va ensaning yassi tortib qisqarib
qolgani, liqqildoqlarninig kech bekilishi. Peshonaning
tekis tor bo`lib, sochli joyi chegarasining past turishi.
Ko`z tirqishlarining tor bo`lib, qiyshiqroq turishi.
Burunning kalta asosining kengayganligi. Og`izning
yarim ochiq turishi, tilning qalin tortib ko`ndalangiga
ketgan chuqur –chuqur egatchalari borligi. Quloq
supralarining kichkinaligi. Qo`l barmoqlari yo`g`on,
yassi, kalta va qiyshaygan.

Odam genetikasi va odamdagi irsiy kasalliklar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish