Og‘zaki va yozma nutq - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	25.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Og‘zaki va yozma nutq

Купить

OG‘ZAKI VA YOZMA NUTQ
Reja:
1.Og‘zaki nutq.
2.Yozma nutq.

Nutq ikkiga – og‘zaki va yozma nutqlarga bo‘linadi. Og‘zaki nutq so‘zlash-
eshitishga qaratilgan bo‘lsa, yozma nutq yozish-o‘qishga qaratilgan bo‘ladi.
Nutqning yozma va og‘zaki shakllari muayyan ko‘rinishlarga ega . YOzma
nutq ko‘rinishlari: 1) badiiy nutq, 2) ilmiy nutq, 3) publitsistik nutq, 4) rasmiy
nutq, 5) neytral nutq. Og‘zaki nutqning esa turli ijtimoiy qatlamlar nutqlari dan,
turli sheva nutqlaridan tashkil topadi. U quyidagi ko‘rinishlar da namoyon bo‘ladi:
1) betaraf (neytral), 2) tantanali 3) ishqiy, 4) yumoristik va satirik, 5) rasmiy.
1.Og‘zaki nutq.
Og‘zaki nutq bir yoki bir necha kishining ovoz chiqarib so‘zlashi asosida
yuzaga keladi: suhbat, ma’ruza va b. Og‘zaki nutq o‘z navbatida yana ikki turga
bo‘linadi: dialogik va monologik. Fikr suhbat, muhokama, munozara shaklidagi
nutqiy faoliyatlar davomida og‘zaki bayon qilinadi.
Og‘zaki nutqning xususiyatlari quyidagilar:
Suhbat
– ma’lum bir mavzu yuzasidan dialog (yoki polilog) tarzida bo‘lib o‘tadigan
nutqiy muloqot.
Suhbat oldiga qo‘yilgan talablar:
1. Mavzudan chetga chiqmaslik .
2. Savollarga aniq, qisqa, to‘la javob berish.
3. Javob berish jarayonida savolning ahamiyatiga e’tibor berish, dalil va
misollarning ishonarli bo‘lishini ta’minlash.
4. Suhbat jarayonida tinglovchilar holati, vaqti qiziqishlari, mavzuning
dolzarbligini hisobga olish.
5. Suhbatda kamtarlik, xushmuomalalik talablariga javob berish.
6. Suhbat davomida nutqning ifodalilik, ta’sirchanlik, mantiqiylik, to‘g‘rilik,
soflik kabi xususiyatlari talablariga rioya qilish.
Muhokama
– biror masala yuzasidan ko‘pchilik ning fikrini to‘plash, ma’lum to‘xtam
larga kelishini anglatadi.

Muhokama nutqi oldiga qo‘yilgan talablar:
1. Muhokama mavzu s idan chetga chiqmaslik.
2. Fikrni ixcham, sodda, ta’sirli qilib ifodalash.
3. Ortiqcha lirik chekinishlarga berilmaslik.
4. Fikrga mos dalil va isbotlarni aniq, lo‘nda qilib keltirish.
5. Boshqalar bildirgan fikrlarni takrorlamaslik.
6. Fikrni ifodalash davomida o‘zgalar fikriga hurmat bilan qarash, o‘rinsiz
bildirilgan fikrlarni kishi shaxsiga tegmasdan inkor etish.
7. Fikrni bayon qilish davomida hayajonlanmaslik, o‘zini og‘ir tutish.
Munozara
– biror masala yuzasidan taraflarning bahsini, tortishuvini anglatadi. Bahs
jarayonida har bir ishtirokchi o‘zining haq ekanligini isbotlashga intiladi.
Munozarada nutqqa qo‘yilgan talablar:
1. Mavzudan chetga chiqmaslik.
2. Mazmunni ochuvchi, fikrni isbotlovchi dalillarning etarli bo‘lishi.
3. Dalillardan mantiqan xulosa chiqarish.
4. Nutqning ifodali, tizimli, hayajonli bo‘lishi.
5. Nutq shaklining ixcham, qiziqarli bo‘lishi.
6. Nutq egasining vazmin, og‘ir bo‘lishi.
Suhbatdoshni hurmat qilish, uning shaxsiga tegadigan so‘z va gaplarning
bo‘lmasligi.
Og‘zaki nutqning yuzaga kelish shart-sharoitlari va uning oldiga
qo‘yiladigan talablar. So‘zlashuv uslubi kishilarning kundalik rasmiy-norasmiy,
erkin muomalalari doirasida til birliklarining o‘ziga xos tarzda amal qilishidir.
Bu uslubning o‘ziga xos xususiyati nutq jarayonida til va tildan tashqari
omillarning uyg‘un bo‘lishida ko‘rinadi.
So‘zlashuv nutqi elliptik xarakterda bo‘ladi: qorami? ko‘kmi? Agar biz uni
uy bekasi tilidan eshitsak, qora choy damlaymi yoki ko‘k choy damlaymi? degan
ma’noda tushunishimiz mumkin. Xuddi shu savolni do‘kon sotuvchisi tilidan

eshitsak, qora choy olasizmi yoki ko‘k choy sotib olmoqchimisiz? ma’nosida
tushunishimiz ham mumkin.
Ikkinchidan, ekspressivlik imkoniyatlarini keng: ulguramizmi? degan
savolga yo‘q, ulgurmaymiz deyishdan ko‘ra vaziyatdan kelib chiqib, ulgurib
bo‘pmiz, ulgurish qayoqda, ulgurib ham bo‘ldik singari javoblar birmuncha
tabiiy va ekspressivroq bo‘lib chiqadi.
Uchinchidan, bu uslubda ohang - intonatsiyaning ahamiyati nihoyatda
kattadir. Ohang og‘zaki nutqning reallashuvida til birliklaridan keyingi muhim, hal
qiluvchi vosita bo‘lib, uning nutq tempi, pauza, ton, melodiya, tovush tembri, so‘z
va gap urg‘usi kabi ko‘rinishlari ma’noni farqlashda, ottenkalarni ajratib
ko‘rsatishda, hayajonni kuchaytirishda xizmat qiladi.
2. Yozma nutq .
Nutqning yozma turi orqali ma’lum fikr yozma ravishda bayon qilinadi.
YOzma nutq suhbatdoshsiz nutqdir. U oddiy maktub, ariza va ma’lumotnomadan
boshlanib, to qissa va romanga qadarbo‘lgan har xil yozma asarlarni o‘z ichiga
oladi. YOzma nutq tildan tashqari vositalar (ohang, pauza, mimika va b.)ga ega
bo‘lmydi. YOzma nutq og‘zaki nutqdan keyin shakllangan bo‘lib, asta-sekin
murakkablashib boradi. Uning asosiy xususiyati ma’lum orfografik, punktuatsion
va stilistik me’yorlarga amal qilinishidir.
YOzma nutq og‘zaki nutqdan quyidagi xususiyatlari bilan ajralib turadi:
nutqni yozayotganda muallif vaqt jihatidan bemalol fikrlash imkoniyatiga ega
bo‘ladi. U o‘z nutqi qismlarini va butun nutqni qayta-qayta tahrir qilishi, fikr
uchun eng mos imkoniyatlarni tanlashi, gap tuzilishini qulaylashtirishi mumkin.
SHuning uchun ham yozma nutq og‘zaki nutqdan ravondir.
Rasmiy, ilmiy, badiiy-publitsistik matnlar yozma nutq tarzida shakllanadi.
Davlat ma’muriy-huquqiy muassasalari da, rasmiy diplomatik munosabatlari da
rasmiy matn lardan foydalaniladi. Qonun matnlari, farmonlar, farmoyish lar,
buyruqlar, xullas barcha rasmiy ish qog‘ozlari ana shu uslubda yoziladi. Bu
uslubning og‘zaki ko‘rinishlari va o‘z me’yorlari mavjud.

Me’yorlari: aniqlik, qoliplilik, hujjatlarga xoslangan atamalar kabi. huquqiy
hujjatlarga xos: ma’muriy javobgarlik, fuqarolik holati, fuqarolik javobgarligi,
aybdor, gumondor, jabrlanuvchi, sudlanuvchi, guvoh, jamoat kafilligi,
surishtiruv, jabrlanuvchi bilan yarashuv va boshqalar; diplomatik
munosabatlarga xos: ahdlashuvchi oliy tomonlar, elchi, elchixona, muxtor elchi,
muxtor vakil, ishonchli vakil, nota, ratifikatsiya, shartnoma, bayonot, qo‘shma
bayonot, deklaratsiya, tashrif, qarorgoh kabilar.
Ilmiy matn. Ilmiy asarlarning yozilishi o‘z uslubiga ega. Til birliklarining
fan sohasida, ilmiy bayon jarayonida ishlatilishi mazkur uslubning shakllanishiga
asos bo‘ladi. Bunda faqatgina dalil va faktlarga tayaniladi.
Xos xususiyatlar: aniqlik, ob’ektivlik, mantiqiy izchillik, qisqalik,
Ommabop uslub da yozilgan asarlar mohiyatan hozirjavob va ular axborot
hamda targ‘ibot-tashviqot xarakterida bo‘ladi. YAngi ijtimoiy-siyosiy
terminologiya tilimizga publitsistik matnlar orqali kirib keladi.
Badiiy uslub . Til materialini qamrab olish imkoniyatining kengligi,
umumxalq tilida mavjud bo‘lgan barcha lingvistik birliklarning, shu bilan birga,
boshqa vazifaviy uslublarga xos bo‘lgan elementlarning ham ishlatilaverishi va
ularning muhim bir vazifaga – badiiy-estetik vazifani bajarishga xizmat qilishi
badiiy uslubning asosiy xususiyati hisoblanadi. Tabiiyki, bunday imkoniyatlar
boshqa vazifaviy uslublarda chegaralangan.
Badiiy uslub leksikasi ham alohida belgilarga ega. Abru, armug‘on,
balqimoq, gulro‘, gulshan, debocha, durafshon, jahonbaxsh, lolagun, lo‘livash,
mardonavor, mahvash, mahpora, moviy, moh, mujda kabi xoslangan so‘zlar
lug‘atlarda poetizmlar nomi bilan yuritiladi.
Xulosa. Nizomiddin Mahmudov : Go‘zal va nafis nutq sezgisi hamda unga
azaliy ixlosu ehtirom an’anasi, ayniqsa, ko‘hna SHarqda juda qadim zamonlarga
borib taqaladi. SHu donishmand SHarq bag‘rida bundan besh ming yillar burun
dunyoga kelgan eng «keksa» muassasalardan bo‘lmish ilk maktablarning bosh
vazifalaridan biri ham bolani to‘g‘ri, aniq gapirish va yozishga o‘rgatishdan iborat

bo‘lganligi, ayni vazifaning bizning kunlarimizga qadar ham o‘sha mavqeini
yo‘qotmay kelayotganligi har qanday jamiyatda til va nutq nufuzi ning nechog‘li
muhtasham o‘rin tutishining shahodatidir.
Oldimizda yangi tafakkur sohiblarini tarbiyalash dek mas’uliyat li vazifa
turibdi. Nutq madaniyatiga ega bo‘lish degan gap – yuksak milliy madaniyatga ega
bo‘lish degan gap. Aslida millatni, elni, xalqni qadrlagan kishigina uning
madaniyatini qadrlaydi va o‘zi ham e’zoz topadi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Mirziyoev Sh. Buyuk kelajagimizni m ard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz. – T oshkent : O‘zbekiston . 2017.
2.Mirziyoev Sh. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash –
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – Toshkent: O‘zbekiston,
2017.

3. Abduazizov A.Tilshunoslik nazariyasiga kirish. -Toshkent, 2010.
4. Ирисқулов И.Тилшуносликка кириш. -Тошкент, 2009.
5. Rasulov R.Umumiy tilshunoslik. - Т oshkent, 2013.
6. Тилшунослик назарияси ва методологияси. Тузувчи: Ҳ.
Дадабоев. –Тошкент, 2004.
7. Х olmanova Z. Tilshunoslikka kirish. -Toshkent, 2007.

Og‘zaki va yozma nutq

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish