Ogahiyning lirik qahramon yaratish mahorati - Adabiyot - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	60000UZS
Hajmi	329.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Ogahiyning lirik qahramon yaratish mahorati

Sotib olish

Ogahiyning lirik qahramon yaratish mahorati
mavzusida yozgan
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
1

Mundarija.
Kirish.
I bob. Ogahiy lirikasida obrazlar rang-barangligi.
II. bob. Ogahiy she riyatida oshiq va ma shuqa obrazlari talqini.’ ’
III bob. Lirik qahramon yaratishda poetik mahorat.
Xulosa.
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati.
‘
2

K I R I SH
Ogahiy o zbek adabiyotining XIX asr birinchi yarmida o tgan yirik‘ ‘
namoyondalaridan biridir. Zamonasining ilg or farzandi bo lgan Ogahiy har
‘ ‘
taraflama kamol topgan ijod egasi edi. Bu uning bizgacha yetib kelgan katta
merosidan ko rinadi. Ogahiyning she riy ijodi uning o zi tomonidan 1852 yilda
‘ ’ ‘
tuzilgan Ta vizal oshiqin devonida to plangan bo lib, bu devon qariyb 18
“ ’ ” ‘ ‘
ming misradan (9 ming baytdan) iborat. Devonda o zbek adabiyotida qadimdan
‘
mavjud bo lgan poeziyaning hamma danrlaridan juda yaxshi namunalar
‘
keltirilgan.
Ogahiyning qo shni fors-tojik va ozarbajon xalqlari adabiyotining eng
‘
yaxshi namunalarini o zbek tiliga tarjima qilib, o z xalqiga yetkazdi. Ogahiy
‘ ‘
tomonidan tarjima qilingan asarlarning soni 20 ga yaqin bo lib, ular ichida
‘
Nizomiy, Sa diy, Jomiy va boshqalarning ijodidan namunalar bor. Ogahiy tarjima
’
qilgan shoirlar va ularning asarlari asrlar o tsa-da, ularni yetishtirgan xalqlar
‘
madaniyati tarixida, ko plari esa butun dunyo madaniyati tarixida hozirgacha o z
‘ ‘
qimmatini saqlamoqda; bu asarlar nasldan-naslga o tib kelmoqda. Bu hol bizga
‘
Ogahiyning zehni o tkir, didi baland, dunyoqarashi ilg or shaxs bo lganidant
‘ ‘ ‘
guvohlik beradi. Ogahiy o zininng mohirona tarjimalari bilan o zbek xalqi
‘ ‘
madaniyati va adadbiyoti xazinasiga katta xissa qo shganligi shubhasizdir. Ayni
‘
zamonda, bu tarjimalar Ogahiy dunyoqarashining shakllanishi, uning shoir va olim
sifatidagi ijodiy ishi uchun ulug maktab bo lgan.
‘ ‘
Nihoyat, Ogahiy saroy o rganilish tarixi shaklida yozilgan, o z
‘ ‘
zamonasida bo lib o tgan juda ko p xodisalardan guvohlik beruvchi Xorazm
‘ ‘ ‘
xonligi tarixiga oid beshta tarixiy asar yozib qoldirgan. Ana shunday barakali ijodi
bilan Ogahiy bizning oldimizda juda sermahsul ijodchi, o z xalqi madaniyati,
‘
adabiyoti uchun katta xizmat qilgan siymo bo lib gavdalanadi. Shubhasiz, Ogahiy
‘
merosi o zbek xalqi adabiyoti tarixida o ziga tegishli o rinni egallaydi.
‘ ‘ ‘
Shu davrda barcha xalqlar, shu jumladan O zbekiton xalqlari juda uzoq
‘
zamonlar feodalizm tuzumi zulmi ostida ezilib, feodalizmi himoya qiluvchi islom
3

dini va shu tuzum tug dirgan behisob, turli xilda ko rinuvchi xurofat, tassubning‘ ‘
ruhiy quli bo lib keldilar.
‘
Hamma dinlarga o xshab, islom dini mohiyatida ham hokim sinflarga
‘
xizmat qilish g oyasi yotadi.
‘
Islom dini mavjud tuzumning barqarorligini abadiyligini tasdiqlash, bu
–
qarashni barcha mehnatkash omma ong tushunchasiga singdirish vazifasini
–
bajaradi. Shu maqsadda dunyodagi hamma hodisa taqdir - xudoning amri bilan
“ ”
vujudga keladi, deb ta lim beradi. Bu qarashga ko ra birovning boyligi,
’ ‘
gadoyligi, birovning shoh, fuqaro bo lishini hammasi taqdiri azalda yozilgan
‘ –
qismat. Buni o zgartirishga odam bolasi qodir emas. Bu o ta ketgan ta sirli
‘ ‘ ’
qarash faqat ekspluatasiya qiluvchi sinflar hukmronligini saqlashga hizmat etadi,
hammani shunga ko ndirishga urinadi. Ammo ochlik, yalang ochlik, yer-
‘ ‘
suvsizlik keng ommaga har kun, har soat o zining dahshatli zarbini yetkazib
‘
turadi. Bu hodisa keng ommada hayotdan, turmushdan, tuzumdan norozilik
tuyg u-tushunchasini uyg otmay iloji yo q.
‘ ‘ ‘
Bunga qarshi islom dogmasi: Bu dunyo yolg onchi dunyo, bu dunyoda
“ – ‘
kishi qancha xoru-zor bo lsa, narigi dunyoda kishi jannatda farovon yashaydi. U
‘
dunyo- abadiy dunyo, u dunyoda o lmoq yo q , - kabi afsonalarni to qib,
‘ ‘ ” ‘
mehnatkashlar ommasidagi uyg onish, turmushini yaxshilash uchun intilish,
‘
tuyg u, tushunchalarni yo q etishga xizmat qiladi. O zbek xalqi o tmishidagi
‘ ‘ ‘ ‘
feodalizm jamiyatida hukm surgan boshqa barcha xil axloq qoidalari faqat ana
shunga xizmat qilgan. Ommaning ruhiga ta sir ko rsatuvchi maktab, machit,
’ ‘
madrasalar kabi vositalar yordamida kecha-kunduz yoshu qari tomonidan olib
borilgan xalq tushunchasini zaharlovchi shu tashviqot natijasida jamiyat ayrim
shaxsning dunyodagi orzu havasi, tuyg ulari o sishiga xech kanday o rin
– ‘ ‘ ‘
koldirmagan; odam bu foniy dunyo bilan qiziqmasligi, butun borlig ini, bu
‘
dunyodagi barcha ishlarini ham kelajak dunyodagi rohatli turmushga erishuv
“ ”
maqsadini ko zlab olib bormog i zarurligi uqtirilgan. Feodalizm jamiyati axloq
‘ ‘
qoidalarining xech kim tomonidan tartibga solinmagan, jamiyatda ommani
qullikda tutishda nihoyatda dahshatli kuch bo lgan gunoh , savob
‘ “ ” “ ”
tushunchalari hukm surgan. Shular natijasida shaxs, keng mehnatkash omma xes
4

narma to g risida andisha qilmaydigan, dunyo to g risida, o z turmushi‘ ‘ ‘ ‘ ‘
to g risida o ylamaydigan mute ishchi kuchi, qulga aylangan.
‘ ‘ ‘
Ammo mehnatkashlar ommasi qanday og ir sharoitda yashamasin, o z
‘ ‘
taqdiri haqida o ylaydi. Turmush sharoitiga qarab goh ongli, goh ongsiz ravishda
‘
o zini bu iqtisodiy, ruhiy qullikdan qutqarish uchun uzluksiz kurash olib boradi,
‘
bu holdan qutulishning yo llarini axtaradi. Davrning ilg or kishilari yozuvchi,
‘ ‘ –
shoirlar mehnatkashlar ommasidagi bu tushunchalarni o z asarlarida ifoda
‘
etadilar. Bu oqim juda uzoq zamonlar mehnatkash ommaning tushunchasini
chalg itib, uning o sishiga to sqinlik qildi. Ikkinchi tomondan, o z ijodlariga
‘ ‘ ‘ ‘
mehnatkashlarning shu dunyoda yaxshi yashash to g risidagi orzusini va buning
‘ ‘
yo llarini axtarishini ifoda qilgan progressiv adabiyot maydonga keladi. O zbek
‘ ‘
adabiyoti tarixi asosan mana shu ikki oqimning uzluksiz kurashidan iboratdir.
O zbek xalqi adabiyoti tarixida ilk davrda maydonga chiqqan ilg or
‘ ‘
yozuvchi, shoirlar o z ijodlarining birinchi davrlarida insonning tabiiy tuyg usi
‘ ‘
sevgi-muhabbatni ulug ladilar. O sha davr uchun bu nihoyatda progressiv
– ‘ ‘
hodisa edi. Chunki, reaksion adabiyot uqtirishicha, inson tuyg usini kuylash din,
‘
shariatga xilof. Inson faqat bir narsaga qudrati-ilohiyga erishmoqni maqsad qilib
–
qo ymog i kerak. Inson faqat xudoni sevishi mumkin, boshqacha muhabbat
‘ ‘
bo lishi mumkin emas.
‘
Ikkinchi tomondan, sevgi muhabbat shaxsni, feodalizsm mol mulk
–
darajasida sanalgan xotin-qizlarni ulug lashni ifodalaydiki, bu ham feodal
‘
jamiyatidagi ayollarga past nazar bilan qarovchi din va xurofatga qarshi chuqur
norozilik ifodast edi.
Muhammad Rizo ogahiy o zbek adadbiyotidagi ko pdan beri davom qilib
‘ ‘
kelgan ana shu progressiv oqimning yirik namoyondalaridan biridir. Ogahiy
ijodida o zbek adabiyotidagi gumanizm g oyalari, odam bolasining o z baxt-
‘ ‘ ‘
saodati uchun kurash g oyalari ilgari surildi. Ogahiy poyeziyasida u yashagan
‘
davrga xos ijtimoiy hodisalar- jamiyatdagi turli sinf, guruhlarning o rni,
‘
xarakterlari, feodalizm sharoitida yashagan keng mehnatkash ommaning ayanchli
ahvoli, mehnatkashlar, davr ilg or kishilarining jamiyatni yaxshilash yo lidagi
‘ ‘
tushuncha, orzu, harakatlari o z aksini topdi.
‘
5

O zining barakali ijodi bilan Ogahiy zamonasiga qaraganda hayratda‘
qolarli daraja baland saviyali, hayotga chuqur, real qarovchi shaxs bo lib, shoir
‘
sifatida esa nafosatni sezishda nihoyat didi baland, inson ichki dunyosini tubdan
tushunadigan va bularni ifodalashda o ta ketgan mohir san atkor, so z ustasi
‘ ’ ‘
bo lib gavdalanadi.
‘
Shubhasiz, Ogahiy ulug istedod va qobiliyat egasi bo lgan. Gar faqat
‘ ‘
bundagina emas. Har bir istedod va qobiliyat ma lum tarbiya va tarixiy ijtimoiy
’
sharoit mevasidir. Shu sababdan Ogahiyni bu tariqada yetishtirgan tarbiya, adabiy,
madaniy muhit va tarixiy sharoit to g risida qisqagina ma lumot berib
‘ ‘ ’
o taman.
‘
Muhammad Rizo Erniyozbek o g li (Ogag iy uning taxallusi) 1809
‘ ‘ ‘ –
yili Xiva shahrining yaqinidagi Qirot qishlog ida mirob oilasiga dunyoga keldi.
‘
Uning ota-bobolari ko p zamondan buyon Xorazm xonligida miroblik vazifasini
‘
bajarib kelganlar. Ogahiy dunyoga kelganda amakisi-mashhur shoir va muarrix
SHermuhammad Munis mirob edi. Bo lajak shoirning tarbiyasiga oilasi, ayniqsa
‘
Munis Xorazmiyning ukasi Erniyozbek ham savodli, ancha yuqori madaniy
saviyaga ega kishi bo ladi, ammo Ogahiy 3 yoshga yetganda Erniyozbek vafot
‘
qilib, bo lajak shoir shunday yosh vaqtidan boshlab otasiz qoladi. Shu tufayli
‘
Ogahiyning tarbiyasi va bu oila xususida g amxo rlik Munis gardaniga tushadi.
‘ ‘
Ogahiy yoshlikdan yaxshi tarbiya oladi, maktab, keyin madarsalarga o qib,
‘
o sha zamonda o rganish mumkin bo lgan ilmlar bilan tanishadi.
‘ ‘ ‘
Maktab, madarasa, ayniqsa o sha davrda o qitishga hukm surgan sxolastik
‘ ‘
ta limot ilmga chinakam havas qo ygan kishini qanoantlantirishi mumkin emas
’ ‘
edi. Ogahiyning ijodi uning zamonasiga ko ra ancha asosli ma lumot va dunyo
‘ ’
haqida chuqur mulohazaga ega bo lganini ko rsatadi. Bunga u ilm-fanga havas
‘ ‘
qo yib, o zi mutolaa etishi va hyotni o rganishga harakat qilishi natijasidagina
‘ ‘ ‘
erisha olgan. O z bilimini orttirish ustida u ko p harakat qilgan. O ziniing bu
‘ ‘ ‘
harakatini devoniga yozgan so z boshida:
‘
Qadam aylabon ilm yo lida bosh,
‘
Hunar kasbida aylar edim talosh.
6

Ne tunlar manga xobu rohat edi,
Ne kunlar zamoni farog at edi.‘
mazmunidagi to rtlik bilan bayon qiladi.
‘
Yana Ogahiyning o zi aytishiga ko ra, zamonasining ilg or kishisi
‘ ‘ ‘
bo lgan Munis Xorazmiy shu davrdagi mashhur shoir, olim, mashshoqlar bilan
‘
yaqin aloqada bo lgan. Ular tez-tez Munis hovlisiga to planib, adabiyot, san at
‘ ‘ ’
va boshqa ilmiy mavzularda suhbatlar o tkazganlar. Bo lajak shoir hali yosh
‘ ‘
ekan, bunday suhbat va kechalarda doim qatnashgan, bu hodisa uning ilm-fanga
havasmand bo lishi, yoshligidan adabiyotni sevishiga chuqur ta sir etgan.
‘ ’
Ogahiy o zidan ilgari o tgan o zbek adabiyoti vakillari ijodini ayniqsa
‘ ‘ ‘
Navoiy ijodini qunt bilan o rgangan; fors-tojik tilini mukammal bilganligi
‘
sababli, bu xalqlar adabiyotining go zal namunalari bilan originallari orqali
‘
yaxshi tanish bo lgan. Bu hol ham uning o sishiga va ijodiga chuqur ta sir
‘ ‘ ’
etgan. Bulardan tashqari Xorazmda juda qadimdan davom qilib kelayotgan
madaniy-adabiy an analar ham shoir ijodiga o z ta siri ko rasatmay qolmagan.
’ ‘ ’ ‘
Chunki O rta Osiyo xalqlari, shuningdek, o zbek xalqi tarixida Xorazm juda
‘ ‘
qadimdan muhim o rin egallagan el. Qadimgi Xorazm insoniyat madaniyati
‘
tarixida o zlarining jahonshumul ensiklopedik ilmlari bilan ma lum davrda
‘ ’
butun dunyo ilmi, madaniyati rivojiga zo r hissa qo shgan mashhur olimlar
‘ ‘
Muso Xorazmiy, Beruniy, Umar Jag miniy, Zamahshariylarning vatani.
‘
Buxoroda yetishgan ulug olim Abu Ali ibn Sino Xorazm olimlari baln ilmiy
‘
hamkorlikda bo lgan. Abu Ali ibn Sino ma lum vaqt Xorazm davlatining
‘ ’
markazi-eski (ko hna) Urganch shahriga kelib yashagan.
‘
Lekin bular qadimgi hodisa, bu olimlar yashagan davrdan so ng Xorazm
‘
boshidan ko p kulfatlar kechgan, qo shni davlatlar tomonidan necha bor zabt
‘ ‘
etilgan, talangan. Ayniqsa, hokim sinqlar o rtasidagi tax-toj, mol-dunyo uchun
‘
uzluksiz bo lib turgan o zaro urushlar jamiyat hayoti va iqtisodini juda yomon
‘ ‘
ahvolga soladi. Natijada madaniy-adabiy ishlarga kuchli zarba yetadi. Elda
madaniy-adabiy hayot juda uzoq vaqt sustlashadi. Faqat XVII asr oxiri va XVIII
asr boshlarida Abulg ozixon (1603-1633) va uning Anushaxon (1663-1668)
‘
7

zamonida xonlikda asosiy hikimiyat birmuncha mustahkamlanib, madaniy ishlar
birmuncha jonlansa-da, Anushadan so ng o zaro ichki nizolar yana kuchayadi.‘ ‘
Madaniy ishlarga yana zarba yetadi. Nihoyat, XVIII asr oxiri va XIX asr
boshlarida mahalliy qabila qo ng irotlardan Muhammad Amin Inoq (1763)
– ‘ ‘
o z raqiblarini yengib, taxtga o tiradi. Ichki urushlarni tugatishga harakat qiladi.
‘ ‘
Uning nabirasi Eltuzar (1804-1808) mamlakatni birlashtirish ishini davom ettiradi
va o zini xon deb e lon qiladi. Shu yo sinda Xorazm taxtida Qo ng irot
‘ ’ ‘ ‘ ‘
qabilasidan bo lgan aristokratiya hukmronligi boshlanadi. Elda o zaro ichki
‘ ‘
urushlar birmuncha pasayadi. Hokimiyatda o zini mustahkam sezgan Eltuzar va
‘
undan so ngi xonlar, saroy aristokratiyasi xalqni eksplutasiya qilish asosida ancha
‘
mol-dunyo to plab, o z hashamatlari uchun masjid, madrasalar va boshqa
‘ ‘
imoratlar soldirmoqqa boshlaydilar. Saroy atrofiga shoir, go yanda, mashshoq va
‘
boshqa san at ahllarini to playdilar. Madaniy-adabiy hayot birmuncha jonlanadi.
’ ‘
Shu davrda Xorazmda Navoiy ijodi bilan qiziqish kuchayadi. Navoiyning qator
asarlarining nusxalari ko chiriladi.
‘
Muhammad amin Inoq va Avazbiy Inoqlar zamonida yashagan Umarboqiy
nomli shoir Navoiyning Farhod va Shirin , Layli va Majnun dostonlarini ancha
“ ” “ ”
sodda tilda nasrda ifoda qiladi. Bu har ikkila asar 10909-1910 yillar
Toshkentdatosh bosmada nashr etilgan. Yana shu davrda Kiromiy, Nishotiy,
Ravnaq, Roqim, Munis kabi adabiyotning an analarini himoya qiladilar. Diniy,
’
didaktik adabiyotga qarshi, dunyoviy adabiyotning yuksalishiga xizmat etadilar.
Kishining sof, tabiiy tuyg u, hislarini ulug laydilar.
‘ ‘
Navoiydan keyin doston sifatidagi epik janr adabiyotda juda kam uchraydi.
Uzoq zamon kam e tibor berilgan bu janrni qaytadan ko tarishga Nishotiy
’ ‘
jur at qiladi, Husni va dil nomida ancha katta ko lamda doston yozadi.
’ “ ” ‘
Husni va dil dostonini Nishotiy 1778 yili Buxoroda yozib tugatgan. Bu dostonda
“ ”
mamlakatdagi o zaro urushlarga qarshi birlashgan mustahkam davlat tuzish, inson
‘
kuchi, g ayrati, aqliga chuqur ishonch g oyasi ilgari suriladi. Ogahiy o z
‘ ‘ ‘
vatanida yetishgan ana shunday sog lom adabiyotning bevosita meroxo ri
‘ ‘
bo ldi. Bu hodisa ham, shubhasiz, uning dunyo qarashi shakllanishiga va uning
‘
8

shoir, olim bo lib yetishuviga katta ta sir ko rsatgan muhim omillardan‘ ’ ‘
bittasidir.
Shoirning dunyoqarashi shakllanishi, hayotga, jamiyatga munosabati,
umuman, butun ijodida uning tarbiyasi, muhit ta siridan tashqari, shaxsiy hayoti
’
ham juda muhim omillaridan biridir. Lekin, afsuski, Ogahiyning shaxsiy hayoti,
boyligi, yer-suvi va hokazolar to g risida aniq ma lumot beruvchi biror
‘ ‘ ’
manbaga ega emasmiz. Uning o z asarlarida va boshqa manbalarda Munis vafot
‘
etgandan keyin 1829 yili mirob qilib tayinlanganligi to g risida habar etiladi.
‘ ‘
Lekin bu vazifada Ogahiy uzoq qolmaydi. Bir muncha vaqt ishlagandan so ng,
‘
qazuv boshiga chiqqanida otdan yiqilib, oyog i miyib bo ladi. Shu vajdan, o zi
‘ ‘ ‘
xabar berishicha, ariza berib miroblik mansabidan bo shaydi. Shunday so ng
‘ ‘
qolgan butun umrini Ogahiy ijodiy ishga bag ishlaydi.
‘
Ogahiy o zining qator g azallarida qiyin hayotiy ahvoli, chekkan azoblari,
‘ ‘
hatto moddiy muhtojliklari to g risida gapirib o tadi. Ogahiyning o z devoniga
‘ ‘ ‘ ‘
yozgan debochasida quyidagi satrlari alohida diqqatga sazovor:
Kichiklikdan tushub boshimg a kulfat,
‘
Zamoni bo lmadim beranju mehnat.
‘
Qolib yolg uz tuman anduh ichida,
‘
Mehandin lashkari anbuh ichida.
Bu she r ancha uzun, uning hammasini keltirib o tirmaymiz. Lekin she r
’ ‘ ’
mazmuni oxirigacha shu yo sinda davom etadi. SHe r Ogahiyning yoshi
‘ ’
anchaga borib qolgan vaqtlarda yozilgan bo lib, shoir bu yerda o zining butun
‘ ‘
hayotiga go yo yakun yasaydi. Yoshi shunchaga borib qarasa ko radiki, umri
‘ ‘
faqat azobu uqubat, dardu alam bilan o tgan. Unga bu zulmlarni yog dirgan
‘ ‘
kuch-falak, ya ni dunyo jamiyat. Bu yerdagi fikrlarag bir poetik amaliyot yoki
’
vaqti bir kayfiyat ifodasi deb qarab bo lmaydi. Bu yerda shoir haqsizlikda, shu
‘
qadar g urbat bilan o tgan umrini chuqur nadomat va afsus bilan yakun yasaydi.
‘ ‘
Toj-taxt uchun urushlar natijasida xarobalik va ochlik shu qadar daxshatli
tus olgan vaqtlar bo lganki, butun-butun qishloqlar qurigan, aholi qochgan,
‘
9

ochlikdan kishilar bir-birin o ldirib, go shtini yegan; yosh bolalarni o g irlab‘ ‘ ‘ ‘
yeganlar. Munis, Ogahiy tarixiy asarlarida bu haqda ko p misollar bor. Ichki
‘
urushlarni hokim sinflar faqat o z manfaatlarini ko zlab olib borganlar. Lekin
‘ ‘
buning oqibati kulfati keng mehnatkash omma ustiga tushgan. Shoir Ogahiy
yashagan davr uchun eng txarakterli narsa elda hukm surgan och-yalong ochlik
‘
va amaldorlar zulmi ostida ezilgan xalqning dod-faryodi, hasrati edi. Mana shu
ahvolni ko z oldida keltirmay turib Ogahiy ijodida ifodalangan turmushdan
‘
chuqur norozilik tuyg usini anglash mumkin emas. Ogahiy ijodini tekshirar
‘
ekanmiz, uning mazmunida elning, xalqning ana shu ahvolining real, hazin
ifodasini ko ramiz.
‘
Ogahiy ijodida ko pdan davlm etib kelayotgan, ancha muntazam shaklga
‘
kirgan lirik janr va uning turli shakllari-g azal, muxammas, musamman,
‘
murabba larni uchratamiz. Biz bu ishimizni Ogahiy ijodida lirika janriga
’
bag ishlaymiz. Mumkin qadar kengroq ravishda Ogahiy lirikasining muhim
‘
xususiyatlarini yoritishga harakat qilamiz.
10

I . 1 . OGAHIY LIRIKASIDA OBRAZLAR
RANG BARANGLIGI.–
Ogahiy ijodining asosiy qismi g azal, muxammas, to rtlik, qit a,
‘ ‘ ’
tarji band shaklida ko rinadigan lirikadan iborat. Lirika adabiyotning muhim
’ ‘
janrlaridan bittasidir. Lirikada ham inson, jamiyat hayoti obrazlar orqali yoritiladi.
Unda ham hayot obraz darajasiga ko tarilgan kishi xarakteri orqali beriladi.
‘
Lirikaning adabiyotning epos, drama kabi boshqa janrlaridan farqi shundaki, bunda
ham hayot ma lum sujetga bog langan hodisa, harakat vositasi bilan
’ ‘
berilmasdan, kishining ichki tuyg u-kechinmalari orqali aks ettiriladi.
‘
Shubhasiz, lirik asar asosida ham shoirning hayotdan olgan taassuroti yotadi.
Lekin bu yerda shoirning shaxsi birinchi o rinla turadi. Shoir lirik asarda
‘
hayotdagi biror hodisani o zining ichki kechinmalari orqali tasvirlaydi, ana shu
‘
hodisa unda qanday tuyg u, ta sir uyg otganini ifodalaydi.
‘ ’ ‘
Lekin masalaning muhim tomoni shundaki, shoirning kechinmalari siqatida
berilgan hojisa o z ta siri bilan umumiylik kashf etmog i, ya ni tuyg u-
‘ ’ ‘ ’ ‘
kechinmalar jamiyatdagi ma lum guruhlarning his-tuyg u, kechinmalarini
’ ‘
birlashtiruvchi umulashgan kuchga ega bo lmog i lozim, faqat shundagina lirik
‘ ‘
asar badiiy kuchga ega bo la oladi. V.G.Belinskiy lirik asardagi mana shu holatni
‘
ta kidlab, shunday deb yozgan edi:
’
Ulug shoir o zi haqida gapirar ekan, umu haqida, butun kishilik haqida
“ ‘ ‘
gapiradi, chunki uning qiyofasida insoniyat yashagan borliq-xislatlar yotadi, shu
sababdan uning g amginligida har kim o z g amginligini ko radi, uning
‘ ‘ ‘ ‘
yuragida har kim o z yuragini ko radi, uning shaxsida har kim faqat shoirnigina
‘ ‘
emas, insonni, insoniyatda o zining birodari-do stini ko radi .
‘ ‘ ‘ ”
11

Chinakam iste dodli, hayotga qarovchi shoir ijodida Belinskiy fikrini’
ifodasini ko ramiz, ya ni shoirning ruhiy ahvoli, kechinmasini kuylagan lirik
‘ ’
asarda ma lum davrga xos ijtimoiy guruh vakillari tuyg u kechinmalarini
’ ‘
ko ramiz. Bunday asarni o qir ekan, har kim o z ahvoliga yarasha undan
‘ ‘ ‘
ma lum ta sir oladi, asarda ifodalangan ruhiy holatni xuddi o z boshidan
’ ’ ‘
kechirganday bo ladi.
‘
Ogahiyning bir g azalida quyidagilarni o qiymiz:
‘ ‘
Qo yubmen to taalluq manbasi ichra qadam yolg uz,
‘ ‘
Chekarmen har nafas g am shahnasidan ming sitam yolg uz.
‘ ‘
Na bor bir yori g amxorim, na didori vafodorim,
‘
Yetishga dahrdin chekkun agar yuz bor g am yolg uz.
‘ ‘
Ogahiy she riyatida bunday tuyg ularning vujudga kelishiga sabab ham,
’ ‘
dastlab, xususiy mulk, ekspluatasiya va zulm asosiga qurilgan xonlikdagi feodal
munosabat, urf-odatlardir. Shoir yolg izlik tuyg usi orqasida o z zamonidan
‘ ‘ ‘
chuqur norozilikni ifodalaydi. Uning g azllari umulasha darajasiga ko tarilgan.
‘ ‘
Shu keltirilgan parchalarda ma lum darajada hazinlik, go yo umidsizlikka ishora
’ ‘
qiluvchi baytlar bor. Shoir uchun bu tuyg ular xarakterli narsa bo lib qolmagan,
‘ ‘
ularni hayotdan, kurashdan chetga tortmagan, ulardagi insonga, xalqqa, vatanga
muhabbat, xalq kuchiga ishonish bunday tuyg ularni tug diruvchi, kishilar
‘ ‘
hayotini zaharlovchi zulmga qarshi nafrat, kurashni kuchaytirishga xizmat qilgan.
Ogahiy lirikasida dastlab navoiy maktabi, umuman, inson, mehnatkash
omma hayoti, kun ko rish masalasi markaziy o rin egallaydi. Shu jixatdan
‘ ‘
Ogahiy lirikasi reaksion diniy-mistik qarashlarga, bu oqimdagi adabiyot vakillari
ijodida tamoman qaram-qarshidir. Ogahiy lirikasi o z mazmuni bilan dunyo
‘
lazzatini kuylash doirasida ham qolmadi. Hayot, tabiat go zal, ammo bu hayotdan
‘
foydalanishga yo l qo ymaydigan g ovlar ko p, haqsizliklar ko p.
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Lirika hyotdan olingan ta sirotning, inson kechinmasining ifodasi sifatida
’
ta riflanar ekan bu kechinma yoki ta sirotni tor ma noda tushinib bo lmaydi.
’ ’ ’ ‘
Hayot murakkab, xilma-xil, kishi ruhiga har xil ta sir qiladi. Shu sababdan turli
’
12

falsafiy fikrlar,siyosiy qarashlar, ishq muhabbat tuyg ulari, gul, bahor manzaralari‘
lirik asarda ifodalanishi mumkin va ifodalanib kelgan.
Lirik asarda voqea, hodisa berilmasdan, shoirning hayotdagi turli
hodisalardan olgan ta siri, shu bilan birga, ko p vaqt, bir onda olgan ta sir
’ ‘ ’
tuyg usi, hayajoni berilganligi sababidan, bunday asar, odatda, kichkina ko lamli
‘ ‘
bo ladi. Chunki lirik asarda konkret bir hodisada shu hodisaning ta siri,
‘ ’
kechinmasi beriladi. Agar lirik asarda juda ko p ta sir va tuyg ular berilmoqchi
‘ ’ ‘
bo lsa, undagi konkretlik yo qoladi, shu bilan hayajon ta siri zaiflashadi; bu
‘ ‘ ’
ta sir ifodasidan yana bir ta sir ifodasiga ko chishda shoir didaktikaga, hatto
’ ’ ‘
ritorikaga berilib ketadi. Shu yo sinda lirikaga xos yurakni qitiqlovchi,,
‘
to lqinlantiruvchi ta sir pasayadi.
‘ ’
Ijodning boshqa xillarida bo lgani singari, lirik asarda ham shoirning ijodiy
‘
ishi ongli, uning ma lum kuzatgan maqsadi asosida hayotga munosabati
’
shubxasiz. Lirikada, ayniqsa, subyektiv payt kuchli. Shunday qaraganda, lirik
asarda go yo faqat shoir tuyg usi-ichki dunyosi beriladi. Lekin masala bunday
‘ ‘
emas. Lirik asarni shoirning shaxsiy hayoti yoki biografiyasi bilan bog lab qarash
‘
bilan masalani hal qilib bo lmaydi. Shoir o zi inson siqatida jamiyat ichida
‘ ‘
yashaydi, uning qarashlari jamiyatdagi qarashlar bilan bog liq. Shoir o z asarida
‘ ‘
hayotni qanchalik to g ri aks ettirishi uning duyoqarashiga, qobiliyatiga
‘ ‘
bog liq.
‘
Ogahiy lirikasi uchun xarakterli narsa jamiyat bilan shaxs o rtasidagi
‘
qarama-qarshilikni fosh qilishdir. Bu uning lirikasining butun mohiyatini
belgilaydi. Chunki xususiy mulk asosiga qurilgan feodalizm jamiyatida shaxsning
huqusizligi, ezilish, jabrlanishi shu tuzum, shuning tuzum, shu davr uchun eng
xarakterli hodisa edi.
Ogahiy lirikasida deyarli hamma vaqt o z nomidan gapiradi. Shu sababdan
‘
lirik qahramon shoirning o zi sifatida ko rinadi. Bundan uning lirikasini uning
‘ ‘
biografiyasi deb yoki hayotining ayrim paytlari bilan bog lab bo lmaydi. Ogahiy
‘ ‘
xoh o zi nomidan gapirsin, xoh lirik qahramon yoki lirik personaj sifatida
‘
ko rinsin, bu umumlashgan obraz tarzida beriladi. Uning lirikasi mazmuni ayrim
‘
13

shaxs tuyg u, his, kechinmalaridan nihoyat darajada chuqur, mazmundor bo lib,‘ ‘
o sha davr, ijtimoiy sharoit yetishtirgan his tuyg ular sifatida gavdalanadi.
‘ ‘
Ogahiy o zidan ilgari o tgan o zbek adabiyoti vakillari ijodini ayniqsa
‘ ‘ ‘
Navoiy ijodini qunt bilan o rgangan; fors-tojik tilini mukammal bilganligi
‘
sababli, bu xalqlar adabiyotining go zal namunalari bilan originallari orqali
‘
yaxshi tanish bo lgan. Bu hol ham uning o sishiga va ijodiga chuqur ta sir
‘ ‘ ’
etgan. Bulardan tashqari Xorazmda juda qadimdan davom qilib kelayotgan
madaniy-adabiy an analar ham shoir ijodiga o z ta siri ko rasatmay qolmagan.
’ ‘ ’ ‘
Chunki O rta Osiyo xalqlari, shuningdek, o zbek xalqi tarixida Xorazm juda
‘ ‘
qadimdan muhim o rin egallagan el. Qadimgi Xorazm insoniyat madaniyati
‘
tarixida o zlarining jahonshumul ensiklopedik ilmlari bilan ma lum davrda
‘ ’
butun dunyo ilmi, madaniyati rivojiga zo r hissa qo shgan mashhur olimlar
‘ ‘
Muso Xorazmiy, Beruniy, Umar Jag miniy, Zamahshariylarning vatani.
‘
Buxoroda yetishgan ulug olim Abu Ali ibn Sino Xorazm olimlari baln ilmiy
‘
hamkorlikda bo lgan. Abu Ali ibn Sino ma lum vaqt Xorazm davlatining
‘ ’
markazi-eski (ko hna) Urganch shahriga kelib yashagan.
‘
Ogahiy obrazlarini uning mundarejasiga qarab tahlil etar ekanmiz, birincha
navbatda, ko z oldimizda o z zamoniga chuqur tanqidiy qarovchi, zamoni haqida
‘ ‘
va uni tuzatish yo llari haqida fikr yurituvchi ilg or bir siymo obrazi
‘ ‘
gavdalanadi. Bu obraz orqali Ogahiyning dunyoga, hayot, jamiyatga qarashlari
ifodalanadi. Bu obrazda shoir ulug mutafakkir, davrining ilg or kishisi bo lib
‘ ‘ ‘
gavdalanadi. Ogahiy lirikasining, umuman Ogahiy ijodining salmoqli qismini ishq-
muhabbat mavzusi, oshiq va ma shuqa obrazlari, bular orqali kishining tabiiy
’
tuyg usi, sevgi haqidagi fikrlari, u davrdagi bu masalaga munosabat egallaydi.
‘
Bundan tashqari, Ogahiy lirikasida shoirning dunyo lazzati haqidagi fikrlarini
yorituvchi sifatida keluvchi rind obrazi ancha mukammal bo lib, shoir asarlarida
‘
unga ancha o rin berilgan. Shu bilan birga, shoirning ijtimoiy qarashlarini
‘
ochishga yordam beruvchi zohid, nosih kabi salbiy obrazlar uchraydi.
Biz quyida ana shu obrazlarning har qaysisini ayrim-ayrim yoritishga
harakat qilamiz. Ogahiy davrining ilg or kishisi siqatida yashagan jamiyatni,
‘
14

hayotni juda chuqur tekshirgan, hayotdagi juda ko p hodisalarni anglashga‘
harakat qilgan. U hayotga, jamiyatga real yondashdi.
Ogahiy davrining ilg or kishisi sifatida o zi yashagan jamiyatni, hayotni
‘ ‘
juda chuqur tekshirgan, hayotdagi juda ko p xodisalarni anglashga harakat qilgan.
‘
U hayotga, jamiyatga real yondashadi. Shuning natijasida uning ijodida har qanday
jamiyatning asosini tashkil etuvchi kishilar haytni, jamiyatdagi turli tabaqalarning
ahvoli va ular o rtasidagi munosabatlar, uning tushunchasiga ko ra, to g ri
‘ ‘ ‘ ‘
yoritiladi. U o z ijodida davrning muhim siyosiy, axloqiy masalalarini ko tardi.
‘ ‘
Qisqa qilib aytganda, Ogahiy butun umrini haqiqat uchun kurashga sarf etdi.
Ogahiyning dunyo, jamiyat, hayot haqidagi fikrlari uning shu masalaga
bag ishlangan maxsus g azal, muxammas, musaddas, tarji bandlarida va ayrim
‘ ‘ ’
masnaviylarida ifodalangan. Undan boshqa, Ogahiyning jamiyat, hayot haqidagi
juda ko p qimmatli fikrlari asosan boshqa mavzularda, masalan, muhabbat, tabiat
‘
manzaralari va shu kabi yozilgan g azallarida, muxammaslarida ham qisqa-qisqa
‘
ravishda yoritilib ketiladi. Ular jo shqin yurak sadosi sifatida ayrim asarlarda goh
‘
xasrat ohanggida, goh jamiyatlagi maraz illatlarga, buzuq axloq qoidalariga,
–
yaramas inson xulqlariga chuqur nafrat tarzida beriladi.
Ogahiyning devoni qadimdan davom etib kelgan tradisiyaga binoan
g azallar radifi yoki qofiyasi tugagan harfga qarab alfabit tartibida tuzilga.
‘
Klassik yozuvchilar an analarida asarga tarix qo yish, yozilgan vaqtini
’ ‘
ko rsatish odat bo lmagan. Ko pincha, devonlar shoir ancha kamolatga yetgan
‘ ‘ ‘
davrda tuzilib, g azallar devonlarga xronologiya tartibida kiritilmagan. Shu
‘
sababdan shoirning keyinroq, hatto qarigan vaqtlarida yozgan she rlari ham
’
alfavitga to g ri kelsa, devon boshiga kiritila bergan. Bu narsa, solishtirilib
‘ ‘
ko rish uchun yetarli boshqa ma lumot bo lmaganidan, shoir ijodiy yo lining
‘ ’ ‘ ‘
tadrijiy o sishini aniqlashda ancha qiyinchilik tug diradi. Lekin shunga
‘ ‘
qaramasdan, mavjud materiallar Ogahiy dunyoqarashi har doim bir xilda
bo lmagani, shoir turmush, hayotga chuqurroq qaray boshlagani sari, uning
‘
qarashlari haqiqatga yaqinlashib borgani to g risida ma lum xulosaga kelish
‘ ‘ ’
uchun yetarlidir. Ogahiy ijodida, hali aytganimizdek, uning ijtimoiy qarashlarini
ko rsatuvchi satrlar nihoyat ko p va keng.
‘ ‘
15

Shoir o z xalqini, vatanini, umuman insonni sevgan, odam bolasining baxt‘
saodatini kuylagan, shuning uchun kurashgan ulug gumanist edi. Hayotga,
‘
jamiyatga yondashishda uning mezoni-kishi baxti, kishi erkinligi, gumanizm
bo ldi. O zining hayotdan maqsadini bayon qilar ekan, Munis g azaliga
‘ ‘ ‘
bog langan bir muxammasida: Yeturmak elga rohat qudratim yetkunchadir
‘ “
korim , - deydi. Bu satrlarda shoir hayotda o z oldiga aniq maqsad qo ygan,
” ‘ ‘
shuning uchun ongli ravishda kurashgan, ilg or fikrli siymo sifatida gavdalanadi.
‘
Uning butun ijodi shu maqsadga xizmat qiladi.
Hayotga shu maqsad nuqtai nazaridan gumanist sifatida yondoshgan shoir hayotda,
turmushga o z ideallarining aksini ko rdi. Hayot, dunyo inson uchun baxt saodat
‘ ‘
joyi emas, aksincha, qandaydir dahshat, g am, kulfat, hasratxonadan iborat:
‘
Dahr qasrikim haqiqatda ko han vayronadur,
‘
Oni har kim maskan etmak istadi, devonadur.
Saqfida yer sarbasar, ondin yog ar gardi xatar,
‘
Amniyatdin yo q asar, vah, ne ajab koshonadur.
‘
Bu mazmundor satrlarda shoir yashagan sharoit kishi ruhida og ir ta sir
‘ ’
qoldiradigan, hayot dunyoga nisbatan afsus, nadomat tug diradigan tarzda juda
‘
ustalik bilan real ifoda qilingan. Shoir umuman dunyo haqida fikr yurgizadi. Bu
qarashlarda kishi aqliy kuchi, ilmi, umuman tarqqiyot darajasi past; unda
odamning dunyoni anglay olmasligi, umuman dunyo, falak qonunlarini bilib
bo lmasligi haqida so z boradi. Shoirning qarashlarida tarixiylik ham yo q.
‘ ‘ ‘
SHe rda boshi ham, oxiri ham, davri ham tayin bo lmagan dunyo haqida
’ ‘
so zlanadi. Bu yerda shoir umuman dunyo, jamiyat haqida gapirar ekan, hali
‘
hayotni real, to la ifodalashdan ancha uzoq: Ushbu mehnat xonada gar shoh
‘ “
bo lsun gar gado, bir nafas ayshu farog at jomidin hurram emas , - deydi u.
‘ ‘ ”
Lekin shoir (yoki bu tuyg ularni mujassamlashtirgan lirik qahramon) dunyoning
‘
ana shu xilda tuzilishidan norozi. Bu tuyg ular jabr-sitam tortgan xalqning:
‘
Osmon uzoq, yer qattiq tarzida duyodan noroziligini ifodolovchi maqoli bilan
“ ”
hamohang.
16

Ogahiy hayotning chuqur tekshirar ekan, uning dunyo, hayot haqidagi mujmal
fikrlari konkret tus ola boradi. U dunyodan nima uchun bunday norozi bo lganini‘
izohlab, yana bir g azalida yozadi:
‘
Harob o lsun ilohi gunbazi davvor charxi dun,
‘
Ki doim davri kajdur, tavri shumu, hay ati vojun.
’
Oning kajravligi ta siridindur bu jaxon ichra,
’
Jafo ahli hamisha xurramu ahli vafo mahzun.
Agar shoir yuqorida keltirilgan parchada dunyoning umuman kishi uchun jabr-
zulumdan iborat ekanligi haqida gapirgan bo lsa, keyingi misolda bu fikrlarini
‘
konkretlashtiradi; fikrlar tarixiylik kashf etadi. Dunyo kajrab tuzilgan, jafo ahli,
ya ni jabr-zulm qiluvchilar shod-xursandlikda, vafo ahli esa hazinlikda yashaydi.
’
Dunyoda kimda-kim alifdek to g ri, ya ni haqgo y odam bo lsa, bu dunyoda
‘ ‘ ’ ‘ ‘
og ir mehnat ostida eziladi, deydi shoir. Ogahiy bu fikrlari bilan haqiqatga
‘
yaqinlashadi. Demak, hayotda, jamiyatda hamma bir xilda yashamaydi, dunyoda
qandaydir kuch hukm suradiki, u sababli dunyo tuzilishida, jamiyatda adolat yo q.
‘
Shoir mana shunday ahvolga qarshi chuqur norozilik tuyg ularini ifodalaydi.
‘
Ammo bu satrlarda ham shoir qarashida hali to la aniqlik yo q. Bu yerda ham
‘ ‘
ahli vafo va ahli fano so zlari juda umumiy. Ammo uning dunyo haqidagi
“ ” “ ” ‘
bu fikrlari nihoyat haqqoniy bo lib, o zi yashagan jamiyatdagi haqsizlikka qarshi
‘ ‘
chuqur isyonkor obraz gavdalanadi.
Ogahiy ijodining, uning lirikasining muhim tomoni shundaki, u jamiyat, hayotga
bunday mavjud tanqidiy munosabat doirasida qolmadi. U bunday ahvolning
sabablarini axtardi. Hayotni tekshirar ekan, birovlar rohatga yashab, yana birovlar
doim mehnat azob-uqubatda kun kechirishi ularning moddiy ahvoli bilan bog liq
‘
ekanini sezadi:
Agar uryon shohu gado jismi barobardur,
Tafovut bu ikovg a aylagan izhor hil atdur.
‘ ’
Jahon ahli aro nodon ulusg a aybpo sh o lg on,
‘ ‘ ‘ ‘
17

Tikilgan rishtai siym ila zarrintor xil atdur.’
Bu satrlar shoirning hayotga qanchalik chuqur yondashganligi ravshan ko rinib
‘
turibdi, kishilar o rtasida tafovut tug dirgan narsa mol-dunyo ekanligi
‘ ‘
ko rsatiladi. Shu bilan birga, mol-dunyo jamiyatdagi har qanday yaramasliklar,
‘
ayblarni bekitib ham turadi. Nodon, johil kishilar zarrintor qimmatbaho
“ ”
kiyimlar kiyib, o z nodonliklarini bekitib yuradi. Keyingi satrlarda shoir shaxs
‘
haqida gapirmasdan, nodon ulus iborasini qo llaydi, shu bilan boylik orqasida
“ ” ‘
yashirinib yurgan ayrim shaxslarnigina emas, butun jamiyatni ko zda tutadi. Shu
‘
yo sinda uning bu fikrlari boylik hukm surgan, xususiy mulk asosiga qurilgan
‘
jamiyatni to la ravishda qoralash ma nosini kasb etadi. Bunday xulosaga
‘ ’
kelishgan to la asos bor, chunki o zi yashagan jamiyat to g risida shunday
‘ ‘ ‘ ‘
fikrga kelgan shoir bu haqda juda ko p asarlarida takror-takror napiradi. Bu
‘
masalaga har gal murojaat qilar ekan, mol-dunyo hukm surgan jamiyatda shu bilan
bog liq bo lgan maraz illatlarni aniq, ochiq-oydin fosh qiladi.
‘ ‘
18

1. 2 Ogaxiy lirikasida el-xalq ruhiyatining berilishi .
Kishilik jamiyatida boylik bilan qashshoqlik o rtasidagi, tanho boshqaruv‘
bilan mehnat o rtasidagi qarama-qarshilik faqat Ogahiy tomonidan ta kidlangan
‘ ’
hodisa emas. Bu haqda Ogahiyga qadar ham ko p ijodkorlar gapirgan. Tarixda
‘
xalq ommasini manfaatlarini ko zlagan kishilargina bu masalani ko tarib
‘ ‘
chiqqan. Ogahiy shularning ishini davom ettirgan. Bu holni ortiqcha takror yoki
taqlid deb baholab bo lmaydi. Jamiyatda xususiy mulk hukmronligi davom etar
‘
ekan, har doim ham boylik-qashshoqlik masalasi asosiy masala bo lib qola beradi.
‘
Ogahiyning bu masalaga murojaat qilishi uning o sha davr uchun ham muhim,
‘
eng dolzarb masala ekanligini ko rsatadi. Shu sababdan Ogahiy bu haqda juda
‘
ko p to xtaydi. Ogahiy ijodida mol-dunyo hukmronligi masalasi ijtimoiy
‘ ‘
tengsizlikning bosh omili sifatida ifodalanadi. Shu bilan birga, Ogahiy hayotdagi
bu holni shunchaki kuzatib turuvchi, uni faqat bayon qilib beruvchi bo lib
‘
qolmaydi; u kishilar huquqini bunday poymol qilib turgan jamiyatdagi shu
ahvoldan chuqur norozi bo lib gapiradi. Ko p zamondan progressiv
‘ ‘
ijodchilarning diqqatini jalb etgan bu mavzuni ifodalashda Ogahiy nihoyatda
original. Garchi asarda so z jamiyatda mol-dunyo hukmronligi va shuning
‘
natijasida elda hukm surgan haqsizlik ustida borsa-da, bu hoditisani ifodalashda
19

Ogahiy eski ijodchilar ifoda va shakllarini takrorlamaydi. Uning shu muhim
mavzuga bag ishlangan g azallari Ogahiy ijodinining o zigagina xos yo sinda‘ ‘ ‘ ‘
yozilgan. Uning asarlari bevosita o sha davr uchun xos bo lgan fikrlar,
‘ ‘
harakatlar va davrning boshqa muhim masalalarini ko taradi. Ogahiy ijodining
‘
qimmati va ahamiyati ham uning ana shu originalligida. Shuning uchun ham u
uzoq zamonlardan buyon xalqning sevimli shoirir bo lib kelmoqda va bugun
‘
o zbek adabiyoti, madaniyati tarixida sharafli o rinni egallamoqda.
‘ ‘
Ogahiy ijodidan bu muhim masalaga oid yana bir muncha misollar keltiramiz.
Ogahiy o zining qator g azallarida mol-dunyo hukmron bo lgan jamiyatdagi
‘ ‘ ‘
shu bilan bog liq bo lgan turli xarakterlarni va uning ta sirining turli detallarini
‘ ‘ ’
har taraflama ochib beradi. Uning bir g azalida quyidagilarni o qiymiz:
‘ ‘
Odam uldur bu jon ahli aro,
Qaysi hayvonning esa siymu zari.
Kirmagay zarsiz kishilik soniga,
Sa diy o lsun fazl aro yo Anvariy.
’ ‘
Bu misralarda shoir boylik hukm surgan jamiyatda odam o rnini siymu zari ,
‘ “ ”
oltin-kumushi bo lgan hayvonlar egallagani haqida gapiradi. Bu yerda
‘ “ ”
shoirning asosiy gumanistik konsepsiyasi ilgari suriladi. U Sa diy, Anvariy kabi
’
fozil kishilar faqat boyligi bo lmagani uchun inson qatorida hisoblanmasligiga
‘
qarshi chuqur norozilik bildirdi.
Yana bir joyda Ogahiy:
Ohkim, ahli zamon oldida odam ul durur,
Kim esa hayvon kabi nodonu xo rdu xoblig .
‘ ‘
deydi. Biz bu yerda mol-dunyo egalariga nisbatan shoir yuragida bo lgan nafratini
‘
ta kidlamoqchimiz. Ularni ta riflar ekan, shoirning g azabi, nafrati kuchli, tili
’ ’ ‘
o tkir, hokim tabaqani u doim hayvon , bahoyim kabi so zlar bilan
‘ “ ” “ ” ‘
ifodalaydi. Bu haqiqat, o oir o z davrida boylar qiyofasida nodonlik, johillik,
‘ ‘
20

berahmlik, zolimlikni ko rgan. Ana shunday kishilar el xo jasi bo lganidan,‘ ‘ ‘
shoir bu jamiyatni ulug nafrat bilan bayon qilgan. Shoirning bu fikrlari bilan
‘
og zi qiyshiq bo lsa ham boyning o g li gapirsin , degan xalq maqoli
“ ‘ ‘ ‘ ‘ ”
mazmunan juda hamohang.
Jamiyatda mol-dunyo, pulning qanchalik kuchga ega bo lganini ko rsatish
‘ ‘
jihatidan uning Tanga chistoni alohida ahamiyatga ega. Uncha katta
“ ”
bo lmagan bu she rni biz to la keltiramiz:
‘ ’ ‘
Ul na dilbarkim, tani siymin o lub,
‘
Badr yanlig suratu siymosidur.
‘
Xat butub ikki yuziga sarbasar,
Ziynat mafzoyi ruxi zebosidur.
Jussasi tirnog yuzi yanglig kichik,
‘ ‘
Lek ulug lar ishqining rasvosidur.
‘
Vaslini istab jahon bozorida,
Olam ahli boshida rasvosidur.
Ogahiyning o z ijodida mol-dunyo hukmronligi mavzusi baqadar katta
‘
ahamiyat berishi tasodifiy bir narsa emas. Ogahiy yashagan davrda Xorazm
xonligi, atrofdagi sanoati bir muncha taraqqiy qilgan davlatlardan ancha uzoqda,
ajralgan holda yashasada, Rossiya, Eron, Afg oniston, hatto Hindiston, Xitoy
‘
bilan jonli savdo aloqasi bo lgan, mahalliy savdogarlar bu davlatlarga savdo bilan
‘
borgan, u yerlardan ham Xorazmga savdogarlar kelib-ketib turgan.
Bu chiston o zining sodda va kinoyali tarzda tuzilishga qaramasdan,
‘
zamonani, jamiyatda pulning kuchini nihoyatda real tasavvur qilishga imkon
beradi. Uni o qir ekanmiz, kishining eng nozik tuyg ulari o rnini tangaga sajda
‘ ‘ ‘
qilish egallaganini ko ramiz; ishq, muhabbatga doir so zlarni shoir kinoya
‘ ‘
tarzida ishlatganligi yaqqol sezilib turadi.
Ogahiyga qadar ham turli shoirlar, masalan, Navoiy ham tanga haqida
chiston yozganlar. Taqqoslash uchun Navoiyning chistonini to la keltiramiz:
‘
Ne sho x erurki, ulus ko ngli ichra savdosi,
‘ ‘
21

Aning yuzidagi xatlar kibi muharrardur.
Kumushdudur taniju qiymati aning, lekin
O n ikki o z tanidek vajh ila muqarrardur.‘ ‘
Navoiyning bu chistoni ham tanganing jamiyatdagi fetish darajasidagi
kuchini bayon qiladi. Ammo ravshanki, Ogahiy chistoni, garchi Navoiydan
oziqlanib yozilgan bo lsa-da, o ziga tamom mustaqil, uning shakli, mazmuni
‘ ‘
juda ham original, bu she rning o z davri mahsuli ekanligidan dalolat beradi.
’ ‘
Ogahiy o ziga xos mahorat, chuqur kinoya bilan tanga-pul hukmron bo lgan
‘ ‘
jamiyatni fosh qiladi. Chiston ulug iste dod, ayni zamonda chuqur ilhom
‘ ’
mahsulidir.
Birmuncha vaqt saroyda ishlagan davrida Ogahiy saroy hayoti, amaldorlar,
xon va uning atrofini o ragan sharoit bilan yaqindan tanishadi. Boylik hamda
‘
siyosiy hokimiyatni o z qo lida to plagan aristokratiya va saroy amaldorlari
‘ ‘ ‘
nodon-johil kishilar bo lib, ular hech qachon xalq hayoti, el-yurt farovonligi
‘
haqida o ylamagan. Ular o z mansablaridan xalqni manfaatlari tarafida turib,
‘ ‘
saroy ahvoli va amaldorlarning qilmishlarini g azab bilan fosh qilib yozadi:
‘
Johilu xudbin ko ra olmas o zidan o zgani,
‘ ‘ ‘
Loyiqi davlat emasdur hur nazar ko tohalr.
‘
Sarf etib el molin o z nafsi uchun qilg ay mudom,
‘ ‘
Ziynatu toqu, turnubu, suffau bingohla.
Ogahiy kabi xalq manfaatini ko zlagan kishini saroydan haydashga harakat
‘
etish, uni beobro qilish yo lida turli-tuman ig vo-bo xtonlar uyushtirish saroy ahli
‘ ‘ ‘ ‘
uchun oddiy bir narsa edi. Ogahiydek bir kishi ular bilan kelisha olmasligi ham
tabiiy hol. Shu sababdan Ogahiy saroy muhitida juda qiynaladi. Saroyda u yolg iz
‘
edi. Aristokratiya vakili, davlatda birinchi feudal bo lgan xon ham, albatta, shoirni
‘
yoqlamaydi. Tuhmat, bo hton azobida qolgan shoir:
‘
Vah, ne dardu bedavodurkim, barin chin anglabon,
Ey sitam birla g azab g aqqimda sulton aylamak.
‘ ‘
22

deb hasrat qiladi. Shu satrlardan ko rinadiki, sulton haqiqatni bilishga harakat qilish‘
uyoqda tursin, aksincha, bo hton qurboni bo lgan shoirga g azab qiladi. Shu
‘ ‘ ‘
g azalning o zida shoir saroy va aristokartiya bilan o zi o rtasidagi kelishmovchilik
‘ ‘ ‘ ‘
sabablarini izohlab:
Ushbu dardimning iloji, Ogahiy, yo ktur, magar
‘
Shah menga el g amig a afv ehson aylamak.
‘ ‘
deydi. Masala ravshan. Shoir el g amida xalqqa afv-ehson qilmoqchi, ammo bu
‘
saroy va xonga ma qul kelmaydi. Shoirning bu qarashlari o z davrining ta siri
’ ‘ ’
yaqqol sezilarli. Qanday bo lmasin, shoir saroy, podshohni ma lum darajada
‘ ’
tanqid qilsa-da, o sha tuzum, ayniqsa, xonga ma lum ishonch bilan qaraydi.
‘ ’
Buni u boshqa bir o rinda shunday tushuntiradi:
‘
Hokimi shar esang et adl ila hukm, ammo mayl,
Qilma bir yong a agar ersa otang, yo qsa bolang.
‘ ‘
Bu satrlani o qir ekanmiz, biz shoirning tragediyasini birmuncha tasavvur
‘
qila olamiz. Shoir, bir tomondan xalqqa bo layotgan jabr-zulmni ko radi.
‘ ‘
Shunday sharoitda xalq mafaatlarini himoya qilmoqchi bo ladi. Ikkinchi
‘
tomondan, qancha asrlardan buyon jamiyat shohlar tomonidan idora etiladi. Shoir
bundan boshqa tuzum, idora usuli borligini ko rgan, eshitgan emas. Shu sababdan
‘
el-yurt ahvolini tuzatish uchun xonlarni adolatga chaqiradi. Ammo bu zoya ketgan
mehnat edi. Ogahiy ijodining tarixiy chegaralanganligi ana shunda. Ammo Ogahiy
kuchli realist edi. Shu sababdan u hayotda o zi ko rgan hodisani real
‘ ‘
ifodalashdan, haqiqatni axtarishdan to xtamadi. Bu axtarishlar uni borgan sari
‘
haqiqatga yaqinroq olib keladi. Yuqorida keltirilgan parchalarda shoir hokimi
“
shar , hukmdorlarga ma lum ishonch ila qarab, o git, nasihat bilan ularni
” ’ ‘
adolatga chaqirsa, boshqa bir joyda qat iy ravishda:
’
23

Komronlar lutfidin ko z tutma komingkim, olar‘
Elni nokom aylamak birla yetarlar komig a.
‘
deydi.
Komronlar, ya ni hukmdorlar lutfiga umid bog lama, chunki ular elni
’ ‘
nokom aylash orqasidagina o z maqsadlariga yetmoqdalar, deb shoir yuqoridagi
‘
umidlarni tamoman bekorga chiqaradi. Keyingi fikrlari bilan Ogahiy haqiqatga
yaqin keladi. Ogahiy bu yerda hokim tabaqa, amaldorlarning sinfiy mohiyatini
chuqur va real ochadi.
Ogahiy ijodini diqqat bilan tekshirar ekanmiz, shoir bilan aristokratiya va
xon o rtasidagi kelishmovchilik borgan sari kesginlashganini ko ramiz.
‘ ‘
Yuqorida keltirilgan parchalarda Ogahiy bo hton-tuhmat ostida qolganida xondan
‘
himoya ko rmagani haqida gapirsa, yana bir joyda:
‘
Rostravlik, Ogahiy, ruhdek sani solmish yiroq,
Qurbi shoh topgay eding kajrav esang farzin kabi.
deydi. Shoir bu yerda satranj o yinidagi figuralarning o rni va yurishlarini
‘ ‘
misolga olib, nihoyat obrazli ravishda, xon va uning yaqinlariga juda to g ri
‘ ‘
yo ldan yurgani, haqiqat uchun kurashgani uchun shohdan yiroqda o rin olib,
‘ ‘
o zi ham, qo li ham egri yuradigan kishilar farzin kabi shohga yaqin bo lganini
‘ ‘ ‘
ko rsatib, shoh va uning yaqinlarini jasorat bilan fosh etadi:
‘
Ruh kabi shahdin yiroq o lmas desang bu asrada,
‘
Har tarafga moyil o l, andoqki, farzin, ey ko ngil.
‘ ‘
Ogahiy bu o rinda yana bir bor shohga yaqin bo lish uchun farzin kabi egri
‘ ‘
bo lish, haqiqatdan yuz o girish shartligini aytadi. Lekin sof vijdonli odam buni
‘ ‘
qabul qila olmaydi. Bu inson katta haqorat. Shoir qalb sadosi bilan, sof
–
vijdonidan:
Jon uchun olamda har nokasga ta zim aylama,
’
Istamas ersang agar juhorlara bo lmoq haqir.
‘
24

deydi.
Davr ilg or kishilarning qalb sadosi bo lgan bu fikrlar kishini martaba,‘ ‘
mansab olish uchun haqiqatdan voz kechmaslikka chaqiradi. Bu yerda ham
chinakam gumanizm ustun keladi.
Ogahiy ijodida islomning musulmonlar uchun ham farz, ham qarz
“ ”
bo lgan asosiy qonun-qoidalariga juda qattiq tegadigan fikrlarga ham duch
‘
kelamiz.
Islom dini tariqatining asosiy talablaridan bo lgan namoz haqida so z
‘ ‘
borar ekan, Ogahiy:
Masjidda namoz o qib mudom, ey zohid,
‘
Gar topmas esang murodi kom, ey zohid.
Ixlos bila kirib xarobot ichra,
Soqiy qo lidan ich to la jom, ey zohid.
‘ ‘
deydi. Bu yerda shoir ixlos so zidan foydalanib, go yo she rning to la
“ ” ‘ ‘ ’ ‘
ma nosini shu so z atrofida birlashtirmoqda, zohidning rasmiyat uchun namoz
’ ‘
o qishini ta kidlamoqchi. Lekin o quvchi shoirning masjad o rniga mayxona
‘ ’ ‘ ‘
taklif qilishini o zicha tushunishiga ham to la asos bor.
‘ ‘
Masjid va namoz haqida o sha davrda shunday qaltis fikr aytish uchun
‘
ancha jasorat kerak edi. Shuningdek, bu haqda bunday mulohaza yurgizish uchun
masjid, namoz masalasiga nisbatan shoir yuragida qandaydir betakalluf tuyg ular
‘
mavjudligi ham ravshan. Islom dinining majburiy talablaridan bo lgan ro za
‘ ‘
haqida ham Ogahiyning 3-4 ta maxsus g azali bor. Biz ulardan parchalar
‘
keltiramiz:
Ro za olmishdur ilikdin ixtiyorimni mening,
‘
Qo ymamishdir zarracha sabru qarorimni mening.
‘
Biz Ogahiyning ro za haqida yozgan to rtta she ridan parchalar keltirdik.
‘ ‘ ’
Bularda dastlab ro zaning kishi salomatligiga zarari ta kidlanadi. Shoirning o z
‘ ’ ‘
25

ahvoliga ro zaning ta siri haqida gapirishini xuddi shu ma noda tushunish‘ ’ ’
kerak emas, gap hamma ro za tutuvchilar haqida bormoqda. Bu yerda shoir,
‘
birinchi navbatda, sahar vaqtida yeyish uchun durust ovqati bo lmagan, ertadan-
‘
kechgacha non yemay, suv ichmay ishlashga majbur bo lgan mehnatkash omma
‘
salomatligiga ro zaning ta sirini ko zda tutadi. Ro za tutish 5-10 kun emas, bir
‘ ’ ‘ ‘
oyga cho ziladi. Ro za tutmagan kishi musulmon emas, din ro za tutmagan
‘ ‘ ‘
kishini kelajak dunyo do zaxi bilan qo rqitadi. Musulmon buni bajarishga
“ ‘ ” ‘
majbur, ammo hech qanday mehnatkash bir oy ishlamay yotib ro zg orini
‘ ‘
qimirlata olmaydi. Bir oy ishlamagan dehqonning hosili nobud bo ladi. Din
‘
topshirig ini bajaraman deb, mehnatkash salomatligiga ancha ziyon yetkazadi.
‘
Ogahiy shuning uchun ham dinning bu talabini kishi uchun jabr deb ta riflaydi;
’
bu masalaga takror-takror qaytishga majbur bo ladi.
‘
Ogahiy halol mehnat bilan yashashni bekorga olqishlagan emas. Xalqni
talab, aldab, parazitlik bilan hayot kechiruvchilar, ularning mehnatsiz hayotga
nafrat bilan qaragan shoirning gumanistik g oyasi halol mehnatga asoslangan.
‘
Ogahiy mehnatga kishining inson sifatida borligini va ozodligini ta min etuvchi
’
kuchli omil deb qaraydi. Bu uning xususiy mulk asosiga qurilgan jamiyatda
kishilar xarakteriga paydo bo ladigan boshqa bir hodisani ta mago ylikni
‘ – ’ ‘
ifodalashida ancha ravshanlashadi.
Bunday jamiyatda, bir tomondan, butun boylikni o z qo liga to plagan
‘ ‘ ‘
ekspluatasiya qiluvchi sinflar va ikkinchi tomondan, eziluvchi mehnatkashlar
ommadan boshqa anchagina katta boshqa bir guruh ham paydo bo ladi. Bu mayda
‘
ruhoniylar, ziyolilar, mullalar to dasidir. Bular madrasa, masjid qorixonalarda
‘
parazitlik bilan kun ko ruvchi tabaqa bo lib, ularning ko plari vaqfdan olgan
‘ ‘ ‘
daromadi, ushur-zakot, sadaqa bilan yashaydi. Ta mago ylik yashash uchun
’ ‘
birovlarning dasturxoniga ko z tikib turuvchi bu tabaqaning asosiy xarakterini
‘
tashkil etadi.
Ogahiy aql, kuch egasi bo lgan inson o z qadrini bilishini istaydi. Inson
‘ ‘
qadrini, izzat-nafsini yerga uruvchi har qanday hodisaga u chuqur achinish bilan
qaraydi. Ta mago ylik inson qadr-qimmatini yerga uradi, shu sababdan:
’ ‘
Shahdi izzat lazzatin istar esang tark et tama,
26

Kim bu zahr etgusi ul sharbatni jovidona talx.
Shoir halol mehnat natijasi bo lmay, ta ma in om bilan qilingan har‘ ’ ’
qanday daromad kishi hayotini zaharlashini, inson ozodligiga raxna yetkazishini
ta kidlaydi. Bu bilan Ogahiy g aribona bo lsa-da, beminnat hayot kechirish
’ ‘ ‘
afzalligini ko rsatadi. Uning bu fikrlari Navoiy g azaliga bog langan
‘ ‘ ‘
muxammasida juda go zal, yorqin ifodalanadi:
‘
Farq elig a kulbasi mulki jaxondin yaxshikim,
‘
Anda eskibo ryo taxti Kayondin yaxshikim.
‘
Tinchlik birla atola no shi jondin yaxshikim,
‘
Zahnni o z komi birla ichsa andin yaxshikim,
‘
Obi hayvon sharbatin nokomlig jomi bila.
‘
Bu satrlarda inson erkinligi nihoyat darajaga ko tariladi, ixtiyoridan
‘
tashqari ichilgan tiriklik suvidan, o z ixtiyori bilan ichilgan zahar afzal ekanligi
‘
ta kidlanadi. Muxammas tuzilishiga binoan keyingi bayt Navoiyniki, ammo bu
’
masalaning mohiyatiga ta sir etmaydi, bungacha va bundan keyingi misralarda
’
ham beminnat, beta ma xalq hayoti, inson ozodligi g oyasi ulug lanadi. Bunday
’ ‘ ‘
firklarning Navoiy muxammasi orqali Navoiy bilan bog lanish Ogahiyni bizga
‘
yanada olijanob, ulug vor qilib ko rsatadi. Chunki u asrlar davomida xalqining
‘ ‘
ong-tushunchasida yuzaga kelgan. Navoiydek xalqparvar shoir kuylagan
g oyalarning ulug laydi. Bu Ogahiyning yuragi, aqli, tushunchasi va maqsadi
‘ ‘
Navoiydek ulug inson bilan birga bo lganini ko rsatadi.
‘ ‘ ‘
Ogahiy ijodi va uning xarakterida bizni bir narsa nihoyatda o ziga jalb
‘
qiladi. U dunyoga tanqidiy qarashda, haqiqatni axtarishda sabotli. Bir umr
hayotdan olgan ta sirini qayd qila bordi. U hayotga qancha chuqur qarasa,
’
shuncha afsuslandi. Juda ko p hodisalarning sabablarini tushuna olmadi,
‘
o zining, o zining hayot, jamiyat, inson taqdiri yaxshilash yo lidagi harakatlari
‘ ‘ ‘
kutgan natijani bermaganini ko rdi. Shu sababdan juda ko p ruhiy azob tortdi.
‘ ‘
Mana shu ahvol uning lirikasida shaxsiy yurak to lqinlari, yolg izlik
‘ ‘
27

tuyg ularini ifodalovchi ajoyib g azallarini maydonga keltirdi. Biz ulardan bir‘ ‘
necha misollar keltiramiz:
Bilolmam ne dardu g ang a erur mubtalo ko ngul,
‘ ‘ ‘
Kim o t urar fig onidin aflok aro ko ngul.
‘ ‘ ‘
Sarshorkom o lg on ulus holini ko rub,
‘ ‘ ‘
Bahri taassuf ichra botor doimo ko ngul.
‘
Ogahiyning bu tuyg u, bu alam-iztiroblari qayda bo lsa ham faqat dard-
‘ ‘
alam ko rgan, ammo buning dardiga chora topolmagan, murod-maqsadiga yeta
‘
olmagan insonning el haqidagi qayg uli yurak sadolaridir. Bu iztirobli el ahvolini
‘
tuzatish uchun qayerga qo l uzatsa, qo li havoda muallaq qolgan, dardu
‘ ‘
alamlarini o rtoqlashishga, uning chorasini ko rishga madad axtarsa, dardkash
‘ ‘
topa olmagan jafokashning ohidir. Ogahiyfagi bu shaxsiy yurak sadolarining ildizi
nihoyat chuqur, bu xalq manfaatini ko zlagan, inson uchun baxt axtargan,
– ‘
ammo faqat baxtsizlikka duch kelgan, ahvolni tuzatishga ojiz bo lgan davr ilg or
‘ ‘
kishilarning ichki dramasi. Ammo bu umidsizlik sadosi emas, aslo yo q. Bu
‘
ulug yurak, sof vijdon egasi bo lgan talantli shoirning, jamiyatdagi maraz-
‘ ‘
illatlarni juda ajoyib, ta siri ravishda fosh qilish vositasidir. Bu g azallardagi
’ ‘
tuyg ular o quvchining yuragiga darhol jiz eti ilashadi va uning yuragidan
‘ ‘
mahkam joy oladi. Bizning qalbimizdan shunday azob uqubatlar makoni
–
bo lgan jamiyatga qarshi nafrat uyg onadi. Bu tuyg ular orqali o sha davrdagi
‘ ‘ ‘ ‘
ilg or kishilar ruhiy azobini ko z oldimizga keltira olamiz.
‘ ‘
Shoir Ogahiy g azalida tasvirlangan hayot faqat orzu edi. Gumanist shoir
‘
inson bolasi shunday hayot kechirishini xayol qilardi. Yuqorida shunday samimiy,
yoqimli tusda tasvirlangan hayot orzu, o z zamonini qoralash, shunday hayot
‘
bo lishiga yo l qo ymagan tuzumni fosh qilish ta sirini kuchaytirish uchun
‘ ‘ ‘ ’
vosita bo lib xizmat qilgan. Bu g azalning yozilganiga 100 yildan ortiq vaqt
‘ ‘
o tdi. O sha zamonda g azalni o qigan har qanday jonli odam undagi hayot
‘ ‘ ‘ ‘
manzarasini ko rgandan keyin o z hayoti, o z atrofiga nazar solmaydimi?
‘ ‘ ‘
Albatta, nazar soladi. Uning xayollari ost-ust bo ladi. Chunki hukm surgan tuzum,
‘
28

axloq, odat tufayli o z yoriga erisha olmay, hatto uni bir ko rishga chora topa‘ ‘
olmay yurgan yoshlar o sha davrda minglab bo lgan.
‘ ‘
Ogahiy uchun ulug maktab bo lgan va uning ijodiga kuchli ta sir etgan
‘ ‘ ’
fors-tojik adabiyotining Sa diy, Hofiz, Umar Hayyom, Abduraxmon Jomiy kabi
’
vakillari ijodida, shuningdek, ma lum darajada Navoiy ijodida ham sufizm
’
kayfiyatlari bo lgan. Ogahiyning bevosita ustozi, tarbiyachisi Munis ijodida ham
‘
bu kayfiyat seziladi. Shu sababdan Ogahiy ijodida sufistik fikrlar manashu kuchli
adabiy maktab va tradisiyaning ta siri, davomi sifatida aks etgan bo lishi
’ ‘
mumkin. Undan boshqa, Ogahiy yashab ijod etgan sharoitning o zida islom dini
‘
hukmron g oya bo lib, xalq ommasi tushunchasiga nihoyat singgan edi.
‘ ‘
Feodallar ekspluatasiyasi ostida moddiy jixatdan nihoyat darajada siqilgan
mehnatkash omma deyarli butunlay savodsiz bo lib, har qanday konservativ
‘
tushuncha, xurofot uni o zi asoratiga saqlar edi. Shular natijasida xalq
‘
ommasining ko pchiligi bu dunyo bebaqo, bevafo, kishilar uchun ozodlik,
‘
farovonlikni ta min etadigan dunyo-kelajak dunyo, oxirat degan diniy
’
uydirmalarga asoslangan umid bilan yashar edi. Shu jamiyatda yashagan Ogahiy
qarashlariga bu ma lum ta sir etmasligi va ma lum yo sinda uning ijodida o z
’ ’ ’ ‘ ‘
aksini topmasligi mumkin emas edi. Shu bilan birga, Ogahiy ijodidagi sufizm
kayfiyatlari uning jamiyatda hukm surgan haqsizliklardan noroziligi va
dunyoqarashining idealistikligi tufayli jamiyatdagi ko p hodisalarning sabablarini
‘
anglay olmaganligi natijasida tug ilgan. Bir muncha misollarga murojaat etamiz:
‘
Dahr bir mayxonadurkim, kulfat oning jomidur,
Ko z yoshi birla ko ngul qoni mayi gulfomidur.
‘ ‘
Har kishikim onda kirdi ichmak istab jomi aysh,
Necha turluk g ussa zahrining qadah oshomidur.
‘
Bu keltirilgan parchalarda shoir dunyo, jamiyatning buzuq tuzilganligi
haqida fikr yurgizadi. Shoirning bunday fikrlari kishilar taqdiri bilan bog langan.
‘
U dahrning kishilar uchun baxt emas, kulfatdan iboratligidan norozi. Bu bilan shoir
o zi yashagan jamiyatni fosh qiladi, shu bilan, shoir istasin-istamasin, islom dini
‘
29

qarashicha, butun borliqni yaratuvchi xudoning dunyoni shu xilda yaratishiga
qarshi norozilik bildiradi. Bu shoir qarashidagi ijobiy tomon, ammo shoir bunday
ahvoldan qutilish chorasi sifatida:
Dahr bir vayronaidurkim, xarob obod erur,
Chiqsa andin har kishi g am bandidin ozod erur.‘
deb, dunyodan chekinish, narigi dunyoga umid bog lash mazmunida fikr bayon
‘
qiladiki, bu tarki dunyochilik yo sinidagi sufizm kayfiyatining natijasidir. Bu
‘ –
Ogahiy ijodining salbiy tomoni, uning o z davri farzandi ekanligidan kelib
‘
chiqqan g oyaviy kamchilik.
‘
Ogahiy nihoyat darajada murakkab davrda, og ir sharoitda yashab ijod
‘
etadi. Bu sharoitda xalq ongida hali sinfiy tushunchadan ko ra ko proq
‘ ‘
odamlarni tabaqalarga (oqsuyak, qora suyak, xo ja, sayid) bo lish tushunchasi
‘ ‘
hukmron edi. Kishilar ongini zaharlovchi din, xurofat kuchli edi. Ana shu
jamiyatda yashagan shoir aristokratiya, xon bilan ma lum ma noda kelishishga,
’ ’
murosa qilishga iqtisodiy jihatdan ham majbur bo lgan. Bu sharoitda har qanday
‘
erkin fikr va uning tarafdorlari darhol ta qib ostiga olinar va turli jazolarga duchor
’
bo lar edi. Ogahiy bu ahvolni yaxshi tushunar edi. O zining bir g azalida:
‘ ‘ ‘
Ey ko ngul, maqbuli xalq o lmoq ne imkonkim sanga,
‘ ‘
Bo lmag uncha toki hashvu lag v ila murdor til.
‘ ‘ ‘
So z ravonlig birla de olmay fig onkim, ayladi
‘ ‘ ‘
Xalqni mandin, mani mani ham xalqdin bezor til.
deydi.
Shoir elda, jamiyatda faqat bekorchi, be mani so z aytishga yo l
’ ‘ ‘
qo yilganini ta kidlab, so z ravonlig , ya ni erkin fikr aytish imkoniyatini
‘ ’ “ ‘ ‘” ’
yo qligi natijasida o z fikrlarini xalqqa ayta olmasdan o zi bilan xalq o rtasida
‘ ‘ ‘ ‘
anglashilmovchilik chiqishidan noroziligini ifodalaydi; shu she rida shoir agar
’
imkoniyat bo lsa jamiyat va xalq manfaati to g risida yana boshqa fikrlar aytish
‘ ‘ ‘
orzusida bo lganini bildiradi.
‘
30

Ulug qobiliyat egasi Ogahiy hayot va haqiqatni anglash yo lida ko p‘ ‘ ‘
harakat qildi. U hayotga, jamiyat hodisalariga realist sifatida yondashdi va
hayotdan olgan taassurotlarini real yoritdi. Hayot haqiqati shoir qarashlaridan
chuqur bo lganidan, shoir ijodininng ta siri uning o z qarashlaridan yuqori.
‘ ’ ‘
Shuning natijasida biz Ogahiy ijodidan u yashagan hayot, jamiyat haqida uning
subyektiv qarashlaridan ancha keng va chuqur tushuncha olamiz.
II bob. Ogahiy she riyatida oshiq va ma shuqa
’ ’
obrazlari talqini
Ogahiy lirikasining asosiy mavzularidan biri ishq-muhabbat mavzusidir.
O z lirikasining hamma janrlarida shoir bu masalaga alohida e tibor beradi. Bu
‘ ’
tabiiy. Chunki muhabbat insonning tabiiy tuyg ulari zaminida maydonga keladi,
‘
shuning uchun u kishilar hayoti va umuman, jamiyatda katta o rin tutadi. Barcha
‘
xalqlar va jamiyatdagi hamma ijtimoiy qatlamlarga xos muhabbat tuyg ularini
‘
kuylash Sharq adabiyoti, shu jumladan, o zbek adabiyotida an ana bo lib,
‘ ’ ‘
hamma ilg or shoirlar bunga alohida e tibor berganlar. Sevgi-muhabbat
‘ ’
tuyg usi mohiyatida aslda inson hayoti va jamiyat uchun eng muhim masala-oila
‘
qurish maqsadi yotadi. Inson nasli, hayoti va jamiyatning sog lomligiga bog liq.
‘ ‘
Oshiq va ma shuqa ko ngliga, didiga yoqqan kishi bilan birga hayot kechirishni
’ ‘
shu kishi bilan hayotda o z maqsadi uchun birga kurashishni orzu qiladi.
‘
Ko ngilga yoqqan kishi bilan yashash, kurashish shirin, yoqimli. Bu oila
‘
hayotining sog lomligini yuzaga keltiradi. Sevgi-muhabbatga bundan boshqacha
‘
qarash xato bo lar edi. Shu sababdan insonning tabiiy tuyg usiga asoslangan
‘ ‘
sevgi kishilar hayotida katta ijtimoiy ahamiyatga ega bo lib kelgan, kelmoqda va
‘
shunday bo ladi. Barcha davrlarda turli xalqlar ijodchilari sevgi haqida shu
‘
31

maqsadni ko zda tutib yozganlar, yozmoqdalar, yozadilar. Lekin insonni ezishga‘
asoslangan jamiyatdagi hukmron, axloq, din nomi bilan bog langan turli xurofot
‘
va odatlar insonning eng olijanob tuyg usi erkin muhabbatning yo lini
‘ – ‘
to sgan. Ayniqsa Sharqda, o zbek xalqi hayotida din-xurofot ta sirida sevish,
‘ ‘ ’
sevilish katta gunoh xisoblangan. Xotinlar paranjiga berkitilgan. Paranji inson
erkinligini bo g ishning jirkanch ko rinishlaridandir. Lekin insonning olijanob
‘ ‘ ‘
tuyg ulariga xech nima g ov bo lolmagan, sevgiga to sqinlik qiluvchi narsa
‘ ‘ ‘ ‘
o ta ketgan haqsizlik va jabr bo lganidan, davrning ilg or kishilari bunga qarshi
‘ ‘ ‘
kurashganlar. Shu sababdan Sharq xalqlari adabiyotida, ana sha jumladan o zbek
‘
xalqi adabiyotida sevgi-muhabbat mavzusi adiblarning diqqat markazida turgan.
Ogahiy yashagan, ijod etgan davrda ham feodalizm tuzumi va feodalizm
g oyasi hukm surganligi tufayli, insonning olijanob sevgi tuyg usi quvg inda
‘ ‘ ‘
bo lib, sevgini izhor qilish odobdan tashqari hisoblanardi. Sevishganlar
‘
haqoratlanar, buzuqqa chiqarilar, turli jazolarga tortilardi. Natijada oila qurish ikki
yoshning ixtiyoridan tashqari, odat talabiga ko ra, ota-ona ixtiyorida bo lgan.
‘ ‘
Bir-birini ko rmay, sinashmay, kishining tabiiy tuyg usi-sevgi bilan
‘ ‘
hisoblashmasdan tuzilgan oilalar hayoti ko pincha bir umr azob, turli fojealar
‘
bilan tugagan.
Bundan tashqari, ezish-ezilishga asoslangan jamiyatda insonning shunday
go zal, nozik, olijanob tuyg usiga moddiy manfaat, mol-dunyo aralashgan.
‘ ‘
Ko pincha yosh qizlar qalin barobariga ota-ona tomonidan qari kishilarga
‘
sotilgan, 15-18 yoshlardagi bir qizning 60-70 yoshlardagi kishi bilan yashashga
majbur qilishdan ortiq xo rlikni tasavvur qilish mumkin emas. Ammo feodalizm
‘
tuzumi uchun bu oddiy, hatto tabiiy bir narsa deb qaralgan. Yuzlab, minglab oilalar
shu yo sinda tuzilgan. Qalin to lab olgan xotiniga er sotib olingan mol sifatida
‘ ‘
qaragan. Xotin uy cho risi bo lgan.
‘ ‘
Mol-dunyosi bo lgan badavlat kishilar 3-4 kishilar xotin olganlar. Xon,
‘
hukmdorlarning haramlarida rasmiy nikohida besh-olti xotinidan tashqari, behisob
kanizaklari bo lgan. Bu shariat tomonidan oqlangan. Qalin to lashga qurbi
‘ ‘
yetmagan ming-ming erkaklar oila qurolmasdan dunyodan o tgan. Minglab
‘
sevishganlar feodalizm tuzumiga xos turli haqsizlik, xurofot, odat sababli bir-
32

biriga yetisha olmay, hasrat bilan o lib ketgan. Insoniy sevgining bunday‘
xo rlanishini qoralab, hamma xalqlarning ulug shoir, adiblari va xalq ijodchilari
‘ ‘
o lmas asarlar yaratganlar. Farhod va Shirin, Layli va Majnun, Tohir va Zuhra,
‘
Oshiq G arib, Romeo va Juletta kabi o lmas obrazlar taqdirida erkin sevgini
‘ ‘
bo g gan tuzumga u tuzum yaratgan turli odatlarga qarshi xalqning chin nafrati,
‘ ‘
erksevar ruhi ifodalangan.
Ogahiyning sevgi lirikasi mazmunida ham, lirik janrning o ziga xos
‘
yo sinida, ana shu obrazlar, klassik asarlarda kuylagan olijanob maqsad ko zda
‘ ‘
tutiladi, sevgini bo g uvchi jamiyatdagi g ovlar chuqur nafrat bilan fosh etiladi.
‘ ‘ ‘
Jamiyatda, hayotda sevgiga munosabat dastlab Ogahiy lirikasining umumiy
ruhida hazinlik, nadomat motinivi ustun qildi: oshiqlar, ko pincha, yoriga yeta
‘
olmaslik xususida chuqur hayajon, nadomat motivlarining ustunligi shoirning
shaxsib tuyg usi yoki qobiliyatidagi biron nuqson natijasi siqatiga yuzaga kelgan
‘
emas; aksincha, bu Ogahiyni ulug gumanist, o z ijodida bevosita hayotdan
‘ ‘
oziqlangan, sevgi masalasida ham davrning asosiy xususiyatlarini ko ra bilgan
‘
realist sifatida gavdalantiradi. Agar Ogahiy sevishganlarni o z maqsadiga
‘
erishgan, doimo xushchaqchaq, quvnoq qilib tasvirlaganda, uning lirikasi hayotdan
uzoq, qandaydir sun iy bo lib qolardi.
’ ‘
Ayrim kishilar ba zan Sharq xalqlari poyeziyasida, shuningdek, o zbek
’ ‘
klassik lirikasida hasrat, nadomat motivlari ta sirchanligini noto g ri tushunib,
’ ‘ ‘
bu poyeziyani yig loqi, ko z yoshi poyeziyasi deb kamsitmoqchi bo ladi.
‘ “ ‘ ” ‘
Bu, albatta, masalaning mohiyatiga tushunmaslikdan yuzaga kelgan qarash.
Feodalizm sharoitida ijod qilgan shoirlardagi hasrat, nadomat shoir ijodiga davr,
jamiyat ta siri natijasi edi. Ilg or shoirlar jamiyatdagi sevgiga bo lgan bunday
’ ‘ ‘
munosabatni qoralagan, bu xususda ham chuqur muhabbatni va hayot go zalligini
‘
tasvirlab, insoniy olijanob tuyg ularni chuqur nafosat, harorat bilan kuylagan. Bu
‘
shoirlar intim lirikasidagi hazinlik hayotdagi bunday yaramas holni qoralab, erkin,
baxt-saodatli hayot uchun kurash orzusi sifatida yuzaga kelgan. Ogahiy lirikasini
konkret tekshirar ekanmiz, yuqorida aytilgan fikrlarimizning to la isbotini
‘
ko ramiz.
‘
33

Ogahiy lirikasida sevgi bilan bog liq bo lgan har qanday tuyg u-‘ ‘ ‘
kechinmalar asosan ikki obraz: oshiq va ma shuqa obrazlari orqali ifodalanadi.
’
Bu obrazlar oshiqning, shu bilan birga, shoirning bu masalaga munosabati,
oshiqning sevgi bilan bog liq bo lgan turli kechinmalari: visol, hijron, firoq,
‘ ‘
rashk va hokazolar tusidagi tuyg ularini ifodalash yo sinida ko rinadi.
‘ ‘ ‘
Shoir yashagan feodal sharoit va axloqqa binoan xotin-qizlar jamiyat
hayotida faol qatnashmaganlar, shuning uchun ularning sevgi tuyg ulari va ichki
‘
dunyosini to la ochish nihoyat og ir bo lgan. Ogahiy ijodida ham ma shuqa
‘ ‘ ‘ ’
obrazi, ko pincha, shoir qarashlari va oshiqning tuyg ulari orqali beriladi. Shu
‘ ‘
sababdan ma shuqa obrazini alohida ajratmasdan oshiq obrazi tahlili ichida uning
’
tuyg ularini ifodalovchi xarakterli paytlarni ko rsatib ketamiz.
‘ ‘
Ogahiy lirikasidagi hamma his-tuyg ular shoir zamondoshlari his-
‘
tuyg ularining real ifodasidir. Lirik asar xususiyatiga ko ra, bu his-tuyg ular
‘ ‘ ‘
shoir ishtirokidan tashqari ifodalanishi mumkin emas. Shuning uchun bular shu
masalaga, ularning o ziga nisbatan shoir qarashlarini ham aks ettiradi. Lekin
‘
ularni shoir biografiyasiga oid yoki shoir shaxsan o z boshidan kechirgan his-
‘
tuyg ular ifodasi deb bo lmaydi. Bu yerda shoir ishtiroki shartli narsa. Aks holda
‘ ‘
qaraganimizda ancha o ng aysiz hol ro y berishi mumkin. Bir misol:
‘ ‘ ‘
Mushkim qoshining hay ati ul chashmi jallod ustina,
’
Qatlim uchun nas keltirur nun eltibon sod ustina.
Qilg il tamosha qomati zebosi birla orazin,
‘
Gar ko rmasang gul bo lg onin payvand shamshod ustina.
‘ ‘ ‘
Ravshanki, bu yorning husnin tasvir qiluvchi ishqiy lirik g azal
‘
G azal:
‘
Qilma havas, ey Ogahiy, emdi yigitlik ayshini,
Kim etti umring muddati ellik yetti yosh ustina.
34

bayt bilan tugaydi. Shu keyingi baytda shoir sevgi yigitlik vaqtiga xos va o sha‘
yigitlik davri uchun yarashadigan tuyg u ekanini ta kidlaydi. Bu g azalni
‘ ’ ‘
yozganda shoir ellik yetti yoshda bo lgan, shunday ekan, g azalda ifodalangan
‘ ‘
tuyg ularni shoirning kechinmasi sifatida talqin etish, noto g ri bo lar edi.
‘ ‘ ‘ ‘
Shoir g azallari ichida bunday misollarga ko p duch kelamiz.
‘ ‘
Ogahiy lirikasida tasvirlangan oshiq obrazi dunyodagi bircha lazzatni,
hayotni, inson go zalligi va o z yorini sevgan, bu sevgiga butun borlig i bilan
‘ ‘ ‘
berilgan, nozik yurak to lqinlarini chuqur sezadigan jonli odamdir. Uning o z
‘ ‘
yoriga-ma shuqasiga bo lgan muhabbati samimiy ham nihoyat chuqur.
’ ‘
Oshiqning sevgi tuyg ulari, orzulari nihoyat darajada tabiiylik va reallik she rga
‘ ’
uzoq umr baxsh etgan:
Xushtur bahor mavsimining ayshi chog ida,
‘
O zi yori birla bo lsa kishi vasl bog ida.
‘ ‘ ‘
Sayr etsa goh dilbarining ilgini tutub,
Bog i visol gulshanining so lu sog ida.
‘ ‘ ‘
Ogahiyning bu g azali Navoiyning shu ruhdagi bir g azaliga nazira
‘ ‘
yo sinida yozilgan. Ifodalangan tuyg ular nihoyat darajada tabiiy, bular hali ham
‘ ‘
bizning ruhimizga chuqur ta sir etadi; ulardan hayotbaxsh estetik zavq olamiz.
’
G azaldagi tuyg ular shoir yashagan zamonda sevgiga nisbatan hukm surgan har
‘ ‘
qanday past nazar, taassub va xurofot unsurlaridan xoli, shu sababdan bu tasvir
bizning hozirgi ozod shahar, qishloqlarimizning go zal bog larida, hovuzlar,
‘ ‘
ko llar qirg og ida, osmonga otilib turgan fontanlar atrofida yayrab, yashnab
‘ ‘ ‘
yurgan million-million yoshlarimizning shirin hayotini jonli ravishda ko z
‘
oldimizga keltiriladi.
Shoir Ogahiy g azalida tasvirlangan hayot faqat orzu edi. Gumanist shoir
‘
inson bolasi shunday hayot kechirishini xayol qilardi. Yuqorida shunday samimiy,
yoqimli tusda tasvirlangan hayot orzu, o z zamonini qoralash, shunday hayot
‘
bo lishiga yo l qo ymagan tuzumni fosh qilish ta sirini kuchaytirish uchun
‘ ‘ ‘ ’
vosita bo lib xizmat qilgan. Bu g azalning yozilganiga 100 yildan ortiq vaqt
‘ ‘
35

o tdi. O sha zamonda g azalni o qigan har qanday jonli odam undagi hayot‘ ‘ ‘ ‘
manzarasini ko rgandan keyin o z hayoti, o z atrofiga nazar solmaydimi?
‘ ‘ ‘
Albatta, nazar soladi. Uning xayollari ost-ust bo ladi. Chunki hukm surgan tuzum,
‘
axloq, odat tufayli o z yoriga erisha olmay, hatto uni bir ko rishga chora topa
‘ ‘
olmay yurgan yoshlar o sha davrda minglab bo lgan. Keyingi satrlar bilan
‘ ‘
Ogahiy bunday hayot yo qligini, bu faqat o zining orzusi ekanligini ta kidlaydi:
‘ ‘ ’
shoir o quvchisiga yordamga keladi; uning hayot haqidagi xayollarini
‘
chuqurlashtirish, yurak to lqinlarini alangalatishga madad beruvchi, xayol,
‘
tushunchasini to g ri yo lga soluvchi fikrlar bayon qiladi:
‘ ‘ ‘
Senkim bu nav tarab bazmu bog ikim,
’ ‘
O lguncha o rtan, Ogahiy, g am dardu dog ida.
‘ ‘ ‘ ‘
Natijada oshiq shoir orzularini kuylagan g azal sevgini, oshiqning orzularini
‘
bo g uvchi jamiyatga qarshi norozilikni ifodalovchi chuqur ijtimoiy mazmun
‘ ‘
kasb etadi.
Shoir-oshiq uchun muhabbat dunyosida juda ham sof, toza, muqaddas
tuyg ular dunyosidir:
‘
Tariqi ishq aro har kim qadam qo ysa agar gustox,
‘
Ko rar albatta ul yo l sayrida turluk xatar gustox.
‘ ‘
Adabgohi maqomi qurb andoq keldi oliykim,
Ham ul yonga ocha olmas maloyik bolupar gustox.
Tong ermas ko rmasa maqsad yuzini zohidi xudbin,
‘
Ki ul yuzga ocha olmas nazar har bebasar gustox.
Agar odam esang sayr et bu gulshanda adab birla,
Qadam har sori qo yma ul sifatkim govu har gustox.
‘
Ko ngul oyinai matlabnamodur, bir nafas oni
‘
36

Mukaddar qilma har suratni aylab jilvagar gustox.
Bu satrlarda shoir-oshiqning muxabbatga munosabati juda yorqin
ifodalangan. Muhabbat shu qadar ulug va muqaddas narsaki, bunga intilgan, bu‘
yo lda o z maqsadiga erishmoqni istagan kishi unga juda sof yurak, yaxshi niyat va
‘ ‘
hurmat bilan yondashmog i kerak. Buzuq qalb, egoist kishi bu yo lda turli-tuman
‘ ‘
xavf, xatarlarga duch keladi, undan odam o z maqsadiga yetisha olmaydi.
‘
Oshiq olamini ta riflar ekan, shoir bu sevgining qanchalik yuksak va
’
olijanob ekanligini yaqqol ifodalash uchun bu yo lda hatto maloyik-farishtalar ham
‘
beadablik bilan qanot qoqa olmaydilar, deydi. O sha davr kishilari tushunchasida
‘
maloyiklar soflik, poklikning mujassami bo lgan. Nafs bandasi bo lgan zohid,
‘ ‘
ho kiz, yeshakdek qo pol xarakat qilgan kishilarning o z maqsadlariga yeta
‘ ‘ ‘
olmasligi, bunday olijanob tuyg u unday kishilarga xos emasligi aniq. Chunki
‘
muhabbat inson qalbining nozik ko zgusi, buni har qanday iflos harakat va niyat
‘
bilan dog qilib bo lmaydi. Sevgi inson ruhining fazilati. Bu tuyg uning qadriga
‘ ‘ ‘
hamma ham yeta olmaydi. U sof, olijanob yurak, ezgu tilaklar bilan bog liq, shu
‘
sifatdan hayvon sifat odamlar nafs bandasi bo lgan zohidlar bu olamga kirolmaydi.
‘
Bu qarashlarning qanchalik sog lom va naqadar chuqur gumanizm bilan
‘
sug orilganligi o z-o zidan ravshan.
‘ ‘ ‘
Ogahiy inson qalbi va uning olijanob tuyg usi sevgini nihoyat darajada
‘ –
ulug laydi. Gustox radifli g azalida Ogahiyning sevgiga bo lgan qarashi, go yo bir
‘ “ ” ‘ ‘ ‘
dastur sifatida berilgan. Qolgan g azal va lirik asarlarda ifodalangan maqsadlar bu
‘
xarakatning hayotdagi xilma-xil detallari shaklida ko rinadi. Shoir har o rinda ham
‘ ‘
oshiq-ma shuqlar tuyg ulariga nisbatan hurmatsizlikni chuqur afsus bilan bayon
’ ‘
qiladi. Shoir hayotda, jumladan o zining muhabbatga bo lgan qarashining
‘ ‘
namunasini ko ra olmaydi. Shu sababdan uning sevgini, oshiq yuragi va sevgi
‘
olamini ulug lagan yuqoridagi g azali ham:
‘ ‘
Adib o lmaq zamona ahlig a kim, Ogahiy, sanikim,
‘ ‘
Ki ermas olam ichra hechkim sandan batar gustox
37

mazumnida nadomatli tuyg ular ifodasi bilan tugaydi. Jamiyat, hayotda‘
tengsizlikning asosi bo lgan mol-dunyo, martaba sevgidek olijanob, nozik
‘
tuyg ular olamiga ham kiradi. Bu sevgiga nisbatan hayotdagi hurmatsizlik,
‘
beadablikning ko rinishlaridan biri o z yorini chin yurakdan sevgan oshiq
‘ – ‘
visol orzusida chuqur hayajon bilan deydi:
Bilmon bu oqshom ul mahi xudkom qaydadur,
Begonalar bilan qadah oshom qaydadur......
Tutmish visol bodasini ahli johga,
Men benavog a emdi to la jom qaydadur.
‘ ‘
Ahli g inog a xosdurur vasli ne mati,
‘ ‘ ’
Bechorau faqirg a in om qaydadur.
‘ ’
Vasli muyassar o lg usi zar birla, vah oni,
‘ ‘
Qilmoq man gadog a saranjom qaydadur.
‘
Bu yerda oshiqning maqsadga yetishiga g arib, faqir ekanligi to sqinlik
‘ ‘
qilgani, yori mansabli, puldor kishilarni undan afzal ko rib, ular bilan kayf-safoda
‘
o ltirgani chuqur afsus bilan ifodalanadi. SHe rda oshiq xudkom so zini
‘ ’ “ ” ‘
ishlatish bilan bu hodisaga yorning bevafoligi sabab ekani, faqat o z manfaatini
‘
o ylab, oshiqni unutganligi ham ishora etiladi. Ammo qanday bo lmasin,
‘ ‘
oshiqning murodiga yetishiga to sqinlik qilgan narsa uning g aribligi, sevgi
‘ ‘
masalasida ham pul, mansab katta rol o ynaganligi g azalda ilgari surilgan
‘ ‘
asosiy g oyadir.
‘
Bu oshiq-shoir tomonidan tasodifiy, yo l-yo lakay aytilagn fikr emas. Uni
‘ ‘
shoir qayta-qayta ta kidlaydi:
’
Dedim: komimni shirin ayla la ling shakkari birla,
’
Dedim: ochma og iz bunday kalomi sarsari birla...
‘
Dedim: bo lmish menga kam naqd lutfing o zgadin nevchun,
‘ ‘
Dedim: san boy erursan ganji ma ni gavhari birla
’
38

Ravshanki, shoir bu tasvirda hayotda mavjud fikrlarning
oziqlangan, bu hodisaga o ziing nafratli qarashlarini bayon qilgan. Sevgiga mol-‘
dunyo aralashishi natijasida bu tuyg udagi fazilat, hurlik nafosati yo qolgan. Bu
‘ ‘
yerda sevgi emas, qandaydir g azal, moddiy manfaat uchun inson o z hurligini
‘ ‘
sotishga majbur bo ladi. Buning chin sevgi bilan hech qanday aloqasi yo q.
‘ ‘
Oshiqning: nega menga jutfing kam, deb bergan savoliga ma shuqaning: sen
’ “
boy erursan ganji mani gavhari birla deb javob berishi pul, g araz aralashgan bu
” ‘
tuyg uda sevgi yo qligi, bu olijanob tuyg u xo rlanganligini ko rsatatdi.
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Kishining ma noga boy bo lishi fazilat bo lsa, bu javobda ana shu
’ ‘ ‘
fazilatsevgiga to siqlik qiluvchi nuqson ga aylangan.
‘ “ ”
Insonning eng yaxshi tuyg usi-sevgi baxtlibo lish uchuchn u har ikki
‘ ‘
tomondan bo lishi kerak. Bunda, dastlab, oshiq va ma shuqaning yoshi va
‘ ’
boshqa fazilatlarida ma lum tenglik bo lishi ham muhimdir. Biz yuqorida
’ ‘
keltirilgan bir g azalda shoir-oshiq: sevgi yoshlikning bezagi, mevasi ma nosida
‘ ’
fikr bayon qilgan edi. Bu muhim masalaga shoir yana qaytadi:
Man dedim yana afg on tortibon necha karat:
‘
Ne bo lur muqim o lsam bazmingda bir soat.
‘ ‘
Dedilarki: san fartut, biz juvoni xush surat,
Bas, sanga na loyiqdur bizdin istamak suhbat.
Vahki, ko rmadin olam ichra bo yla dilbarlar,
‘ ‘
O ltururga oshiqin rahmsiz sitamgarlar.
‘
Oshiq shoirning bu qarashlari insonning tuyg ularini hurmatlash va
‘
uluhlashga asoslangan. Yosh qizlar mol-dunyo uchun sotilgan, ularning tabiiy
tuyg ulari xo rlangan, barbod qilingan bir zamonda shoir shunday ulug ,
‘ ‘ ‘
sog lom fikrlar bilan maydonga chiqadi. Uning asarlarida bunga oid konkret bir
‘
hodisa ko rsatilmasa-da, shoirning qarashlari o sha davrda hukm surgan,
‘ ‘
jamiyatda normal hisoblangan bu vaxshiyona odat va ahvolga nisbatan chuqur
norozilik ekaniga hech shubxa yo q. Sevgida erkinlikni, tenglikni madh qilish, har
‘
qanday moddiy, shaxsiy manfaatlar, g araz va boshqa yaramas xollarda qarshi
‘
39

chiqish barcha xalqlarda progressive g oyada turgan kishilarning qarashlari‘
bo lgan. Sevgiga bu xilda qarash bizning sosial jamiyatimizda axloq talablariga
‘
ham to la javob beradi. Sevgi erkinligi bizning davlatimiz qonunlari bilan himoya
‘
qilinadi.
Ogahiy lirikasida oshiq obrazi, uning bu masaladagi qarashlari turli
tomondan oydinlashadi. Bularning hammasi sog lom asosda, inson tuyg usini
‘ ‘
hurmat qilish yo sinida ko rinadi, rivojlanadi. Muhabbat tuyg usi insonning
‘ ‘ ‘
olijanob maqsad va orzulari bilan bog langanlini uchun, bu masalada vafo va
‘
sadoqat nihoyat muhim. Muhabbatning sog lomligi oshiq-ma shuqlarning
‘ ’
vafodirligiga bog liq. Vafo-sadoqat asosida sog lom oila dunyoga keladi:
‘ ‘
SHo xlar xusnin ko rib iqida zor o lmaq abas,
‘ ‘ ‘
Bevafolar vaslin istab beqaror o lmaq abas.
‘
Dahr aro har zolimi bemehr ishqi ilgiga,
Ixtiyor ilgin berib, beixtiyor o lmaq abas.
‘
Abas radifi bu g azalda shoir-oshiqning sevgiga bo lgan chuqur,
“ ” ‘ ‘
jiddiy qarashi yana boshqa tomondan yorqin ifoda etilgan. Sevgidan maqsad faqat
husnga mubtalo bo lish emas. Sevish uchun yorning husni kifoya etmaydi. Sevgi
‘
vafo-sadoqatga asoslanmog i kerak. Vafo-sadoqat kishining ruhiy boyligi, ichki
‘
dunyosiga xos fazilatdir. Shoir har bir ko ringan go zalga ko ngil quyib, unga
‘ ‘ ‘
o z ixtiyorini berib qo yishni, muhabbatga jiddiy qaramaslikni yengiltaklik deb
‘ ‘
baholaydi. Demak oshiq-shoir qarashicha, sevish-aqldan tashqari, biror jiddiy
maqsaddan tashqari, faqat husn qurboni bo lish emas. Ixtiyor ilgin berib,
‘ “
beixtiyor o lmaq foydasiz, der ekan, shoir sevgida aqlning hal qiluvchi o rnini
‘ ” ‘
ta kidlaydi. Chunki kishi harakatida aql yetakchi ro l o ynaydi. Agar yorda
’ ‘ ‘
vafo bo lmas ekan, u sevgiga, shunday ulug tuyg uga, hurmatga arzimaydi.
‘ ‘ ‘
Vafosiz yorga ko ngil bergandan, yorsiz o tgan afzal. Ogahiy lirikasining boshqa
‘ ‘
qator g azallarida ham shu fikrlar takror-takror ta kidlanadi:
‘ ’
Ishq ichra kim kon istasa bo lmoq anga nokomot shart,
‘
40

Kim rohat etganda talab chekmak erur olom shart.
Ushshoq ko ngil olg ali xulqu malohat shart erur,‘ ‘
Yo q sarv aso qomatu ruxsorai gulfom shart.
‘
Bu parchada ham sevgi uchun ma shuqaning husnidin tashqari, unda
’
qandaydir ichki, ruhiy boylik, go zal qomat va guldek chehradan tashqari, yaxshi
‘
xulq bo lishi shart qilib qo yiladi.
‘ ‘
Abas radifli g azalga va yuqorida keltirilgan baytga e tibor bilan
“ ” ‘ ’
qarasak, sho x so zi, odatda, yor , mahbuba , dilbar tarzida
“ ‘ ” ‘ “ ” “ ” “ ”
ma shuqani ta riflovchi so zlarga qaragnada boshqacha, ko proq kinoyali,
’ ’ ‘ ‘
salbiy ma noda ishlatiladi. Bu orqali shoir chin sevgi bilan unga yengil qarash
’
sho xlik deb qarash chegarasini belgilamoqchi bo lsa kerak. Oshiq fikricha,
“ ‘ ” ‘
ma shuqaning ichki dunyosi, vafo, sadoqat, odobi uning go zalligi bilan bevosita
’ ‘
bog langan. Vafosizlik qiilb har sho xga ko ngil berish sevgiga muvofiq emas.
‘ ‘ ‘
Yor gul bo lsa, sho x-tikan, shu sababdan hech bir aql gulni tashlab, xorni
‘ ‘
qo liga olmasligi, unga ko ngil bermasligi lozim. Shuning uchun ham shoir
‘ ‘
Abas rasifli g azalida mol-dunyosi yo q, ammo ma naviy dunyosi boy
“ ” ‘ ‘ ’
bo lgan oshiqdan mol dunyoli, zari ko p bo lgan oshiqni afzal ko rgan
‘ ‘ ‘ ‘
ma shuqani kinoya bilan sho x so zi bilan ta riflaydi. Aslida esa oshiqning
’ “ ‘ ” ‘ ’
tuyg usi, vafo-sadoqat ma shuqa uchun befarq bir narsa emas:
‘ ’
Umrlar ichding firoqim zahrini, emdi sango,
Voqif qildim lazzati bo si kanorim bu kecha.
‘
Lekin ma shuqaning oshiqqa bu xildagi mayli faqat uning yor uchun firoq
’
chekkaniga achinishi yuzasidan maydonga kelgan hodisa emas:
Ishqim ichra ko zu ko nglung pok erkanini bilib,
‘ ‘
Hosil etmak maqsading bo ldi shiorim ba kecha.
‘
41

Ma shuqa aytgan bu fikrlar nixoyat muhim. Chunki yuqorida’
aytganimizdek, mavjud sharoitga ko ra, Ogahiy intim lirikasida ma shuqa doim
‘ ’
shoirning diqqat markazida tursa-da, uning ichki dunyosi juda kam ochiladi.
Ma shuqa obrazi ko pincha oshiqning tuyg ular orqali unga muhabbat izxor
’ ‘ ‘
qilish, bevafoligidan zorlanish yo sinida ochiladi. Lekin ma shuqa tomonidan
‘ ’
bayon qilingan shu qisqa fikrlarda uning inson sifatida asl qalbi, Muhabbatga
bo lgan munosabati jadu chuqur, yaxshi ifodalangan. Hech bir ayol o z yoshligi,
‘ ‘
go zalligi, o zining ko ngil xushligi uchun mayna bo lishini istamaydi. Bu
‘ ‘ ‘ ‘
satrlarda ma shuqa oshiqning unga munosabatida ko zu ko ngli pok
’ “ ‘ ‘ ”
bo lishini hamma narsadan mug im deydi. Shu satrlar bilan shoir ma shuqa
‘ ‘ ’
obrazini, xarakterini juda yaxshi ochib beradi. Ularda qadr-qimmatini bilgan, sevgi
tuyg usining hurligi, sofligini hurmatlagan ma shuqa obrazi gavdalanadi. Ogahiy
‘ ’
lirikasida bu xil fikrlar juda ko p joyda uchraydi. Bu sevgi va oila masalasida
‘
Ogahiy o z davrida ilg or fikrda turganini ko rsatadi.
‘ ‘ ‘
Biz yuqorida misollar orqali Ogahiy lirikasida oshiq va ma shuqa
’
obrazlarining yoritilishi, ularning sevgiga bo lgan jiddiy, sog lom
‘ ‘
munosabatlarini bayon qildik. Ogahiy lirikasida oshiq va ma shuqaning obraz va
’
xarakterlari ularning sevgi bilan bog liq bo lgan turli tuyg u, kechinmalarini
‘ ‘ ‘
ifodalashda ham keng ochiladi. Hatto bu kechinma tuyg u ifodalariga shoir
‘
ijodida juda ko p o rin beriladi. Ayniqsa, ma shuqaning go zalligini tasvirlash,
‘ ‘ ’ ‘
shu go zallikka maftun bo lish ifodasi, go zallik obyektlarining ko pligi,
‘ ‘ ‘ ‘
tasvirlarning xilma xilligi katta o rin egallaydi. Bu tabiiy, chunki go zallikdan
– ‘ ‘
maroqlanish ham, sevgi tuyg usidek, insonning tabiiy hissi zaminidan yuzaga
‘
kelgan. Insoniyat madaniyati tarixida barcha xalqlar adabiyotida va san atida
’
inson go zalligi tasviriga juda ko p e tibor berilgan. O tmishdan inson
‘ ‘ ’ ‘
go zalligini tasvirlovchi o lmas yodgorliklar saqlanib qolgan. Masalaning
‘ ‘
muhim tomoni shundaki, lirik shoir inson yoki tabiat go zalligini tasvirlar ekan,
‘
tasvirlagan obyekt, hodisa o quvchiga qanday zavq, ta sir kuchida. Inson
‘ ’
go zallini uning a zolarining tuzilishidan maydonga keladi. Bunda har a zoning
‘ ’ ’
o z go zalligi, o ziga xosligi, o ziga xos ta siri bor. Bularning hammasini bir
‘ ‘ ‘ ‘ ’
vaqt, bir ko rinishda tasvirlab, ta sir va estetik zavq tug dirib bo lmaydi,
‘ ’ ‘ ‘
42

konkret kartina yaratilmaydi. Shu tufayli yor go zalligini tasvirlovchi tuyg ular‘ ‘
lirik asarda ancha salmoqlidir. Ogahiy lirikasida yorning go zalligiga
‘
bag ishlangan tuyg ular ifodasiga ham ancha e tibor beriladi. Ba zi misollarga
‘ ‘ ’ ’
murojaat qilamiz:
Xurshid yerga kirgusi har un kamoli sharmdin,
Husn avji uzra jilva to qildi musaffo orazing.
Zohid tilar jannat gulu sarvin, magarkim ko rmamish.
‘
Lutf ichra zebo qomating, husn ichra humor orazing.
Joning uchun rahm aylabon ko rguz yuzingkim, hajr aro
‘
Jonimg a yetdim aylabon ko rmak tamanno orazing.
‘ ‘
Ko z solmog um jannat arz g ilmonu har ochsa yuzin,
‘ ‘ ‘
Kim maqsadim qo ying aro qilmoq tomosha orazing.
‘
Har g azalda oshiqning yorning yuzi, husni yoqimligigini tasvirlovchi
‘
tuyg ulari ifodasi takrorlanmaydi. Yuqoridagi g alda ko proq yor yuzi, husni
‘ ‘ ‘
mubolag ali tasvir qilingan. Lekin g azalda mustaqil holda ma shuqaning yuzi
‘ ‘ ’
nihoyat jozibador, go zal ekanligi tasvirini beradi.
‘
Ogahiy o z lirikasida may haqida gapirar ekan, asosan, din va din
‘
ahllarining riyokorligini fosh etishni ko zda tutadi. Biz yuqorida mayni harom
‘
deyuvchi zohidlarning o zlari yashirin mayxo rlik qilganlari haqida gapirgan
‘ ‘
edik.
Rind obrazi bilan bog liq bo lgan boshqa g azallarda ham Ogahiy may
‘ ‘ ‘
va rind obrazi yordamida bu masalada din ko rgazmalariga qarshi bayon fikr
‘
etadi; so zda taqvodor bo lib, amalda o z so ziga xolif ish qilvchi zohidlarning
‘ ‘ ‘ ‘
yaramas ichki dunyosini ochib tashlaydi:
Ul pari ishq aro jonbozlar ko pdur, vale,
‘
Pokboz ermas biri bu oshiqi miskin kabi.
Garchi maydin rindlar oluda aylarlar etak,
Lek tardoman emaslar zohidi xudbin kabi.
43

Shoir o zining ishqda qalbi sof ekanligini bayon qilish bilan inson uchun‘
ushbu narsa afzalligini ilgari suradi. Shu fikrning ifodasi uchun rind va zohidni
taqqoslaydi. Garchi rindning etagi mayda iflos bo lsa ham, bu uning ichki
‘
dunyosi, ruhiga, yuragi sofligiga ta sir etmaydi, chunki kir etakni yuvib tozalab
’
bo ldi, ammo zohidning tardoman-iflos qalbi hech yo l bilan tozalab
‘ ‘
bo lmaydi, shu sababdan rind zohiddan afzal. Ogahiy lirikasida hayot va inson
‘
turmushida ro y berib turadigan hol ta kidlanib, undan Ogahiy o zining ijtimoiy
‘ ’ ‘
qarashlari-din, din ahllarini fosh qilish, hayotdan noroziligini ifodalash vositasi
sifatida foydalanadi.
Ogahiy lirikasi dunyo, hayot haqida chuqur, mazmundor fikrlarga inson
hayoti, yuragi bilan bog liq xilma-xil tuyg u va kechinmalarga boy. Bu fikr va
‘ ‘
tuyg ular real hayot bilan bog liq holda chinakam inson tuyg ulari sifatida ifoda
‘ ‘ ‘
etiladi. Shu sababli, uning g azallarini o qir ekanmiz, ularda ifoda qilingan fikr,
‘ ‘
tuyg ular bizning borlig imiz, ruhimizga chuqur ta sir etadi. Ulardan estetik
‘ ‘ ’
zavq olamiz. Ular ko pincha shunday mahorat bilan beriladiki, ba zan biz ular
‘ ’
ta siriga juda ham berilib ketamiz. Ogahiy ijodiga bunday ta sir kuchi baxsh
’ ’
etgan narsa, shubhasiz, uning poetik mahorati bilan bog liq hodisadir.
‘
Poetik mahoarat haqida so z borar ekan, shoir o z ijodida poetik
‘ ‘
vositalardan, yana to g riro0i, so z-til boyliklaridan qancha ustalik va mohirlik
‘ ‘ ‘
bilan foydalanganligini ko zda tutamiz. Chunki hyotni, kishi his-tuyg ularini
‘ ‘
ifoda qilishda, adabiyotning boshqa janrlaridagidek, shoirning ham asosiy quroli
til, so zdir. SHe r-tili, o z tuzilishicha, oddiy so zlashuv tilidan, shuningdek,
‘ ’ ‘ ‘
proza asarlari tilidan boshqacha o ziga xos xususiyatga ega. SHe r tili uchun
‘ ’
xarakterli narsa bunda so z ifodasida hayajon ta siri kuchliligidir. Chunki
‘ ’
lirikada hayot va undan olingan ta sir kishi ichki dunyosi orqali, subyektiv
’
tuyg u ta siri orqali beriladi, bu hol uning ifodasida ma lum shaklni, ma lum
‘ ’ ’ ’
tuzilishni talab qiladi. Buning uchun shoir o z xalqi tilidagi barcha so z
‘ ‘
boyliklaridan, gramatik, sintaktik qoidalardan, tilga xos har qanday hodisalar,
pauzalar va hokazolardan foydalanadi. Yana tilda mavjud xususiyat asosida
44

she rda vazn, qofiya, radif, o xshatish, mubolag a, kinoya va boshqa poetik’ ‘ ‘
vositalar keng qo llaniladi. Bular hammasi she rdagi shaklga xos omillardir.
‘ ’
Bu mazmundor satrlarda shoir yashagan sharoit kishi ruhida og ir ta sir
‘ ’
qoldiradigan, hayot dunyoga nisbatan afsus, nadomat tug diradigan tarzda juda
‘
ustalik bilan real ifoda qilingan. Shoir umuman dunyo haqida fikr yurgizadi. Bu
qarashlarda kishi aqliy kuchi, ilmi, umuman tarqqiyot darajasi past; unda
odamning dunyoni anglay olmasligi, umuman dunyo, falak qonunlarini bilib
bo lmasligi haqida so z boradi. Shoirning qarashlarida tarixiylik ham yo q.
‘ ‘ ‘
SHe rda boshi ham, oxiri ham, davri ham tayin bo lmagan dunyo haqida
’ ‘
so zlanadi.
‘
Klassik yozuvchilar an analarida asarga tarix qo yish, yozilgan vaqtini
’ ‘
ko rsatish odat bo lmagan. Ko pincha, devonlar shoir ancha kamolatga yetgan
‘ ‘ ‘
davrda tuzilib, g azallar devonlarga xronologiya tartibida kiritilmagan. Shu
‘
sababdan shoirning keyinroq, hatto qarigan vaqtlarida yozgan she rlari ham
’
alfavitga to g ri kelsa, devon boshiga kiritila bergan. Bu narsa, solishtirilib
‘ ‘
ko rish uchun yetarli boshqa ma lumot bo lmaganidan, shoir ijodiy yo lining
‘ ’ ‘ ‘
tadrijiy o sishini aniqlashda ancha qiyinchilik tug diradi. Lekin shunga
‘ ‘
qaramasdan, mavjud materiallar Ogahiy dunyoqarashi har doim bir xilda
bo lmagani, shoir turmush, hayotga chuqurroq qaray boshlagani sari, uning
‘
qarashlari haqiqatga yaqinlashib borgani to g risida ma lum xulosaga kelish
‘ ‘ ’
uchun yetarlidir. Ogahiy ijodida, hali aytganimizdek, uning ijtimoiy qarashlarini
ko rsatuvchi satrlar nihoyat ko p va keng.
‘ ‘
Poyeziyada forma masalasi, shubhasiz, nihoyat muhim va nozik masala,
lekin bunda mazmun va shakl birligi, shaklning mazmunga bog liq bo lishi,
‘ ‘
shunga xizmat qilishi asosiy masaladir, bunga rioya qilmaslik formalizmga,
poyeziya, lirika mazmunining puchligiga olib boradi. Shuning natijasida poyeziya
o zining asosiy vazifasi xalqni tarbiya qilishga yaroqsiz bo lib qoladi.
– ‘ ‘
Progressiv fikrli shoirlar har doim poyeziya mazmunini boyitish, uning tarbiyaviy
ta sirini kuchaytirish yo lida ish olib borganlar, o z ijodlarida buning
’ ‘ ‘
namunasini berish bilan birga, bu haqda ko p qimmatli fikrlar ham bayon
‘
45

qilganlar. Poyeziyaning mazmuni va shakli masalasiga Ogahiy ham katta e tibor’
beradi.
Ogahiy, naming aro dilso z mazmun bo lmasa,
‘ ‘
Soda ash oring bilan devonu daftardan na haz.
’
Keltirilgan misollarda Ogahiy she rda mazmun muhimligini juda yorqin va
’
to g ri ifodalagan. Bu fikrni ta kidlash uchun Ogahiy mazmunga boy
‘ ‘ ’
bo lmagan she rni muzdin sovuq deb keskin ibora o xshatish ishlatadi. U
‘ ’ “ ” ‘
yana mazmundan xoli bo lgan ijodda hech qanday, ma no foyda bo lmaganini
‘ ’ ‘
ta kidlaydi. Bunga o xshash misollarni Ogahiy ijodidan juda ko p keltirish
’ ‘ ‘
mumkin.
Ogahiy o z lirikasida faqat aruz vaznini ishlatadi. Biz uning poetik
‘
mahoratining ayrim xarakterli paytlarini tahlil etamiz. Aruz vaznini tekshiruvchilar
aruzning har xil tur hamda variantlarini 180-190 gacha olib boradilar.
Ogahiy dunyoqarashining shakllanishi, uning shoir va olim sifatidagi ijodiy
ishi uchun ulug maktab bo lgan. Ogahiy saroy o rganilish tarixi shaklida
‘ ‘ ‘
yozilgan, o z zamonasida bo lib o tgan juda ko p xodisalardan guvohlik
‘ ‘ ‘ ‘
beruvchi Xorazm xonligi tarixiga oid beshta tarixiy asar yozib qoldirgan. Ana
shunday barakali ijodi bilan Ogahiy bizning oldimizda juda sermahsul ijodchi, o z
‘
xalqi madaniyati, adabiyoti uchun katta xizmat qilgan siymo bo lib gavdalanadi.
‘
Shubhasiz, Ogahiy merosi o zbek xalqi adabiyoti tarixida o ziga tegishli o rinni
‘ ‘ ‘
egallaydi.
Ogahiy ijodida o zbek adabiyotidagi gumanizm g oyalari, odam
‘ ‘
bolasining o z baxt-saodati uchun kurash g oyalari ilgari surildi. Ogahiy
‘ ‘
poyeziyasida u yashagan davrga xos ijtimoiy hodisalar- jamiyatdagi turli sinf,
guruhlarning o rni, xarakterlari, feodalizm sharoitida yashagan keng mehnatkash
‘
ommaning ayanchli ahvoli, mehnatkashlar, davr ilg or kishilarining jamiyatni
‘
yaxshilash yo lidagi tushuncha, orzu, harakatlari o z aksini topdi.
‘ ‘
O zining barakali ijodi bilan Ogahiy zamonasiga qaraganda hayratda
‘
qolarli daraja baland saviyali, hayotga chuqur, real qarovchi shaxs bo lib, shoir
‘
sifatida esa nafosatni sezishda nihoyat didi baland, inson ichki dunyosini tubdan
46

tushunadigan va bularni ifodalashda o ta ketgan mohir san atkor, so z ustasi‘ ’ ‘
bo lib gavdalanadi.
‘
Shubhasiz, Ogahiy ulug istedod va qobiliyat egasi bo lgan. Gar faqat
‘ ‘
bundagina emas. Har bir istedod va qobiliyat ma lum tarbiya va tarixiy ijtimoiy
’
sharoit mevasidir.
G azalda radif ishlatish o zbek mumtoz adabiyotida juda qadimdan
‘ ‘
an anaga aylangan. O zbek mumtoz poyeziyasining yirik va mohir namoyandasi
’ ‘
Lutfiy g azallarida radifning ajoyib namunalari mavjud:
‘
Sensan sevarim, xox inon, xoh inonma,
Qondur jigarim, xox inon, xoh inonma.
Hijron kechasi charxi falakka yetar, ey moh,
Ohi saharim, xox inon, xoh inonma.
Hattoki qilich kelsa boshimg a eshigingizdin,
‘
Yo tur guzarim, xox inon, xoh inonma.
‘
Shu sodda, go zal g azalda xox inon, xoh inonma radifi katta rol
‘ ‘ “ ”
o ynaydi. G azalning asosiy mazmunida oshiqning ma shuqaga bo lgan
‘ ‘ ’ ‘
chuqur tuyg usi nihoyat mubolag ali tasvir etadi. Radif misraning yarmidan
‘ ‘
ko pini tashkil etadi. Gap radifning katta-kichikligida emas, uning fikr, tuyg u
‘ ‘
jarayonida tutgan o rnida. Shoirning mohirligi, san atkorligi ham shundaki, radif
‘ ’
shunday katta bo lsa-da, g azaldagi asosiy tuyg uni to la ifodalashga hech
‘ ‘ ‘ ‘
zarar yetkazgan emas. Aksincha qarama-qarshi fikr takrorlanib kelgan bu radif
o ziga xos ravishda tuyg uni ta kidlaydi; shoir aytmoqchi bo lgan hayajonni
‘ ‘ ’ ‘
juda yorqin ifodalaydi, nihoyat, shu xildagi radif bu g azalga alohida san at
‘ ’
musiqiylik baxsh etgan. Radifdagi har ikki so z mustaqil ma noga ega va har
– ‘ ’
ikki so z ma no e tibori bilan bir-biriga qarama-qarshi, ammo bu qarama-
‘ ’ ’
qarshilik shoir mahorati tufayli fikr, tuyg u, ifoda ta sirini ravshanlantirishga
‘ ’
xizmat qilgan.
Navoiy ijodida ham radif ko p qo llangan, Ogahiy bu an anani davom
‘ ‘ ’
ettiradi. Ogahiy lirikasida ham radif bilan tugallanadigan g azallar ko p.
‘ ‘
47

Ular rang-barang bo lib, hamma joyda g azalning asosiy mazumnidan‘ ‘
kelib chiqadi va g azal emosiya ta sirini kuchaytirishga, shu yo sinda, she r
‘ ’ ‘ ’
mazmunini yorqinroq ochishga xizmat qiladi.
Biz yuqorida keltirilgan misollarda vazn bilan birga radif haqida qisqacha
gapirib o tdik. Yana birmuncha misollarga murojaat qilamiz:
‘
Etib vasling a bo ldi barcha olam shod, man qoldim,
‘ ‘
Dami bo lmay firoqing bandidin ozod, man qoldim,
‘
Topib shirin so zingdin muddailar kom ila rohat,
‘
Ko rub kofir ko zingdin zulm ila bedod, man qoldim.
‘ ‘
Shu g azalda boshqa vositalar bilan birga g amginlik tuyg usini berishda
‘ ‘ ‘
man qoldim radifi nihoyat katta rol o ynaydi. G azalning har bir misrasi
“ ” ‘ ‘
hayajon, tuyg u harakatini juda real, ravon ifodalaydi.
‘
Ogahiy lirikasi nihoyat ta sirchan. Uning lirikasini o qir ekan, kishi hech
’ ‘
qanday zo rlik, mashaqqat mahsuli tuyg usini sezmaydi. Ulat go yo buloqdan
‘ ‘ ‘
ravon oqib chiqadi. Bunga Ogag iy mahorat orqasida, ya ni g azalda
‘ ’ ‘
ko rsatilgan maqsadga barcha she riy vositalar, formal talablarni bo ysundirish
‘ ’ ‘
natijasida erishgan.
Ogahiy g azallari chuqur ilhom natijasidir. Shoirga bu ilhomni
‘
bag ishlagan real hayot, ulug gumanizm va xalqqa xizmat filish g oyasidir.
‘ ‘ ‘
Ana shunday olijanob maqsadni ko zlayotganligi, faqat shu maqsad uchun
‘
shoirlikni vosita qilganligi tufayli Ogahiy chuqur mazmunli, ta sirli, badiiy
’
yuksak g azallar yarata olgan. Buning uchun o zbek tili boyliklaridan, o zbek
‘ ‘ ‘
tili xususiyatlaridan yaxshi foydalandi. Uning barcha ijodida mazmun birinchi
navbatda bo lib, shakl unga bo ysundirildi. Bu jihatdan ham Ogahiy o zbek
‘ ‘ ‘
xalqi o tmish adabiyotida yaxshi asarlar yaratgan iste dodli shoir sifatida faxrli
‘ ’
o rinni egallaydi.
‘
48

II bob
Lirik qahramon yaratish poetik mahorati
Ogahiy lirikasida dunyo, hayot haqida chuqur, mazmundor fikrlarga inson
hayoti, yuragi bilan bog liq xilma-xil tuyg u va kechinmalarga boy. Bu fikr va‘ ‘
tuyg ular real hayot bilan bog liq holda chiakam inson tuyg ulari sifatida ifoda
‘ ‘ ‘
etiladi. Shu sababli, uning hazallarini o qir ekanmiz, ularda ifoda qilingan fikr,
‘
tuyg ular bizning borlig imiz, ruhimizga chuqur ta sir etadi. Ulardan estetik
‘ ‘ ’
zavq olamiz. Ular ko pincha shunday mahorat bilan beriladiki, ba zan biz ular
‘ ’
49

ta siriga juda ham berilib ketamiz. Ogahiy ijodida bunday ta sir kuchi baxsh’ ’
etgan narsa, shubxasiz, uning poetik mahorati bilan bog liq hodisadir.
‘
Poetik mahorat haqida so z borar ekan, shoir o z ijodida poetik
‘ ‘
vositalardan, yana to g rirog i, so z-til boyliklaridan qancha ustalik va
‘ ‘ ‘ ‘
mohirlik bilan foydalanganini ko zda tutamiz. Chunki hayotni, kishi his-
‘
tuyg ularini ifoda qilishda, adabiyotning boshqa janrlaridagidek, shoirning ham
‘
asosiy quroli til, so zdir. SHe r tili, o z tuzilishida, oddiy so zlashuv tilidan,
‘ ’ – ‘ ‘
shuningdek, proza asarlari tilidan boshqacha o ziga xos xususiyatga ega. SHe r
‘ ’
tili uchun xarakterli narsa bunda so z fiodasida hayajon ta siri kuchliligidir.
– ‘ ’
Chunki lirikada hayot va undan olingan ta sir kishi ichki dunyosi orqali, subektiv
’
tuyg u ta siri orqali beriladi, bu hol uning ifodasida ma lum shaklni, ma lum
‘ ’ ’ ’
tuzilishni talab qiladi. Buning uchun shoir o z xalqi tilidagi barcha so z
‘ ‘
boyliklaridan, gramatik, sintaktik qoidalardan, tilga xos har qanday hodisalar,
pauzalar va hokazolardan foydalanadi. Yana tilda mavjud xususiyat asosida
she rda vazn, qofiya, radif, o xshatish, mubolag a, kinoya va boshqa poetik
’ ‘ ‘
vositalar keng qo llaniladi. Bular hammasi she rdagi shaklga xos omillardir.
‘ ’
Lekin shu formal narsalar barchasi she r uchun juda muhim, bularsiz, shular
’
vositasidan tashqari, shu vositalarni to g ri qo llamasdan lirika talabiga mos
‘ ‘ ‘
fikr, tuyg u, kechinmalarni ifodalab bo lmaydi, ya ni she r yaratib
‘ ‘ ’ ’
bo lmaydi. Vazn, qofiya va boshqa poetik vositalar har qaysisi alohida-alohida
‘
biz istagan mustaqil fikr yoki hayajon harakati jarayonini bera olmaydi, lekin ular
hammasi birlikda shoirga o z fikr, tuyg ularini, real hayotni ifodalashda katta
‘ ‘
xizmat qiladi. Bu formal vositalar hammasi mazmunni yoritishga, uni yorqin
ifodalashga xizmat qiladigan va bevosita mazmundan va uning talabidan kelib
chiqadigan hodisalardir. Shu sababdan, poetik mahorat haqida so z borar ekan,
‘
shoirning ana shu vositalardan qanchalik to g ri va ustalik bilan foydalanganligi
‘ ‘
ko zda tutiladi.
‘
Poeziyada forma masalasi, shubhasiz, nihoyat muhim va nozik masala, lekin
bunda mazmun va shakl birligi, shaklning mazmunga bog liq bo lishi, shunga
‘ ‘
xizmat qilishi asosiy masaladir, bunga rioya qilmaslik formalizmga, poeziya, lirika
mazmunining puchligiga olib boradi. Shuning natijasida poeziya-o zining asosiy
‘
50

vazifasi-xalqni tarbiya qilishga yaroqsiz bo lib qoladi. Progressiv fikrli shoirlar‘
har doim poeziya mazmunini boyitish, uning tarbiyaviy ta sirini kuchaytirish
’
yo lida ish olib borganlar, o z ijodlari buning namunasini berish bilan birga, bu
‘ ‘
haqda ko p qimmatli fikrlar ham bayon qilganlar. Poeziyaning mazmuni va shakli
‘
masalasiga Ogahiy ham katta e tibor beradi.
’
Ogahiy, naming aro dilso z mazmun bo lmasa,
‘ ‘
Soda ash oring bilan devonu daftardan na haz.
’
Keltirilgan misolda Ogahiy she rda mazmun muhimligini juda yorqin va
’
to g ri ifodalagan. Bu fikrni ta kidlash uchun Ogahiy mazmunga boy
‘ ‘ ’
bo lmagan she rni muzdin sovuq deb keskin ibora o xshatish ishlatadi. U
‘ ’ “ ” ‘
yana mazmundan xoli bo lgan ijodda hes qanday, ma no foyda bo lmaganini
‘ ’ ‘
ta kidlaydi. Bunga o xshash misollar Ogahiy ijodidan juda ko p keltirish
’ ‘ ‘
mumkin.
Biz Ogahiyning Amir g azaliga bog langan muxammasidan shu parchani
‘ ‘
ataylab keltirdik, chunki bunda Ogahiy she ridagi barcha formal vositalar
’
mazmunga xizmat qilish zarurligi haqidagi fikrni juda ravshan bayon etadi. Chunki
u dilkusho iboralar, farah afzo so zlar ma ni husniga oro berishini ko rsatadi.
‘ ’ ‘
Bundan tashqari, bu yerda Amirga o g it-nasihat tariqasida she rda ma noga
‘ ‘ ’ ’
e tibor berish zarurligi aytilib, kinoyali ravishda Amir g azallarining
’ ‘
ma nosizligiga norozilik bildiradi.
’
Ogahiyning ijld uchun yana bir talabi, unda haqiqatni bayon qilishdir:
Xalq aro gar ogoh esang, Ogahiy,
Beg arazar so zni desang, Ogahiy,
‘ ‘
Chunki erur boshdan -oyoq chin so zing,
‘
Lek kerakdur amal etsang o zing.
‘
Gar amaling bo lmasa, ne foyda,
‘
Barcha so zing bo lg usi befoyda.
‘ ‘ ‘
Demak, Ogahiy ijodda mazmun haqida gapirar ekan, bu mazmunda haqiqat
ifodalanishini ta kidlaydi, shu bilan birga, yana ijod uchun shoirning samimiyligi,
’
51

so zi bilan ishi o rtasida farq bo lmasligi ko rsatiladi. So zi boshqa, ishi‘ ‘ ‘ ‘ ‘
o zga bo lishi umuman inson uchun fazilat emas, nuqson, ammo Ogahiy bu
‘ ‘
yerda bu umumiy haqiqatni bayon qilish bilan birga, poeziyadek olijanob sohaga
kirmoqchi bo lgan shoirlarning yuragi musaffo, qalblari esa har qanday
‘
g arazdan xoli bo lishi zarurligini ta kidlaydi, uning o ziga bo lgan xitobida
‘ ‘ ’ ‘ ‘
butun ijod egalari-shoirlar nazarda tutiladi.
Ogahiyning bu fikrlari juda muhim. Adabiyot, jumladan, poeziya
ideologiyaning muhim va nozik sohasi. Chinakam shoir inson tarbiyasi sifatida
biror fikrni ko tarib chiqmoqchi bo lsa, dastlab u, shubhasiz, beg araz,
‘ ‘ ‘
haqiqatgo y, ko zda tutilgan ulug idealga chin yurakdan berilgan, samimiy
‘ ‘ ‘
bo lishi kerak. Shunday maqsadga samimiy bo lmasdan, sun iy va soxtalik
‘ ‘ ’
bilan ijod qilishga urinish bekorchi ketgan mehnatdir. Shoirlik, ijod ishi sof
–
yurak bilan xalq ommasi maqsadlarini ko zda tutgan ulug ideal uchun kurash
‘ ‘
mahsuli bo lishi kerak. Adabiyotda o z xalqini sevgan, shu xalq baxt-saodatini
‘ ‘
o ziga ideal qilib, shuni kuylagan ijodkorlargina chinakam yuksak badiiy asarlar
‘
yaratganlar, o z xalqining tarbiyachisi bo lganlar. Ogahiy shu keltirilgan
‘ ‘
parchalarda ijodda haqiqatchi va beg araz bo lish, so zi bilan ishi bir fikrini
‘ ‘ ‘
ilgari surib, ijod egalarining ulug maqsadli kishi bo lishlarini ta kidlaydi.
‘ ‘ ’
Ey ko ngul, odam xayol aylab dema nodong a so z,
’ ’ ’
Chunki ul inson emas, topsang degil insong a so z.
’ ’
Oni xor etma debon har hushi yo q hayvong a so z.
’ ’ ’
Vah, na yanglig bilgusi hayvon guharning qadrini,
’
Kim topar haz etsa ul kunjorau somong a so z.
’ ’
……………………………………………………
Olam ichra barcha ishdin qattig u dushvordur,
’
Ogahiy, ma qul qilmoq behayo nodong a so z.
’ ’ ’
Ravshanki, Ogahiy so zni, ijodni nihoyat darajada ulug laydi. G azal mazmuni
’ ’ ’
shu bilan cheklanmaydi, Ogahiy qarashicha, so z, ijod havoga bekorga otilgan
’
nishonsiz o q emas, u ma lum maqsadga qaratilgan bo ladi; lekin bu maqsadni
’ ’ ’
har qanday johil, nodon, axmoq tushuna olmaydi, shuning uchun u johillikni
52

qoralash bilan birga, o z ijodida bayon qilingan fikr-maqsadlar jamiyatdagi so z’ ’
va so z orqali bayon qilingan gavharlar qadriga yetadigan kishilarga qaratilganini
’
ta kidlaydi. Demak, Ogahiy she r, san at uchun uch asosiy muhim fikrni
’ ’ ’
mazmunning ahamiyatini, beg araz, sof yurak bilan haqiqatni gapirishni, so z
’ ’
qadriga yetadigan kishilarni nazarda tutish zarurligini uqtiradi. Ogahiyning ijod,
she r haqidagi bu qarashlari naqadar sog lom va hanuzgacha o z qimmatini
’ ’ ’
yo qotilmaganligi o z-o zidan ravshan.
’ ’ ’
Ogahiy o z ijodida bu qarashlariga qattiq rioya qiladi va asarlarida bu qarashlar
’
o z ifodasini topgan. Darhaqaqiqat, uning lirikasi chuqur mazmun bilan
’
sug orilgan va u zo r mahorat bilan berilgan.
’ ’
Biz yuqorida she r tili, shakl tuzilishiga ko ra o ziga xos xususiyatga ega
’ ’ ’
ekanini aytib o tgan edik. Bundan she r uchun alohida so z yoki so z boyliggi
’ ’ ’ ’
mavjud degan fikr kelib chiqmaydi, albatta. Aksincha, shoir ijodidagi tildagi
hamma boyliklardan to la foydalanadi. Yana she r-tildagi faqat chiroyli,
’ ’
dabdabali yoki yurakka yoqimli so zlar yig indisi ham emas. Shoirning mahorati
’ ’
tilda bo lgan hamma so zlar vositasida o z maqsadlarini yorqin ifoda qila
– ’ ’ ’
bilishida, Ogahiy lirikasi bu jihatdan juda ham boy namunalarga ega. Misol uchun
uning quyidagi g azalini keltiramiz:
’
Ishrat mayin, ahbob, tarab birla iching siz,
Biz bodai g am necha tab birla icharmiz.
’
Bizga g am aro chehra erur o ylaki za far,
’ ’ ’
Siz aysh ila aylang yuzingiz o ylaki qirmiz.
’
Bu dardki jonimda erur ko nglum ochilmas,
’
Garchi desangiz ko nglim uchun necha sizu biz.
’
Ham qildi qaro manglayim ustini botib tiz.
Holimni ne bilsun tunu kun fikr ila g amda,
’
Ul xaylki, umrida erur fikr ila g amsiz.
’
Jonim quloqin kessa alam tig i agar ming,
’
Bedard ulus ollida keskancha emas qiz.
Chun Ogahiy aldadi bu dahr arusi,
Bildimki ikan dalai muxtola hamul qiz.
53

Shoirning bu mazmundor g azalida hech qanday balandparvoz so z yo q,’ ’ ’
aksincha, odatda eshitilishi uncha quloqqa yoqmaydigan, hatto, ruhimizga
birmuncha qo polroq ta sir qiladigan yaro , qaro , manglay , tiz ,
’ ’ ” ” ” ” ” ” ” ”
qiz , quloq kesmak kabi so zlar ishlatilgan.Hatto, g azalning chuqur
” ” ” ” ’ ’
mazmuni mana shu so zlar orqali ifodalanadi.Ogahiy g azalida dunyoning
’ ’
yolg onchi, bevafoligidan qattiq norozi bo lgan inson tuyg usini beradi. Shoir
’ ’ ’
faqat dunyoning bevafoligidan xafa emas, u, asosan, bunday yaramas jamiyatda
hech narsa xususida g am totmasdan, faqat o z kayfi, maishati bilan mashg ul
’ ’ ’
bo lgan insonlarga chuqur nafrat ifoda qiladi. Buning uchun shu qisqa g azalda
’ ’
ajoyib kartina yaratdi. shu kartina orqali dunyodagi ikki xil odamlar xarakteri,
ichki dunyosini ko rsatadi. Birinchi gruppada kishilar dunyo haqida, hayot haqida
’
chuqur fikr yurituvchi, hayotdagi haqsizliklarni ko ra berib, shu haqda fikr yurita
’
berib peshanalari, manglaylari qaro , tizlari yaro bo lgan kishilar, chunki
” ” ” ” ’
fikr, xayol dunyosiga cho mgan kishining boshi bukiladi, goyo peshonasi
’
tizzasiga tusha beradi, ikkinchi tomondan, hech narsa xususida o ylamasdan,
’
hatto birovning qulog i kesilsa-da, ular uchun kigiz-namat kesgancha ta sir
’ ’
qilmaydigan maishatparast, beg am kishilar-maxluqlar obrazi beriladi. G azal
’ ’
ustalik bilan berilishi natijasida o quvchida ikkinchi guruh beg am kishilarga
’ – ’
nisbatan chuqur nafrat uyg otadi. G azal shunday jonli qilib berilganki, garchi
’ ’
uning bir necha joyida g am va dard so zlari ishlatilsada, ularda fikr
” ’ ” ” ” ’
jarayoni, harakati ifodasi unchalik ko zga chalinmaydi, ta sir etmaydi. Butun
’ ’
fikr, hayajonni beruvchi payt haligi qo pol eshitiladigan so zlar vositasida
’ ’
yaratilgan kartinada to plangan. Olingan vazn, bahr ham mazmunga muvofiq
’
bo lganidan g azalning umumiy ruhida hech qanday tantanali kayfiyat
’ ’
sezilmaydi. G azal o ta hissiyot tuyg usini ham bermaydi, g azalni o qiganda
’ ’ ’ ’ ’
fikr ham hayot va jamiyatdagi kishilar haqida chuqur, jiddiy andisha tomon
yo llanadi. Ya ni g azalning umumiy mazmuni tuzilishi tuyg uga qaraganda
’ ’ ’ ’
aql, fikrga ta sir qiladi. Nihoyat, g azal shu xilda mazmun kasb etish uchun unda
’ ’
to la qofiya va radifning bo lmaganligini, qofiya o rnida, tilda, so zda quruq
’ ’ ’ ’
eshitiladigan z tovushi harfi raviy kelganligini ham e tibordan chetda
” ” – ’
qoldirib bo lmaydi. Agar yanada chuqurroq qaralsa, z harfi tilda zulm,
’ ” ”
54

zulmat, zo rlik, zahmat va boshqalar kabi hayotda alamli hollarni ifodalashda’
ko proq qo llanilgani shoir nazaridan uzoqda bo lmasa kerak, degan fikrga ham
’ ’ ’
borish mumkin. Ushbu g azal tahlili shuni ko rsatadiki, Ogahiy o zbek tili
’ ’ ’
boyliklaridan juda to la foydalangan, g azal uchun maxsus so z, termin tanlab
’ ’ ’
o tirmay, ma noni ifoda qilishga, uni ravshan bayon etishga qaysi so z yarasa,
’ ’ ’
o sha so zlarni ishlata bergan.
’ ’
She r uchun forma jihatdan asosiy xususiyat uning vaznli bo lishidir. Vazn har
’ ’
bir xalqning til xususiyati bilan bog liq hodisa. O zbek poeziyasida juda qadim
’ ’
zamonda ikki xil vazn davom etib kelmoqda. Xalq og zaki adabiyotida barmoq
’
yoki hijo vazni, klassik yozma adabiyotda aruz vazni qo llanilgan. O zbek
’ ’
shoirlari o z she rlarini deyarli faqat barmoq vaznida yozmoqdalar. Aruz
’ ’
vaznida yozilgan she rlar juda kam uchraydi.
’
Ogahiy o z lirikasida faqat aruz vaznini ishlatiladi. Biz uning poetik mahoratining
’
ayrim xarakterli paytlarini tahlil etamiz. Aruz vaznini tekshiruvchilar aruzning har
xil tur hamda variantlarini 180-190gacha olib boradilar. Ogahiy ham o z
’
lirikasida aruzning juda ko p va xilma-xil bahrlaridan qo llaniladi. Ogahiy
’ ’
poetik mahorati uchun xarakterli narsa uning g azallari va boshqa turli
– ’
she rlaridagi vazn asarda berilmoqchi bo lgan ruh, kayfiyatiga tamoman mos
’ ’
kelishidir. Ogahiy ijodida vazn asarning mazmunini to la, yorqin, real ifoda
’
qilishga xizmat etadi. Uning lirikasi, vaznlarida ro y bergan xilma-xillik ana shu
’
ruhiy holat, hayotdan olingan ta sir xilma-xilligi tufayli royobga kelgan hodisadir.
’
Shuning uchun uning g azallari nihoyat tabiiy va real bo lib, o quvchiga chuqur
’ ’ ’
ta sir etadi. Ayrim misollar keltiramiz:
’
Qoyung yig layki, ushbu kun sevar yorimdin ayrildim,
’
Muruvvatlig , muhabbatlig vafodorimdin ayrildim.
’ ’
Bahor vasl aro bir andalibi xush navo erdim,
Etib hijron hazoni, toza gulzorimdin ayrildim.
Hazin ko nglumni kimga bog layin, vah, endikim bukun,
’ ’
Falak zulm aylabin xushxo y dildorimdin ayrildim.
’
G amu dardimg a chora kimdin istaykim, mani mahzun
’ ’
Muini, mushfiqu diljo y g amxorimdin ayrildim.
’ ’
55

Yoki:
Ey joni g amdin mujdakim, bu kecha jononing kelur,’
G uncha dahanu gulbadan savri hiromoning kelur.
’
Mehru vafo rasmin tuzib, javru jafo, tavrin buzub,
Shirin tabassum ko rguzub, la li durafshoning kelur.
’ ’
Xingi saodat markabi, sebi latofat g abg abi,
’ ’
Bog i malohatda labi gulbargi xandoning kelur.
’
Anglab g amida motaming, bo lmoqqa butun hamdaming,
’ ’
Yorutg oli shomu g aming, sha mi shabistoning kelur.
’ ’ ’
Biz shu ikki g azaldan olinga parchalarni ataylab bir joyda keltirdik. Bir nazar
’
tashlashdayoq har ikki g azal ham muhabbat tuyg ulari bilan bog langan.
’ ’ ’
Birinchi g azalda sevgi bilan bog liq judolik, xafagarchilik tuyg usi, ikkinchi
’ ’ ’
g azalda esa sevgi bilan bog liq visol umidi xursandchilik tuyg usi
’ ’ – ’
ifodalanadi. Bu mazmun har qaysi g azalga shakl jihatidan o z ta sirini
’ ’ ’
ko rsatishi tabiiy. Bu nrsa dastlab vaznda ko rinadi, g azal vaznlari boshqa-
’ ’ ’
boshqa. Birinchi g azal aruzning hazaji musammani solim bahrida yozilgan.
’ ” ”
Bu g azal ruknlari quyidagicha ajratiladi:
’
Qoyung yig lay-ki ushbu kun-sevar yorim-din ayrildim,
’
Mafoilun-mafoilun-mafoilun-mafoliun.
Ikkinchi g azal rajazi musammani solim bahrida yozilgan bo lib, uning
’ ” ” ’
ruknlari quyidagicha bo linadi:
’
Ey joni g am-gin mujdakim- bu kecha jo-noning kelur,
’
Musta filun- Musta filun- Musta filun- Musta filun.
’ ’ ’ ’
Bundan ravshanki, she r misralarida uzun, qisqa tovushlarning ma lum o rinda
’ ’ ’
takrori ruknlararo qisqa pauza bo lishi she r o qilishiga ma lum ritmni
– ’ ’ ’ ’
maydonga keltirgan. bu hodisa g azalning umumiy ruhiga ma lum darajada
’ ’
ta sir etgan. O qigan vaqtda g azallar boshqacha-boshqacha ta sir etadi. Bu
’ ’ ’ ’
faqat vazn natijasida ro y bergan hodisa emas. G azaldagi tuyg u-hislarni
’ ’ ’
berishda misra, baytlar va umuman, g azal mazmuni bilan bog liq boshqa
’ ’
vositalar hal qiluvchi rol o ynaydi. Shu g azallar mazmuni, shaklni qisqacha
’ ’
ko zdan kechiraylik. Birinchi parchada yordan, yurakka eng yaqin kishidan
’
56

ayrilish-hijron, ya ni sevgi bilan bog liq alamli, xafagarchilik tuyg ulari’ ’ ’
ifodalanadi. Bu parchada olingan vazn va so z tizimlari hammasi o sha ruhga
’ ’
muvofiq yordan ayrilish natijasida ro y bergan hazinlik tuyg usini yorqin,
’ ’
ta sirli qilib ifodalashga qaratilgan. Vasl davrida bulbuldek xush navo edim,
’ ”
ammo hijron xazoni yetib, gulzorimdin ayrildim . Bunda yordan ayrilish
”
tuyg usi bahordan, bulbullar sayrashidek orom bag ishlovchi narsalardan
’ ’
ayrilish tarzida beriladi, ya ni xushvaqtlikni xafagarchilik bilan almashuvi sifatida
’
o xshatishlar ishlatish bilan hazinlik tuyg usi borgan sari kuchayadi.
’ ’
Ammo bu yerda shu hazinlik tuyg usini juda yaqqollashtirgan, xuddi shunday
’
ruhni kuchaytiradigan yana boshqa kuchli vosita ham bor, bu muruvvatlig ,
” ’
muhabbatlig , muinu, mushfiqu, diljo y, g amxo , humoparvozu ma ni
’ ” ” ’ ’ ” ” ’
sayd tarzidagi sifatlarning takroridir. Chunki yordan, vasldan ayrilgan kishi
”
yordagi yaxshi xususiyatlarni eslashi psixologik tomondan juda ham oqlanadi,
chunki hijron alamini tug dirgan narsa-o sha yaxshi narsalardan ajraganlik
’ ’
tuyg usidir. Yana shunday qaraganda, g azaldagi hamma qofiyalarda ham yorda
’ ’
bo lgan yaxshi fazilatlar takrorlanadi: vafodor, gulzor, dildor, g amxor, shunqor,
’ ’
xaridor, madadkor, asror, yor. Qofiyada takrorlangan bu yor fazilatlari ayrildim
” ”
radifi bilan tugaydi. Shu tufayli g azaldagi umumiy ruh, hayajoy saqlanadi,
’
saqlanganigagina emas, qofiyalarga diqqat qilinsa, yor fazilatlari turli sifat va
o xshatishlar orqali yaqqol namoyon bo ladi. Ammo shunday g azaldagi asosiy
’ ’ ’
hijron, alam tuyg usi o quvchiga borib yetadi, uni o z ta siriga oladi. Nihoyat,
’ ’ ’ ’
o z navbatida juda ham o rinli ishlatilgan radif ayrildim g azak umumiy
’ ’ – ” ” ’
ruhiga juda mos kelib, baytlar oxirida g amginlik tuyg usini ta kidlab boradi.
’ ’ ’
Yana bu yerda din ayrildim - din ayrildim tarzida unli, unsiz tovushlarning
” ” ” ”
birikmasi va radifda a tovushining baland, ko tarinki sadosi g azalga alohida
” ” ’ ’
mayuslik, shu bilan birga, ohangdorlik, hazinlik, musiqiylik baxsh etgan. Endi
ikkinchi g azalga o taylik. Bundagi tuyg u birinchi g azaldagi tuyg uga
’ ’ ’ ’ ’
tamoman qarama-qarshi, hijronga qarshi visol tuyg usi, ya ni xursandlik
’ ’
ifodalangan. Bu yerda vazn va boshqa vositalar o zgacha tarzda tuzilgan. Ammo
’
bu ikki g azalda o xshashlik ham mavjud, birinchi g azal goyo ruhimizni
’ ’ ’
xafagarchilikka safarbar qilgandek, qoyung yig layki deb boshlansa, ikkinchi
” ’ ”
57

g azal boshidayoq mujda xushxabar deb xursandlikka tortadi. Ammo bu’ ” ” –
ikki hodisaning keyin, hayajon jarayoni tadrijiy o sishda unchalik o rni yo q,
’ ’ ’
butun his-tuyg ular boshqa vositalar bilan beriladi.Ikkinchi g azalda ham
’ ’
mazmun, tuyg u ruhi psixologik holni tasvirlash asosida berilgan.
’
Agar birinchi g azalda hijron natijasida yorga bo lgan fazilatlarni eslab, shularni
’ ’
esga solish yo sinida hazinlik tuyg usi ifodalansa, ikkinchi g azalda visol
’ ’ ’
vaqtida, yor kelganda va uni ko rganda ro y beradigan tuyg ular ifodalanadi,
’ ’ ’
yorning husni, latofati, tasviri birinchi galda turadi. Yorning shirin tabassumi,
g uncha dahan, xo blar shohi tarzida, oshiqqa visol chog ida rohat, fayz baxsh
’ ’ ’
etadigan fazilatlari takrorlanadi. Qofiyalar ham xuddi shunday sarvi
– ”
xiromon , la li durafshon , gulbargi xandon , sha mi shabiston ,
” ” ’ ” ” ” ” ’ ”
yoru qadrdon , Isoyi davron , izzatli sulton qo sha sifatli, iboralar bilan
” ” ” ” ” ” ’
berilgan. Qofiyadagi bunday o xshatishlar, sifatlashlar hammasi yor kelishi
’
xabaridan oshiq ruhidagi xursandchilik, hayajon tuyg usini yorqin ifoda qiladi.
’
Kelur radifi esa takror natijasida tuyg u, xursandchilikning asosiy sababini
” ” ’
juda yaxshi ifodalaydi. Bu yerda yana bir narsaga alohida e tibor berish kerak.
’
Vazn tuzilishi va baytdagi boshqa vositalar natijasida talaffuzda ayrildim radifi
” ”
bilan kelur radifi o rtasida ancha farq bor. Birinchi g azalda butun tuyg u,
” ” ’ ’ ’
kechinma yordan ayrilish natijasida ro y bergan hodisa bo lganidan ayrildim
’ ’ ” ”
radifi a tovushini birmuncha cho zibroq talaffuz etishni talab qiladi. Bayt
” ” ’
tuzilishi, baytlardagi umumiy ruh uni shunday o qishga majbur etadi. Ammo
’
keyingi g azaldagi kelur radifi bu vazifani bajarmaydi. Bu ham g azal
’ ” ” ’
mazmuni bilan bog langan, shu maqsadni takrorlaydi, ammo ko tarinki ruh,
’ ’
jarangli tovushlar bu g azalda radifga emas, qofiyaga berilgan: xiromon ,
’ ” ”
durafshon , xandon ... Bu albatta tasodifiy emas, yorning kelishi uning
” ” ” ”
oshiqqa zavq beruvchi husn va boshqa fazilatlari bilan bog liq, shu sababdan,
’
shoir bu yerda xursandchilik tuyg usinng asosiy sabablarini qofiya vositasida
’
yorqinlashtiradi, ruh, tuyg udagi xursandchilik qofiyadagi so z va tovushlar
’ ’
orqali ifodalanadi.
Hijron va visol tuyg ularini bu xilda psixologik tarzda, ya ni hijron vaqtida
’ ’
yorning fazilatlaridan ajralishni bo rttirish, takrorlash, visol umidi vaqtida yorning
’
58

zavq bag ishlovchi yaxshi fazilatlarini bo rttirish, takrorlash usuli shu’ ’
tuyg ularni real, jonli ifodalash uchun eng maqbul yo ldir. Shu sababdan bunday
’ ’
tuyg ularni ifodalaganda Ogahiy ko p vaqt shu psixologik usulni ishlatadi. Yana
’ ’
bir misol:
Toki bo ldimul labi jonbaxsh dilbardin judo,
’
Bo ldilar jonu ko ngul men zoru muztardin judo.
’ ’
Tushkali ul yuzdin ayru bo lmisham mavhu adam,
’
Zarra ul yanglig ki bo lg ay mehri anvardin judo.
’ ’ ’
Ne ajab savru sumanga boqmasin, ey bog bon,
’
Kim erurman bukun ul sarvi suman bardin judo.
Bazmi vaslidin iz hosil no sh la li yetmasa,
’ ’
Jannat ahlig a na haz gar bo lsa kavsirdin judo.
’ ’
........................................................................
Ogahiyning ashkidur rahmat sahobi yomg uri,
’
Yo rab, oni qilma bir dam didai tardin judo.
Bu g azalda ham sevgu bilan bog liq judolik tuyg usi ifodalanadi. Bu g azal
’ ’ ’ ’
tuzilish jihatidan «Ayrildim« radifli g azaldan farq qiladi. Bu yerda har baytning
’
birinchi misrasi oshiqning yordan ajralish tufayli kechirayotgan og ir ahvolini
’
ifodalasa, har baytning ikkinchi misrasi o xshatish tarzida oshiqdagi iztirobni
’
izohlaydi, yorqinlashtiradi. Ammo bu yerda ham judolik, uning natijasida yordagi
«jonbaxsh lab», «shirin kalom », «mehr anvar », «shakkar », « sarvu sumanbar »
kabi fazilatlardan ajralish natijasida yuzaga kelgan xafagarchilik tasvirlanadi. Bu
g azalda ham ta sir kuchi ko proq radifga yuklatilgan. G azal mazmuniga
’ ’ ’ ’
muvofiq tushgan radif-« judo » ko tarinki talaffuz talab qiladi. Har ikki g azaldagi
’ ’
o xshashlik ana shu xilda, ammo mazmunni ifodalash usuli, tuzuli tamoman
’
boshqacha. Ogahiyning qaysi g azalini olmaylik, undagi mazmunga mos vazn
’
ishlatilgan. Shu yo sinda g azallarga rang-baranglik paydo bo ladi, ular takror
’ ’ ’
tusini olmaydi, o quvchini zeriktirmaydi.
’
G azalda radif ishlatish o zbek mumtoz adabiyotida juda qadimdan an anaga
’ ’ ’
aylangan. O zbek mumtoz poyeziyasining yirik va mohir namoyandagi Lutfiy
’
g azallarida radifning ajoyib namunalari mavjud
’ :
59

Sensan sevarim, xoh inon, xoh inonma,
Qondur jigarim, xoh inon, xoh inonma,
Hijron kechasi charxi falakka yetar, ey moh,
Hattoki, qilich kelsa boshimg a eshingizdin’
Yo tur guzarim, xoh inon, xoh inonma.
’
Shu sodda, go zal g azalda xoh inon, xoh inonma radifi katta rol o ynaydi.
’ ’ ” ” ’
G azalning asosiy mazmunida oshiqninf ma shuqaga bo lgan chuqur tuyg usi
’ ’ ’ ’
nihoyat mubolag ali tasvir etiladi. Radif misraninf yarmidan ko pini tashkil
’ ’
etadi. Gap radifning kelib chiqadi va g azal emotsiya ta sirini kuchaytirishga,
’ ’
shu yo sinda, she r mazmunini yorqinroq ochishga xizmat qiladi.
’ ’
Biz yuqorida keltirgan misollardan vazn bilan birga radif haqida ham qisqacha
gapirib o tdik. Yana birmuncha misollarga murojaat qilamiz:
’
Yetib vasling a bo ldi barcha olam shod, man qoldim,
’ ’
Dami bo lmay firoqing bandidin ozod, man qoldim,
’
Topib shirin so zingdin muddailar kom ila rohat,
’
Ko rub kofir ko zingdin zulm ila bedod, man qoldim.
’ ’
Shu g azalda boshqa vositalar bilan birga g amginlik tuyg usini berishda man
’ ’ ’ “
qoldim radifi nihoyat katta rol o ynaydi. G azalning har bir misrasi hayajon,
” ’ ’
tuyg u harakatini juda real, ravon ifodalaydi. Har misradagi shod , ozod ,
’ “ ” “ ”
bedod kabi qofiyalar shunday tuzilganki, bu qofiyalar so zdagi bir necha unli
“ ” ’
tovushni baland ko tarib, cho zib aytishni talab qiladi, chunki baytdagi hayajon
’ ’
tuyg usi qofiyada kuchayadi. Qofiyada hayajon tadrijiy ravishda ko tarila
’ ’
boradi, ammo shu pauzadan so ngi radifda talaffuz sustlashadi. Radif o z
’ ’
ma nosi va tovushlar tuzilishi, talaffuzi bilan bu afsus va nadomat tuyg usini
’ ’
saqlab kuchaytirib boradi.
Radif tarkibidagi man va qoldim so zlarini ayrim-ayrim mulohaza
“ ” “ ” ’
qilsangiz, albatta, shu g azaldagi tuyg uni hech ifodalamaydi. Ogahiy o z
’ ’ ’
mahorati tufayli bu so zlarga goyo yangi ma no bag ishlaydi.
’ ’ ’
Radif tuzishda shoir mahorati chuqur yoki sayoz mazmunli bir ikki so z
’
ishlatishda emas. Radif kuchi, ta siri uning g azal va baytdagi vazn, umumiy
’ ’
mazmunga qay darajada bog langanligi bilan belgilanadi. Shu sababdan, radifda
’
60

shoir mahorati orqali har qanday so zlar: ism, fe l va hokazolar ancha chuqur’ ’
ma no kasb etishi, she rda katta o rin tutishi mumkin.
’ ’ ’
Ko z ermas, jonu ko nglum etmakka balodur bu,
’ ’
Qosh ermas, javr bedod o qlarin otmoqqa yo dur bu.
’
..
…………………………………………………
Yetushkach ko yinga, tong yo q, tanimg a toza jon etsa,
’ ’ ’
Ki hajr anduhi muhlik dardig a dorishshifodur bu.
’
Bu parchada radif- dur bu . Alohida-alohida qaraganda bu so z ahamiyatsiz, ammo u
“ ” ’
she rda nihoyat muhim o rin tutadi, agar shu radif bo lmasa, baytlar va ma no
’ ’ ’ ’
ham to la chiqmaydi, umuman, g azal, vazndagi tuyg ular to la ifodalanmaydi.
’ ’ ’ ’
Yana birinchi baytdagi «yo dur bu » dagi «yo » tovushi kontekstda o q yoy
’
ma nosini beradi.
’
Chu qildi orazu qadding tamosho bulbulu qumri,
Gul ila sarv sari boqmas aslo bulbulu qumri.
Navoiy sarvu gul qilmas, nedinkim bog aro ko rgach.
’ ’
Yuzu qadding havosin qildi paydo bulbulu qumri.
Bu yerda radif «bulbulu qumri
– », ammo bu parchadagi radif yuqorida aytilgan
bayt va g azaldagi umumiy vazifadan boshqa yana bir muhim rolni bajarib kelgan,
’
u poeziyaning muhim omil hamda badiiy ifoda vositalaridan biri bo lgan
’
mubolag a sifatida ham kelmoqda.
’
Yana :
Kuysa olam bo lma hayron, o tlig afg inimg a boq,
‘ ’ ’ ’ ’
O tlig afg onim taajjub qilma, jonimg a boq.
’ ’ ’ ’
Qumrin mahzun kibi har nolam maddini,
Man qilma, jilvai sarvi xiromonimg a boq.
’
Bu g azalda radif «
’ boq » so zidir. Ogahiy g azallaridan ko pgina radifli g azallar ’ ’ ’ ’
keltirish mumkin, ammo bunga hojat bo lmasa kerak. Ogahiy nihoyat istedodli va
’
mohir san atkor, u o z ijodida hamma poetik vositalardan, shuningdek, radifdan
’ ’
ham juda yaxshi foydalangan. Uning g azallaridagi radiflar xilma-xil. Unda
’
hamma so zlardan o rinli foydalangan. Shuning natijasida Ogahiy g azallarida
’ ’ ’
61

trafaret yo q. Uning har g azali o ziga boshqa, o z go zalligiga ega. Har bir’ ’ ’ ’ ’
g azal ko zlangan maqsadlarni o quvchiga yetkazadi. Masalaning muhimi
’ ’ ’
shundaki, shunday qaraganda radif goyo g azalning mazmunini belgilab beradi.
’
Chunki oraz, ko z suv kabi juda aniq fikrlar ifoda qilgan radiflar borki, shunday
’
qaraganda u g azallardagi mazmungoyo faqat shu fikr atrofida boradi. Keltirilgan
’
misollardan ko rdikki, Ogahiy tuzilish asosida ish ko radigan shoirlardan emas. U
’ ’
hamma shakllarni juda mahorat bilan mazmunga, o z maqsadiga bo ysundiradi.
’ ’
Agar shoir konkret ifodalovchi radifga biron boshqa fikrni qo shmoqchi bo lsa, u
’ ’
holda radif ishlatadi. Shu ravishda radifdan mazmununstunlik qiladi. Chunki vazn
va qofiya kabi radif ham she rdagi mazmun, his, tuyg uni ifodalash vositasidir.
’ ’
Biz yuqorida ko rib o tgan misollarda «
’ ’ bog ’ », « xil atdur ’ », « so z ’ « ,
« ko ngul
’ », « ta ma ’ » va boshqa radifli g azallarda qancha chuqur ijtimoiy fikrlar ’
bayon qilganini angladik.
Ogahiy ishqiy lirikasida his tuyg ularni ifodalashdagi vositalarga munosabati
’
uning realistik ruhdagi yo nalishi, dunyoqarashi bilan bevosita bog liq hodisadir.
’ ’
Ogahiy lirikasida kuylangan ma shuqa qandaydir abstarkt ideal mahbuba emas, u
’
kishilar hayotida mavjud faktlarga asoslangan tuyg u, kechinmalar ta siri
’ ’
natijasida yuzaga kelgan hodisadir. Shu sababdan Ogahiy tasvirlari, o xshatishlari
’
konkret. Bu jihatdan u , hatto, Navoiydan ham farq qiladi. Navoiy lirikasida
mahbuba nihoyat ideallashtirilgan. Shu sababdan ularni tasvirlash unchalik konkret
emas.
Mumtoz adabiyot nazariyasida formalizm hodisasi nihoyat kuchli bo lganidan,
’
shoirlar o z ijodlarida tasvir vositalariga ham ortiq e tibor berganlar. She r
’ ’ ’
yozganda muvaffaqiyatli chiqqan yangi o xshatish namunasi ustida juda ko p
’ ’
bosh qotirganlar. Aslida poetik mahorat deb o shanyday formal narsani
’
tushunganlar, yana yor yuzi quyoshga , oyga, ko kka, qaddi sarvga, xoli hinduga
’
o xshatilgan va hokazo va hokazo. Shu o xshatishlar juda to g ri deb topilgan,
’ ’ ’ ’
an ana bo lib qolgan, bundan chetga chiqish she riyatga xilof deb hisoblangan.
’ ’ ’
Bu narsa she riyatda konkretlikni yo qotib, ma lum shablonga olib kelgan.
’ ’ ’
Ogahiy o sha maktab va o sha an anaga asoslangan, shuning uchun Ogahiy
’ ’ ’
lirikasi qancha konkret bo lmasin, uning ayrim g azallarida, tasvir vositalarida
’ ’
62

o sha an ananing kuchli ta siri borligini, mumtoz adabiyotda mavjud shablon’ ’ ’
bo lib qolgan o xshatish, sifatlash namunalarini ham ko ramiz
’ ’ ’ :
Maskan aylamish ul yuz uzra chashmi sohirlar,
Vah, nedin ekan kirmish jannat ichra kofirlar.
Xollarmudur oyo jabhasida ul oyning,
Yo qsa hindudin kelmish chin oro musofirlar.
’
Lablarig a gar shogird o lsa ayb emas Iso,
’ ’
Kim olardur o lgonga jon berurda mohirlar.
’
Shu keltirilgan misol an ananing kuchli ta siri yaqqol aks etgan. Xol qoralig i
’ ’ ’
tufayli Hindistondan kelgan musofirga, yorning labi goyo o likka jon beruvchi
’
Isoga, yorning zulfi ajdarga o xshatilgan va hokazo. Bu xildagi o xshatishlar
’ ’
mumtoz shoirlar ijodida ko plab uchraydigan shablon obrazlardir. Bularda
’
konkretlilik yo q, bu o xshatishlar bilan yuqoridagi keltirilgan jonli kartina,
’ ’
harakatlarda berilgan o xshatishlar orasida nihoyat katta. Shu sababdan g azallar
’ ’
ta sir etish kuchi o rtasida ham katta tafovut bor.
’ ’
Yor go zalligini mubolag ali ifodalangan ayrim g azallar tasviriga ham o sha
’ ’ ’ ’
an ananing salbiy ta siri ko rinadi:
’ ’ ’
Yuzing avji sabohatda mahi anvarg a o xshaydur,
’ ’
So zing xoni malohatda tuzu shakkarga o xshaydur.
’ ’
Musaffo ko ying ichra jilva qilgan chehrai oling,
’
Eram bog ida ochilg on guli ahmarga o xshaydur.
’ ’ ’
Yana:
Ul oy ruxsorikim ondin hama olam munavvardur,
Latofat osmoni avjida xurshidi anvardur.
O rilgan ikki zulfi jonu ko nglum qasdin etmakda,
’ ’
Sarosar jismi pechu tob topqon ikki ajdardur.
Bu xil o xshatish, mubolag alar quruq bayon asosida tuzilgan. San at uchun
’ ’ ’
eng to g ri yo l narsa va hodisaning ta sirini berishdir. Ogahiy mubolag a
’ ’ ’ – ’ ’
va tasvirlarida jannat, do zax, obi kavsar, hur pari va hokazo tariqasida hozirgi
’
zamon avlod uchun hech qanday tasavvur bermaydigan so zlar ham uchraydi.
’
Bular hammasi davr va an ana ta sirlaridir.
’ ’
63

Ogahiy lirikasi nihoyat ta sirchan. Uning lirikasini o qir ekan, kishi hech qanday’ ’
zo rlik, mashaqqat mahsuli tuyg usini sezmaydi. Ular goyo buloqdan ravon oqib
’ ’
chiqadi. Bunda Ogahiy mahorat orqasida, ya ni g azalda ko rsatilgan
’ ’ ’
maaqsadga barcha she riy vositalar, formal talablarni bo ysundirish natijasida
’ ’
erishgan.
Ogahiy g azallari darhaqiqat chuqur ilhom natijasidir. Shoirga bu ilhomni
’
bag ishlangan real hayot, ulug gumanizm va xalqqa xizmat qilish g oyasidir.
’ ’ ’
Ana shunday olijanob maqsadni ko zlayotganligi, faqat shu maqsad uchun
’
shoirlikni vosita qilganligi tufayli Ogahiy chuqur mazmunli, ta sirli, badiiy
’
yuksak g azallar yarata oldi. Buning uchun o zbek tili boyliklaridan, o zbek tili
’ ’ ’
xususiyatlaridan yaxshi foydalandi. Uning barcha ijodida mazmun birinchi
navbatda bo lib, shakl unga bo ysundirildi. Bu jihatdan ham Ogahiy o zbek
’ ’ ’
xalqi o tmish adabiyotida yaxshi asarlar yaratgan iste dodli shoir sifatida faxrli
’ ’
o rinni egallaydi.
’

64

X U L O S A
Ogahiy lirikasi haqida dastlabki fikr va mulohazalrimiz oxiriga yetay deb
qoldi. Ogahiy ijodi mazmunan juda chuqur, keng va o ziga xos ajoyib mahorat‘
namunalariga boy. Uning ijodini o rganish bundan so ng ham juda ko p ilmiy
‘ ‘ ‘
xodim va adabiyotshunoslarning diqqatini o ziga tortishi shubhasizdir.
‘
Ogahiy lirikasida dastlab navoiy maktabi, umuman, inson, mehnatkash
omma hayoti, kun ko rish masalasi markaziy o rin egallaydi. Shu jixatdan
‘ ‘
Ogahiy lirikasi reaksion diniy-mistik qarashlarga, bu oqimdagi adabiyot vakillari
ijodida tamoman qaram-qarshidir. Ogahiy lirikasi o z mazmuni bilan dunyo
‘
lazzatini kuylash doirasida ham qolmadi. Hayot, tabiat go zal, ammo bu hayotdan
‘
foydalanishga yo l qo ymaydigan g ovlar ko p, haqsizliklar ko p. Ogahiy bu
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
g ovlarni, haqsizlilklarni ko rdi, buning sabablarini axtardi. O zining bir
‘ ‘ ‘
g azalida dunyo, hyotni ta riflar ekan:
‘ ’
Davrondin agar, ey dil,
Etsa sanga bir rohat,
Chekmakka muhayyo bo l,
‘
Yuz kulfatu ming mehnat, -
deydi. Uning dunyodan noroziligining asl mohiyati ana shunda. Chunki bu ulug
‘
yurakli gumanist shoir ulug idrok, aql egasi va chuqur nafosat tuyg ularini,
‘ ‘
inson qandaydir noto g ri tuzilgan dunyoda azob-uqubatda yashayotganinin seza
‘ ‘
bilgan. Ogahiy jamiyatdagi mana shu haqsizlik bilan kelisha olmaydi.
Ogahiy lirikasining biz uchun qiymati tomoni shundaki, u hayotni chuqur
tekshirar, haqiqatni axtarar ekan, hayotdagi haqsizlik, jabr-zulm mol-dunyo
orqasida yuzaga kelgan ijtimoiy tengsizlik natijasida ro y bergan hodisa
‘
ekanligini seza oldi. Shuning uchun Ogahiy lirikasida jamiyatdagi hamma
qatlamlar, guruhlar bir hilda ifodalanmadi. Chunki ularning jamiyatdagi o rni,
‘
turlicha.
Ko r, Ogahiy, hunaru fozil qadrsizligini,
‘
Ki qatg ali oshig a topmast ahli donnish dug .
‘ ‘ ‘
Yoki:
Xusosat ahlining komini gardun aylabon hosil,
65

Yeturgay doimo nokomlig lar ahli himmatg a.‘ ‘
Yoki:
Ogahiyg a ne o tun, ne luqma bordur, ne libos,
‘ ‘
Holi gar budur, oni ayirg usi jondin sovuq.
‘
Yuqoridagi baytlarda xususiy mulk va ekspluatasiya asosiga qurilgan barcha
tuzumlarga xos bo lgan hamda ana shu tuzum natijasida vujudga kelgan ijtimoiy
‘
tengsizlik nihoyat darajada to g ri ifodalangan. Bunday jamiyatda chinakam
‘ ‘
boylik yaratuvchi hunar va fazl egalari xor bo lib, boylikni, hokimiyatni
‘
to plagan bir guruh nodon, johil kishilar lazzat ko radi, rohatda yashaydi.
‘ ‘
Masalaning muhimi shundaki, Ogahiy haqsizlik asosida tuzilgan jamiyatdan norozi
bo lish bilan birga, boylik orqasida o zgalar mehnatidan foydalanuvchi barcha
‘ ‘
sinflarga nisbatan har doim salbiy munosabatda bo ladi. O zining qator
‘ ‘
g azallarida boylar, ruhoniylar, amaldorlar, aristokratiyaning parazit hayotini
‘
ulug nafrat bilan ifodaladi. Xususiy mulk asosiga qurilgan tuzum va
‘
ekspluatasiya qiluvchi sinflarga xos mol-dunyoga xirs qo yish, ochko zlik,
‘ ‘
baxillik, ta magarlik, laganbardorlik kabi chirik axloq qoidalarini qoraladi.
’
Ogahiy idealida chinakam inson-halol mehnat bilan kun ko ruvchi sof
‘
vijdonli, qanoatli kishi. Ogahiy o z idealining mujassamini mehnatkash ommada
‘
ko rdi. O z ijodida ularni har doim ulug muhabbat bilan kuyladi. Faqir,
‘ ‘ ‘
mehnatkash ommaning taqdirini o ylash, ularning og ir ahvoli haqida g am
‘ ‘ ‘
chekish, ularning ahvolini yengillatish yo llarini axtarish Ogahiy lirikasining
‘
mohiyatini tashkil etadi. Mana shu hodisa bizga Ogahiyni yaqin qiladi.
Ogahiy ijodiga xos bu ajoyib xolni ta kidlar ekanmiz, uning o z zamoni va
’ ‘
o z davri farzandi sifatidagi kamchilik, qarama-qarshiliklaridan ko z
‘ ‘
yummaymiz. Ammo uning ijodida yetaksi o rin tutgan inson taqdiri haqidagi
‘
gumanizm g oyalari uni o z davrining ulug siymosi qilib abadiy saqlaydi.
‘ ‘ ‘
Ogahiyning shu maqsadda yozgan asarlari va qilgan xizmatlari unga o zbek
– ‘
xalqi adabiyoti, madaniyati tarixida faxrli o rinni egallash huquqini beradi.
‘
66

Ogahiy o z xalqi madaniyati va adabiyotiin chuqur o rgangan, uning qadr-‘ ‘
qimmatini bilgan yuksak saviyali, o ziga va boshqalarga nisbatan talabchan kishi
‘
bo lgan.
‘
Bu haqda xarakterli bir misol: Muhammad Rahimxon adabiyot bilan ancha
qiziqqan kishi bo lib, o zi ham Feruz taxallusida she rlar yozar edi. Uning
‘ ‘ ’
saroyida ko p vaqt shoirlar to rlanib, g azalxonlik qilardi. Odatda shunday
‘ ‘ ‘
suxbatlarda saroyda to plangan laganbardor shoirlar xonning va ibr-birlarining
‘
mazmunsiz, suyuq she rlarini Navoiy ijodiga ham barobarlashtirganlar. Shunday
’
majlislarda ishtirok qilgan Ogahiy bir kun bu ahvoldan darg azab bo lib,
‘ ‘
ularning nodonliklarini ta riflab:
’
Navoiy ekdiyu o rdi,
‘
Fuzuliy mashoqin terdi.
Olardin so ngi shoirlar,
‘
Olarning toshlag anin terdi.
‘
mazmunida to rtlik yozadi. Naql etishlariga qaraganda, Ogahiyning bu o tkir
‘ ‘
tanqididan g azablangan xon uni majlisdan va saroydan haydaydi.
‘
Bu narsa Ogahiyning Navoiy va Fuzuliy ijodiga qanchalik yuksak baho
berganidan, o ziga va boshqalarga nisbatan zo r talabchan bo lganidan dalolat
‘ ‘ ‘
beradi.
Ogahiy boshqa shoirlar she rlariga bog lagan muxammaslarida ham
’ ‘
mazmun, ham shakl jixatidan o zidan ilgari o tgan Navoiy, Bedil, Fuzuliy va
‘ ‘
boshqalarning ijodiy saviyasiga erishishga xarakat qildi. Bu sohada ancha
muvaffaqiyat qozondi. Shu yo sinda, Ogahiy o z xalqi va boshqa qo shni
‘ ‘ ‘
xalqlar adabiyotidagi eng yaxshi tradisiyalarni saqlab qoldi, boyitdi taraqqiy
qildirdi. Chunki Ogahiyning adabiy merosga munosabati quruq taqlid
bo lmasdan, jiddiy yondashish edi. Ogahiy lirikasi haqida so z borar ekan, uning
‘ ‘
bu xizmatini alohida ta kidlamay bo lmaydi.
’ ‘
Ogahiy lirikasi xanuzgacha o z ta sir kuchini saqlab kelmoqda. Chunki u
‘ ’
ma lum tarixiy sharoitda o z xalqining ahvolini, ruhini, tushunchasini real yorita
’ ‘
bildi. Ogahiy lirikasida real hayotdan olingan xilma-xil tuyg u, hislar, kayfiyatlar,
‘
fikrlar o lmas obrazlarda juda san atkorona ifodalanadi. Ogahiy hayotga sohlom
‘ ’
67

qaraydigan, baland did egasi bo lgan shoir edi. Shu sababdan uning o z vatani‘ ‘
tabiat manzaralarini, turli fasllarni ifodalagan g azallari realligi tufayli hali bugun
‘
bizga chuqur estetik zavq beradi.
Ogahiyning xalq, jamiyat haqida fikr yuritgan, ilg or kishilarining o z
‘ ‘
zamonasidan norozilik tuyg usini ifodalagan, o sha zamonda turli ruhiy azobda
‘ ‘
bo lgan kishilar ahvolini bayon qilgan g azallari haligacha bizga chuqur hayajon
‘ ‘
tug diradi. Shu g azallar orqali o sha davr ilg or kishilarining ruhiy azoblarini
‘ ‘ ‘ ‘
tasavvur qila olamiz. Baniy basharning o lmas mavzu-sevgi bilan bog liq
‘ ‘
bo lgan nozik, yoqimli orzular, firoq, judolik, visol, sog inish tuyg ularin
‘ ‘ ‘
kuylagan g azallari bizni maftun qiladi, allalaydi, quvontiradi yoki xafa qiladi,
‘
hatto, yig latadi. Zehni o tkirligi, nafosat tuyg usi sog lomligi tufayligina
‘ ‘ ‘ ‘
Ogahiy inson qalbini shuncha uzoq zamonga qadar qitiqlaydigan, hayajonga
soladigan o lmas obrazlar yarata olgan.
‘
Ogahiy lirikasini tekshirar ekanmiz, Chernishevskiyning shoirlar ijodiga
nisbatan qo ygan quyidagi talablarini eslamay mumkin emas:
‘
Shoirlar kishilarni hayot haqida olijanob tushuncha va olijanob tuyg ular
“ ‘
bilan oziqlantirishga rahbarlik qiladilar, ularning asarlarini o qir ekanmiz, barcha
‘
qabih, yaramas narsalardan nafratlanishga o rganamiz, barcha ezgulik, go zallik
‘ ‘
maftun qiladigan narsa bo lganini anglashni o rganamiz, ularni, faqat
‘ ‘
olijanoblikni sevishga o rganamiz, ularni, faqat olijanoblikni sevishni
‘
o rganamiz, ularni o qib yaxshiroq, olijanobroq, sof ko ngilliroq bo lamiz .
‘ ‘ ‘ ‘ ”
Ogahiy lirikasi shu talablarga to la javob beradi desak xato qilmaymiz.
‘
Chunki uning hazallari bizda nozik his, nafosat baxsh etish doirasida qolmaydi.
Uning lirikasi bizning ong, tushunchamizga ham kuchli ta sir etadi. Uning deyarli
’
hamma g azallarida ham sevgi bilan bir qatorda, hayot haqida, hayotdagi kishi
‘
taqdiri haqida, yaxshilik-yomonlik, yuvuzlik-ezgulik, haqiqat-haqsizlik haqida,
umuman, kiish aql-idroki haqida biron ibratli fikr bayon qilinganini ko ramiz.
‘
Ogahiyning har bir g azali asosida haqiqatga intilish, insonga muhabbat,
‘
inson taqdiri uchun g amxo rlik orzusi yotadi. Bizning davr uchun bu eng
‘ ‘
qimmatli xususiyatdir. Chunki haqiqatni hurmatlash, inson taqdiri mustaqil hayot
qurish uchun kurashayotgan xalq kishilari axloqning mohiyatini tashkil etadi.
68

Ijodidagi ana shu gumanizm tufayli, shu yo ldagi xizmati tufayli Ogahiy bizga‘
yaqin, biz bilan birga yashaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI
‘
1. I.Karimov. Adabiyotga e tibor ma naviyatga, kelajakka e tibor.
’ ’ ’
2. I.Karimov. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. Toshkent,2008 y.
’
3. Adabiyot ruhiyat mulki (Adiblarimizning ijod sirlari haqida durdona fikrlaridan).
–
Toshkent. Adabiyot va san’at nashriyoti, 2000 y.
–
4. Boboyev. T.Adabiyotshunoslik asoslari. Toshkent, 2002 y.
5. Fitrat. Adabiyot qoidalari. Toshkent, 1995 y.
6. Hamdam. U. Yangilanish sog‘inchi. Toshkent, 2007 y.
7.Davronova Sh. Yozuvchining ijodiy individualligi// O‘zbek tili va adabiyoti – 2001.
- №6.-V 59-61
8. Karimov B. Abdulla Qodiriy. Toshkent, 2006 y.
9. Karimov B. Qodiriy qadri. Toshkent, 2003 y.
10. Karimov N. v.b. XX asr o‘zbek adabiyoti tarixi. Toshkent, 1999 y.
11. Karimov N. O‘zlikning badiiy ifodasi// O‘zbekiston adabiyoti va san’ati – 2003, -
11 – iyul.
12. Mirzayev S. Halqchil adabiyot yo‘lida// Muloqat. – 2000 - № 5.-V. 33-35.
13. Normatov U. Umidbaxsh tamoyillar. 2000 y.
14. Sarimsoqov B. Adabiyotda shakl va mazmun mutanosibligining ayrim
muammolari// O‘zbek tili va adabiyoti. -1997.-№6.-B.-8-12.
15. Sarimsoqov B. Badiylik asoslari va mezonlari. Toshkent, Fan, 2004 y.
16. Sattorova G. Inson irodasining badiiy-tasviriy talqini// O‘zbek tili va adabiyoti. –
2001.-№6.-B. 55-56.
17. Sodiq S. Ijodning o‘ttiz lahzasi. Toshkent, 2005 y.
18. Umurov N. Adabiyot nazariyasi. Toshkent, Sharq, 2002 y.
19. Xalibekov A. Zamon, adabiyot, qahramon// Hurriyat.-2001. 2-8 may.
20. Xolmurodov A. Yozuvchining xarakter yaratish mahorati// O‘zbek tili va
adabiyoti. – 2003. -№5. –B. 68-70.
21. G‘afurov A. Badiiylik bezavol yangilik. Toshkent, 2007 y.
22. Sharafiddinov. O. Ijodni anglash baxti. Toshkent, 2004 y.
69

23. Sharafiddinov O. Haqiqatga sadoqat. Adabiy tanqidiy maqolalar. Toshkent,
Adabiyot va san’at nashriyoti, 1989 y.
24. Umurov N. Adabiyot nazariyasi. Toshkent, Sharq, 2002 y.
70

Sotib olish