Ogoh Sirri Levend- Navoiy ijodi tadqiqotchisi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	496.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Ogoh Sirri Levend- Navoiy ijodi tadqiqotchisi

Купить

Mavzu: Ogoh Sirri Levend- Navoiy ijodi tadqiqotchisi.
Reja:
KIRIS H
I BOB. TURKIY A DA NAVOIYS H UNOSLIK TARIXI
1.1. Navoiy davri tarixi va shoir biografiyasiga doir izlanishlar
1.2. Turkiyada shoir asarlarining nashri va tadqiq etilishi
I bob bo`yicha xulosa
II BOB. OGOH SIRRI LEVENDNNIG NAVOIY DAVRI TARIXI VA S H OIR
S H AXSIY A TIGA DOIR TADQIQOTLARI
2.1 . Navoiy davri tarixi Ogoh Sirri Levend nigohida
2.2. Olimning Navoiy biografiyasiga doir izlanishlari
II bob bo`yicha xulosa
III BOB. OLIMNING NAVOIY IJODIGA DOIR TALQINLARI
3.1. “Xamsa” dostonlariga doir mulohazalar
3.2. Navoiy ijodining tasavvufiy mohiyati to‘g‘risidagi talqinlar
III bob bo`yicha xulosa
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR RO‘YXATI

Kirish

Tadqiqot ishining dolzarbligi. Xalqimizning azaliy orzularini ro’yobga
chiqargan milliy istiqlol o’tmish madaniy va ma’naviy merosimizga yangicha, xolis
nigoh tashlash imkonini berdi. Buning natijasida besh asrdan beri davom etib
kelayotgan navoiyshunoslik yurtimizda yangi manbalar, tadqiqot metodlari, yo’nalishlar
bilan tobora takomillashib bormoqda. Zero “avliyolar avliyosi, mutafakkirlar
mutafakkiri va shoirlar sultoni” bo’lgan “Alisher Navoiy xalqimizning ongi va
tafakkuri, badiiy madaniyati tarixida butun bir davrni tashkil etadigan buyuk shaxs,
milliy sha’nu shuhratini dunyoga tarannum qilgan so’z san’atkoridir… olamda turkiy va
forsiy tilda so’zlashuvchi biron-bir inson yo’qki, navoiyni bilmasa, Navoiyni sevmasa,
Navoiyga sadoqat va e’tiqod bilan qaramasa”. Darhaqiqat, Alisher Navoiy hayoti va
adabiy merosi besh yarim asr davomida turli millat vakillari bo’lgan adabiyotshunos,
sharqshunos olimlar tomonidan tadqiq va tahlil etilmoqda. Xususan, Alisher Navoiy
ijodining undan oldin yashagan Sharqning buyuk mutafakkirlari, forsiyzabon va
turkiyzabon shoirlar adabiy merosi bilan munosabati masalasida bir qator ilmiy
tadqiqotlar yaratilgan. XVI-XIX asrlarda G‘arbda ham Alisher Navoiy merosiga
bo‘lgan qiziqish , asarlarini nashr etish, tarjima qilish ko‘zga tashlanadi. Navoiyning
ayrim asarlari boshqa xalqlarning tiliga tarjima qilinadi va yangi asarlarning
yaratilishida asos bo‘ladi. Masalan, Xristofor Armaniyning 1557 yilda italyan tilida
Venetsiyada nashr etilgan "Sarandib shohi uch yosh o‘g‘loninig ziyorati" asarining
ikkinchi qismida Navoiyning "Sab’ai sayyor" dostonidan Bahrom va
Dilorom sarguzashti hikoya qilinadi. Shuningdek, XVII asr gruzin shoiri
Sitsishvili Navoiyning "Sab’ai sayyor" dostonini yozdi. XVII asrning birinchi yarmida
o‘tgan gruzin shoiri Nodor Persodaniodze: "Navoiy bu qissani ("Sab’ai sayyor" ni)
chig‘atoy (qadimgi o‘zbek ) tilida yozgan, biz shoirlikda biron kishini u bilan
tenglashtirib tasavvur qila olamizmi?"-degan edi. Navoiy asarlarini tarjima qilish keyin
ham davom etadi. XIX asrning oxiri va XX asrda turk va tatar tiliga tarjima qilinadi.

2

Bu faktlar xalqlar o‘rtasidagi madaniy va adabiy aloqalarning uzoq tarixiy ildizlarga
ega ekanligini ko‘rsatadi. Biroq ekspluatatsiyaga asoslangan tuzum bu xalqlarga o‘z
madaniy va adabiy merosi bilan yaqindan tanishish va undan foydalanish imkoniyatini
bermagani kabi, boshqa xalqlarning madaniyati va adabiyoti bilan kengroq tanishish
imkoniyatini ham bermas edi. XIX asr oxirlaridan boshlab esa Eronning paniranistlari
va Turkiyaning panturkistlari Navoiyning ijodiy soxtalashtirishga, uni "Eron
shoirlarining tarjimoni" yoki "umumturk shoiri" deb o‘z paniranistik va
napturkistik qarashlarini targ‘ib qilishga, kitobxonlarni chalg‘itishga intildilar.
1697 yilda fransuz sharqshunosi Derbelo «Sharq kutubxonasi» qomusini
nashr ettirdi. Unda Alisher Navoiyga doir mo‘jaz ma’lumot ham bor. Bunday ish
xususan XIX asrda ancha jonlandi. Bu jihatdan fransuz sharqshunosi M.Belenning
maqolalari hamda «Xamsat ul-mutahayyirin», «Mahbub-ul-qulub»dan parchalarning
chop etishi (1861,1866 yillar), Katrmerning esa «Tarixi muluki Ajam», «Muhokamat
ul-lug‘atayn» asarlarining asliyatda nashr etishi (1841), rus
sharqshunosi M.Nikitskiyning «Amir Nizomiddin Alisher va uning davlat hamda
adabiyot sohasidagi ahamiyati» mavzusida yozilgan magistrlik dissertasiyaning kitob
holida nashr etilishi (1856 yil), Pave de Kurteyl, N.Ilminskiy, I.Berezin va
boshqalarning turli xildagi ishlarini eslatish kifoya. To‘g‘ri, G‘arb sharqshunoslari
asarlarining hammasi ham bir xil saviyada yozilgan, ularning hammasida ham Alisher
Navoiy merosiga yuksak baho berilgan deb bo‘lmaydi. Chunki bu sohadagi ish
endi boshlanayotgan bo‘lib, hali uning hamma asarlari ham to‘liq va chuqur ilmiy
tarzda o‘rganilganicha yo‘q edi. Shunday bo‘lsa-da, bu urinishlarning natijasi
sifatida M.Belenning «Alisherbek o‘z zamonasining mashhur va eng
sermahsul ijodkorlaridan biri bo‘lgan» tarzida mulohaza yuritishi G‘arb
sharqshunoslarining dastlabki ijobiy xulosalari bo‘lganidan dalolat beradi. 1
1
Ботирхон ВАЛИХЎЖАЕВ НИЗОМИДДИН МИР АЛИШЕР НАВОИЙ(Даври, замондошлари,
ҳаёти, фаолияти, мероси).
3

Yevropaliklar XVI asrdanoq Navoiy asarlari bilan tanisha boshlagan bo‘lsada, lekin
Navoiyning faoliyati va ijodiyotini ham nashr etishga kirishildi. Fransuz sharqshunosi
Katrmen 1841 yilda bosilgan xrestomatiyasiga Navoiyning ikki asarini: "Muhokamat-
ul-lug‘atayn" va "Tarixi muluki Ajam" ni kiritdi. Bundan bir oz vaqt rus olimi I.N.
Berezin "Turk xrestomatiyasi" kitobida Navoiy asarlaridan bir necha parcha berdi.
Navoiyning faoliyati va ijodiyotini o‘rganish M.Nikitskiyning "Amir Nizomiddin
Alisher, uning davlat va adabiyot sohasidagi ahamiyati" nomli magistrlik dissertatsiyasi
bilan (1856 yil) boshlandi. M.Nikitskiy Xondamir, Davlatshoh va Som Mirzoning
asarlaridan foydalanib, sharqshunoslikda birinchi bo‘lib Navoitsning hayoti
va faoliyatini to‘laroq aks ettirgan asar yaratdi. M.Nikitskiy Navoiyning siyosiy
faoliyatiga, madaniyat sohasidagi ishlari va o‘zbek adabiy tili
taraqqiyotidagi roliga yuqori baho beradi , uning iste’dodli olim va shoir ekanini
ta’kidlaydi. Biroq, Alisher Navoiyning badiiy asarlarini chuqur o‘rgana olmaganligi
uchun "Navoiy tarjimon shoir" degan g‘ayri ilmiy bir xulosaga keladi. M.Nikitskiydan
5 yil keyin, 1861-yilda Istambuldagi "Asiatique journal" ("Osiyo jurnali") da Fransiya
konsulxonasining tarjimoni bo‘lib xizmat qilgan M.Belenning Navoiy hayoti
va faoliyatiga doir maqolasi bosilib chiqadi. Unda Navoiyning davlat idora ishlari va
madaniy hayotdagi xizmatlariga ijobiy baho beriladi. Biroq, ham Navoiyning
badiiy asarlarini puxta o‘rganmaydi, hech qanday asossiz: "Navoiy Xisrav Dehlaviy,
Nizomiy va Jomiylarning tarjimonidir",-deb da’vo qiladi. Fransuz
sharqshunosi E.Bloshe esa Navoiy asarlarining badiiy qimmatini kamsitadi.
Rus sharqshunosi N.I.Ilminskiy Navoiyning "Muhokamat-ul-lug‘atayn"
asarini xiyla chuqur o‘rganib, Navoiyni o‘z ona tili – o‘zbek adabiy tili uchun
kurashgan qudratli kishi sifatida ta’riflaydi. Biroq rus sharqshunoslari ham, G‘arbiy
Yevropa sharqshunoslari ham Navoiy faoliyatini uning badiiy ijodiyoti bilan uzviy
bog‘lagan holda o‘rganmadilar, ular Alisher Navoiyning siyosiy, ilmiy faoliyatini
e’tirof qildilar-u, lekin uning badiiy ijodiyotini chuqur yoritolmadilar va "Navoiy
tarjimon" degan g‘arbiy ilmiy qarashni davom ettirdilar. (Masalan, Belenning fikriga
tayangan fransuz sharqshunosi Buva, ingliz sharqshunosi E.Braun va boshqalar
4

ham shular jumlasidandir.) Afsuski, Navoiy haqida birinchi manbalar asosida "Mir
Alisher va siyosiy hayot" degan qimmatli asar yaratgan atoqli rus sharqshunosi
akademik V.V. Bartold ham bunday g‘ayori ilmiy da’volardan xoli bo‘lmadi va
"Navoiy taqlidchi shoir" degan xato fikrni takrorladi. Shunday qilib, rus G‘arbiy
Yevropa sharqshunoslari o‘tmishda Navoiyning hayoti va faoliyati yuzasidan
material to‘plash, ularni sistemaga solish, umumlashtirish, Navoiy asarlarini nashr etish,
Navoiyning til sohasidagi xizmatlarini o‘rganish va boshqalar bo‘yicha ma’lum
yutuqlarga erishgan bo‘lsalar ham, lekin ularning tekshirish ishlari biografiya
va lingvistika masalalari bilan chegaralanib qoldi. Navoiyning ijodiyotini, xususan,
uning badiiy asarlarini ilmiy asosda o‘rganish bilan uzviy bog‘langan holda olib
borilmadi. Ular Navoiyning badiiy ijodiyotini soxtalashtirdilar, uning originalligini
inkor etdilar. Ushbu magistrlik dissertatsiyasi mavzusining dolzarbligi shular bilan
belgilanadi. 2
Muammoning o`rganilish darajasi. Turk adabiyotshunoslari Navoiy ijodining turk
shoirlari ijodiga ta’siri haqida ko‘plab ilmiy ishlar yozganlar.
N.S. Banarli A. Navoiy ijodini juda yuqori baholab, uning Ahmad Posho, Sulton
Salim, Nodim ijodiga ta’siri to‘g‘risida “Rasmli turk adabiyoti” kitobida yozgan.
N.S. Banarli Navoiy ijodini qadrlab shunday yozadi: “Navoiy faqat O‘rta Osiyo turkiy
xalqlarininggina emas, butun turkiy xalqlar adabiyotimizning buyuk vakilidir”. “Navoiy
o‘z davri va undan so‘ng ham ijodkorlar uchun ideal bo‘lib qoladi. Navoiydek yozish
har bir shoirning orzusi edi”. 3
Mashhur turk adabiyotshunosi F. Ko‘prulu 1934 yil Istambulda e’lon qilingan “Turk
tili va adabiyoti ustida tad qiqotlar” kitobida Navoiy ijodiga alohida to‘xtalib “Alisher
Navoiy va ta’sirlari” mavzusida alohida izlanishlarni kiritgan. Turk navoiyshunoslari
orasida prof. Kamol Eraslanning xizmatlari diqqatga molik. U “A. Navoiyning
2
https://elib.buxdu.uz/
3
https://elib.buxdu.uz/
5

“Nasoyimu-l-muhabbat min shamoyimi-l-futavva” asarining matn va til xususiyatlari”
nomli doktorlik dissertatsiyasini 1970 yilda himoya qilib, bu asarni va yana “Holoti
Sayid Hasan Ardasher”, “Pahlavon Muhammad” risolasini nashr qildirdi.
Turkiya kutubxonalarida Navoiy asarlari qo‘lyozmalari anchagina. To‘pqopi Revan
saroyi kutubxonasida saqlanayotgan Muham mad Darvesh Toqiy tomonidan Hirotda
1496–97 yillarda, Navoiy hayotligida ko‘chirilgan qo‘lyozma, ayniqsa, xarakterlidir. Bu
qo‘lyozmaning fotonusxasini O‘zbekistonga olib kelgan prof. H. Sulaymon shunday
yozgan edi: “Sulton Husayn kutubxonasining mahoratli, peshqadam xattotlaridan bo‘lgan
Darvesh Mu hammad Toqiy ko‘chirgan kulliyotning mazkur qo‘lyozmasini Navoiyning
o‘zi ham ko‘rgan bo‘lishiga shubha bo‘lmasligi kerak. Chunki bu qo‘lyozma shoirning
o‘zi tuzgan kulliyot nusxasi bo‘lib, unda kulliyot uchun Navoiyning o‘zi yozgan
so‘zboshi “Munojot” bor”.
Turk adabiyotshunoslari Navoiydan oldin o‘tgan va unga zamondosh bo‘lgan
shoirlar ijodini baholashda ham Navoiyning fikrlariga “Nasoyimu-l-muhabbat”,
“Majolisun-nafois”ga suyanadilar. Prof. Ismol Hikmat o‘zbek klassik shoiri Lutfiy
haqidagi monografiyasida Navoiy asaridan ko‘chirma keltiradi va asosan Navoiy
fikrlariga tayangan holda Lutfiy ijodi haqida fikr yuritadi.
Asrlar davomida buyuk Alisher Navoiy ijodiga bo‘lgan qiziqish kuchaymoqda.
“Muhokamatul-lug‘atayn” o‘tgan asrdayoq Turkiyada nashr etilgan. 1973 yilda
Istambulda akad. V.V. Bar toldning Navoiy haqidagi ilmiy ishi Mahmud Ja’far
tarjimasida e’lon qilindi. Shoir tavalludiga 525 yil to‘lishi munosabati bilan ham
Istambulda Navoiyning bir qancha asarlari chop etildi. A.S. Levent Navoiy asarlaridan
tanlangan parchalarni 4 tomlik holida nashr ettirdi. 4
Tadqiqotning maqsadi. Tadqiqot ishimizning maqsadiga muvofiq holda quyidagi
vazifalar belgilab olindi:
Mashhur turk navoiyshunosi Ogoh Sirri Levendning “Alisher Navoiy” deb
nomlangan asarini tarjima qilish
4
https://elib.buxdu.uz/
6

Navoiy hayotiga doir ma’lum bo`lmagan muhim ma’lumotlarni o`rganish
60-yillarda yozilgan tadqiqotlar bilan solishtirib ko`rish
Navoiy hayotiga oid eng so`nggi ilmiy izlanishlardan xabardor bo`lish
Tadqiqot obyekti: Ogoh Sirri Levendning “Alisher Navoiy” monografiyasi.
Tadqiqotda qo`llaniladigan usullar: Milliy istiqlol mafkurasi hamda
yurtboshimizning milliy mafkura va madaniyatga doir dasturiy ko’rsatmalari, gumanitar
sohalar va umuman ilmiy tadqiqot ishlarining ustuvor yo’nalishlariga oid qarashlari
ushbu magistrlik ishining metodologik asosini tashkil etadi.
Mavzuni izchil va atroflicha yoritish maqsadida ilmiy bilishga asoslangan qiyosiy-
tarixiy, qiyosiy-tipologik, ilmiy tavsif va sharh metodlaridan foydalanildi.
Adabiyotshunoslik sohasida fundamental tadqiqotlar yaratgan Y.E.Bertels,
A.Haitmetov, B.Valixo’jayev, A,Qayumov, R.Orzibekov, I.Haqqulov, M.Muhiddinov,
D.Salohiy hamda ushbu mavzuga bevosita aloqador bo’lgan S.Erkinov, S.Tohirov kabi
olimlarning ilmiy ishlaridagi tadqiqot metodlaridan foydalanildi.
Tadqiqot ishining ilmiy yangiligi: shu paytgacha turk olimlarining Navoiy hayoti
va ijodi bo`yicha tadqiqotlari xususiy tarzda fanda o`rganilmagan.
Ushbu magistrlik ishida tadqiq etilgan manbalarga adabiyotshunoslikda ko’p
marotaba murojaat etilgan bo’lsa-da, olimning tadqiqotlarining o’zi alohida tadqiq
etilmagan.Bu esa ishning amaliy ahamiyatini belgilaydigan dastlabki omillardandir.
Tadqiqot materiallari, unda bildirilgan fikr-mulohaza va xulosalar oliy ta’lim
bakalavriat bosqichining “Filologiya va tillarni o’qitish” yo’nalishi o’quv dasturlariga
kiritilgan “Adabiyot”, “O’zbek mumtoz va milliy uyg’onish davri adabiyoti tarixi”
fanlari yuzasidan yaratiladigan o’quv adabiyotlarining XII-XV asrlarga oid bob va
fasllarini to’ldirish, takomillashtirish imkonini berishi mumkin.
7

Ushbu tadqiqot ishi kelajakda Alisher Navoiy adabiy merosini xamsanavis shoir va
mutafakkirlar ijodi bilan qiyosan tadqiq va tahlil qilishda ilmiy manba vazifasini o’tashi
shubhasiz.
8

I BOB. TURKIY A DA NAVOIYS H UNOSLIK TARIX I
1.1. Navoiy davri tarixi va shoir biografiyasiga doir izlanishlar
Hazrat Alisher Navoiy asarlari hayotlik davridayoq ma’lum va mashhur bo`lgan.
Navoiy asarlariga qiziqish,uni o`rganish, ilmiy merosini tahlil qilish har qanday millat
va har qaysi zamonning tadqiq obyekti bo`lgan desak adashmaymiz. Zero,Navoiy
asarlari zamonlar oshsa ham eskirmaydi. Uning asarlari zamiriga singdirilgan ma’nolar
xazinasi yildan-yilga yangilanib, yosharib boradi. Navoiy ijodi nafaqat o`zbek olimlari,
balki turk olimlari tomonidan ham ancha mufassal o`rganishlar va ilmiy tadqiqotlar olib
borilgan.
Sharq xalqlari o‘rtasida, ayniqsa turkiy xalqlar o‘rtasida A.Navoiy mashhur bo‘lgan.
Shoir g‘azallari sevilib o‘qilibgina qolmay, uning g‘azallariga naziralar bag‘ishlangan,
epik asarlaridan ilhomlanib dostonlar yaratganlar. Turk adabiyoti misolida buning
yaqqol namunasini ko‘rishimiz mumkin.
XV asrda Turkiyadagi eng yaxshi shoirlardan hisoblangan, turk adabiyoti tarixida
o‘ziga xos o‘rni bo‘lgan shoir Axmad Posho (tug‘ilgan yili noma’lum,1497 yilda vafot
etgan) turk shoirlari ichida birinchilardan bo‘lib A.Navoiy ijodiga murojaat qil gan.
Zamondoshlari ko‘proq fors, arab poeziyasining ulug‘ siymolariga taqlid qilgan bir
davrda Ahmad Poshoning Navoiy ijodiga yondoshishi ijobiy holdir.
Edirna shahrida tug‘ilgan Ahmad Posho Sulton Mehmed 11, Fotih, uning o‘g‘li
Boyazid 11larning homiyligida bo‘lib, yuqo ri lavozimlarda ishlagan. 1481 yili Boyazid
11 Ahmad Poshoni Bursa shahrining hukmdori qilib tayinlaydi. Ilmiy manbalardagi
ma’lumotlarga qaraganda xuddi shu yillari A. Na voiyning bir qancha g‘azallari (33ta)
Turkiyaga yetib borgan. Sulton darhol bu g‘azallarni Bursaga, Ahmad Poshoga
yuboradi va ularga nazira bag‘ishlashni shoirdan iltimos qiladi.
Bu g‘azallar Ahmad Poshoga juda yoqqanligidan, shoir o‘z qo‘ lida bo‘lgan Navoiy
g‘azallarining hammasiga nazira bag‘ish laydi. Ahmad Posho Nizomiy, Jomiy kabi
ulkan so‘z san’atkorlari ijodi bilan tanish bo‘lgan. Lekin Navoiyning g‘azallarigina
9

uning ijodiga juda katta ta’sir o‘tkazadi. Ahmad Poshoning Navoiy g‘azallariga
bag‘ishlangan naziralari uning devonlariga ham kiritilib, el orasida juda mashhur
bo‘lgan va bizning davrimizgacha ham yetib kelgan.
Navoiy g‘azallarida yuksak badiiy mahorat, insonparvarlik g‘oyalari Ahmad Poshoni
shoir sifatida rom qilgan bo‘lishi shubhasiz.
Ahmad Posho Navoiy g‘azallariga naziralar bag‘ishlar ekan, demak u shoir ijodini
juda qadrlagan, undan badiiy mahorat sirlarini o‘rganishga intilgan.
Ko‘rinadiki, Ahmad Posho lirikasining barkamollanishida Navoiy g‘azallarining
ahamiyati katta bo‘lgan.
Turk adabiyoti tarixiga nazar tashlasak, ulug‘ Alisher Navoiy ijodi faqat turk lirik
poeziyasiga ta’sir qilibgina qol may, balki yirik epik asarlarning yaratilishida ham
sezilarli ta’siri bo‘lganligini his qilish mumkin. Umuman, XV–XVI asrlar turk adabiyoti
tarixida yaratilgan dostonlarga buyuk ozarbayjon shoiri Nizomiy Ganjaviy (1140–
1207), o‘lmas “Shohnoma”ning muallifi Abulqosim Firdavsiy va Alisher
Navoiylarninng ta’siri katta bo‘lgan, masalan, dunyoviy mavzuda yozilgan ilk turk
masnaviysi “Iskandarnoma”ning avtori Tojiddin Ahmad ibn Ibrohim (Ahmadiy) (1329–
1413) Nizomiyning dostonidan ta’sirlanib, uni o‘ziga namuna qilib olganligini aytgan.
Shoir Shayxiy (1371–1429) Nizomiyning “Xisrav va Shirin” dostonidan ming bayt
tarjima qilganligi ham ma’lum.
Toshlijali Yahyo (tug‘ilgan yili noma’lum – 1582) turk adabiyoti tarixida “Xamsa”
yaratganlardan biri bo‘lib, u Navoiy “Xamsa”sini juda yuqori baholaydi.
“Mir Navoiy guli behordir, “Xamsa”si bir shofei totordir”. Toshlijali Yahyo
“Xamsa”si quyidagi dostonlardan iborat: “Ganjinai Roz”, “Usulnoma”, “Shoh va gado”,
“Yusuf va Zulayho”, ”Gulshani Anvor”. Dostonlar Navoiy “Xamsa”si singari bo‘lmasa
ham muallif T. Yahyo Navoiyni ulug‘ “Xamsa”navis sifatida ta’riflarkan, uning
ijodidan ilhomlanganligi shubhasiz.
10

XVI asrlarda yashagan turk shoiri Lomiy Navoiyning “Far hod va Shirin”i ta’sirida
shu nomda doston yozgan. S. Erkinov “Asrlar osha mushoira” kitobida bu haqda
shunday yozgan edi: “Farhod va Shirin”ning ta’siri turkiy xalqlar adabiyotida ayniqsa
katta bo‘ldi. Keyingi davrlarda “Farhod va Shirin” ning ijobiy tradisiyalari asosida
yuzaga kelgan qator asarlar: XVI asr turk shoiri Lomiyning “Farhod va Shirin” XVIII
asr uyg‘ur shoiri Abdurahim Nizoriyning “Farhod va Shirin” dostonlari bu fikrning
yorqin dalili bo‘la oladi. (77 bet) Ogoh Sirri Levent Lomiyning dostoni Navoiydan
ixcham tarjima, Navoiyga nazira tarzida yozilgan, degan fikrlarni aytgan. A. Navoiy
dostonlarining ta’siri, asarlarni qiyosiy o‘rganish, obrazlar tahlili Navoiy
“Xamsa”sining ham turk shoirlarining doston yozishida ta’siri bo‘lganini ko‘rsatdi.
Usmonli shoirlari orasida birinchilardan bo‘lib “Xamsa” yaratgan Hamdulla Hamdi
Chalabiydir. Chalabiy “Xamsa”sining ikkinchi dostoni, arab adabiyotida keng
tarqalgan, sevimli syujet bo‘l gan, “Layli va Majnun” dostonidir. (1499 yilda
tugatilgan). 5
Ogoh Sirri Levendning “Alisher Navoiy deb nomlangan tadqiqotida ham yuqorida
keltirilgan fikrlarni uchratamiz: ”Turkiyada Alisher Navoiy hayoti va ijodini
o`rganish,uning ijodiy merosiga qiziqish Usmonli turk sulolasi davridan boshlangan.
Chunonchi, Usmonli turk tarixchilari, Alisher Navoiy haqidagi ma’lumotlarga o`rin
bermaganlar, ammo Fayziy,Kotib Chelebiy hamda Mustakimzoda asarlarida bir nechta
qaylarida bu borada bahsli muhokamalar zarurligi anglashiladi.
Biroz vaqtdan so`ng Navoiyning g`azallari va masnaviylaridan jamlangan bir
qancha parcha Ziyo poshshoning “Xarobot”idan joy olgan. “Maktab” jurnalida Ismoil
Haqqining “Chig`atoy” shoirlari” sarlavhali maqolasida Belinning asarlaridan Navoiy
hayotiga oid ba’zi ma’lumotlar olinganiga guvoh bo`lamiz. Shuningdek, “Qomus ul
alam” “Lug`ati tarix va jug`rofiya” kabi asarlarda Navoiyning qisqa biografiyasi
mavjud. “Muhokamat ul lug`atayn” matni bilan G`arbiy turkchaga tarjimasi, Belin
5
https://elib.buxdu.uz
11

asarining boshida ilova qilingan bir xulosa bilan birgalikda Najim Osim tominidan
nashr qilingan. 6
“Navoiyning ajoyib lirikasi turk shoirlariga, ularning ijodiga juda katta ta’sir
ko`rsatdi. Buyuk mutafakkir lirikasidagi chuqur falsafiy fikrlar,inson tafakkuriga zo`r
ta’sir qila oladigan yorqin poetik obrazlar va tasviriy vositala hammaning e’tiborini
o`ziga tortdi. Ular Navoiyning shoirlik qudratiga,uning juda katta san’atkorlik kuchiga
qoyil qoldilar. A.Navoiy asarlarining turklarga g`oyat manzur bo`lganligini shundan
ham ko`rish mumkin”, - deb yozadi adabiyotshunos V.Garbuzova. 7

Taniqli turk adabiyotshunos olimi F.Ko`prulu 1934-yilda Istanbulda e’lon qilingan
“Turk tili va adabiyoti ustida tadqiqotlar” kitobida Alisher Navoiy ijodiga batafsil
to`xtalib “Alisher Navoiy va adabiy ta’siri” mavzusida alohida izlanishlarini kiritgan.
Turkiyada Navoiy ijodining o`rganilish bosqichlarining to`liq tafsilotlarini bilish
uchun yana Ogoh Sirri Levendning asariga yuzlanamiz: “Navoiy tavalludining 500
yilligida buyuk shoirning Turkiyada tanilishi uchun yaxshi fursat paydo bo`ldi.
Turkiyada Navoiy haqidagi ishlanmalarga boshlang`ich sifatida kichik tadqiqotlar chop
etildi, konferensiyalar bo`lib o`tdi, chet tillardan tarjimalar qilindi. Shundan so`ng chop
etilgan asarlar orasida Zakiy Validiy Tog`anning “Islom ensiklopediyasi”da chiqqan
“Alisher” maqolasi,Fuad Ko`pruluning shu ensiklopediyadan joy olgan “Chig`atoy
adabiyoti” maqolasi ahamiyatli qiymatga ega.( Bu jildning oxiridagi bibliografiya
bo`limida Navoiy asarlari haqida keng ma’lumot berilgan).” 8
9-fevral 1966-yil Alisher Navoiy tavalludining 525 yilligida Turk tili boshqaruv
hay’ati bu tavallud sababli Navoiyning hayotini, ijodini,shaxsiyatini va asarlarini
tanitadigan bir asar tayyorlash vazifasini Ogoh Sirri Levendga beriladi. Bu haqida olim
o`zining “Alisher Navoiy” deb nomlangan 4 jildlik tadqiqotida aytib o`tadi.
6
Ogoh sirri Levend. “Alisher Navoiy”
7
Ogoh sirri L evend. “Alisher Navoiy”
8
Ogoh sirri L evend. “Alisher Navoiy”
12

Turk navoiyshunoslari orasida maqtovga sazovor bo`la oladigan olimlardan biri
professor Kamol Eraslandir. Olimning xizmati shundan iboratki, u “Alisher Navoiyning
“Nasoyimul muhabbat min shamoyimil futuvvat” asarining matn vat il xususiyatlari”
nomli doktorlik dissertatsiyasini 1970-yilda himoya qilib, bu asarga qo`shimcha
ravishda “Holoti Sayid Hasan Ardasher” va “Pahlavon Muhammad” risolasini ham
nashr ettirdi.
Turkiya kutubxonalarida Navoiy asarlari qo`lyozmalari talaygina. To`pqopi Revan
saroyi kutubxonasida saqlanayotgan Muhammad Darvesh Toqiy tomonidan Hirotda
1496-97-yillarda Navoiy hayotligidayoq ko`chirilgan qo`lyozma muhim ahamiyatga
ega. Bu qo`lyozmaning fotonusxasini O`zbekistonga olib kelgan professor H.Sulaymon
shunday yozgan edi: “Sulton Husayn kutubxonasining mahoratli peshqadam
xattotlaridan bo`lgan Darvesh Muhammad Toqiy ko`chirgan kulliyotning mazkur
qo`lyozmasini Navoiyning o`zi ham ko`rgan bo`lishi Shubha bo`lmasligi kerak. Chunki
bu qo`lyozma shoirning o`zi tuzgan kulliyot nusxasi bo`lib,unda kulliyot uchun
Navoiyning o`zi yozgan so`zboshi “Munojot” bor”. 9

Turk adabiyotshunoslari Navoiydan oldin o`tgan va unga zamondosh bo`lgan
shoirlar ijodini baholashda ham Navoiyning fikrlariga “Nasoyimul muhabbat” va
“Majolis un nafois” asarlaridagi qaydlarga suyanadilar.
Xususan, shoir tavalludiga 525 yil to`lishi munosabati bilan Istanbulda Navoiyning
bir qancha asarlari chop etildi. Shu jumladan, navoiyshunos olim Ogoh Sirri Levend
Alisher Navoiy asarlaridan tanlangan parchalarni 4 tomlik holida nashr ettirdi. Olim
Navoiy hayoti va ijodini chuqur o`rganib, 1965-yilda “Alisher Navoiy” nomli risolasini
yozdi. Ushbu risola Navoiy hayoti va ijodini boshqa bir aspektda tadqiq etish imkoni
beradi.
Kitob quyidagi bo`limlarni o`z ichiga oladi:
 O`rta Osiyodagi vaziyat: turkiy va forsiy tillarning adabiy til sifatida
tarqalishi
9
https://elib.buxdu.uz
13

 Navoiyning bolalik.yigitlik, keksalik davrlari haqida
 Alisher Navoiyning devonlari, Jomiy va Navoiy munosabatlari
 Navoiy “Xamsa”si xususida: nazira,javob tarjima
 “Xamsa” tarkibiga kiruvchi dostonlarning o`zidan oldingi salaflarining
asarlari bilan qiyosiy tahlili
 Navoiy va adabiy til
 Navoiy va Hirot
 Navoiy va ishq
 Navoiyning devonlari va”Xamsa” asaridan boshqa yozgan asarlari
Ushbu kitobning kirish qismida Turkiyada Navoiy hayoti va ijodining
o`rganilishida dastlabki tadqiqotlar haqida so`z boradi. Olim o`z asarida quyidagilarni
yozadi: “Navoiy tavalludining 500 yilligida buyuk shoirning Turkiyada tanilishi uchun
yaxshi fursat paydo bo`ldi. Turkiyada Navoiy haqidagi ishlanmalarga boshlang`ich
sifatida kichik tadqiqotlar chop etildi, konferensiyalar bo`lib o`tdi, chet tillardan
tarjimalar qilindi. Shundan so`ng chop etilgan asarlar orasida Zakiy Validiy
Tog`anning “Islom ensiklopediyasi”da chiqqan “Alisher” maqolasi,Fuad Ko`pruluning
shu ensiklopediyadan joy olgan “Chig`atoy adabiyoti” maqolasi ahamiyatli qiymatga
ega.(Bu jildning oxiridagi bibliografiya bo`limida Navoiy asarlari haqida keng
ma’lumot berilgan).
9-fevral 1966-yil Alisher Navoiy tavalludining 525-yilligida tasodifan Turk tili
jamiyati boshqaruv hay’ati bu tavallud sababli Navoiy hayotini, ijodini va shaxsiyati va
asarlarini tanitadigan bir asar tayyorlash vazifasini menga berdi”. 10

Bundan ko`rinib turibdiki, haqiqatdan ham olim o`zigacha yozilgan ilmiy ishlarning
barchasini ko`zdan kechirib chiqqan. Navoiy asarlarini jiddiy o`rganish uchun u yozgan
asarlarning qo`lyozma nusxalari bilan tanishib chiqish muhim ahamiyatga ega. Ogoh
Sirri Levend ham ayni shu yo`ldan boradi. U Istanbulda saqlanayotgan xattotlar
tomonidan ko`chirilgan qimmatli qo`lyozma nusxalar ustida ish olib borgan:
10
Ogoh sirri L evend. “Alisher Navoiy”
14

“Qachonlardir Navoiy tadqiqotiga kirishganda qo`limga olgan ilk nusxa Sulaymoniya
kutubxonasidagi Fotih bo`limida 4056- raqamli qayd qilingan Navoiy kulliyoti bo`ldi.
Turkiya kutubxonalaridagi 2 kulliyotdan biri bo`lgan bu nusxani qo`lga olganimda
shoirning butun asarlarini bir lahzada ko`rmoq va o`rganmoq fursatini qo`lga kiritdim.
O`qishga qulay bo`lishi uchun katta harflar bilan yozilgan bu nusxada yozuvchi ismi va
yozilgan yeri aniq emas. Matn xususiyatlari,imlo xususiyatlari va Chig`atoycha ba’zi
so`zlarning yanglish belgilanishiga qarab nusxaning eng so`nggi davrlarda Turkiston
tashqarisidagi mintaqada yozilgan deb hukm chiqarilgan”.
Olim o`z yurtida ishonchli deb tan olingan qo`lyozma nusxalar bilan bir qatorda
ishonchli bo`lamagan nusxalarni ham qiyosiy tahlil qilib chiqadi.
“Faqat nusxalar orasida katta farq bo`lganligi uchun matnlarning boshqa nusxalari
bilan solishtirishga to`g`ri keldi. Deyarli ko`zdan kechirilmagan muhim nuxsa qolmadi.
”, deb yozadi olim o`z risolasida.
Olim uchun eng ishonchli bo`lgan nusxa bu- Revan kutubxonasidagi 808-raqamli
qayd qilingan Kulliyotdir. Darvesh Muhammad takinning qalami bilan bitilgan. Ikki
o`rinda 901 va 902 sanalari bo`lgan bu nusxa juda yuksak qiymatga ega.
Ushbu nusxaga olim “to`g`rilik jihatidan yetarlicha ishonchli bir nusxa sanaladi.”
deya ta’rif beradi. Turk tili jamiyati bu nusxaning mikrofilmini va fotokopiyasini saqlab
keladi.
4 jilddan iborat bo`lgan asarning ilk jildida shoirning shaxsiyatini aniqlamoq uchun
olingan parchalarda bunga ehtiyoj yo`q. Ammo boshqa jildlardan o`rin olgan matnlarda
“tanqidiy matn” ga ehtiyoj bo`lishi mumkin. Ammo:
a) faqat bir asar nashrida kerakli bo`lgan tanqidiy matn , shoirning butun
asarlari mavzusi, ishning hajmini, xususiyatini va yozilgan zamonini e’tiborga olish
majburiy bo`ladi .
b) Navoiyning barcha asarlarini alohida alohida nashr etish eng kamida 30 jild
maydonga keltirish demakdir; hech bo`lmaganda 30 yil bu mavzu ustida ishlash
15

kerakdir. Holbuki, mening matnlarga ajratganim faqatgina 3 jilddir.II jildda shoirning 5
devoni, III jildda besh masnaviysi, IV jildda esa boshqa asarlari joy olgan. Yana
oldinroq tayyorlaganlarim bo`lmaganida bu 4 jildni 2 yil ichida bitirmoq ham oson
bo`lmasdi.
c) II va III jildlardagi devonlar bilan masnaviylari to`liq emas,eng go`zal
parchalari olinishi keng ko`lamda xulosa beriladi. IV jildda o`rin oladigan boshqa
asarlari ichida ham ayni shu usul kuzatiladi. 11
11
Ogoh sirri L evend. “Alisher Navoiy”
16

1.2 Turkiyada shoir asarlarining nashri va tadqiq etilishi.
Turkiyada Alisher Navoiy asarlarining nashr etilishi nisbatan kechroq, aniqrog`I XX
asrning o`rtalarida boshlangan. Bunday tadqiqotlar dunyo yuzini ko`rishida
navoiyshunos olim Ogoh Sirri Levendning xizmatlari beqiyos.
Olimning “Alisher Navoiy” deb nomlangan tadqiqot monografiyasida Alisher
Navoiy asarlarining Turkiyada chop ettirlishi va uning tadqiq etilishi xususidagi
qimmatli ma’lumotlarni uchratamiz.
Xususan, olim ta’kidlashicha, Navoiy asarlarining to`liq ro`yxatini va Turkiya
kutubxonalaridagi Navoiy asarlarini aniqlab, Turk tili izlanishlari yillik hisobotida shu
tadqiqotlarni chop ettiradi:
-“Navoining arabcha lug`ati”, Anqara 1956, alohida to`plam (“Sabhatu abhur” nomi
bilan tanilgan bu arabcha lug`at XVII asr ma’lumotlaridan El Menini, Shom hokimi
Usmon Poshshoning amri bilan Alisher Navoiyning qoralamalaridan tortib eng go`zal
namunalari ham asarning boshida qayd etilgan.)
- Ahmat otash, “Alisher Navoiyning arabcha lug`ati haqida”, Ankara 1957.
- Navoiyga nisbat berilgan asar , “Muammeyati esmai husna”, Ankara 1957 alohida
bosma
- “Navoiyning asarlari”, Ankara 1957.
- “Navoiy nomiga chop etilgan bir asar”, Jean Deny Armagani, Ankara 1958,
alohida bosma.
- Navoiyga nisbat berilgan “Esmai Husna Muammolarining sohibi”, Ankara 1958
- “Turkiya kutubxonalaridagi Navoiy asarlari”, Ankara 1958.
Olim keyingi o`rinlarda adabiyot tarixchisi sifatida Navoiy asarlarini tadqiq
etganligini yozadi. Ushbu qaydlarni asardan aynan keltirishni lozim deb topdik:
“Adabiyot tarixchisining asosiy vazifaalaridan biri o`rganilayotgan asarlarning qanday
va nima sababdan maydonga kelganini aniqlashdir. Bunda ko`p karra oddiy
yozuvchining ichida bo`ladigan ruhiy holati yuzaga chiqmay qolmaydi, asar yozilgan
vaqti haqidagi tortilgan to`siqni biroz yana izlaydi, qorong`u qolgan joylar oydinlashadi
17

va bundan adabiyot tarixi kabi madaniyat tarixi ham ko`p jihatlari bilan muvaffaqiyat
qozonadi. Agar asarlarini o`rganayotganimiz yozuvchi ,Alisher Navoiy kabi o`z
davrining eng buyuk kishisi bo`lsa,asarlari xususidagi tadqiqotlar va ishlanmalarni
yanada ko`paytirish, qorong`u bo`lib qoladigan hech nima qoldirmaslik bir vazifa
bo`ladi.
Alisher Navoiy adabiyot tarixchisiga bu imkonni o`z fazilatlati bilan ta’minlab
bergan bir shoirdir. Uning manzum va mansur asarlarini o`rganar ekanmiz, faqatgina
qo`limizdagi asar haqida bilib qolmasdan, u asar qaysi maqsad bilan yozilganini
o`rganib olamiz; o`zining kamolotga erishgan davri, yashagan muhiti , zamondoshlarini
butunligicha(asl holicha) bilib olishimiz mumkin.
O`sha davr hukmdori va o`zining bolalikdagi do`sti bo`lgan Sulton Husayn
Boyqaroni eslab maqtamagan hech bir asari yo`qdir. Buyuk muhabbatini vaa taqdirini
bog`lagan bu hukmdorga holini bildirarkan, ba’zi o`rinlarda buyuk bir sevinch
toshqinligi ko`rinadi. Ba’zi paytlarda esa yashiringan g`am-alamlarning izini sezamiz.
Bularni anglamoq uchun Navoiyning asarlarini davr tarixiga oid voqealarni ko`z
oldiga keltirib o`rganmoq, uning ichida bo`lib tushunmoq kerak. Ba’zi o`rinlar juda
ochiq-oydin bo`lib ko`rinadi. O`qiganda uning ichida bo`lish lozim bo`lmaydi. Holbuki,
u satrlarning ostida ba’zi haqiqatlar yashirindir. Shunday bo`lganda juda kerakli bir
nuqtani ko`zdan qochirgan bo`lamiz.
Eski yozuvchilar mansur asarlarida “hamd-u sano” dan keyin asar voqealari
“shundan so`ng” jumlasi bilan boshlangan “bu haqir va purtaqsir” iborasi bilan davom
etgan satrlarda ba’zi muhim nomlarini qayd qilish bilan birga o`zlari va asarlari haqida
bahs yuritadilar. Shoirlar ham manzum asarlarinining “ijod qilish sababi” bo`limida
asarlarini qaysi sabablarda maydonga kelgani haqida aytib o`tadilar. Ammo bu kirish
so`zlar , “yozish sababi” qismlari adabiyotning bir an’anasi sifatida asardan o`rin oladi.
12
12
Ogoh sirri L evend. “Alisher Navoiy”
18

Turkiya shoir asarlarining nashri va tadqiq etilishi bo`yicha yana bir muhim va
qimmatli manba bu olimning “Turkiya kutubxonalaridagi Navoiy asarlari” deb
nomlangan o`quv qo`llanmasidir.
Olim ushbu qo`llanmaning kirish qismida shunday deb yozadi:
“Turk tilini Turkiya turkchasidan, turk adabiyotini esa janubiy g`arbiy lahja
elementlaridan iborat deb sanashadi. Shu o`rinda buyuk turkiy shoir Alisher Navoiyni
xotirlamaydilar. Navoiy asarlari bilan eng yuqori darajaga erishgan O`rta Osiyo adabiy
tilini jozibasiz deb bilurlar. Chog`,yasoq, karakol (militsiya) , ulus, o`tov, qalpoq, uloq,
tuman kabi biz ko`p ishlatiladigan so`zlar O`rta Osiyodan kirib kelganligini
tushunmasdan o`sha shevadagi so`zlar bizning tilimizga kirib qolishidan qo`rqishadi.
Holbuki Alisher Navoiy biz bir butun sifatida o`rganishimiz kerak bo`lgan turkiy
adabiyotning tamal toshlaridan biridir. Turkiy adabiyotda ilk xamsa asari besh
masnaviysi bugun qo`limizda turibti. “Majolis un nafois” esa turkiyda yozilgan ilk
shoirlar tazkirasi sifatida manbalar sirasidan joy olgan. Bularni o`rganmasdan XV asr
adabiy ahvoli haqida beriladigan hukm to`g`ri bo`ladimi? ” 13
Olim e’tirof etishicha Navoiyning har bir asari uning alohida shaxsiyatini va o`z
davrining alohida xususiyatlarini o`zida aks ettiradi. Olim Navoiy asarlarining nomi,
yozilish yillari aks etgan ro`yxatini tuzib chiqib Turkiya kutubxonasiga berganligini
qayd etadi.
Navoiyning “Kulliyot”i To`pqopi Revan kutubxonasida 808-raqam ostida saqlanib
kelinmoqda. Jild to`q jigarrang rangda bo`lib, eni bo`yi 32,1x23,5 sm, asarning o`zi
25,6x16,8 sm, ba’zi sahifalari farq qiladi, yozuvi ta’liq yozuvida yozilgan, manzuma
she’rlar 4 ustun bo`lib yozilgan, varaqlar soni 802ta , har sahifada satr soni 27ta; kotib
Darvesh Muhammad Toqi, nusxa ko`chirilgan yil 901-yil.
Kulliyot o`z ichiga quyidagilarni oladi:
-Munojot
- Xutbayi devonin
- Chihil hadis
13
Ogoh Sirri Levend. “Turkiya kutubxonalarida Navoiy asarlari”
19

- Siroj ul muslimin
- Javohir un nazm
- Lison ut tayr
- Nasoyim ul muhabbat
- Hayrat ul abror
- Layli va Majnun
- Xusrav va Shirin (bu o`rinda bir xatolik bor deb taxmin qildik. Negaki, Alisher
Navoiy “Xamsa” sining ikkinchi dostoni “Farhod va Shirin deb nomlanadi”)
- Sabbayi Sayyor
-Saddi Iskandariy
-G`aryib us sig`ar
- G`azallar (636ta)
-Mustahzod (1ta)
- muxammas (3ta)
-musaddas 1ta
-tarjiband 1ta
- masnaviy (Sayyid Hasan Ardasherga yuborgan zamondan shikoyat mazmunidagi
maktubi)
-qit’a 34 ta
- ruboiy 131ta
- Navodir ush shabob
- g`azal 647ta
20

- mustahzod 1ta
- muxammas 2ta
- musaddas 1ta
- tarjiband 1ta
- tarkiband (Sayyid Hasan Ardasher vafotiga bag`ishlab yozgan)
- tarkiband 1ta
- qit’a 50ta
-muammo 52ta
Navoiyning ikkinchi qo`lyozma asari nusxasi Sulaymoniya kutubxonasidagi 4056
raqam ostida saqlanadi. Jildning eni bo`yi 36x24 sm, asar 26,4x 17,4 sm, ba’zi
sahifalarda baytlar soni 27, mansur asarlarida satrlar soni 29, ko`chirilgan vaqti va kotib
ismi berilmagan. Ushbu kulliyotning Ichida “Siroj ul muslimin”, “Munojot”, “Chihil
hadis”, “Nazmul javohir” asarlari bor.
Navbatdagi Navoiy qo`lyozma nusxa asarlari Istanbul universiteti kutubxonasi
muzeyida 5470 raqami ostida saqlanadi.
21

II BOB. OGOH SIRRI LEVENDNNIG NAVOIY DAVRI TARIXI VA S H OIR
S H AXSIY A TIGA DOIR TADQIQOTLARI
2.1 . Navoiy davri tarixi Ogoh Sirri Levend nigohida
Ogoh Sirri Levend o`z tadqiqotida nafaqat Hazrat Navoiy hayoti va ijodi,balki
Navoiy davrigacha bo`lgan ijtimoiy-siyosiy vaziyat, temuriylar hukmronligi davrida
madaniy-ma’rifiy hayot, jamiyatdagi turli o`zgarishlar xususida ham o`z mulohazalarini
berib o`tadi. Bunday fikrlar,albatta,tarixiy dalillarga asoslangan holda o`z isbotini
topgan.
Xususan, “Alisher Navoiy” deb nomlangan monografiyasining “Navoiyning
yetuklik chog`i” bo`limi O`rta Osiyodagi vaziyat, Amir Temur vafotidan keyingi
murakkab qaltisli ahvolni bayon etish bilan boshlanadi. Olim vaziyatni shunday
baholaydi: “Temur Chin safariga hozirlanayotgan paytda Sayhun bo`yidagi O`tror
shahrida vafot etgach (hijriy 17 shabon 807-yil= milodiy 1405 yil) Temurning uchinchi
o`g`li Mironshohning nabirasi qo`shin qo`mondoni mirzo Halil 18-martda temuriylar
davlati markazi bo`lgan Samarqandga kirib boshqaruvini o`z qo`liga oladi. Amir
Temur hayotligida o`g`li Jahongir mirzoni valiahd qilgan edi. Jahongir vafot etgach
uning o`g`li Mirzo Mahmudni, u ham vafot etgach Jahongirning ikkinchi o`g`li Pir
Muhammadni valiahd deb e’lon qiladi. Bu orada Zabiliston va Qobulistonda valiahd
bo`lgan Pirmuhammad, Mirzo Halil bilan bir necha marotaba to`qnashsa ham g`alaba
qozonolmaydi.
Bir tarafdan Temurning kichik o`g`li Xuroson valise Shoxruh ham Hirotda
podshohligini e’lon qiladi.
Boshqa mintaqalarda hokim bo`lgan amirlar ham saltanat havasiga berilib alohida
hukmronlik qila boshlashadi. Hukmi Samarqanddan boshqa yerlarga o`tmagan Mirzo
Halil , qo`zg`olon qilgan amirlar bilan muddat jang qilgandan so`ng amakisi Shoxruhga
boshpanasi Rayda uning valeligini qabul qiladi,,bir muddat o`tgach hijriy 813=milodiy
1411-yilda zaharlanib vafot etadi.
22

Samarqandni ham qo`lga kiritgan Shohruh akalarining o`g`illari bilan bir necha
muddat jang qilgandan so`ng Temurning o`limidan keyin saltanatdan ayrilib chiqqan
yerlarning katta qismini qo`lga kiritadi. Bu orada Ozarbayjonda qoraquyunlilardan Qora
Yusuf va o`g`illari bilan to`nashib Taslim qilgandan so`ngra tayinli bir hukumat qura
oladi.
Shoxruhning saltanati 43 yil hukm suradi va hijriy 851= milodiy 1447 yilda vafot
etadi. Uning o`rniga ilodiy 1411-yildan beri Samarqandda hokimbo`lgan o`g`li
Ulug`bek keladi. Ammo Shohruhning vafot etishi bilan qo`zg`olonlar yana
boshlangach Ulug`bek hokimlik paytidagi tinchlik barham topadi, raqiblari ,hattoki
o`g`li bilan jang qiladi, oxiri esa o`g`li Abdullatif tomonidan hijriy 853=milodiy 1449-
yilda o`ldiriladi. Olti oydan so`ng Abdullatif ham o`ldirilgach Samarqand qisqa muddat
Ulug`bekning jiyani Abdullohning hukmiga o`tadi. Hijriy 855=milodiy 1451-yilda
Temurning o`g`illaridan Mironshohning nevarasi Abu Sait tomonidan qo`lga kiritiladi.
Hirotda Shohruhning o`lgan o`g`li Boysung`urdan bo`lgan nevarasi Sulton Mahmud
tomonidan qo`lga kiritilgan bo`lsa-da, qarindoshi Abulqosim Bobur uni o1ldirib
Xurosonda hukmron bo`ladi. Eron va Ozarbayjon o`lkasi Abulqosim zamonida qo`ldan
chiqadi, 1457-yilda o`limidan keyin, amakisining o`g`li Ibrohim mirzo Hirotda
hukmdor bo`ladi, ko`p o`tmasdan Xuroson ham Abu Saidning hukmiga o`tadi.
Bu yillarda siyosat maydoniga kirib kelgan bir yosh yigit diqqatni torta boshlagan
edi. Bu Husayn Mirzo Boyqaro ibn Mansur ibn Bayqaro ibn Umarshayx edi. Husayn
Mirzo Abulqosim Bobur vafotidan keyin Hirotdan ajralib chiqib, Marv hokimi Sulton
Sanjarning yoniga borgan edi va ishonchini qozonib qizi Bika Sulton begimga uylanadi.
Boqaroning katta o`g`li Badiuzzamon shu ayolidan dunyoga keladi.
Bu orada Mirzo Sanjarning Marvda bo`lmaganligi uchun o`zining vakili qilib
tayinlagan Husayn Mirzo, taxtni qo`lga kiritish tashabbusi bo`lmasa-da, Marvdan chiqib
ketishga majbur bo`ladi.
1458-yilda kichik bir qo`shin bilan qaynotasiga qarshi harakat boshlagan Husayn
Mirzo, bir qancha shaharlarni qo`lga kiritgandan so`ng Astrobodga kirib podshohligini
23

e’lon qiladi faqat ehtiyotkorlik bilan harakat qilib Abu Said nomiga pul bostirib xutba
o`qitadi.
Keyinchalik Abu Said bunday harakatlarni javobsiz qoldirmaydi, 1460-yilda katta
bir qo`shin bilan yurish qilib Husayn Mirzoni Astrobotdan chiqib ketishga majbur
qiladi. Abu Said kuchlari chekingandan so`ng esa yana takror Astrobotga qaytadi, faqat
Abu Saidning ikkinchi marta Astrobodga yurish qilgani uchun Xorazmdan panoh
topadi.
Keyinchalik Husayn Mirzo Xivani qo`lga kiritib Xurosonni egallashga hozirlik
ko`radi, faqat Abu Said bilan kurasha olmasligini anglagan holda Qipchoq cho`llariga
chekinadi, 1468-yilda Oltin O`rdadan kelgan yordam bilan qo`lga kiritadi.
1469-yilda Abu Said Qoraquyunlilarning yordam berishni istamagnligi uchun
Oqquyunli hukmdori Uzun Hasan bilan jang qilmoq uchun Ozarbayjonga yurish qilsa
ham, Qorabog`da qishlashga majbur bo`ladi, shaharda ocharchilik boshlanib qo`shin
tarqalgach,qochi ketayotib qo`lga olinib o`ldiriladi. Buni eshitgan Husayn Mirzo darhol
harakat qilib, 23-martda Hirotni qo`lga kiritib podshohligini e’lon qiladi. Samarqand
Abu Saidning o`g`li Sulton Ahmad Mirzoning qo`lida qoladi.
1469-70-yillarda Uzun Hasan qo`l ostida bo`lgan Shohruhning nabirasi Mirzo
Yodgor Mahmudga farmon berib katta kuch bilan Xuroson ustiga yuboradi. Yodgor
Mahmud Astrobodni qo`lga olsa-da, Sulton Husayn tomonidan buzilib qaytarib olinadi.
Yodgor Uzun Hasan tomonidan yuborilgan yordam tufayli yana qayta Hiortga yurish
qiladi.
Bu paytda shaharda chiqqan qarshiliklar tufayli Sulton Husayn Boyqaro Xorazm
dashtlariga chekinishga majbur bo`ladi. Bu fursatda Yodgor Mahmud osonlikcha
Hirotga kirib keladi. Yodgor xutbada avval o`zini nomini undan keyin esa Uzun
Hasanni nomini o`qitish bilan uning suverinitetini qabul qilgan bo`lardi. Qulay fursat
poylab turgan Sulton Husayn Mirzo Yodgor Mahmud bilan uning yonidagi turkman
beklarining adolatsiz boshqaruvi tufayli xalqning qo`zg`alganligi xabarini olgach, bir
bosqin bilan shaharga kiradi,Yodgor Mahmud qo`lga olinib o`ldiriladi.
24

Hirot markazi bo`lgan Xuroson, G`arbiy va Janubiy mintaqalar bilan Xorazmning
bir qismiga hukmdor bo`lgan Sulton Husayn Boyqaro oldinroq Hisor va Badaxshon
o`lkalarida podshohligini e’lon qilgan Abu Saidning o`g`li Sulton Mahmud bilan, asr
so`nggida esa Astrobod hokimi bo`lgan o`g`li Badiuzzamon bilan kurashishga majbur
bo`ladi. Boyqaroning saltanati 40 yil hukm surdi va barqaror bir boshqaruvni
o`rnatishga muvaffaq bo`ldi.
Samarqand taxtiga esa Abu Saidning o`limidan keyin o`g`li Sulton Ahmad keladi.
Sulton Ahmad Farg`onada bo`lgan akasi Umarshayx (Boburning otasi) bilan to`xtovsiz
to`qnashuvlar natijasida ancha kuchsizlanadi va asr oxiriga borib vafot etadi.
Sulton Ahmadning o`limidan keyin o`g`li bo`lmaganligi uchun Hisorda hukmronlik
qilayotganukasi Samarqand taxtiga klesa ham, qisqa muddatdan so`ng vafot etgach,
o`g`li Buxoro hokimi Boysung`ur Samarqand taxtiga o`tirade, biroq Sharq va G`arb
tarafdan kelgan kuchlar bilan jang qilishga majbur bo`ladi. Oxirida bir qancha
hukmdorlar almashgan Samarqand XVI asr boshida avval Umarshayx va o`g`li
Boburning, so`ngra esa O`zbekxon Mahmud Shayboniyxonning qo`liga otadi.
Xurosonning markazi bo`lgan Hirot bilan Movarounnahrning markazi bo`lgan
Samarqand, XV asrda O`rta Osiyoda bir-biriga bog`liq ikki madaniyat markazi sifatida
ko`zga tashlanadi.
Amir Temur hayotligida Xuroson valisi Shohruh hirotda edi, otasining vafotidan
keyin Hirotni saltanat markazi qiladi. Shahar atrofi devor bilan o`rab olindi va
handaqlar qazildi. Xandaqlar ustidan osma ko`priklar qurildi,temir darvoza orqali
shaharga kirilardi. Shohruh qal’a devorlarini ta’mirlatdi.
Shahardagi ikkita ko`chalar to`rtga bo`linib ketgan, ko`chalarning birlashtirgan
yerda katta bir maydon ochilgan. Ko`chalarning ikki yonida yopiq bozor bo`lgan.
Haftaning belgilangan kunlari katta maydonda bozorlar qurilgan. To`rt mintaqada
alohida alohida mintaqalar bor edi. Shahar o`rtasida Shohruhning Amir Temur
zamonida qurilgan katta saroy bo`lgan.
25

Shohruhning Shimoliy mintaqalarda qurdirgan madrasa, xonaqohlari Hirotdagi
boshqa madrasa va xonaqohlarining barchasidan go`zal edi, devorlari rangli naqshlar
bilan bezalgan edi.
Me’moriy obidalar orasida Shohruhning rafiqasi Gavharshodbegimning qurdirgan
xonaqoh, madrasalar diqqatni tortardi.
Boysung`ur va Gavharshodbegim bilan bir qancha shahzodalarning qabri bo`lgan
qabristonlar ham mashhur yodgorliklar sirasidan joy olgan.
Qal’a devorlari tashqarisida rivojlanayotgan shahar, saroylar, madrasalar, imoratlar,
xonaqohlar, maqbaralar, dorushshifolar, hammomlar va yodgorliklar bilan bezangan.
Shaharning eng boy mahallasi Injil kanali atrofidagi mahallalardir. Kanalning ikki
yonida ulkan binolar va yodgorliklar yuksalgan. Shaharning atrofidagi hovuzli
bog`chalar Hirotning dam olish maskanlari edi. Bu yerda davlat xodimlari va taniqli
zodagonlarning bog`lar orasida uylari bo`lgan, rasmlar va naqshlar bilan bezalgan
saroylari bor edi.
Bunday saroylar orasida Hirot shimolidagi Bog`izog`on bilan o`g`li Boysung`urning
saroyi bo`lmish Bog`i Safed hammasidan ham diqqatga sazovordir.
Qal’a tashqarisida Xiyobon nomi berilgan yo`lning ikki tarafida ulug` kishilarning
mozorlari bo`lgan. Bayramlar bilan maxsus kunlarda bu yer ham ziyorat qilinardi.
Hirot qo`l san’ati markazi edi. Bu yerda to`quvchilik,misgarchilik, zargarlik
ilgarilab ketga edi. Iqtisod, dehqonchilik va tijorat maydoni kenagayadi, ijtimoiy
mehnat taqsimoti ortadi.
Ammo xalqning ahvoli bilan jamiyatdagi jonli hayot bir-biriga monand emas edi.
Xalq yana og`ir soliqlar ostida ezilardi, qashshoqlik ichida yashardi, haqsizlik va
zulmdan qutulolmasdi. Yillik daromad darhol Hirot uchun sarflanardi. Saroy va xalq yar
yerda bo`lgani kabi bu yerda ham boshqa boshqa qutb holida edi.
Hirotda sunniy-shia tortishuvlari bo`lib turardi. Yana juda ko`p sunniylar
hokimiyatni egallagan edi. Shohruh mirzo ham sunniy edi va mutaassib bir hukmdor
sifatida harakatlar qiladi.
26

Hirot asl adabiyot va san’at harakatlari bilan bu davrda shuhrat qozonadi. Shohruh
hukmronligining ilk davrlaridan beri taniqli bilim va san’at odamlarini Hirotga to`pladi.
Hukmdor bosh bo`lgan holda, shahzodalar bilan davlat xodimlarining hashamatli
saroylari, shoirlar bilan san’atkorlarni bu markazga to`playdi, she’rlar, asarlar, musiqiy
asarlarni, san’atning hamma sohalarida shohasarlarning maydonga kelishiga sabab
bo`ladi.
Shohruhning katta o`g`li Boysung`ur mirzo bunday harakatlarning boshlab berdi.
Hirotda ulkan va boy kutubxona maydonga keltirdi. O`z davrining san’atkorlarini
to`pladi, qimmatli asarlar yozdi, bezaklar, miniatyuralar va xattotlarning eng go`zal
nusxalarining vujudga kelishiga sababchi bo`ladi. Bu asarlar orasida Firdavsiyning
1420-yillarda tayyorlangan miniatyuralari bilan bezatilgan “Shohnoma” si alohida
qiymatga ega.
Hirot Boyqaro va Navoiy davrida bilim va san’at sohasida eng porloq darajaga
ko`tarilgan.
Samarqandga kelsak, Amir Temur hukumat markazini Keshdan Samarqandga
o`tkazganidan so`ng, shahar atrofini qal’a devorlari va xandaqlar bilan o`rab oladi.
Saroyni shaharning shimol tomoniga qurdiradi, xazinalari uchun alohida qal’a qurdiradi.
Bu qal’ada zabt etilgan mamlakatlardan to`plangan katta xazinalar saqlanadi.
Markazda, Hirotda bo`lgani kabi yopiq bozorlar qurdiradi, shahar jome masjidlar,
madrasalar, imoratlar, xonaqohlar va yodgorliklar bilan bezandi. Amir Temur qurdirgan
jome’ masjidi islom dunyosining eng buyuk yodgorliklaridan bir edi. Ko`chaning ikki
yonida bezab turgan Shohizinda maqbarasi bilan Ichida Amir Temur, Shohruh va
Ulug`bekning qabrlari bo`lgan Go`ri Amir go`zalligi va san’ati bilan diqqatnii tortib
keladi. Ulug`bek zamonida qurilgan Chilsutun saroyi bilan Amir Temurning jome
masjidi yaqinidagi madrasa ham buyuk me’moriy obidalar orasidan joy olgan”.
Olim shu darajada Navoiy davri tarixini o`rganganki, hattoki ko`chalar manzarasi
ko`z o`ngingizda gavdalanadi, o`sha davr muhitini butun vujudingiz bilan his qilasiz.
Amir Temur vafotidan keyingi voqealar izchillik bilan tarixchi ko`zi bilan yondashilgan
desak mubolag`a bo`lmas. Madaniyat markazlari deya e’tirof etilgan Samarqand va
27

Hirot shaharlari esa alohida alohida ta’riflangan. Hirot shahri haqida batafsil gapirib
o`tgach Samarqandga shunday ta’rif beradi: “Temurning o`limidan keyin Hirotda
hukmronligini e’lon qilgan Shohruh Samarqandni qo`lga kiritgandan keyin Ulug`bekni
bu o`lkaga valiy qilib tayinlaydi. Ulug`bek zamonida Samarqand bilim va san’at
markazi sifatida rivojlanishni davom etdi. Ilm homiysi bo`lgan Ulug`bek qurdirgan
rasadxona yangi qurilmalari va u yerda ishlagan taniqli olimlari bilan juda katta
qiymatga ega. Ulug`bek voyaga yetkazgan Ali Qushchi bilan o`z davrinining
yetukolimlaridan Qozizoda Rumiy,G`iyosiddin Jamshid, Muiddin Koshoniy
Ulug`bekning yordamchilari sirasidan joy olganlar. Ulug`bekning bu xayrli
tashabbuslari Shayxulislom Burhoniddin tomonidan qo`llab-quvvatlangan. Ulug`bek
tadqiqotlarining natijasi o`laroq “Ziji Jadidi Sultoniy” nomli astronomic kitobni yozib
tugallagan”.
Tadqiqotchi olim Samarqand Ulug`bek zamonida qanday ravnaq topganligini
hayajon bilan ifodalaydi. Afsuski, bu taraqqiyot Ulug`bek vafoti bilan birga “so`nib
boradi” .
Olim Samarqandgai keying yillardagi vaziyatni shunday baholaydi: “ hijriy 851-
yil=milodiy 1447-yilda Shohruhning, ikki yildan keyin hijriy 853= milodiy 1449-yilda
Ulug`bekning vafotidan keyin Movarounnahrni qo`lga kiritgan Abu said zamonida
Samarqandning porloq va nash’ali hayoti so`ndi. Xoja Ubaydulloh Ahrorning guvohlik
berishicha, kirib kelgan o`zgarishlar natijasida ilmiy ishlar to`xtab qoladi. Rasadxonalar
ko`rimsiz holga kelib qoladi. Jihozlarning bir qismi o`g`irlanadi. Ali Qushchi ilmiy
ishlarini hazm qilolmagan mutaassiblardan ko`rgan tazyiqi ostida Samarqanddan chiqib
ketadi, avval Ozarbayjonga, so`ngra Istanbulga ketadi.” 14
Ogoh Sirri Levend temuriy hukmdor bo`lgan Abu Saidga shunday ta’rif beradi:
“Abu Said Ulug`bekning yonida yetishib chiqqan, sergak fikrli, bilim va san’atga
xohishi bor davlat kishisi bo`lishi bilan bir qatorda, eskilik ta’siridan o`zini qutqara
olmadi, Samarqandning madaniy so`nishiga sababchi bo`lgan”.
14
Ogoh sirri L evend. “Alisher Navoiy”
28

Olim fikricha Shohruhning Hirotdagi 43 yillik hukronligi bilan Ulug`bekning 36
yillik valiylik va 2 yillik hukmronligi davridagi Samarqand fan(ilm) va jamiyat hayoti
bir-biridan farqlanadi.
“ Manbalarning guvohlik berishicha, Shohruh mirzo sharob ichmasdi,
ko`ngilxushliklardan qochgan, dabdabadan qochgan, xatti-harakatlari bilan
mutaassiblikni xush ko`radigan bir hukmdordir. Buni ko`rib jasorat olgan din kishilari
nafaqat sodda xalq, ziyolilarga zulm qildilar, hur fikrlari, erkin harakatlarga to`sqinlik
qilish fursatini topdilar. Ulug`bek esa ijobiy ilmlar bilan shug`ullanuvchi erkin
fikrlovchi davlat kishisi edi. Siyosatda borgan sari qat’iyatsiz ko`ringan Ulug`bek,
mutaassiblarni xafa qilish evaziga bo`lsa-da erkin fikrni yoyishga harakat qildi.
Shu bilan birgalikda har ikki madaniyat markazida ham hukmdor va davlat kishilari
homiyligi ostida buyuk ustozlar yetishib chiqdi, ulkan san’at asarlari maydonga keldi.
Adabiy til sifatida forschaning tarqalishi.
Navoiyshunos olim Navoiy davri tarixini o`rganish bilan bir qatorda til va adabiy
muhitni tadqiqiga ham alohida urg`u beradi. Monografiyada ham forsiy va turkiy
tillarning nufuzi, yozilgan asarlar salmog`i haqida alohida bob ajratilgan. Ushbu bobda
dastavval forsiycha yozilgan asarlar, tilga xos xususiyatlar haqida fikr bildiriladi.
Xususan, Islomni qabul qilgandan keyin , Turkistondan boshqa Afg`oniston,Eron, Iroq
va Ozarbayjonda buyuk davlatlar qurgan Turk xoqonlarining vasiyligi ostida Fors tili va
adabiyoti qayta ishlanib kelgan, shundan buyun Forscha rasmiy va adabiy til sifatida
o`rin olgan.
Unsuriy, Farruxiy, Asadiy, Anvariy, Xoqoniy, Sa’diy, Kamoliddin Isfahoniy,
Xojayi Kirmoniy, Xofiz Sheroziy bilan g`azal va qasidaning eng go`zal namunalari
yetib kelgan.
“Masnaviy”, Firdavsiyning “Shohnoma” si bilan tengsiz epik janrlar yaratilganidan
keyin, Xamsa sohibi bo`lgan Nizomiy Ganjaviy bilan Amir Xusrav Dehlaviy kabi ikki
buyuk shaxs yetishib chiqdi.
29

XV asrda Temuriylarning hukmronligi bo`lgan mintaqalarda adabiy til forscha
bo`lgan. Fors adabiyoti turkiy tilga o`rin berishi bilan birgalikda mo`g`ullar davridagiga
ko`ra keng tarqaladi.
Olim fors tilida ijod qilgan taniqli shoirlarni sanab o`tadi: Mag`ribi-Tabriziy, Ismat
Buxoriy, Ne’maatulloh Kirmoniy, Qosim Anvor, Kotib Shamsiddin Muhammad, Orifiy,
Darvesh Ashrof Tabriziy, Shohruh va Ulug`bek zamonida ijod qilgan. Suhayli
Nizomiddin Shayx Ahmad, Nuriddin abdurahmon Jomiy, Maktubiy,Xotifiy, Unsiy
Qutbiddin Amir hoji, Hiloli Astrobodiy Sultun Husayn Boyqaro davri shoirlaridandir.
Abdurahmon Jomiy bilan fors adabiyoti klassik davri tugaydi.
Eng keng tarqalgan janr har zamonda bo`lgani kabi bu g`azaldir. O`rta holli bir shoir
uchun qilinadigan ish- vazni, baytlar soni va qofiya tanlangan so`ng so`z san’ati
yordamida eski mavzularni takrorlab baytlarni saralamoqdan iborat, deb yozadi olim.
Olim adabiy jaanrlar haqida o`z mulohazalarini davom ettirib shunday deydi:
“Masnaviyni maydonga keltirmoq, xamsa yozish tashabbusiga kirishmoq oson ish
emas. G`azal yozgan har havasli o`zini shoir deb hisoblaydi; boshqalar ham uni shoir
deb e’tirof etishi uchun g`azallarini alifbo tartibi yozib devon sohibi bo`lishi yetarlidir.
Holbuki, xamsa juda bir buyuk qudratga ehtiyoj sezadi va san’atdagi ustalik darajasi
uchun ham bir o`lchov hisoblanadi. Buning uchun o`ziga ishongan shoirlar “panj
ganj”ga qo`l uradilar, faqat ko`pchilik ikki, eng ko`pi uch -to`rt masnaviy qoldirib
adabiy hayotdan chekinadi.” 15
Biz uchun eng muhim bo`lgan olimning fikrlaridan biri shu bo`ldiki, Nizomiy
Ganjaviygacha bo`lgan yozilgan va yozib tugallanmagan masnaviy devonlarni alohida
qayd qilib o`tadi. Jumladan, bu davrda xamsa maydonga keltirish xohishi bilan “panj
ganj” yozishga qo`l uzatgan shoirlardan Xotifiyning “Layli va Majnun”,
“Temurnoma”, “Haft manzar” , “Xusrav va Shirin” nomli to`rt masnaviy yozadi, va
oxirigacha tamomlay olmaydi. Turkiy yozuvchi bo`lgan Hiloliy Astrobodiyning “Layli
va Majnun”, “Shoh ila darvesh”, “Sifotul oshiqin” nomli 3 masnaviysi, Ahli
Sheroziyning “Shams-u parvona” , “Sihri halol” nomli 2 masnaviysi, Ismat Buxoriyning
15
Ogoh sirri L evend. “Alisher Navoiy”
30

“Ibrohim Adham”; Unsiyning “Layli va Majnun”; Maktubiyning “Layli va Majnun”;
Arifiyning “Guy-u chavg`on” nomli masnaviylari bor. Kotibiyning devonidan boshqa
“Gulshan ul abror” , “Majma ul bayrayn” (Naziru manzur), “Muhib-u mahbub”,
“Dilrabo” nomli besh masnaviysidan to`plangan kulliyoti borligini inobatga olgan
holda xamsa sohiblari orasidan joy olgan.
Bu davrda xamsa sohibi bo`lgan Darvesh Ashraf, 6 masnaviy sohibi bo`lgan
Nizomiddin Mahmud Seroziy, 7 masnaviy sohibi bo`lgan Jomiyning asarlari
qo`limizgacha yetib kelgan. Darvesh Ashraf Meragining xamsasi “Manhaj ul abror”,
“Shirin va Xusrav” , “Layli va Majnun”, “Haft avrang”(Ishqnoma), Zafarnoma nomli
masnaviylaridan tashkil topgan. Daiy Sheroziyning 6 masnaviysida “Kitobat ul
mujohid” , “Kitobi Ganji ravon” , “Kitobi chihil saboh”, “ Kitobi charxomon”, “ Kitobi
chashmayi zindagoniy”, “Kitobi ishqnoma” deb atalgan 6ta masnaviysi o`rin olgan.
Jomiyning yettiligi esa “Silsilat uz zahab”(Boyqaroga atab), “ Salomon va Absol”(Uzun
Hasanning o`g`li Yoqubbeyga atab), “Tuhfatul ahror”, “Sabhatul abror”(Boyqaroga
atab), “Yusuf va Zulayho” (Boyqaroga atab), “Layli va Majnun” , “Xiradnomayi
Iskandariy” masnaviylaridan tashkil topgan.
Temuriylar davri oxiriga borib Jamoliyning ham “Xamsayi Jamoliy” deb nomlangan
bir xamsasi bo`lsa-da, ammo “Tuhfat ul abror”, “Mehru nigor”, “Mahzun u mahbub”,
“Haft avrang” nomli 4 masnaviysi yetib kelgan.
Olim fors tili adabiy tili sifatida hukmron bo`lgan davrdagi janrlar xilma-xilligiga
alohida e’tibor beradi. Keying o`rinlarda munozara, muammo, lug`z kabi so`z san’atiga
asoslangan badiiy janrlar xususida so`z boradi.
“ Munozara yo`lida yozilgan asarlarni ham uchratamiz. Arifiyning “Go`y va
chavgon” masnaviysidagi “Zamin va osmon” munozarasidan so`ngra Mas’udi
Kummiyning “Mahzani maani” munozaralari bordir. Mas’udi Kummiyning asarini
hijriy 867= milodiy 1462-yilda Navoiyga taqdim etgan” deb ma’lumot berib o`tadi 16
Tarixga nazar soladigan bo`lsak, muammo va lug`z kabi so`z o`yiniga asoslangan
san’atlar Temuriylar davrida juda keng tarqalgan edi. Tadqiqotchi olim muammo
16
Ogoh sirri L evend. “Alisher Navoiy”
31

janrida o`sha davrda Husayn Muammoiy buyuk shuhrat qozondi. Jomiy va Navoiy kabi
buyuk shoirlar muammo yozish qonun-qoidalari to`g`risida asarlar yozib qoldirgan.
Islomiy tushunchalarning manbasi bo`lgan tasavvuf turli asarlar mag`ziga chuqur
singib ketdi. Ilohiy ishqdan tortib o`tkinchi rohatlargacha, turli tuyg`u va
tushunchalarning hammasi zukko baytlarga bog`langan edi.
Navoiydan oldin O`rta Osiyo adabiy tili
O`rta Osiyo adabiy tili asl lahjasi Uyg`urchadir. Uyg`urcha Islom dini qabul
qilingandan so`ngra qoraxonlilar davrida rasmiy til bo`lgan xoqoniy turkchasi nomini
oladi va Qashg`ar markaz bo`lishi haqida Sharqiy Turkistonning asosiy shaharlarida ilk
natijalarini berishni boshladi.
Bolosog`unlik Yusuf Xos Hojibning, Qoraxonlilardan Tabg`ach Ulug` Bug`ra
Qoraxon Abu Hasan Ali binni Sulaymon Arslon Qoraxonga atab hijriy 462-yil milodiy
1069-yilda Qoshg`arda yozilgan “Qutadg`u bilig” xoqoniy turkchaning ilk namunasidir.
Yugnaklik Adib Ahmadning Dodsipohsolor bekka bag`ishlab “Hibatul haqoyiq” bilan
“Anonim Tafsir” va Ahmad Yassaviyning “Devoni Hikmat” Xoqoniy turkchasining XII
asrdagi namunalari sirasidan o`rin olgan.
O`rta Osiyo adabiy tili sifatida Xoqoniy turkchasi namunalari hududlarga ko`ra
farqlar va afzalliklar borligini ko`rsatadi. Xorazm, o`g`uzcha til namunalari o`zgacha
xususiyatga ega. Zamaxshariy Jorulloh Abu Qosim Mahmudning “Muqaddimat ul
adab” nomli lug`ati bilan Mahmud bin Qaysning “Qang`li lug`ati”, Xorazm
turkchasining eng eski namunalaridir.
Zamaxshariy dastavval arabchada yozilgan asarini Xorazmshohlardan Otsizning
amriga binoan yozilgan turkcha tarjimasi bilan yangidan yozadi. Mahmud bin Qays
ham “Qang`li lug`ati” ni Xorazmshohlarning so`nggi hukmdori bo`lgan Jaloliddinga
(Jaloliddin Manguberdi nazarda tutilgan) atab yozilgan. Bu asarning faqat nomi fanga
ma’lum, o`zi esa yetib kelmagan. Faqat “Muqaddimat ul adab” ning Otsiz hukmdorga
bag`ishlangan asarning Buxoro nusxasidan boshqa Istanbul kutubxonalarida bir-biridan
farqli nusxalari bor. Bu farq asarning Turkchaga tarjimasi hududlardagi til xususiyatlari
farqlanib kelmoqda.
32

XIII asr boshlarida birdan bostirib kelgan Mo`g`ul tarqalishi uzluksiz O`rta Osiyoga
kirib o`troqlashgan xalqlar orasida yig`inlarga yo`l ochiladi, yozuv tilini o`g`uzchadan
boshqa qipchoq, qang`li, hatto mo`g`ulcha elementlarni kiritish orqali Xoqoniya
turkchasi deb ataydigan yozuv tilidan farqli bir adabiy tili maydonga kelishni boshladi.
Eski manbalarda bu adabiy tilda yozilgan asarlardan bahs olib borilar ekan, turkcha,
turkmancha, chig`atoycha, uyg`urcha, hatto mo`g`ulcha ismlarning kirib kelganligini
ko`ramiz.
Bu lahja tarqalgan mintaqalarga ko`ra u qadar farqli o`zgarishlar va filologik farqlar
ko`rinadiki, XIII , hatto XIV asrlarda O`rta Osiyoda adabiy namunalar yozilgan bu
lahjani yana bir nom ostida to`plash oson bo`lmadi. Masalan, Xorazm hududida
yozilgan asarlarda yana bir qancha xususiyatlar bilan birgalikda mo`g`ulcha
unsurlarning oz, bunga qarshi forschaning ta’sirini ko`p bo`lganini ko`rishimiz mumkin.
Chig`atoycha nomi O`rta Osiyoda paydo bo`layotgan adabiy tilga nom berish istagi
bilan Chig`atoyning o`limidan so`ngra o`sha davrning olimlari tomonidan o`rtaga
qo`yildi, bu bilan Chig`atoy ajdodining hukm surgani G`arbiy Turkiston, Xuroson va
Xorazm hududlarida yozilgan asarlarning tili nazarda tutilgan. Keyinchalik bu nom bu
adabiy tilning ta’siri ostida boshqa hududlarda maydonga kelgan va ayrim xususiyatlar
ifodalangan asarlarda ham berilgan, shunday qilib chig`atoycha umumiy nom bo`lib
qoldi.
Har holda O`rta Osiyoda XIV asr oxirlarida tarqalgan va XV asr ikkinchi yarmida
Navoiy bilan yetuk adabiy til shakllandi.
Navoiy “Mezon ul avzon”ning boshida eng to`g`ri hukmni beradi:
“A жам шуароси ва ф o рс фусаҳоси ҳар қайси услубдаким , сўз арусиға жилва ва
намойиш бериб эрдилар , турк тили била қалам сурдум ва ҳар нечук қоидадаким , маъни
абкориға зийнат ва оройиш кўргузуб эрдилар , чиғатой лафзи била рақам урдум ” 17
Olim ushbu misolni keltirish orqali Alisher Navoiyni turk tili asl chig`atoy tilidan
kelib chiqqani va undan quvvat olganligi bilan izohlaydi. O`zigacha bo`lgan davrda
ajam va fors shoirlari qalamga olgan bir paytda Navoiy turk tilining “o`lgan taniga jon
17
Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to`plami.16-tom.
33

kirgizgani” va shu tilda Qalam surgani turk tilining yetuk mukammal bir adabiy til
sifatida shakllanishiga zamin yaratdi.
Yuqoridagi parchada olim Navoiy nega chig`atoy lafzi deb qo`llaganiga izoh berib
ketarkan, shunday deydi: “Majolis un nafois”da Navoiy turkcha yozgan shoirlarni
turkiygo`y deydi, turk tilidan umumiy olganda fikr yuritganda “turkiy” va “turkcha”
sifatlarini qo`llagan Navoiy bu yerda chig`atoy lafzi deyish bilan ishlatildan adabiy
lahjani shunday nomlagan bo`ladi.” 18
Tadqiqotchi olim XIII asrdan XIV asr oxirlarigacha cho`zilgan davr Xoqoniya
turkchasidan Chig`atoy tiliga o`tish davri deya hisoblaydi. Olim har bir qayd
ma’lumotiga misol keltirib fikrini dalillaydi. Xususan, ushbu davrning eng so`nggi
yozilgan namunasi sifatida hijriy 630- yil= milodiy 1233-yilda yozilgani ma’lum bo`lsa-
da, qaysi hududga oid ekanligi aniq bo`lmagan Alining o`g`uz-qipchoq til elementlari
bilan qorishiq bo`lgan “Qissayi Yusuf” nomli asarini aytib o`tadi.
Olim bu asarga kengroq izoh berishni ma’qul ko`radi: “ Alining bu asarini Xorazm
va Oltin O`rda mintaqalarida yozilgan asarlar sirasiga kiritish mumkin. XIV asrda bu
hududlarda yozilgan boshqa asarlardan:
 Rabg`uziyning “Qissasul anbiyo”,
 Hojio`g`li Husayn Husametning “Shaxzodayi muazzam Temurbek” ga atab
yozgan “Miftoh ul adl”,
 Shayx Sharifning “Muin ul murid” Qutbning Oltin O`rda shaxzodalaridan
Tinibekxon bilan uning rafiqasiga bag`ishlab yozgan “Xusrav va Shirin” (hijriy
742=milodiy1341)
 Xorazmiyning Oltin O`rda hukmdori Shahanshoh Jonibek odami bo`lgan
Mahmud Xo`jabekka atab yozgan “Muhabbatnoma”(hijriy 754= milodiy 1353 )siga
nazira tarzida yozilgan “Latofatnoma”,
 Xorazmlik Mahmud Xusravning “Nahjul farodis” (hijriy 726=milodiy1360)
 Muallifi noma’lum “Duo ush sayfiy”
 Muallifi noma’lum “Sharhul minor” asarlari qayd qilinadi. 19
18
Ogoh sirri L evend. “Alisher Navoiy”
34

Shu o`rinda olim til xususiyatlari hududlarga qarab farqlanishi xususida ham
qimmatli ma’lumotlar berib o`tadi. Olim kuzatuvlariga qaraganda, bu o`tish davrida
Xorazm mintaqasida qo`llanadigan adabiy tilni xorazm turkchasi, Oltin O`rda
mintaqasida ishlatildigan adabir til esa qipchoq turkchasi deb nomlangan. Shu bilan bir
qatorda Xorazm hududida yozilgan ba’zi asarlarda qipchoqcha til elementlari ustun
ekanligini kuzatamiz.
Olim qipchoq matnlari Italyan va olmon missionerlari tomonidan qipchoq
dashtlarida XIII asr oxiri XIV asr boshlarida to`plangan va lotin harflari bilan
belgilanganligi va bular : “Codex Cumanicus”( lug`atlar, til xususiyatlari, diniy matnlar
va topishmoqlar jurnalini o`z ichiga oladi.) da jamlanganligini qayd etadi.
Olimning bunday ma’lumotlarning keltirishidan maqsad turkiy til adabiy til sifatida
yoyilishi qadar hududlar va mintaqalardagi shakllanish va iste’molga kirish shart-
sharoitlari, ilk turkiy tilda yozilgan asarlardan namunalar berib boradi. Ma’lumki, hech
qaysi til o`z-o`zidan jamiyatda paydo bo`lib, adabiy til darajasiga ko`tarilgan emas.
Buning uchun tarixiy davr, shart-sharoit va shu tilda gaplashuvchi aholining ko`payishi,
bu tilda yoziladigan badiiy adabiyot namunlarining soni ortishi bilan adabiy til
maqomiga ega bo`ladi. Shu jumladan, turkiy til ham.
Olim XIV – XV asrda jamiyat va hukmdorlar orasida qanday tildan
foydalanganliklari to`g`risida shunday qaydlarni berib o`tadi: “XIV asrda oxirlarida
Oltin O`rdada yozilgan uchta yorliqda Oltin O`rdadagi rasmiy til belgilari mavjud.
Bulardan biri Oltin O`rda hukmdori To`xtamishxon tarafidan hijriy 794= milodiy 1391 -
yilda Beghoji nomiga tarxonlik berilishi haqidadir,bu esa uyg`ur harflari bilan bitilgan.
Ikkinchisi yana To`xtamish tarafidan hijriy 796=milodiy 1393-yilda Lejiston
shohlaridan biriga yozilgan. Bu ham uy`gur harflari bilan yozilgan; Moskva tashqi
ishlari vazirligi arxivida saqlanadi. Uchinchisi ham Oltin O`rda hukmdorlaridan
Temurqutlug`xon tarafidan ham qrimlik Mahmud va uning o`g`liga yozilgan;uyg`ur va
19
Ogoh sirri L evend. “Alisher Navoiy”
35

arab harflari bilan yozilgan. Bu uch yorliqdagi tilning bir-biridan farqli bo`lishi rasmiy
til bir joyda to`xtab turmasligini bildiradi. 20
Qipchoq turkchasida yozilgan yozilgan asarlarni XIV va XV asrlarda Mamluklar
hukmron bo ` lgan davrda Suriya va Misrda uchratamiz . Olim fikricha , bu hududlarda
yozilgan asarlar faqat qipchoq tilida emas , balki o ` g ` uzcha va o ` g ` uz - qipchoqcha til
xususiyatlarini ko ` rishimiz mumkin .
Bu hodisa Mamluklar davrida Xorazm va Oltin O ` rda mintaqalari bilan Sharqiy
Anadolu va yana boshqa mintaqalardan Suriya va Misrda yozilgan asarlarda
oydinlashadi . Siyosiy - madaniy aloqalar kuchaygan bu davrda turli sabablarga ko ` ra bu
hududlarga kelib , o ` rnashib qolgan yozuvchilar o ` z asarlarini adabiy tilda qalamga
olmoqliklari tabiiydir .
Masalan, Sa’diyning “Guliston”ini , “Kitobi guliston bit turkiy”(hijriy 793=milodiy
1391) nomi ostida Misrda Sulton Berkuk uchun turkchaga o`girgan Oltin O`rdadan
kelgan Sayfi Saroylidir. Olim “Guliston bit turkiy” asari qipchoq til xususiyatlarini
o`zida mujassam qilganligini aytib o`tadi.
Endigi masala turkiy adabiyotning rivojlanishi xususida bo`ladi.
Olim fikricha, O`rta Osiyo adabiy tili Chig`atoy tili nomini olgandan so`ng asl
temuriylar davridagi rivojlanish yo`liga kirib kelgan. Bu davrda hukmron bo`lgan
adabiy til forscha bo`lishini, saroylarda va mansabdorlarning davralarida bu tilda
yozilgan adabiy asarlarning e’tibor topishini, turk shoirlarining forscha qasidalar va
g`azallar yozish orqali o`zlarini tanitishga qilgan harakatlarini unutmaslik kerak. Hech
bo`lmaganda g`azal she’r yangidan boshlagan har havaskor shoir forscha yozishni Afzal
ko`rgan.
Shu bilan birgalikda turk shoirlari avval turkiy bo`lganliklarini ichki sezgilari bilan
his qilib, keyin ham atrofdan keladigan rag`batlantirish bilan o`z ijodlarida turkchaga
o`rin beradilar, o`zlaridan avval qo`llanib kelingan til ustida ishlab, adabiy turlarning
barchasida diqqatga sazovor bo`ladigan asarlarni yozadilar.
20
Ogoh sirri L evend. “Alisher Navoiy”
36

Olim shunday yozuvchilar sirasiga Sakkokiy va Atoiyni kiritadi. Ushbu shoirlar
Samarqandda Ulug`bek zamonida shuhrat qozonganlar. Amir Temurning o`limidan
so`ngra Samarqandda hokim bo`lgan Halil Sultonga, so`ngra Ulug`bekka, “Hibbat ul
haqoyiq”ning so`nggida manzumasi bo`lgan Amir arslon Xoja Tarxonga qasidalar
yozgan Sakkokiyning devoni uning qudratini ko`rsatadi.
Tadqiqotchi olim har bir masalaga davr ketma-ketligi jihatidan yondashadi. Yillar
va shoirlarni e’tirof etishda ham tartibni buzmaydi. Sakkokiy va Atoiylarga ta’rif
bergandan so`ng Navoiy davrida buyuk ustoz bo`lgan Lutfiyning asarlari va asarlari til
xususiyatlari haqida gap ketadi. Lutfiy Hirotda yashab o`tgan, Shohruhning,Abulqosim
Boburning, Abu Saidning va eng so`nggida Boyqqaroning zamonga guvoh bo`ladi.
G`azallari bilan shuhrat qozonadi.
Lutfiydan so`ng nomi qayd etilgan shoirlardan biri bu Amiriy va Gadoiydir.
Quyida nomi keltirib o`tiladigan asarlar masnaviy janrida yozilgan bo`lib turkiy
tilda bitilgan:
 Haydar Xorazmiyning Nizomiyning asariga nazira tarzida bitgan, Temurning
Umarshayxdan bo`lgan nevarasi Iskandar Mirzoga bag`ishlab yozilgan “Maxzan ul
asror”;
 Lutfiyning hijriy 814-yil=milodiy 1411 -yilda Iskandar mirzoga ag``ishlaab
qalamga olgan “Gul va Navro`z” va “Zafarnoma”,
 Amiriyning hijriy 833=milodiy 1429-yilda Boysung`ur mirzo nomiga atab
“Dahnoma”,
 Mironshohlardan Said Ahmad Mirzoning milodiy 1435-yilda Shohruhga
bag`ishlab yozgan “Taashshuqnoma” va “Latofatnoma”.
Munozara janrida Amiriyning manzum va mansur shakldagi “Bang va chog`ir”,
Yaqiniyning “O`q va yoy” munozaralari bilan, Ahmadiyning masnaviy shaklida
yozilgan “Tanbur bilan boshqa sozlar orasida ” munozarasi bordir.
37

Xulosa
Ushbu bo`limga xulosa qilib shuni aytish mumkinki, Ogoh Sirri Levend nafaqat
NAvoiy hayoti va ijodini, balki Navoiygacha bo`lgan davrni butunligicha tahlil qilgan.
Ya’nikim, Navoiy davri adabiy tili, hukmdorlar sulolasi va shajarasi, ayrim hukmdorlar
davridagi ijtimoiy-siyosiy vaziyat haqida ham so`z boradi.
Shu bilan bir qatorda, Amir Temur vafotidan keyin O`rta Osiyodagi qaltis vaziyat
olim nigohidan chetda qolib ketmaydi. Xususan, temuriyzodalarning taxt uchun o`zaro
janglari, buning natijasida xalqqa yetkazilgan jabrlar, ma’naviy va moddiy zararlar
haqida ham munozarali fikrlar ham keltirib o`tadi.
Tarixiy voqealar rivoji izchi yoritilganligi bilan kishini diqqatini tortadi. O`rta
Osiyodagi vaziyatni Amir Temur vafoti bilan boshlab XVI asrda taxtga kelgan
O`zbekxonlaridan Shayboniyxonning movarounnahrga kirib kelib taxtni egallashigacha
bo`lgan tarixiy shart-sharoitlar haqida kitobxonga ma’lumot beradi.
Shuningdek, olim ikki madaniyat markazlari sifatida Samarqand va Hirotga alohida
to`xtalib o`tadi. Bu ikki shahar ham siyosiy- ijtimoiy, madaniy-ma’naviy markaz
sifatida rivoj topib, jahon sivilizatsiyasiga o`z hissasini qo`shganligi e’tirof etiladi.
Dastavval bu shaharlarni istilo qilgan hukmdorlar nomi keltiriladi. Undan so`ng har bir
shaharda bunyod etilgan memoriy obidalar, masjid-madrasalar, qabristonlar, shahar
ko`rkiga ko`rk qo`shib turadigan bog`-u rog`lar haqida so`z boradi.
Masalan, Samarqanddagi Ulug`bek rasadxonasi, Amir Temur qurdirgan Jome
masjidi, Shohi Zinda, Go`ri Amir, Ulug`bek zamonida qurilgan chilsutun eng buyuk
memoriy asarlar sifatida tan olingan.
Olim Hirot va Samarqand shahrining markaziy ko`chalari, qurilish tarxi va binolar
joylashuvi haqida ham ma’lumot berib o`tadi. Samarqandda Shohruh va Ulug`bek
zamonida ilm kishilari saroyda to`planib ijod qilganliklari, ularga esa shaxsan
hukmdorning o`zi homiylik qilganligi shaharning ilmiy jihatdan salohiyatini
yuksaltirishga, ilmiy asarlarning ko`payishiga sababchi bo`lganligi bilan izohlanadi.
38

Afsuski, bu ikki ulug` davlat rahbarlari vafot etgach, ilm-fan ham, me’moriy
obidalar qurilishi ham,shahardagi ma’naviy muhit ham so`nib qoladi. Ilm kishilari
rag`bat topolmay boshqa yurtlarga ketishga majbur bo`lganliklari qayd etiladi.
Keyingi o`rinlarda esa jamiyatda hukmron bo`lgan adabiy til masalasiga keng
to`xtaladi. Dastavval fors tili hukmron tilga aylangan. Firdavsiyning “Shohnoma”si,
Nizomiy Ganjaviyning “Xamsa” si kabi shoh asarlar ham aynan fors tilida yozilganligi
barchamizga ma’lum. Hattoki XV asr temuriylar hukmronligi davrida ham fors tili
adabiy til sifatida qo`llanilgan.
Olimning Nizomiy Ganjaviygacha bo`lgan havaskor xamsanavislarni ham tilga
oladi. Ulardan ba’zilari o`z “panj ganj”ini oxirigacha yetkiza olmagan. XV asrda
yozilgan masnaviynavislar qatorida Darvish Ashraf, olti masnaviy sohibi bo`lgan
Nizomiddin Mahmud Sheroziy, 7lik masnaviy sohibi Jomiyning asarlari o`z nihoyasiga
yetgan badiiy asarlar sifatida tilga olinadi.
Shuning forsiy tilda yozilgan boshqa janrlarning til va badiiy xususiyatlari, keng
ko`lamli janrlarda ijod qilgan shaxs nomlari keltirib o`tiladi. Jumladan, g`azal,
masnaviy, munozara, muammo,lug`z kabi so`z san’atiga asoslangan badiiy janrlarda
salmoqli ijod qilinganligini aytib o`tadi.
Navoiygacha bo`lgan davrda O`rta Osiyoda so`zlashilgan lahja bu uyg`ur lahjasi
hisoblangan. Uyg`ur lahjasi qoraxoniylar davriga kelib xoqoniya turkchasi nomini oladi.
Va xoqoniya turkchasida yozilgan ilk asar sifatida Yusuf Xos Xojibning “Qutadg`u
bilig” asari e’tirof etiladi. Xoqoniya turkchasining XII asrdagi adabiy namunalari
sirasiga Ahmad Yugnakiyning “Hibat ul haqoyiq”, Ahmad Yassaviyning “Devoni
hikmat” asarlari o`rin oladi.
Xoqoniya turkchasi ham O`rta Osiyo adabiy tili sifatida mintaqah va hududlarga
ayrim filologik farqlar va xususiyatlarini ko`rishmiz mumkin. Xorazm hududida
o`g`uzcha xususiyatlar ko`proq aks etadi. Xorazm turkchasining namnalari sifatida
Zamaxshariyning “Muqaddimat ul adab” nomli lug`ati, Mahmud Qaysning “Qang`li
lug`ati” asarlari tilga olinadi.
39

Shunday qilib, turkiy adabiyotning keng tarqalishi XIV-XV asrlarga kelib rivoj
topadi. Bunda turkiy tilda ijod qiluvchi shoir va yozuvchilarning ko`payganiga guvoh
bo`lamiz.
XV asrda O`rta Osiyoda yagona barqaror adabiy til mavjud edi,deyish mumkin
emas. Temuriylar davridagi yangi istilolar ham til ug`unliklarini keltirib chiqardi, G`arb
va Janubdan kelgan ta’sirlar bilan tilga yangi unsurlar qorishib, hududlardagi lahja va
sheva farqlari aniqlangan. Masalan, Hirot va Samarqandda yozilgan asarlarda bu farq
ko`zga tashlanadi. Hatto faqat hududlar orasida emas, aynan shahar Ichida ham
(masalan Hirotda) turli xil shevalar bo`lganligi aniqlangan. Biroq bu turli dialektlarning
barchasi birlashtirilib,Chig`atoy lahjasi nomi bilan to`plangan.
40

2.2. Olimning Navoiy biografiyasiga doir izlanishlari
“Turk tilining o`lgan taniga jon,balki ruh kirgizgan” , “G`azal mulkining sultoni”
Nizomiddin Mir Alisher hayoti yo`li ko`plab olimlar tomonidan o`rganilgan. Ulug`
shoir biografiyasi har jihatdan serqirra va eskirmas tadqiqot mavzusi bo`lib hisoblanadi.
Shu jihatdan turk navoiyshunos olim Ogoh Sirri Levend ham Alisher Navoiy hayot
yo`li va biografiyasini atroflicha muhokama qilgan.
Olimning “Alisher Navoiy” nomli monografiyasida Navoiy hayotiga bag`ishlangan
alohida boblarni uchratamiz. Bu boblar esa Navoiy umrining 4 fasli bilan nomlanadi:
1. Bolalik chog`i
2. Yoshlik chog`i
3. Yigitlik davri
4. Qarilik davrii
Tadqiqotchi olim ilmiy an’anaga sodiq qolgan holda Navoiyning bolalik chog`lari
haqida eslab o`tadi: “Nizomiddin Alisher ramazon oyining 17-kuni hijriy 844
yili(milodiy 9-fevral 1441 yil)da Hirotda tug`ilgan. Uyg`ur turklaridandir. Otasi
g`iyosiddin Kichkina Baxshi yoki Kichkina Bahodir Xuroson hokimi Sulton Abulqosim
Boburning odamlaridandir. Alisherning bobolari avvaldan beri Temur o`g`illarining
xususan Umarshayx bilan uning o`g`li Mirzo Boyqaroning xizmatida bo`lganlar.
Alisherning ona tarafdan katta bobosi Abu Said ham Mirzo Boyqaroning Beklarbegisi
edi. Alisher esa kichik yoshligidan beri Mirzo Boyqaroning nevarasi Husayn Boyqaro
bilan birga o`sdi va birgalikda o`qidi ”. 21
Olim o`z fikrlarini davom ettirarkan, Alisher Navoiyning buyuk tarixchi olim
Sharafiddin ali Yazdiy bilan uchrashuvini ham qayd qilishni unutmaydi. Shuningdek,
so`z isboti o`laroq “Majolis un nafois” asaridan keltirilgan parcha orqali bu voqeani
yakunlaydi: “Mavlononing sohibkamollig i olam ahli qoshida musallamdur. Shohruxʻ
sulton buzug lig ida faqirning volidi jamoati kasir bila ro zgor havodisi fitnasidin
ʻ ʻ ʻ
Xurosondin qochib, Iroqqa borurda Taftg akim Mavlononing muvalladidur, yarim
ʻ
21
Ogoh sirri L evend. “Alisher Navoiy”
41

kecha yetib tushdilar. Ittifoqo manzil alarning xonaqohi eshikida voqe’ erdi, tong
otqonda, andoqkim, o yuni atfol da’bi bo lur, ul jamoatning atfoli ul xonaqohg aʻ ʻ ʻ
o ynag ali kirdilar va faqir ham alar bila erdim, taxminan olti yoshimda bo lg ay erdim,
ʻ ʻ ʻ ʻ
va Mavlono bir rahbada o lturub ermishlar, tushgan jamoatning kayfiyatin ma’lum
ʻ
qilmoq uchun atfoldin birini tiladilar. Faqir alar sori borurg a muvaffaq bo ldum. Har
ʻ ʻ
nekim so rdilar javob aytdim. Tabassum qilib tahsin qildilar, dag i so rdilarkim,
ʻ ʻ ʻ
maktabg a boribmusen?
ʻ
Dedimkim: boribmen. Dedilarkim: ne yergacha o qibsen? Dedimki: «taborak»
ʻ
surasig acha.
ʻ
Dedilarkim: bu jamoat atfolidin biz tilaganda, sen kelib biz bila oshno bo ldung,
ʻ
sening uchun fotiha o quli deb o z fotihalarig a musharraf qildilar. Hamul zamon
ʻ ʻ ʻ
faqirning volidi va ul xayl ulug lari kelib, Mavlono xizmatida anvoi niyozmandlig lar
ʻ ʻ
qilg ondin so ngra, faqirg a andoq shuur hosil bo ldi angakim, «ne kishi
ʻ ʻ ʻ ʻ
erkandurlar».” 22
Olimning Navoiy hayoti va ijodini o`rganishda boshqa olimlardan farq qiladigan
jihati shundaki, u keltirilayotgan ma’lumotiga dalil sifatida Alisher Navoiy o`zi yozgan
tazkira asarlardan parchalar keltiradi. Bu esa eng ishonchli manba ekanligini anglab
olishimiz qiyin emas. Olim Navoiyning ustozlariga nisbatan munosabatini aniqroq
yoritishda bevosita “Majolis un nafois” asariga murojaat qiladi. Bu esa ushbu
tadqiqotning ilmiylik va aniqlik darajasini yanada orttirishga xizmat qiladi.
1456-yilda Abulqosim Bobur Mashhadga ketarkan, Boyqaro va Alisher Navoiyni
ham o`zi bilan birga olib ketadi. 1457-yil 22-martda Abulqosim vafotidan keyin Husayn
Boyqaro Marvga ketadi, Navoiy esa Mashhadda qolib, o`qishni davom ettiradi.
Mashhadda bo`lgan davrida Navoiy Shayx Kamol Turbatiy bilan tanishadi. Olim bu
tanishuv tafsilotlarini yoritish maqsadida yana bir bor “Majolis”ga yuzlanadi:
“… ko‘p diqqatlik, tab’lik kishi erdi. Xoja Hofiz g‘azallaridin ko‘p muxammas
qilibdur. Xurosonning muttaayyin, rangin zurafosidin erdi. Faqirning ani ko‘rarga ko‘p
orzum bor erdi, oshnolig‘ bu nav’ voqea bo‘ldikim, Sulton Abu Said Mirzo zamonida
22
Alisher Navoiy. “Majolis un nafois”
42

Mashhadda g‘arib va xasta bir buq’ada yiqilib erdim. Qurbon vaqfasi bo‘ldi, olamning
aqso bilodidin xalq imom ravzasi tavofig‘a yuz qo‘ydilar. Rasmdurkim, musofirlar
muttaayyin buq’a gashtiga ham borurlar, ul buq’adakim, faqir yiqilib erdim, jamoati
mavolivash el sayr qilib, devorda bitilgan abyotni o‘qib, bir bayt ustida bahsga tushtilar.
Bir ulug‘roq kishikim, ul jamoat anga tobe’ erdilar, ul jamoatni ilzom qildi. Faqir za’f
holida ul jamoat jonibidin so‘z ayttim.
Anga dedilarkim: bu bemor yigit ham bir so‘z aytadur. Ul ulug‘roq kishi xud Shayx
Kamol ermishkim, ziyoratga kelgan ermish, boshim ustiga kelib, mabhasni orag‘a soldi.
Faqir javob bergach, o‘z so‘zidan qaytib, tahsinlar qilib, holimni tafahhus qildi. Ersa ul
ham faqirni eshitgan ekandur va ko‘rar havasi bor ekandur. Xushvaqt bo‘lub
diljo‘ylug‘lar qilib, qoshimda o‘lturdi.
Muning ustida ham so‘zlar aytildi, Manziliga borib, tuhfa va tabarruk va savg‘ot
yo‘suni bila yubordi va to anda erdi, doyim kelur erdi. Shayx bila oshnolig‘ taqribi bu
nav’ voqe’ bo‘ldi.
Shayx Makkadin kelgandin so‘ngra Turbatda favt bo‘ldi va qabri ham andadur. ” 23
Alisher Navoiy Mashhadda bo`lgan paytda Darvesh Mansur ismli mutasavvuf bir
shoirdan aruz ilmini o`rganganligi ham hech kimga sir emas. Bu esa “Majolis” da
shunday misralar bilan muhrlangan: “ Faqir aruzni Darvesh qoshida o`qibmen, Darvesh
qirq bilan ellik yosh o`rtasida olamdan o`tdi va qabri Hoji Toqdadur”.
Abulqosim Bobur vafotidan biroz keyin Kichkina Bahodir ham vafot etadi.
Alisherni Temur sulolasi amirlaridan Sayyid Hasan Ardasher asrab oladi va unga bir
otalik mehrini ko`rsatadi.
Olim Navoiy hayotiga oid biror yilni ham e’tibordan chetda qoldirmaydi. Alisher
Navoiy otasining o`limidan keyin Hirotga qaytib Abu Said Mirzoning xizmatiga kiradi.
Tadqiqotchi olim shu o`rinda bir qiziqarli voqea ishora qilib ketadi: bu paytda
Sultonning tarixini yozmoqqa mas’ul qilingan Abdus-Samad Badaxshoniyning bir
baytida xatolik bo`lganini Navoiy shoirga ko`rsatadi va u bunga javoban
minnatdorchilik bildiradi. Alisher Navoiy tazkirada Abdusamaddan so`zlab shunday
23
Alisher Navoiy. “Majolis un nafois”
43

deydi: “ Mavlono Abdusamad Badaxshiy ham Badaxshondindur. Sulton Abusaid Mirzo
zamonida Hiriga keldi. Podshoh anga o z tarixin buyurdi. Masnaviygo y va musannifʻ ʻ
kishi erdi. Bir baytida tajnis xayol qilib, qofiyasin g alat qilib erdi, faqir ani voqif
ʻ
qilg ach filloh muttanabbih bo ldi va izhori minnatdorlig ham qildi va bu ish aning bila
ʻ ʻ ʻ
faqir orasida oshnoliqqa sabab bo ldi. To y ta’rifida va go yandalar zikrida aning
ʻ ʻ ʻ
masnaviysidindurkim:
Zi mohi hayo-ho y to moh bud,
ʻ
Sari ovozashon, jokam olloh bud.
Qabri derlarki Ko histondadur”
ʻ 24
Ogoh Sirri Levend Alisher Navoiy biografiyasini o`rganar ekan, undagi ijtimoiy-
siyosiy voqealarni diqqat bilan muhokama qiladi. Abu Said o`ziga qarshi isyon qilgan
Boyqaroning eng yaqin maslakdoshi bo`lgan Navoiyga ishonmaydi. Hattoki Boyqaroga
yaqinligi uchun Alisher Navoiyning tog`alari bo`lgan Kobiliy va G`aribiyni o`ldiradi.
Hirotda boshpana topa olmasligini anglagan Alisher Samarqandga ketadi va o`qishni
davom ettiradi.
Bobur “Xotirot” (“Boburnoma”) asarida Navoiyning qaysidir jinoyatda ayblanib
Abu Said tarafidan Hirotdan Chiqarib yuborilganligini aytadi. Chunki qo`lida boshqa
bir isboti ham bo`lmagan.
Bartold Boburning bu so`zlariga tayangani kabi Bertels ham “Navoiy” nomlii
asarida Samarqand Ulug`bek vafotidan keyin bilim markazi bo`lmagani uchun
Navoiyning Samarqandga o`qish uchun bormaganini yozadi. Boshqa tarafdan Abu Said
Navoiyni Mashhadga surgun qilgani va Navoiyning Hasan Ardasherga yuborgan
manzum maktubida yozilganligini qayd qiladi.
Bilganimiz shuki, - deydi tadqiqotchi – Navoiy bu vaqtda Hirotda qololmasligini
anglab Samarqandga ketgan va u yerda Xo`ja Fazlulloh Abullaysning xonaqohida 2 yil
qolib undan dars olgan. Navoiy ustozini shunday eslaydi: “ Xoja Fazlulloh Abullaysiy
— Samarqand akobiridindur. Faqih Abullays avlodidandur. Fiqxda ani Abu Hanifai
24
Alisher Navoiy. “Majolis un nafois”
44

Soniy derlar erdi va arabiyatda Ibn Hojib kaffasida tutarlar erdi. Sayid Sharif(13)ning
shogirdi erdi va Sayid o z xatlari bila ulumi dars ayturg a ijozatnomalar aning uchunʻ ʻ
bitib erdi. Faqir ikki yil alarning qoshida sabaq o qub erdim, ancha iltifotlari bor
ʻ
erdikim, «farzand» der erdilar. Bovujudkim, Samarqandning a’lami ulamosi erdi, she’r
va muammog a dag i moyil erdi.
ʻ ʻ
Bu matla’ alarningdurkim:
Qadi chun sarvi tu jon ast maro, balki ravon,
So yam, ey sarv, ravon shavki, fido sozam jon
ʻ
Xoja Samarqandda tangri taolo rahmatig a bordi va o z xonaqohida jaddining
ʻ ʻ
gunbazida madfundur. ” 25
Alisher Navoiy qiynalgan paytlarda Samarqandda valisi bo`lgan va yana bundan
oldin Hirotda 10 yilga yaqin unga valelik qilgan Ahmad Hojibek bilan, Abu Saidning
qaynog`asi Darvesh Mahmud Tarhandan yordam oladi.
Olim Navoiy Samarqandda qancha muddat bo`lganligi noma’lum ekanligini
ta’kidlab o`tadi. Biroq ba’zi ishoralarni ham berib o`tadi. Husayn Boyqaro 1469-yilda
Hirot taxtiga chiqqan paytda Navoiyning yana Samarqandda bo`lganligini ko`ramiz.
Har holda Navoiy 1466-yilda La’li sulolasining Badaxshondagi qo`zg`oloni paytida
Navoiy Hirotda bo`lgan. Bu voqeadan so`ngra Hirotdan chiqib ikkinchi marta
Samarqandga boradi.
Alisher Navoiy ustozi Sayyid Hasan Ardasherga yuborgan manzumasida Hirotdagi
taqdirsizlikdan, eski an’analarning xarob bo`lganligidan shikoyat qiladi. Navoiyning bu
masnaviysi Boyqaro zamonida yozganligi aytilsa ham, buning chin haqiqat bilan aloqasi
yo`qdir , - deb munosabat bildiradi olim.
Navoiy Samarqandda bo`lgan davrda bir qancha shoirlar bilan tanishadi. Ulardan
biri tiqilib qolgani uchun o`zini masxara qiladigan shoir Riyoziy haqida shu satrlarni
keltiradi: “Samarqandlikdur. Badxulq va mutaassib kishi erdi. Ba’zi g`azallari yaxshi
tushar erdi. Bu matla aningdurkim,
Sitoraest duri go‘shi on hilolabro‘,
25
Alisher Navoiy. “Majolis un nafois”
45

Zi ro‘i husn ba xurshed mezanad pahlu
ikki misra orasida rabt jihatidin bir “ki” lafzi kerak. Faqir anga dedimkim, bu nav
yaxshiroq bo`lgaymukim,
Zi ro‘i husn duri go‘shi on hilolabro‘.
Sitoraestki, bo moh mezanad pahlu ”
Insof yuzidin kerakki, musallam tutsa erdi, jadal bunyod qildi, faqir sokit bo‘ldum.
O‘z yoronlari taloshtilar ham qabul qilmadi. Samarqandda favt bo‘ldi”.
Tadqiqotchi olim Alisher Navoiyning ustozlariga nisbatan munosabatini
“Majolis”dan misollar keltirish orqali dalillaydi. Xususan, shoir Yusuf Andijoniyning
she’rlarini go`zalligini shu satrlar bilan o`quvchiga anglatadi.
“«Badiiy» taxallus qilur erdi. Ul ham Andijondindur. Mavlono Safoiy bila bo‘lur
erdi. Faqir tahsil uchun Samarqandg‘a borg‘onda, ul Andijondin keldi va anda faqir bila
bo‘lur erdi. Sig‘ari sin jihatidin she’rida xomlik bo‘lsa faqir isloh qilur erdim. Bot
buzurgmanish va mutasavvir yigit bo‘ldi va Xurosong‘a kelib ko‘p salohiyatlar ham
kasb qildi. Faqirdin o‘zga kishi aning she’rida so‘z, ayta olmas erdi. Ushbu jihatidin
sho‘xlar ani Yusuf Safoiy derlar erdi. Ul tag‘ayyur jihatidin behol bo‘lur erdi. Ammo
yaxshi suhbati bor erdi va ko‘prak sinf she’rni yaxshi aytur erdi va aruz bilur erdi”. 26
1469-yilda Husayn Boyqaro taxtga kelishi munosabati bilan Navoiy “Hiloliya”
qasidasini bitdi.
Olim Navoiyning yigitlik chog`i haqida fikr yuritar ekan, bu davr Navoiyning
Husayn Boyqaro xizmatiga kirishi bilan boshlaydi. Navoiy dastavval muhrdorlik
vazifasida ishlagan. Faqatgina bu vazifa rasmiy jihatdan berilgan edi, aslida Navoiy
Husayn Boyqaroning eng yaqin va eng ishonchli kishisi bo`lgan.
Olim fikricha, Navoiyning Husayn Boyqaroga qilgan eng buyuk xizmati bu shohga
qarshi qo`zg`algan xalq harakatlarini oldini olishga qaratilgan tadbiri bo`ldi. 1469-
yilning oxirlariga kelib, Astrobodda boshlangan qo`zg`olonni bostirish uchun Navoiy
bilan birgalikda borgan Husayn Boyqaro Hirotdagi voqeadan xabar topgach, harakatni
kuch bilan bostirmoqchi bo`ladi, ammo Navoiyning tinchlantiradigan so`zlari bilan bu
26
Alisher Navoiy. “Majolis un nafois”
46

qaroridan voz kichadi. Navoiy soliq ishlarida qonunga xilof ish qilganlarning
jazolanishiga doir Sultonning amrini oliboq Hirotga keladi va juma kuni xalqqa o`qib
beradi. Hodisalarni o`rganib sababchi bo`lganlarni aniqlagandan so`ng Sulton
Husaynning yoniga qaytgan Navoiy vaziyatni hukmdorga tushuntirib beradi. Sulton
Husayn ham jinoyatchilarning jazolanishini amr etadi. Bu voqea ijobiy ta’sir
ko`rsatadiki, Husayn Boyqaro Hirotga qaytgach, xalq tomonidan sevinch bilan qarshi
olinadi.
Ogoh Sirri Levend nazdida Navoiy nafaqat davlat xizmatchisi, balki do`stiga sodiq
do`st ham edi. Olim Alisher Navoiyning buyuk fidokorligini Yodgor Mahmud bilan
bog`liq hodisalarda ko`rinadi,deya ta’kidlab o`tadi. Bu fidokorlikni quyidaagi voqealar
bilan izohlaydi: 1469-yilda Shohruhning nevaralaridan Mirzo Yodgor Mahmud Uzun
Hasanning bergan kuchlari bilan Xurosonni qolga kiritish maqsadida yurish qiladi.
Hattoki Astrobodni ham qo`lga kiritadi. Faqat Sulton Husayn tarafidan yuborilgan
qo`shin tufayli chekinishga majbur bo`ladi, Astrobod esa qaytarib olinadi. 1470-yilda
Hirotda paydo bo`lgan tartibsizlik tufayli Sulton Husaynning shahardan uzoqlashishi
fursati bilan Yodgor Mahmud Uzun Hasanning yordamchi kuchlari bilan osonlik bilan
Hirotga kirib keladi.
Bir muddat so`ngra qo`shini bilan Hirotga Sulton Husayn ilk to`nashuvda
Yodgorning qal’ada qamalda qolishga majbur qiladi va tunda yashirincha qal’ani
egallab oladi. Askarlarning qal’aga kirishga jasorat qilolmay turgan bir paytda Navoiy
yonida ikki askar bilan qal’aning devorlaridan tepaga qarab tirmashib chiqadi,
qo`riqchilar yo`qligini ko`rgach,qilichini yalanglab saroyga kiradi. O`z xonasida mast
holda yotgan Yodgorni qo`lga tushiradi, qo`llarini bog`lab Sulton Husayn Boyqaroga
ko`rsatadi. Yodgor Mahmud esa shu zahot qatl etiladi.
Navoiyning jasorati tufayli o`z yurti dushmandan xalos bo`ladi. Husayn boyqaro esa
do`stining bu fidoyiligini taqdirlash va minnatdorchilik bildirish maqsadida 1472-yilda
Navoiyni bosh vazir etib tayinlaydi. Muhrdorlik vazifasida esa Amir Shayxim
Suhayliyni tayinlaydi.
47

Odatga muvofiq devonlarda va majlislarda qabila beklari o`zining martabasiga qarab
joy olgan, farmonlarda ham yana shu mansabigaa qarab muhr bosardi. Uyg`ur
qabilasining mansabi boshqa qabilalardan pastda bo`lganligi uchun Navoiyning
devonda pastki qatorda otirmogi,muhrini boshqa muhrlardan keyin bosmog`i lozim edi.
Navoiyning Sultonga bo`lgan yaqinligi va uning yonidagi mavqeyi bo`lganligi uchun
endilikda yangi vazifasiga ko`ra muhrlanajanak yangi farmonni avval Navoiyga
keltirishlari kerak edi; Navoiy ham avval Sayyid Hasan Ardasherga keltirishlarini
aytadi,(Sayyid Hasan Ardasher ham Navoiy bilan birgalikda bosh vazir lavozimida edi).
Sayyid Hasan Ardasher imzolagandan keyin u o`z muhrini bosishini ma’lum qiladi.
Navoiy bu harakatlari bilan yuksak bir ehtirom, kutilmagan oliyjanoblik ko`rsatgan.
Alisher navoiyning hayotining ma’lum yillarida davlat ishlarida faol bo`lanligini
ko`ramiz. Zero, xalq dardini tinglash, kerakli islohotlarni shohga bildirib turish,
amaldorlarning nafsini jilovlay olish faqatgina Navoiyning qo`lidan kelardi.
Va aynan shu islohotparvarligi orqasidan saroyda ko`plab dushmanlar orttirgani hech
kimga sir emas. Davlat ishlari bilan e’tibor berishi lozim bo`lgan bu yangi vazifasi
Navoiyni har xil insonlar bilan qarama-qarshi qo`ygan, ular bilan yashirin va ochiqdan-
ochiq kurash, uning butun hayoti davomida rohat ko`rmay o`tishi sababchi bo`lgan.
Navoiy saroydagi nozik ishlarga aralashadi, yomon xatti-harakatlarga ko`z yumib
ketadigan odam emasdi, holbuki turli xil korrupsiyalar, oxiri ko`rinmaydigan
haqsizliklar orqasidan xalqning qiynalib kelgani ko`rardi, moliyaviy va iqtisodiy talon-
tarojlar davlatni yo`q qilib yuborish xavfini kuchaytiradigan omil ekanligini anglab
yetgan edi. Bu qayg`u bilan Navoiy nohaqliklarga qarshi kurashdi, buning orqasidan
esa yetarlicha dushman orttirdi, deb eslatib o`tadi olim.
Navoiyning bu harakatlariga qarshilik ko`rsatgan kishilardan biri bu Majididdin edi.
Abu Saidning nevarasi Sulton Mahmudning odamlaridan bo`lgan Majididdin
shuhratparast bo`lganligi uchun Navoiy uni yoqtirmasdi. Amirlar orasida Nizomiddin
ham Majididdinning tarafdorlaridan edi. Bu orada Sulton Husayn Boyqaroga kelib
tushgan bir shikoyatda bularning o`z vazifasini suiste’mol qilganligi aniqlanadi,natijada
48

Majididdin devondagi mansabidan ayriladi. Endilikda faqatgina farmonlarni tegishli
shaxslar qo`liga yetkazib beradigan parvonachi lavozimiga o`tadi.
Navoiy asarlarini o`qir ekanmiz, har qanday asar mazmuni ostida naqshbandiylik
tamoyili ustun ekanligiga guvoh bo`lamiz. Naqshbandiylik ta’limoti Navoiyning
shaxsiy hayotida ham yetakchi aqidalar qatoridan joy olgan. Navoiy Naqshbandiya
sulukini qanday qilib egallaganini shu tariqa izohlaydi: 1476-yilda Navoiyning buyuk
do`sti Jomiy taklifi bilan naqshbandiylik tariqatiga kiradi. Bu yaqinlik oralaridagi
do`stlikni yanada mustahkamlashga xizmat qiladi, bu tariqat esa Navoiy asarlariga o`z
ta’sirini ko`rsatadi. Navoiyning badiiy ijodi ham aynan shu voqeadan so`ng boshlanadi.
1479-yilda Abu Saidning o`g`li Mirzo Abu Bakrning bostirib kelganligi tufayli
astrobodga ketgan Sulton Husayn Boyqaro Hirotda Navoiyni noib etib tayinlaydi.
1481-yilda Navoiyning kichik ukase Darveshali ham amir bo`lib devondan joy
egallaydi. Va olm aynan shu voqealar bilan Navoiyning yoshlik chog`I faslini
tamomlaydi.
Navoiy 1483-1485-yillarda eng buyuk asari bo`lgan “Xamsa”sini bunyod etadi. Olim
qayd qilishicha, Jomiy bilan Nizomiy Ganjaviy va Amir Xusrav Dehlaviyning panj-
ganjlari to`g`risidagi suhbatlaridan keyin shoir xamsa bitishga qaror qiladi. Jomiyning
“Tuhfatul ahror” asarini yozganini ko`rib Navoiy ham “Hayrat ul abror”asari bilan
boshlaydi. Ikki yildek qisqa muddat ichida besh masnaviyni qalamga olib, “Xamsa”sini
tamomlaydi. Jomiy esa “Xiradnomayi Iskandariy” masnaviysi orqali o`z xamsasini
tamomlaydi.
Yuqorida keltirilgan ma’lumotlardan ko`rishimiz mumkinki, navoiyshunos olim
Ogoh Sirri Levend ushbu tadqiqotga kirishish jarayonida Navoiy biografiyasini chuqur
va izchil tarzda o`rganganligiga guvoh bo`lamiz.
Olim Hirot davlatidagi haqsizliklar tobora kuchayganini Sultonning qat’iyatsizligi
ortib borganini, Navoiyning qilgan sa’y-harakatlari samarasiz ketganini aytib o`tadi.
Vaziyat shu qadar bo`ladiki, Sulton Husaynning ham bu mazmundagi shikoyatlardan
bezib ketadi. Biroq Sulton o`zi yaxshi bilgan ochiqko`ngil do`stining halolligiga,
sinchkovligiga toqat qiladi. Ammo dushmanlari bu haqiqatgo`y do`stlikka hasad qila
49

boshlashadi. Majididdin ham yana hukumat tepasiga kelish uchun fursat poylab
yurgandi. Bu fursat 1487- yilda o`z-o`zidan paydo bo`ldi.
Zahiriddin Muhammad Boburning “Xotirot” (“Boburnoma”) asarida to`xtalib o`tadi.
Boburning ta’kidlashiga qaraganda, Sulton Husaynning biroz pulga ehtiyoj bo`lib
qoladi. Devondagilardan najot topmagach, orada hozir bo`lgan Majididdin kulimsirab:
“Agar menga huquq bersangiz, ma’murlaringiz so`zimdan chiqmasligini amr etsangiz,
qisqa bir muddat Ichida saltanat bor bo`ladi, xalq mamnun, xazinangiz boy, armiyangiz
ko`p bo`lishini ta’minlayman” deb aytadi. Sulton ham istagini yerda qoldirmaydi.
Majididdin erkin bo`lishi uchun Navoiyni davlat ishlaridan uzoqlashtirish kerak edi.
Sulton Husayn shu maqsadda Navoiyni 1487-yilda Astrobodga vali qilib jo`natadi. Bu
hodisa Navoiy uchun o`brosizlantirish bo`lsa, raqiblari uchun esa bir ustunlik
hisoblanardi.
Navoiy garchi Astrobotda adabiyotchilar va san’at kishilarini jamlaydi, ijodiy
suhbatlarni davom ettiradi. Faqat o`z tug`ilgan shahri Hirtda uzoqlashgani unga og`ir
botadi va bu holat uni qattiq azoblaydi.
Majididdin hokimiyat tepasiga kelgach, va’da qilingan pulni to`plab, Sultonni va
xalqni ham mamnun qiladi. Faqat mavqeyini mustahkamlash uchun har qanday ishga
qo`l uradi, jabr-zulum esa borgan sari ortib borardi.
Bu vaziyatda xabar topgan Navoiy qattiq ranjiydi. Sulton Husaynga bir maktub bilan
o`z fikrini yozib yuboradi, ammo Sultondan javob kelmaydi. Shuning uchun o`zini
o`rniga bir vakil qo`yib Hirotga keladi, uni lavozimdan ozod etilishini va Hirotda
qolishini Sultondan iltimos qiladi. Biroq kutgan javobini ololmagach yana Astrobotga
qaytishga majbur bo`ladi.
1 yildan so`ng tog`asining o`g`li Haydarni Hirotga yuborib iltimosini takror aytib
yuboradi. Haydar Sultonning yaqinlaridan ba’zilari Navoiyning bakovuli uning ovqatiga
zahar qo`shib uni o`ldirishga uringanliklarini, bundan qutulib qolgan Navoiy og`ir
vaziyatda ekanligini Sultonga so`zlab beradi.
Bu so`zlardan ranjigan Sulton Navoiyga bir maktub yuborib, eski qadrdonini o`ldirish
aqliga ham kelmaganini, uni avvalgidek yaxshi ko`rib qadrlashini bildiradi. Navoiy
50

maktubni olgan zahoti Hirotga qaytadi, Haydarning aytganlarini Sultondan eshitgach,
bunday bir aslida suiqasd bo`lmaganini aytadi. Haydar esa qamoqqa olinadi. Raqiblari
Navoiyni o`ldirishni o`ylagan bo`lishi mumkin; faqat Sulton Husayn bunday harakatni
rejalashtirmasligi shubhasizdir.
Yana ham bu voqeani quyidagi aniqlashtirib olishimiz mumkin: Navoiy o`zining
dushmanlari uni o`ldirishga qasd qilishsa ham qadrdon do`stidan bunday razillikni
kutmasdi. Shohning bunday qilishiga also ishonmasdi ham. O`rtada esa yolg`on
ishlatgan Haydar esa Sulton tomonidan qamoqqa olinadi.
Shundan so`ng Navoiy Sulton Husayndan Astrobod hokimligidan voz kechishini
iltimoq qiladi, Sultonning izni bilan Hirotda qoladi. Uning Hirotga qaytishi 1488-yilda
bo`lib o`tdi; Astrobotdagi hokimlik esa 15 oy hukm surgandi.
Olim Navoiy bo`lib o`tgan voqealardan keyin ham o`z davlaatiga, xalqiga sodiq
bo`lganini shunday jumlalar bilan ta’kidlaydi: Sulton Husayn saltanati uchun sodiq
ekanligini har bir harakati bilan isbot qilgan vafoli do`stini xafa qilib qo`yganiga
ranjiydi. Navoiy boyqaro uchun eski bir qadrdoni, eng yaqin do`sti, bu esa davlat kishisi
bo`lishdan ancha ustunroq. O`z zamonida sharaf qozongan buyuk bir shoir edi, u bilan
faxrlanardi.
Olim ma’lumot berib o`tishicha, hijriy 890-yil=milodiy 1485-yilda Navoiyni maqtab
bir “Risola” qalamga oladi, Navoiyni qanchalik yaxshi ko`rishishini , uning borligi
bilan faxrlanishini yozib o`tadi.
Tadqiqotchi olim Sultonning o`z do`stiga bo`lgan mehrini yanada chuqurroq
ifodalash uchun “Risola” asaridan parcha keltirishni joiz deb topadi: Husayn Boyqaro
juda muhim bo`lgan bu “Risola” sida hamd-u sanodan so`ng shunday misralarni
keltiradi: “ Alloh koinotni yaratdi. Yaratgan yo`qdan bor qildi. Yaratishidan maqsad
inson edi. Inson o`g`lini butun yaratiqlaridan aziz qildi. Inson bu ne’matga shukr
qilmadi. Insonlar orasida farq bordir. Shukr qilishda ham farq bo`ladi. Faqir faqircha,
podshoh podshohdek shukr qiladi. Sultonlar orasida ham farq bordir. Shular biri bo`lgan
men yuz ming yil yashasam ham, yuzming til bilan shukr qilsamda,Allohning
ne’matlarining yuzmingdan birini shukrini qilolmayman. sultonlarning ba’zisi mendan
51

keng mamlakatga, katta xazinaga va juda ko`p askarga sohib bo`lgan holda shukurda
qusur etmishlar, g`ururga berilganlar. Ammo mening otalarim, yetti balki yetmish
otamga qadar saltanat emas, viloyat sohibi bo`lganlar; ba’zisi saltanat ishqiga berilib
ketgandir… ba’zilarining zamonida son-sanoqsiz zulm qilingandir. Vaqf daromadi
o`yin-kulgu uchun ishlatilgan. Faqat mening zamonimda faqirlar bu g`amdan
qutuldilar…” 27
“Risola” asarida shoh va shoir Sultun Husayn Boyqaro bu olam saodati va cheksiz
ne’matlar ato etilgani, Jomiy va Navoiy kabi ulug` shoirlar bilan zamondosh va do`st
qilib yaratgani uchun shukronalar biladiradi.
Boyqaro bu tuyg`ularini, boshqa bir iltifot bilan ko`rsatishni lozim deb topadi. Balx
valise bo`lgan Navoiyning kichik ukasi Darveshalining Sultonga qarshi qo`zg`oloni bir
qator mish-mishlar tarqalishiga yo`l ochadi. Navoiyning qayg`usini ko`rgan Sulton
Husayn hijriy 898-yil ramazonda (1492) Navoiy haqida bir farmon chiqaradi:
“Shaxzodalar,amirlar, vazirlar va a’yonlar bilsinlarkim, Ruknussaltanat, Umid ul
mamlakat, Abduddavlatilxoqoni, Mukarrabulhazratisulton Nizomiddin Mir Alisher
Navoiy shavkatli qalbi bilan bu yuksak davlat quyoshi ko`tarilgan zamonidan beri toza
niyatli fikrini va buyuk qudrat va diyonatli niyatini bu davlatning yuksalishi uchun sarf
etdi,Azamat va rutbasini mening eng yaqin kishim bo`lish darajasiga yuksaltirdi. Va bu
yaqinlik kundan-kunga, balki soatdan-soat ziyodalashmoqdadir. Xotirimga keldiki, bu
orada bizga qarshi bo`lgan inisi tarafidan vakil bo`lgan va avf qilishga qaror berilgan
nojo`ya harakatlari, ba’zi yanglishlar va g`aflatga tushishlar Umidulmamlakatga bo`lgan
qarshiliklar ta’sirini o`tkazdi. Mamlakatga daxldor bo`lgan har kasga amr etarmanki, va
har kas bilishi shartdirki, uning bizning nazdimizdagi maxfiylik va xususiyati tasavvur
etilgandan ham juda ko`p ziyodadir. Va istisno har kas unga Azami hurmatla
mukallafdur ”.
Sulton Husayn Boyqaro Navoiyga yuborilgan yozuvlarda uning uchun shu vasflarni
qo`llaydi: Janobi-hidoyat- meab-I maali-ayab,zubdayi arbobi din-u davlat, kidvat-I
eshob-I mulku millat, muassisul-hayrat, muvaffaqul-mubarrat,ruknus-saltana, itimadul-
27
Husayn Boyqaro. “Risola”
52

mulki, va davlatul-xoqoniy, muqarrabul-hazratis-sultanii, nizamul-haqiqati va din Amir
Alisher zadullohi tavfikahu.
Ikki hodisa Navoiy uchun juda qattiq alam keltirdi. Bulardan biri otasi kabi sevikli
bo`lgan Sayyid Hasan Ardasherning 1489-yilda vafot etgani bo`lsa, yana biri Balxda
valelik qilgan kichik ukase Darveshalining ma’lum yillarda qo`zg`olon ko`targani edi.
Shoir o`z otasidek bo`lgan insonning vafot etishidan ruhiy iztirobda qoladi, bu holatini
“Sayyid Hasan Ardasher” nomli asarida bildirib o`tadi.
Navoiy 1490-yilda devonbekligi odamlaridan Bobo Ali eshikog`oga berib
mansabidan ayriladi,undan keyin esa “Muqarribi Hazrati Sulton” taxallasi bilan Husayn
Boyqaroning eng yaqin kishisi bo`lib qoladi. Navoiy “Navodir ush shabob” da
mansabidan ayrilishini shu latifa qit’asi bilan anglatadi.
Chun manga lutf etdi Shoh devonda muhr
Bu edi eldin quyi muhr urmog`im
Kim g`urur-u nafsi sarkash man’ig`a
Barchadin bo`lg`ay quyi o`lturmog`im,
Chun shikasti nafs hosil bo`lmadi,
Mundin o`ldi muhrni sindurmog`im.
Olim voqealar bayoni rivojida qalloblik yo`li bilan hukumat mansabiga qaytgan
Majididdinning so`nggi taqdiri haqida ham aytib o`tadi. 1490-yilda Majididdin takror
mansabdan tushiriladi va Sultonning amri bilan hibsga olinadi.
Birozdan so`ngra o`zining imzosi bilan pul evaziga qutulib chiqqan Majididdin ortiq
Hirotda qololmasligini anglab yetadi va qochib ketadi. Makka ketayotganda yo`lda
vafot etadi. Majididdinning o`rnini esa raqibi Nizomulmulk egallaydi.
Navoiy uchun navbatdagi qayg`uli voqea 1492-yil 8-noyabrda Jomiyning vafot etishi
bo`ldi, hayotida to`ldirib bo`lmaydigan bir bo`shliq paydo bo`ladi. Navoiy Jomiy uchun
yozgan bir tarkibanddan boshqa “Xamsatul mutahayyirin” nomli asar yozadi va buyuk
do`sti bilan esda qolarli xotiralarni shu asarda to`playdi.
Olim Sulton Husayn Boyqaro va katta o`g`li Badiuzzamon o`rtasidagi
munosabatlarga oid o`z munosabatini bildiradi. 1497- yilda Sulton Husayn bilan
53

Badiuzzamonning orasi buziladi. Voqea borgan sari kuchayib, saltanatning poydevoriga
darz ketadi. Navoiy bu voqeada o`ziga tushgan vazifani qilmishga harakat qilsa-da,
Sulton Boyqaroning ikkiyuzlamachi siyosati tufayli bu xizmati samarasiz ketdi.
1497-yilda Sulton Husayn Xusravshoh bilan qilgan Xisor ustida to`qnashuvidan
so`ng Balxga kelib Astrobot hokimi bo`lgan katta o`g`li Badiuzzamonni Balxga,
Astrobodga esa Xadichabegimdan bo`lgan o`g`li Muzaffar Mirzoga beradi. Shu bilan
o`g`li bilan orasi buziladi. Navoiy o`rtadagi bu anglashilmovchilikni bartaraf etish
uchun juda qattiq kurashadi. Hatto Balxga boradi, Badiuzzamon: “O`g`lim Mahmud
Mo`minning sunnat bo`lgan vaqtda otam Astrobotni unga hadiya qildi” deb arz qiladi,
otasi uni hibsga olish uchun yashirincha odam yuborganini bilgach,isyon ko`tardi.
2-may 1497-yilda Sulton bilan o`g`li orasidagi to`qnashuvda Badiuzzamon yengilib
qochadi, 3-mayda Astrobod yaqinlarida Badiuzzamonning o`g`li Mirzo Mahmud
Mo`min bilan bo`lgan jangda Mirzo qo`lga olinib, Hirotga keltiriladi.
Bu voqeadan keyin Hirot saroyida shafqatsiz qonli bir o`yin tayyorlanayotgan edi.
Mirzo Muzaffar Husaynning buvisi Xadichabegim, o`zi o`g`lining yo`lini ochmoq
uchun Nizamulmulk bilan kelishib, bir kecha Sultonning qattiq sarxush bo`lgan bir
paytda unga nevarasining o`lum farmonini muhrlatib oladi. Ertasi ertalab Sulton Husayn
hushiga kelgach, qonli o`yinni anglab yetgach, farmonini bekor qildirmoqchi bo`ladi.
Ammo Mirzo allaqachon o`ldirilgan edi.
tarix zarvaraqlaridan ma’lumki, qotillikka qo`l urgan johillar jazosiz qolmagay. Shu
jumlada, Mo`min Mirzo o`limiga sababchi bo`lganlar ham Sulton tomonidan jazolanadi.
Nizomulmulk o`z mansabidan tushirilgach uning o`rniga Afdoliddin o`tiradi. Biroz
so`ngra 1498-yilning avgust oyida Nizomulmulk bilan o`g`illari va yaqin kishilari
hibsga olinadi. So`ngra o`g`illari otasi ko`z oldida o`ldiriladi. (Ota uchun bundan ortiq
jazo bo`lmasa kerak). Biroz vaqtdan so`ng Nizomulmulkning o`zi ham zindon eshigi
oldida terisi shilib olinadi.
Olim bu voqealar Alisher Navoiy ruhiyatiga qanchalik ta’sir qilganligini shunday
so`zlar bilan ifodalaydi: “Navoiy bu hodisalardan so`ng bir darajada qalqib
tushdi,umidsizlikka berilib 1498-yilning dekabr oyida Mashhadga ketadi va shu orada
54

Sultonga yuborgan maktubida ziyoratga ketishga izn berishini iltimos qiladi. Sulton
yuborgan javobda yo`llar tahlikali bo`lganidan hozirchalik bu niyatidan qaytishini
shoirga bildiradi”. 28
Bu maktub ustida Navoiy 1499-yil martda Sultonning Badiuzzamon bilan jang qilish
uchun hozirlik ko`rgani Marvga yurish qiladi. Bu orada Badiuzzamon bilan kelishib
olgan Sulton Husayn Boyqaro Marvdan chiqib Seraksga keladi, u bilan uchrashib,
Hirotga qaytib keldi.
Navoiy g`amgin bu yillarda ijod qilishdan to`xtamaydi, oxirgi yillarda “Lison ut tayr”
(1498), “Muhokamat ul lug`atayn” , “Siroj ul muslimin”, “Mahbub ul qulub”, kabi
mashhur asarlarni yozadi.
Ushbu yillar davomida Navoiy boshidan kechirgan voqea-hodisalarni “Mahbub ul
qulub”da shunday xotirlaydi:
“… ammo ba’d: fuqaroning gadayi va g`aroyib msaturalarining chehrakushoni al-
faqir ul faqir Alisher al mulaqqab bin Navoiy (g`affora zunubihi va sattara ayyubihi)
mundoq arz qilur va adosin o`ziga farz bilurkim, bu hoksori parishon ro`zg`or shabob
avonining bidoyatidin kuhulat zamonining nihoyatig`acha davro voqeotidin va sipehri
gardon hodisotidin va dahri fitnangiz buqalamunlig`idin va zamonai rangomuz
gunogunligidin muddati madid va ahdi baid har nav’ shiq va suratda aqdom urdum va
har tavr suluk va kisvatda yugurdim va o`zumni yaxshi-yomon xizmat va suhbatiga
yetkurdim. Goh mazallat va ano vayronida shevan ko`rguzdim. Goh mazallat va ano
vayronida shevan ko`rguzdim va goh izzat g`in obo`stonida Anjuman tuzdim.
Masnaviy:
Gahe topdim falakdin notavonlig`,
Gahe ko`rdim zamondin komronlig`.
Base issig`,sovuq ko`rdum zamonda,
Base achchig`,chuchuk tottim jahonda.
Iflos va notavonlig` hangomida,ya’ni falokat va nomurodlig` ayyomida goh ilm
madorisida safi niolda yer tutum,goh ulamo majlisida ilm nuridin ko`ngulni yoruttim.
28
Ogoh Sirri Levend. “Alisher Navoiy”
55

Goh atqiyo masojidida alam qadami yetgan yerga yuz qo`ydim va sajda kasratidin
manglayim terisini so`ydum. Va goh safo xonaqohi ahli ibriqig`a suv qo`ymooq bila
arjumand bo`ldum va goh fano dayri xayli sabukashligidin sarbaland bo`ldum. Va goh
laimlar olida xorlig` va goh arzollar ollida bee’tiborlig` ko`rdim. Va goh ishq ko`yida
beboklik va odamiykush parichehralarg`a
Haloklik dast berdi. Va goh junun mahallasida arzol bo`ynumg`a silliy urdilar va
atfol boshimg`a tosh yog`durdilar va goh shahrim eli sitamidin g`urbatka turshtum va
g`arib xaloyiqqa qo`shuldum va qovushtum. Va jibol kullasi oromgohim bo`ldi va goh
sahro etogi panohim bo`ldi.
Va goh g`urbatda alil va g`arib elga zalil bo`ldum goh bu shiddatlardin azmi vatan
qildim. Va goh azizlar xizmatidin o`zumni bahramand va so`zumni dilpisand va
arjumand toptim.
Ruboiy:
Gardun gah manga jafo-u dundulq qildi,
Baxtim kibi har ishta zabunliq qildi.
Gah kom sari rahnamunliq qildi. Alqissa: base buqalamunliq qildi.
Ammo shug`l va komronliq chog`ida ko`ngul Mulki xalq hujumi bulg`og`id ava goh
amorat masnadida olturdum va hukm va hukumat mahkamsida dodhoh so`rdum va goh
podshoh ayobatida taraqqub tuzdum va nazzoragar elga o`zumnu komron ko`rguzdum.
Va goh makrumat ayvonini makon qildim va akobir va ashrofni ta’zim yuzidin mehmon
qildim. Va goh nishot bog`ida bazm tarhi soldim va soqiy va mutrib bazmu simoidin
bahra oldim. Va goh salotni muxolafatlarida arog`a kirdim va munozaatlarin
muvofaqatg`a qaror berdim. Goh harb ma’rakasig`a o`zumni soldim, va jahl va
nodonliq tuhmatin bo`ynumg`a oldim. Va goh hayrot ahlig`a o`zumnu qottim va har
nav’ xayr buq’alari tuzattim, andoqki, sa’yimdin rabotlar bo`ldi va andin musofirlarg`a
nishotlar bo`ldi.
Bayt:
Dimog`ima tushubon ko`p tasavvuru pindor,
O`zumni johu ulug`liqqa ayladim izhor.
56

Bu muqaddimotdin maqsad bukim, har ko`y va ko`chada yugurubmen va olam
ahlidin har nav’ elga o`zumnu yetkurubmen va yaxshi -yomonning af’olin bilibmen va
yamonu yaxshi xislatlarin tajriba qilibmen. Xayr va shar’din no`sh va nish ko`ksumga
yetibdur va alim va karim zahm va marhamin ko`nglum darq etibdur. Va zamon
ahldirin bayozi as’hob va davron haylidin ba’zi ahbobki, bu hollardin xabarsiz va
ko`ngullari bu xayr va shar’din asarsizdur.
Navoiyshunos olim so`nggi yillarda Navoiyning sog`ligi yomonlashganini qayd
etadi. Yolg`iz ruh emas, balki jism ham charchagan edi. 31-dekabr, 1500-yilda, Sulton
Husayn Astrobotdan qaytgach, kutib olishga chiqqan Navoiy yurak xurujiga uchrab,
to`satdan kasal bo`lib qoladi, Sultonning qo`lini o`pib yerga yiqiladi. Qadrdon do`stini
bu holini ko`rib siqilgan Sulton Husayn, uni o`zining taxtiravoni bilan Hirotga olib
keladi. Shoirni qutqarish uchun har qancha chora ko`rilsa-da, qilingan tadbirlar foydasiz
ketadi va Navoiy 3-yanvar 1501-yilda yakshanba kuni ertalabga yaqin hayotdan ko`z
yumadi. Qudsiya jome masjidi yaqinda o`zi hayotlik davrida qurdirgan yerga dafn
qilinadi.
Sulton Husayn buyuk janozadan so`ngra 3kun Navoiyning uyida qolib ko`z yosh
to`kadi, yettinchi kuni shaharning shimolidagi Hafzi Mohiyada turkiy urf-odatlarga
ko`ra o`tkazilgan xalqqa dasturxon yozadi.
57

Xulosa
Navoiy merosini o`rganishni o`z oldiga maqsad qilib qo`ygan har qanday olim
uning lirik merosini biografiyasidan ayri holda o`rganolmaydi. Har qanday
yozuvchining ijodi bilan hayot yo`li chambarchas bog`liq bo`ladi. Bir-birini taqozo etib
turadigan bu ikki tushunchani yakto o`rganish ilmiy ishning mukammal va izchil
bo`lishini ta’minlaydi.
Xususan, Ogoh Sirri Levend ham Navoiy haqida ilmiy tadqiqotlar olib boorish
davomida shoirning biografiyasiga ham o`rin ajratadi. Boshqa navoiyshunoslardan farqi
shundaki, Navoiy hayot yo`liga oid biror muhim voqea-hodisani uning dalili bilan
keltirishni joiz deb biladi. Masalan, olim shoirning o`z ustozlari va zamondoshlari
haqida gap ketganda “Majolis un nafois” tazkirasiga murojaat qiladi. Chunki, bundan
ishonchliroq manba mavjud emas.
Navoiy hayoti bevosita siyosiy o`yinlar bilan ham bog`liq. Navoiyning
biografiyasida Sulton Husayn Boyqaroning o`rni alohida. Olim ushbu haqiqatni
anglagan holda bu ikki buyuk shaxsning o`zaro aloqalari, do`stlik rishtalariga alohida
to`xtalib o`tadi.
Chunonchi, saroydagi vaziyat bilan bog`liq o`rinlarda Navoiy va Sultonning bir-
bririga bo`lgan sodiqligi, ayniqsa, Navoiyning o`z yurti,xalqi, do`stining kelajagi uchun
kuyunchaklik bilan harakat qilganiga guvoh bo`lamiz.
Navoiy o`zining haqsevarligi, vatanparvarligi bilan saroy amaldorlarining g`azabiga
uchraydi. Sulton Husayn Boyqaro qancha o`z do`stini himoya qilmasin, do`stining
qarorlari bilan ish yuritmasi, baribir poraxo`r va ochko`z amaldorlar ta’siridan qutulib
chiqa olmaydi.
Navoiy o`z hayot yo`lini fasllarga bo`lgani kabi, olim ham ushbu yo`ldan boradi.
Bolalik davri, yigitlik davri, qarilik davri deya nomlangan qismlarga ajratilgan holda
Navoiy biografiyani tahlil etadi.
Olim Navoiy hayotidagi ba’zi muhokama bo`lgan o`rinlarga oydinlik kiritmoqchi
bo`ladi. Xususan,Navoiyning Samarqandda bo`lgan davri haqida haqli fikrlarini
bildiradi. Manbalarda Alisher Navoiy 1466-1469-yillarda Samarqandda yashaganligi
58

haqida qaydlar uchraydi. Ammo Ogoh Sirri Levend buni rad etgandek bo`ladi. Biroq
ba’zi ishoralarni ham berib o`tadi. Husayn Boyqaro 1469-yilda Hirot taxtiga chiqqan
paytda Navoiyning yana Samarqandda bo`lganligini ko`ramiz. Har holda Navoiy 1466-
yilda La’li sulolasining Badaxshondagi qo`zg`oloni paytida Navoiy Hirotda bo`lgan. Bu
voqeadan so`ngra Hirotdan chiqib ikkinchi marta Samarqandga boradi.
Alisher Navoiy ustozi Sayyid Hasan Ardasherga yuborgan manzumasida Hirotdagi
taqdirsizlikdan, eski an’analarning xarob bo`lganligidan shikoyat qiladi. Navoiyning bu
masnaviysi Boyqaro zamonida yozganligi aytilsa ham, buning chin haqiqat bilan aloqasi
yo`qdir , - deb munosabat bildiradi olim.
Navoiyning ayni yigitlik chog`I Husayn Boyqaro saroyida amaldorlik bilan o`tadi.
Voqealar bayonida olim tomonidan Navoiyning Husayn Boyqaro uchun qilgan
fidokorona mehnatlar tilga olinadi. Masalan, Alisher Navoiy xalq himoyachisi bo`ldi,
Sulton va o`g`illari orasida eng dono hakam vazifasini ham bajardi, Sultonning eng
yaqin kishisi bo`lsa ham uning so`ziga so`zsiz itoat etdi.
Navoiyshunos olim Husayn Boyqaro ham Navoiyning qilgan xizmatlarini qadrlab
uni dildan yaxshi ko`rganligini e’tirof etadi. Ushbu do`stona mehr-u muhabbatini
“Risola” asarini Navoiyga atab yozganligi bilan ifodalaydi.
Olim Hirotdagi siyosiy vaziyat, saroydagi qirg`inbarot o`yinlar shoir ruhiyatini
charchatib, ezg`in bir tushkunlikka tushib qolganligini kitobxonga his qildiradi.
Shunday bo`lishiga qaramsdan Navoiy matonati ijod qilishdan charchamaydi. Olim
aynan mana shunday ruhiy tushkunlik va g`alvali yillarda Navoiy ko`plab asarlarni
yozganligini aytib o`tadi. “Lison ut tayr”, “Mahbub ul qulub”, “Siroj ul muslimin” kabi
asarlar o`sha davrning mevalari sifatida e’tirof etiladi.
Shuningdek, olim Navoiy biografiyasini o`rganishda “Majolis un nafois ”
tazkirasidan tashqari, “Navodir ush shabob”, “Risola”, “Boburnoma”, “Navodir ush
shabob”, “Mahbub ul qulub” asarlariga ham murojaat qiladi.
59

III BOB. OLIMNING NAVOIY IJODIGA DOIR TALQINLARI
3.1. “Xamsa” dostonlariga doir mulohazalar
Mumtoz adabiyot tarixiga nazar soladigan bo`lsak, badiiy asarlarni yaratishdagi
an’anaviylik va novatorlik xususiyatlariga ko`p murojaat qilamiz. Shunday xususiyatlarni
o`zida jamlagan silsilaviy asarlar sirasiga “Xamsa” turkumidagi dostonlarni ham kirgizishimiz
mumkin. Ko`pgina olimlarning ilmiy tadqiqot obyektiga aylangan bu jihat turkiyalik
navoiyshunos olim Ogoh Sirri Levendning “Alisher Navoiy” deb nomlangan monografiyasida
ham o`z bayoniga ega. Olim kitobining “Navoiy Xamsasi. Nazira.Javob.Tarjima” deb
nomlangan qismida xamsachilik an’anasiga batafsil to`xtalib o`tadi. Keying bo`limlarda esa
Navoiy “Xamsa” dostoni tarkibiga kiruvchi barcha dostonlariga tavsif, qolgan “Xamsa”
asariga mansub asarlar bilan taqqoslovchi fikrlarni bayon etadi. Olimning bu xususdagi fikr-
mulohzalarini ayni holida taqdim qilamiz:
“Fors adabiyotidagi ilk xamsa sohibi Nizomiy Ganjaviydir. Nizomiyning “Panj ganj” nomi
berilgan besh masnaviysi “Maxzan ul asror”, “Xusrav va Shirin”, “Layli va Majnun”, “Haft
paykar”, “Iskandarnoma” (“Iqbolnoma” va “Sharafnoma”) deya nomlanadi. Ikkinchi xamsa
esa Amir Xusrav Dehlaviy tomonidan maydonga kelgan. Uning besh masnaviysining nomi
ham “Matlayi anvor”, “Shirin va Xusrav” ,“Majnun va Layli”, “Hasht behisht”, “Oynayi
Iskandar” dir. Keyinroq bir qancha shoirlar “panj ganj” yozgan bo`lsalar ham, oralarida besh
masnaviyni tamomlagan juda ozdir.
Navoiy xamsasining beshinchi masnaviysi bo`lgan “Saddi Iskandariy”ning muqaddimasida:
Anga chiqmoq o`lmay kishining ishi
Magar kim chiqib bir iki uch kishi. 29
deb aytib o`tadi.
Navoiyshunos olim fikricha, fors adabiyotining eng yirik vakili sanalgan Abdurahmon
Jomiy va turkiy adabiyotning eng buyuk ustozi bo`lgan Alisher Navoiyning san’atdagi
qudratlarini isbotlash uchun bu ishga kirishishlari juda tabiiydir. Ogoh Sirri Levend har ikki
shoir ham 1483- yilda xamsa yozishni boshlaganliklarini ta’kidlab o`tadi. Bu payt Jomiy 69
yoshda, Navoiy esa 42 yoshda edi.
29
Ogoh Sirri Levend. “Alisher Navoiy”
60

Taniqli olim Navoiy o`z “Xamsa” sining yozilish maqsadini beshlik ichidagi masnaviylarda
ta’kidlab, o`quvchiga bayon qilib berganligini ta’kidlaydi. Xususan, Navoiy xamsa
tashabbusini “”Hayrat ul abror” dostonida shunday aniqlashtiradi:
Bazmda bir kun yuzidin nur edi,
Har soridin nodira mazkur edi
Tushti chu rahrav bila payravg`a so`z
Yetti Nizomiy bila Xusravg`a so`z
Kim ne sifat olam aro soldi shayn
Ikkisining xomasidan xamsatayn.
Lek bu o`n turfaki topmish jamol,
Ikki burung`isida bor o`zga xol.
Gavhare yo`q “Maxzan ul asror”dek,
Axtare yo`q “Matla un anvor”dek.
Navoiy shu havasda xamsani boshlaydi va o`zidan oldin “Xamsa” yozishga muvaffaq
bo`lgan ustozlarini maqtab o`tadi. Navoiy “Xamsa”sini bitirgach ustozi Abdurahmon
Jomiyga taqdim qiladi. Buni ushbu baytlarda shunday izohlaydi.
Qayu so`zda kim bir shual aylabon
Javobin degach zavqu hol aylabon
Qilib gah tahsin-u gahi duo
Ki,yuzdin biri yo`q manga muddao.
Olim oxirgi xulosasini bayon qiladi: “ Navoiyning masnaviylari Nizomiy Ganjaviy bilan
Amir Xusrav Dehlaviyning masnaviylariga javobdir.” Tadqiqotchi olim o`z fikriga isbot
sifatida “Javob” istilohiga biroz to`xtalib o`tmoqni joiz deb biladi. 30
“Nazira,javob,tarjima.
Bu atamalarning turk adabiyotida maxsus ma’nosi bor. Ba’zi turkologlar tarjima so`zini
G`arbdagi ma’nosiga tayanib xató izohlar beradi. Blochet shulardan biridir. U “ les
Enluminures des manuscrits orientoux-turcs, arabes, presans de la bibliotheque Nationale”
(Paris 1926) nomli asarida Navoiy asarlarini Forscha adabiyot namunalariga bir taqlid deya
yanglish munosabat bildiriladi. Fors tili va adabiyotini birgalikda o`rgangan turkolog olim
30
Ogoh Sirri Levend. “Alisher Navoiy” 81-bet
61

Bertels “Navoiy va Attor” nomli tadqiqotida Attorning “Mantiq ut tayr” va Navoiyning “Lison
ut tayr” asarlarini solishtirib ko`rar ekan, bu borada “tarjima” istilohini qo`llash kerakligini
ta’kidlaydi, ba’zi G`arb turkologlarining yanglishganliklariga ishora qiladigan shu tushunchada
qoladi: “Masala Amir Xusrav Dehlaviy “Panj Ganj” ini Nizomiyning “Xamsa” siga javob
tariqasida yozadi. Bunga qarab Nizomiyning xamsasi eng original asarligini hech kim inkor eta
olmaydi. Bu asar Nizomiyga taqliddan iboratdir, va bahosi yo`q degan iddaoda bo`lmaymiz.
Turk adabiyoti va Eron adabiyotini qiyoslaganda bu nuqta ko`rib chiqilishi kerak.” 31
So`zimiz isboti o`laroq turkiyshunos olim Y.E. Bertelsning “Navoiy va Attor” nomli
tadqiqotiga murojaat qilamiz: “Tarjima terminining o`zini sharq adiblari asarlariga nisbatan
juda ehtiyotkorlik bilan qo`llash kerak,chunki uning biz bilgan ma’nosi Sharq adabiy
shakllariga doimo ham mos kelavermaydi. Tarjima deganda biz faqat tarjimonning shaxsiyati
yo`q darajaga keltirilgan asarni tushunamiz. Tarjimon o`z oldiga boshqa tilda ijod qilgan
muallif asarini o`z tilida imkon boricha nafaqat material, formal nuqtayi nazaridan ham hech
qanday o`zgarishlarsiz asliga mos holda tiklash vazifasini qo`yadi. Bu tamoyildan chekinish
asliyatni pardozlashga olib keladi. Navoiy tadqiqotlari asosan uning asarlari umumiy
mazmunini o`rganish bilan cheklanganlar vas hu bois tabiiyki, to`g`ri xulosaga kela
olmaganlar ”. 32
Ogoh Sirri Levend o`z fikrini davom ettirib shunday deydi: “Forschadan tarjima qilingan
asarlarning G`arbdagi ma’nosi bilan “tarjima” deb sanamoq also to`g`ri emas. Yevropalik
turkologlarning bu Turkcha asarlar haqida o`qimasdan “Forscha asarlarning yomon
tarjimalari” hukmini berishlari juda xatodir. Bu asarlarda shunday parchalar borki, ilk yozgan
muallifidan ham yuksak bir san’at qiymatiga ega. Shoirlar o`zlari muhokama qilgan
mavzularni qayta ishladilar va kamtarlik bilan birinchi muallifning ishlarini nomladilar.
Nazira va javob atamalari uchun ham aynan shuni qo`llasa bo`ladi. Islomiy adabiyotda bir
shoir boshqa shoirlarning she’rlariga g`azallariga nazira yozadilar” 33
Olimning Navoiy xamsa dostonlari tadqiqi juda muhim va alohida qiymatga ega. Negaki,
tadqiqotchi Navoiy xamsasi tarkibiga kiruvchi barcha dostonlarni alohida- alohida tahlil etadi.
31
Ogoh Sirri Levend. “Alisher Navoiy” 81-bet.
32
7-bet
33
Ogoh Sirri Levend. “Alisher Navoiy”82-bet
62

O`zidan oldin yozilgan barcha xamsanavislarning asarlari bilan solishtiradi. Va eng so`nggida
Navoiy dostonidagi afzallik va farqli jihatlarni talqin qiladi.
Masalan, olim “Hayrat ul abror”dan boshlar ekan, Navoiygacha yozilgan ta’limiy-ma’rifiy
masnaviylarni sanab o`tadi. Jumladan, Navoiydan oldin Amir Xursavning “Matla un anvor”,
Xoja Kirmoniyning “Ravzatul abror”, Imodi Faqihning “Munis ul abror”, Jalol Farohoniyning
“Maxzanul asror”, Kotibiyning “Gulshani abror”, Darvesh Ashrafning “Manjahul abror” bilan
“Maxzanul asror”ga javob tariqasida yozilganini aytib o`tadi. So`ng Jomiyning “Tuhfatul
ahror” asari buni davom ettiradi.
Nizomiyning “Maxzan ul asror” I sari bahrining “muftailun-muftailun-faulun” bahrida
yozilgan. Diniy,axloqiy va tasavvufiy mavzudagi 20 maqolatdan iborat, har maqolatdan so`ng
“doston” yoki “hikoyat” mavzuga oid manzumalar keltiriladi.
Navoiy ham ustozlar kabi shu vaznni qo`llaydi. Dostonini 20 maqolatga yetkazadi, har
maqolat bilan bir hikoya va ikki baytli soqiynoma keltiradi.
“Maxzan ul asror” da 1ta tavhid, 2 ta munojot, 1na’t, 1 me’rojnoma, 4 na’t va Fahriddin
Bahromshohga maqtovdan so`ngra, bu kitobning nazmi va tartibi, so`zning qiymati, manzum
so`zning mansur so`zdan ustunligi, kecha tasviri va ko`ngulni tanimoq, ko`ngil mulkidagi ilk
halovat, ikkinchi halovatning ta’rifi manzumalari , keyinchalik manzum hikoyalar va dostonlar
o`rin oladi.
Navoiyning “Hayrat ul abror”ida esa muqaddima, hamd, 4 munojot, 5 na’t, Nizomiy va
Xusravgamaqtov, Boyqaroga maqtov, ko`ngil ta’rifida, 3hayrat ta’rifida, Xoja Bahouddin
Naqshbandga maqtovdan so`ngra quyidagi hikoyalar boshlanadi:
1) Iymon bobida; shoh Boyazid bilan uning muridi hikoyasi
2) Islom bobida; Ibrohim Adham hikoyasi
3) Adolat bobida; shoh G`oziyning qahri va adolati hikoyasi
4) Hirqapo`shlarning ikkiyuzlamachiligi haqida;Xo`ja ubaydulloh Ansoriy hikoyasi
5) Karam haqida; Hotami Toy hikoyasi.
6) Adab haqida, No`shiravon hikoyasi
7) Qanoat bobida;
8) Vafo haqida; ikki vafoli do`st haqida
9) Ishq otashi; Shayx Iroqiyning Shomda sultonning o`g`liga oshiq bo`lganligi haqida
10) To`g`rilik bobida; sher va durroj hikoyasi
63

11) Ilm manfaati haqida; Imomi Roziy bilan Sulton Mahmud Xorazmshoh hikoyasi
12) Qalam va Qalam sohiblari;
13) Bulut kabi xalqqa foydali kishilar haqida; Ayyub hikoyasi
14) Falakdan shikoyat; Iskandar hikoyasi
15) Jahon mayi haqida; Bani Isroildan bir Rind hikoyasi
16) O`zini yaxshi ko`ruvchi olifta kishilar haqida; Abdulloh Muborak hikoyasi
17) Bahor kabi yigitlik davrining sofli haqida; Imom Zaynul Obidiyning kichik qizi bilan
bog`liq hikoya
18) Falak g`amxonasi haqida; Chin dilbari haqidagi hikoya
19) Xuroson haqida; Bahromshoh hikoyasi
20) Valiahd Badiuzzamonga o`gitlar; xo`ja Muhammad Porso va uning o`g`li hikoyasi.
Olim ta’kidlashicha, Navoiyning xamsasi mazmun jihatdan qolgan masnaviylardan ancha
yuksay qiymatga ega. Zamonning ikkiyuzlamachi so`fiylari bilan ilmli faqir,ilmsiz aziz
bo`lganligini tanqid ostiga oladi.
Olim 4-maqolatdagi ikkiyuzlamachi so`fiylar tasviriga to`xtalib o`tadi.
Ey bo`lubon san’at ila hirqapo`sh,
Shom-u Sahar zikr ila solib xurush
Hirqa uza bahyak har yon chekib,
Zuhdu riyo vuslalaridin tikib.
Ruq’ai davri bu muraqqa’da ko`p,
Barcha diram ostig`a tikmakka jo`b.
Olim Navoiy dostonining ayrim maqolatlariga o`z fikrini bildirib o`tadi. Masalan, oltinchi
maqolatdagi odoblilik belgilari, o`n birinchi maqolatdagi ilm o`rganish ishqi haqida, o`n
oltinchi maqolatdagi yolg`onchilar xususida shoir fikrlaridan berib o`tadi.
“Farhod va Shirin” dostonidagi o`ziga xos xususiyatlari haqida shunday yozadi:
“Shoir tarixiy manbalarni ko`zdan kechirar ekan, xalq afsonalarini to`plab, asarni
Farhodning ahyon-ahyonda ilohiy ishq bilan ranglangan ishqidan hikoya qiladi. Asardagi
o`ziga xos xususiyatkar quyidagilar:
64

a) Farhod tasodifiy bir qahramon emas edi, Chin xoqonining o`g`li( bu xoqon har holda
Chin Turkistonida hukm surga bir turkiy suloladan). Otasining yonida mohir jangchi,
aqlli shahzoda bo`lib ulg`ayadi. Tosh yo`nuvchilik naqqoshlik va me’morlik
san’atlarining butun sir-asrorlari bilan o`rganadi. Toza qalbli, mard, vafoli va hushyor,
ammo haqiqatdan qo`rqmaydigan irodali yigit edi
b) Hikoyaning asosiy qahramoni Farhoddir. Xusravning roli ikkinchi darajaga tushib qoladi.
c) Xusrav Nizomiyda yaxshi voyaga yetgan bir shahzodadir. Faqat asar so`nggiga borib
qat’iyatsiz, g`ayratsiz bir tip holida ko`riladi. Oxirida ham birdan-bir ehtiroslarini yo`q
qilish orqali o`z o`limini kutadi. Navoiyda esa yomon, qon tokuvchi, zolim bir
hukmdordir, seviladigan bir xislati yo`qdir
d) Shirin Nizomiyda oylar davomida sayr qilib, haftalar davomida ichki majlisda kecha-
kunduz vaqtini chog` o`tkazadi, kuchli, faol va irodali ayoldir. Garchi ayollik tarafdan
ham kuchlidir. Xusravni hamma yomonliklarini ko`rib ham sevadi. Navoiyda esa
butunlay o`zgacha; har narsadan ham avval u ayoldir; Farhodni sevib qoladi, boshqa
hech bir narsani bilmaydi. Nizomiyda Shirin Xusrav bilan turmush quradi, Navoiyda esa
ular birga bo`lolmaydi. Har ikkisida ham Shirin o`z sevgilisi ustida jon beradi.
e) Nizomiy asaridagi Bahrom Xurmuz podshohga xizmat qiladigan qo`shin qo`mondonidir.
Ammo keyinroq Xurmuzni taxtdan tushirib ko`ziga mil tortadi, Xusravga qarshi jang
qiladi. Navoiydagi Bahrom Xoqonning yaqinlaridan qo`shin qo`mondoni Bahrom
Dilovardir. Asarning oxirlarida sahnada ko`rinadi. Xusravni yengib Arman yurtiga
ketadi, taxtni esa Mehnbonu oilasiga loyiq deya tashlab ketadi.
f) Shopur Nizomiyda Xusravning eng yaqin odamidir. Keyinchalik Shiringa ham xizmat
qiladi. O`rtadagi odam rolini o`ynaydi. Navoiy asaridagi Shopur esa Farhodning hech bir
qarshilik kutmaydigan vafoli va ishonarli bir do`stidir. Qo`lidan kelguncha Farhodga
ham Shiringa ham yordam beradi,har ikkisini ham qutqarishga harakat qiladi.
g) Mehinbonu har ikki asarda ham aynan shu tipdadir. Faqat Navoiyda muhim rol o`ynagan.
h) Navoiyda Maryam obrazi yo`qdir
i) Sheruya har ikkisida ham yomon va qabih ota qotilidir.
65

j) Navoiyda Farhodning o`limii juda jonli tasvir qilinadi. Xusrav bilan Farhod bir xil
saviyada bo`lsalar ham, biri taxtda o`tirgan holda boshqasi esa q`ollari zanjirband
qilingan holda jang qiladi. Bu esa sahnada hayajonli holatni yuzaga keltirgan” 34
Olim e’tirof etishicha, Navoiy Xusrav va Shirin hikoyasi o`rniga yanada qiziqarli ishq
hikoyani qalamga olgan. Majnunni afsonaga aylantirgan ishq mavzusi bo`lishi mumkin. Faqat
Majnunning sevgisi o`zining ahvoliga uyg`un tarzda ifodalanmagan. Majnun bir sahro
qahramoni. Laylining ishqida kurashuvchan va fidoyi bo`lishdan qochdi, har narsaga bo`yin
egib o`zining taqdiridan qochdi. Navoiy bunday bir qahramonga o`xshatishni istamasdi.
Shirin esa har ikki asarda ham bir xil rolda o`ynagan bo`lsa ham Nizomiyning asaridagidek
emas edi. Navoiyda Shirin og`ir-bosiq, vafoli va hushyor bir ayol sifatida gavdalanadi.
O`xshatilgan tashbehlarda hech mubolag`aga o`rin yo`qdir. Navoiy shunday bir tip yaratmoq
uchun Shiringa o`zgacha yondashadi.
Shopur bilan Bahrom esa vafoning, do`stlikning, birodarlikning, odamiylikning hamrohi
bo`lmagan ikki qahramondir. Navoiy bularning qarshisiga Xusravdek zolim, qonxo`r, yomon
niyatli, kayfiyatii tushkun bir qahramonni chiqardi. Bu orqali yaxshilik yomonlikka, go`zallik
xudbinlikka qarshi qo`yildi.
“Layli va Majnun” asaridagi Navoiyning o`ziga xosliklarini olim shunday ta’riflaydi:
“Navoiy asta-sekinlik bilan Nizomiy asarini kuzatib, Amir Xusravdan ham foydalanish
bilan bir qatorda o`z yangidan-yangi motivlar kashf etadi.
a) Maktab va maktabda sevishib qolish sahnalari butunlay boshqacha.
b) Qaysning ishqini e’tirof etgan kunning kechasi Laylining yoniga ketgan vaqtda orada
enaga ham aralashadi.
c) Navfal urushgandan so`ng otasi Laylini o`ldirishga qaror beradi(bu motiv Amir
Xusravning asarida bor.)
d) Majnun Laylini ko`rgani zahoti Laylining itini yuidan-ko`zidan o`padi. ( bu Amir
Xusravda ham bor)
e) Majnun qo`y terisiga yopingan holda Laylining yoniga boradi.
f) Majnun Navfalning qizi bilan turmush quradi. Nikoh kechasi qiz boshqasini sevishini
e’tirof etadi.
34
Ogoh Sirri Levend. “Alisher Navoiy” 111-bet
66

g) Laylining oila qurishi ham ayni shu kechada sodir bo`ladi. Layli o`zini o`ldirmoq uchun
zaharli qilich tayyorlaydi. Layliga uylanmoqchi bo`lgan yigit unga qo`li tegishi bilan
yerga yiqiladi.
h) Yolg`iz qolgan Layli uyidan chiqib Majnun bilan topishadi.
i) Laylining o`lim to`shagida yotganligini “xotif” dan bilgan Majnun Laylini uyiga boradi.
Har ikkis haam bir onda o`ladi. Ikkalasini bir kafanga solib dafn qilishadi.
Hijratning ilk asrlarida Arabiston cho`llarida bo`lgan bu sarguzasht Navoiydan oldin va
keyin ham qalamga olgan shoirlar Nizomiy yozganini takrorlamaydilar,o`zlari yangidan-
yangi motivlar qo`shadilar. Motivlar orasida (ibn Salom Majnunga qilich ko`targanda qo`li
havoda muallaq qotib turadi,so`ngra Majnunning duosi bilan yerga tushadi) sehrli motivlari
ham bor.
Navoiy hikoyaga tamoman tabiiy bir shakl beradi. Majnunni farqli qilib yaratish bilan bir
qatorda, imkoni boricha real tasvirlashga harakat qiladi. Ammo bu umidsiz ishqni tasvirlash
uchun ifodalash uchun kerakli elementlar qo`shadi.
Navoiy hikoyani juda ko`p o`zgartirmaydi. “Farhod va Shirin” da bo`lgani kabi Majnunga
ham butunlay boshqacha bir xarakter qo`sholmasdi. Shuning uchun Navoiy Majnun qila
oladigan harakatlarni kiritadi. Majnuning qo`yning terisiga yopinib Laylining chodiriga
kirib borishi motivini esa balki Ashraf yoki Suhayliydan ko`rib olgandir. Bu esa
Majnunning afsonaga aylangan ishqini tamsil qilish uchun tasvirlangan.
Navoiy masnaviyning oxiridagi “Ishq ta’rifida bo`limida majoziy va haqiqiy ishqdan bahs
yuritar ekan, Majnunda har ikkis ham zohir bo`lganligini shu baytlar orqali anglatadi:
Majnunga biri bo`lib musallam”
Bahri topti ikkinchidin ham.
Navoiy shu bo`limning oxirida ishq otashi o`zining ko`nglini ham yoqishini aytadi.”
35
Olimning “Layli va Majnun” dostoni bo`yicha xulosalari shu bo`ladiki, doston
butunligicha tabiiy tarzda yozilgan. Doston o`zi shu muhitni Ichida yashagan Arab
qizini afsonalashtirgan bir tipdir. Navfal esa xuddi shunday tasvirlangan. U Majnunga
taqdir etilgan ishqning qudratigaa ishonmaydi va unga qizini berishga rozi bo`lmaydi.
35
Ogoh Sirri Levend. “Alisher Navoiy” 124-bet.
67

Olim boshqa dostonlarni taqqoslagani kabi “Sabbayi sayyor” nis hu tarzda
o`rganadi. Ya’nikim, oldingi xamsanavislar Nizomiy va Amir Xusrav Dehlaviyda
doston voqealari qay tarzda bayon qilingan, Navoiyda qanday voqealar syujeti aks
ettirilgan, oxirida esa Navoiy dostoning boshqa dostonlardan farqli jihatlari va o`ziga
xos xususiyatlari tilga olinadi. Navoiy Amir Xusrav Dehlaviy Nizomiy Ganjaviyning
masnaviysi boshidagi Havernak saroyi va Baxromning Eron tojini ikki arslonning
orasidan olishi afsonasini va asardagi Chin xoqonining hujum qilishi bilan oxirida
haqsizlikka uchragani g`azabi va xoin vazirining jazolanishi sahnalarini olmasdan,
hikoyada mavzu birligini saqlagan.
Navoiyning eng diqqatga sazovor xizmati shundan iboratki, deydi olim, hikoyalar
asardan ayro holda hikoya qilinmaydi, aksincha bosh mavzuga monand holda birlashib
ketadi va butun holicha ishq hikoyasini tashkil etadi.
Navoiy Bahromining Diloromga bo`lgan ishqi asarda teskaridir. Bu ishq mantiqan
bir doira Ichida, hikoyalar syujetiga uyg`un holda o`z quvvatini oshirib boradi. So`ngra
cho`lga tashlab ketgan sevgilisining hijroni bilan iztirob chekadi.
Navoiyda hikoyalar o`zgacha bayon qilinadi, shoir bu hikoyalarni xarakteriga va
tushuncha anglatishiga ko`ra tuzib chiqadi. Hikoyadagi mazmun esa ishqda
sadoqat,do`stga vafo, birodarlarga to`g`ri bo`lish, yaxshilikning yomonlik ustidan g`alab
qozonishini ifodalaydi.
Olim Navoiydagi yana bir farqli jihatni qayd qilib shunday deydi: “Navoiyning
hikoyatlaridagi qizlar hukmdor qizlari emas edi. Balki turli xil o`lkalardan tashrif
buyurgan go`zallar edi. Navoiyda hikoyalar kechgan ranglar, qasrlar, Bahrom bilan
tunni o``tkazgan dilbarlarning qayerdan kelganligi uyg`un holatda rejalashtirilgan. Har
rangning majoziy ma’nosi o`sha hikmatning oxirida aytib o`tiladi. ” 36
Olim “Saddi Iskandariy” dostoni haqida ma’lumot berib o`tar ekan, ushbu
masnaviyni chuqur tadqiq qiladi. Dostonning tarixiy manbalarda qay tarzda uchrashi,
Yevropa manbalarida qanday hikoya qilinadi, so`ngra Islomiy manbalarga ko`ra
Iskandar kim edi degan savollarga javob berib boriladi. Keying o`rinlarda Iskandar bilan
36
Ogoh Sirri Levend. “Alisher Navoiy” 150-bet.
68

bog`liq bo`lgan voqealar eng birinchi “Shohnoma” da uchraganligi to`g`risida qimmatli
ma’lumotlari bor.
Odatga ko`ra eng so`nggida Navoiy masnaviysiga xos bo`lgan xususiyatlarni sanab
o`tadi. “Saddi Iskandariy” dostonida ko`zga tashlangan eng birinchi farq bu asarda
hikoyalar keltirishi, har bo`limning oxirida mavzuga mos tushuncha yoki hikoya
keltiriladi. Undan so`ng Iskandarning Arastudan So`rashi va Arastuning javobi singari 4
qismni o`z ichiga oladi. Har bir bo`limning so`nggida keltirilgan hikoyalar quyidagilar:
- Himat; Iskandar va faqir hikoyasi
- Adolat ;Mahmud G`aznaviy hikoyasi
- Muxolifat(dushmanlik); Chingiz bilan Xorazmshoh hikoyasi
- Podshohlik; Sulton Abu Said hikoyasi
- Qish ta’rifi;Majnun hikoyasi
- Tangrining qudrati; ikki do`st hikoyasi
- Yigitlik davri; g`ofil yigit hikoyasi
- Kechirimlilik; Tojir hikoyasi.
- Tuzluk (To`g`rilik) ; Hasan Ardasher hikoyasi
- Ziyofat bo`gining ozodalari; shoh Bahrom hikoyasi
- Yigitlik bahori;bulbul hikoyasi
- Tangrining buyukligi; baliqlar hikoyasi.
- Hajr oqshomining qoraligi ; Majnun hikoyasi
- Vaqtni qadrlash; kabutar hikoyasi
- Daryo vasfi; sharqda xazinasi boy bo`lgan bir kishi haqida
- Koinot bazmi voqealari; Luqmon hikoyasi.
- Qo`li kesilgan kishi hikoyasi; hikmat
Ko`rinadiki, Navoiy boshqa masnaviylaridan farqli o`laroq “Saddi Iskandariy”da
yuksak maqsad ko`zlagan. Bu maqsad himmat, podshohlik, adolat, avf to`g`rilik kabi
podshohda bo`lishi lozim bo`lgan xislatlardandirki, bu xislatlarni Navoiy Sulton Husayn
Boyqaro va shahzoda Badiuzzamonda bo`lishini orzu qiladi, aytilgan hikoyalar va
69

hikmatlar orqali ularga dars berib qo`yadi. Hattoki, Arastuning Iskandarga bergan
javoblari ham bir darsdir. Bunda esa Navoiy Arastuning rolida nasihat qiladi.
Iskandar Navoiyda insonlarning yaxshiligi va baxtli bo`lishi uchun kurashgan,
ya’juj-ma’jujlarga qarshi qurdirgan devori bilan xalqni zulmdan asraydigan bir
hukmdor. Ayni vaqtda u faylasuf hamdir. Navoiy shu o`rinda Nizomiydan uzoqlashib
Amir Xusravga yaqinlashmoqda.
Navoiy masnaviysining Nizomiynikidan farq qiladigan ko`p jihatlari bordir. U
keraksiz ko`ringan bir qancha tafsilotlarni asaridan olib tashlab soddalashtiradi,
qiziquvchanlikni uyg`otuvchi afsonaga sarguzasht shaklini qo`shadi.
Navoiyda bo`lmagan bo`limlar orasida “obi hayot” afsonasi bor ediki, eski
adabiyotlarda keng o`rin berilgan bu afsonadan voz kechish juda katta jasorat edi.
Iskandar dengiz safariga chiqqanda barcha narsani o`rgangan va biladigan faylasuf
tarzida ko`rinadi. Okeanda shishadan bir sandiq yasatib, dengiz tubiga kirgani asrlar
o`tib, dengizosti bilimlarning paydo bo`lishiga sababchi bo`ladi. Bu hodisalar ichida esa
Iskandar iloji boricha haqiqatga yaqin holda tasvirlanadi.
70

3.2. Navoiy ijodining tasavvufiy mohiyati to‘g‘risidagi talqinlar
Navoiyshunos olim Ogoh Sirri Levend Alisher Navoiyning hayoti va ijodidagi
tasavvufiy talqinlarni ham tahlil qilib o`tadi. Xusus an, “Alisher Navoiy” nomli
monografiyasining bir bo`limida uning din,tasavvuf va tariqatga tegishli jihatlarini
aniqlashtiradi.
Unga ko`ra Navoiy dini butunligicha musulmon dinidir. Dinning amr etgan
buyruqlarini so`zsiz bajargan. “Vaqfiya” asarida hsoir ko`nglidagi ikki murodini
oydinlashtirar ekan, islomning besh farzini hammasini ado etganligini,ammo beshinchi
amali hajni hanuz nasib qilmaganligini shu satrlar orqali ifodalaydi: “Birisi budirki,
chun kishiga abadiy davlat va sarmadi saodat va hayot chashmasining navidi va najot
manzilining umidi islomning besh sutunliq zotulumodig`a kirmaguncha mumkin ermas,
va bu xamsul muborak panjasiga ilik urmog`uncha hech ish natija bermas. Avval ul
kalimayi tavhiddur. Shukrkim, oni alifdek jonim orasida naqsh etibmen. Ikkinchi
salavoti xamsadur. Bihamdillohkim, oni naydek zehn aro sabt qilibmen. Uchinchi
ramazonning o`ruz kunining ro`zasidur. Shukrullohkim, oni lomdek qalbimda
yoshurubmen. To`rtinchi zakotdur. Jonim naqdi ul tengriga zakotki, ko`nglumga
nasabqa yetkuncha mol zaxira qilmag`aymen,solmadi va nasabqa yetgan mol zakotin
ayirg`uncha ilkimda qolmadi. Beshinchi hajdurur v aul bay uzri muyassar bo`lmayin
homonoki, islom shaxsi bir kishig`a o`xsharkim, onda xos xamsadin to`rti boru bas.
Muqarrardurkim, beshalasi-xoskim bo`lmasa muvajjab nuqsoni bolur va bu mazkur
bo`lg`on ikki orzudin bir muborak sadafdurkim, islomim shaxsi besh hisdin birining
o`ksukligi jihatidin noqis bo`lmag`ay va musulmonlig`im panjasi bir barmoq
yo`qlig`idin ma’lul qolmag`ay”. 37
Olim fikricha, Navoiy bu tuyg`ularda juda samimiydir. Ammo u nimani yaxshi
ko`rishini bilmagan yomon bir “zohid”, nada bir “mashrab bir rind”dir. Xurofotlardan,
taassubdan va ikkiyuzlamachilikdan uzoq, keng tushunchali, hushyor bir musulmondir.
37
Alisher Navoiy. Vaqfiya ,266-bet.
71

Navoiy din va dunyoviy, miskinlarcha bir tavakkul bilan har narsada qo`l oyog`ini
tiyganini maqtaydigan so`fiylar kabi emas. Navoiyning hayotdagi maqsadi bilim va
san’at bo`lgan.
Navoiy fikriga ko`ra inson, butun xatolar va qusurlari bilan insondir va shunday
bo`lib qoladi. Burchini bajarib chin dildan huzurga erishgan kishi zavqlanishga ham
vaqt topa oladi. “Favoyid ul kibar” dagi soqiynomada Boyqaroga shunday dalda beradi:
Tengri yodini unutma bir dam,
O`zni g`ayridin ovutma bir dam.
Rahmatidin dog`I bo`lma novmid,
G`azabidin dog`I vahm et jovid.
Mulku kishvar eliga dod ayla.
Adl ila ikkkisin obod ayla.
Tengri yodi chu sanga bo`ldi hisor,
Dod ila adl ulus birla shior.
Chu bular bo`ldi ozingni hush tut.
Har bahona bila ko`ngulni ovut.
Bir nafas ayshdin o`lma g`ofil
Ki, jahon Mulki erur behosil. 38
Navoiy o`z asarlarida ham iymon,islom masalalariga chuqur yondashadi. Masalan,
“Hayrat ul abror” dostonidagi iymon va islom boblarining kelishi fikrimiz dalilidir.
Olim Navoiyning aqoid ilmi bilan yozilgan asari sifatida “Siroj ul muslimin”ni aytib
o`tadi. Shoir asarni boshida niyatini shu satrlar bilan ifodalaydi:
Dedimkim, aylayin bir nusxa mastur
Ki, bo`l`gay dinu islom uyi ma’mur.
Nekim, din ahlig`a bo`lg`ay zarurat.
Bari tutqay ani bilgancha surat.
Ham etkaymen burun sharhi aqoyid
Ki, islom ahliga bergay favoyid.
38
Alisher Navoiy. “Favoyid ul kibar”.479-bet
72

Yana ham farz , ham vojib, sunnan ham.
Nekim, oriz bo`lur yaxshi, yomon ham.
Ki, din ahlining o`lg`ay dilnaziri,
Musulmonlig` Ishida noguziri.
Bayon qilg`aymen andoq ravshanu pok
Ki, idrok etgay oni xayli atrok. 39
Navoiy o`limidan bir yil avval qalamga olgan bu 210 baytlik masnaviyda Islom
dinining asoslarini, shartlarini va qoidalarini aytib o`tadi.
Olim keyingi o`rinlarda Navoiyning islom diniga bag`ishlab yozilgan ikki asari
“Chihil hadis” va “ Nazmul javohir”asarlarini hayajon bilan yozganligini e’tirof etadi.
Hijriy 886- yil= milodiy 1481/1482-yillarda yozilgan “Chihil hadis” Jomiyning
“Arbaini hadis” asariga javoban yozilgan. Hijriy 890-yil= milodiy 1485-yilda yozilgan
“Nazmul javohir” asari esa xalifa Alining “ Nasrul laol” deb to`plangan asarining
tarjimasidir. Hazrat Alining 266ta hadisi 266 ruboiy shakliga keltiriladi. Bu asarni
yozishdan boshqa bir sabab Sulton Husayn Boyqaroning “Risola” siga javob tarzida
yozishdir. Navoiy bu asarida Boyqaroning lutfiga tashakkur aytgandan so`ngra, yana
ruboiylarida minnatdorchilik bildiradi.
Olim o`z tadqiqotlarida shunday xulosaga keladi: Navoiyning masnaviylarining
boshidagi hamd va munojotlar bilan na’tlarda, ma’lum devonlarida har harfning
boshidagi g`azallarda Allohning qudratiga chindan ishonishni ko`rishimiz mumkin.
Olim Navoiyning so`fiy ham, mutasavvuf shoir ham emasligini ta’kidlaydi. Undagi
tasavvuf ba’zi devon shoirlarining asarlaridagi kabi faqat an’anaga mos tarzda
ifodalanmaydi, balki o`ta samimiy va ilohiy nash’adir.
Olim Navoiyning tasavvuf borasidagi fikrlarini dalillash uchun “Favoyid ul kibar”
ga yuzlanadi;
Birovga musallam tariqi tasavvuf,
39
Alisher Navoiy.”Siroj ul muslimin” 2-bet
73

Ki zotida mavjud emasdur taxalluf.
Tasavvuf rizo ahlidin yaxshi axloq,
Erur istilohoti zebu takalluf.
Tasavvuf emas zuhdu taqvo-yu toat,
Ki anda riyo yo’l topar be tavaqquf.
Erur mahz taqvoyu, lekin riyosiz,
Ubudiyati sarfu ayni talattuf.
Ne el qavlu fe’liga andin taaddi,
Ne Haq amru nahyiga andin tasarruf.
O’zin o’yla beixtiyor aylabonkim,
Ne qolib taraddud anga, ne taassuf.
Qilib Haq vujudida mahv o’z vujudin,
Navoiy muni bil tariqi tasavvuf .
Navoiy ushbu baytlar orqali tariqat shartlari va tasavvufning arkoni qoidalari haqida
so`z yuritadi.
Shuningdek, olim Naoiy ijodidagi tasavvufiy ramzlardan , ya’ni ko`ngil ta’rifiga
bag`ishlangan parchalarni keltiradi:
Eyki, ko`ngul vasfi bayon aylading,
Sen bu ko`ngulni ne gumon aylading.
Ko`ngul erur bulbuli bo`stoni roz
Quds haramida bo`lib jilvasoz.
Royihayi jannati a’lo ham ul
Partavi misbohi tajallo ham ul
Solik ani Arshi mualla dedi
So`fiy ani alami kubro dedi.
74

Kabaki, olamning o`lub qiblasi
Qadri oh andoqki, ko`ngul kabasi.
Navoiyning deyarli barcha asarlarida tasavvufiy istilohlarni uchratamiz. Navoiyning
ilk devoni ham tasavvufiy g`azal bilan boshlanishi fikrimizning yorqin isbotidir:
Ashraqat min aksi shamsil kasi anvorul xudo
Yor aksin mayda ko`r deb jomidin chiqdi sado.
G`ayr naqshidin ko`ngul jomida bo`lsa zangi g`am
Yo`qtur,ey soiy, mayi Vahdat masallik g`amzudo
Olim bu yerdagi “may” tasavvufdagi “mayi vahdat”, ya’ni birlik sharobi; “yor” esa
Allohning ramzi ekanligini aytadi. Davom ettirib; shoir bu baytlar bilan Tangrining
aksini ko`r deya qadahdan bir ovoz chiqdi. Ko`ngil qadahida Tangrining jamoli aks
etishi uchun ey soqiy, birlik mayini quy, bu sahrob kabi g`amlarni ketkizuvchi hech bir
narsa yo`qdir deb izohlaydi.
Navoiy 9 baytlik bu g`azalini shu maqsad bilan yozadi. Shuni aytib o`tish lozimki,
Navoiy bu g`azalini 8- 20 yoshlar orasida yozilgan g`azallar sirasiga kirgizadi.
Navoiyning yana bir tasavvufiy tarjibandlardan biri “Navodir ush shabob” da
keltiriladi:
Baqosizdur jahon ra’nosi valloh,
Jahon ra’nosi yo`qkim, mosivalloh.
Shoir har takrorlanadigan baytida bu jahonning baqosiz , ya’ni o`tkinchi ekanligini
tasavvufiy- falsafiy unsurlar orqali ifodalaydi.
Navoiyning tasavvufiy buyuk asarlaridan biri “Lison ut tayr” dir. Milodiy 1498-
1499 yillarda yzoilgan bu asar 3553 baytdan iborat. Olim ushbu asardagi tasavvufiy
talqinlarni aniqlashdan oldin “Mantiq ut tayr”ga to`xtalib o`tadi. “Mantiq ut tayr” dagi
tasavvufiy izohlar bilan “Lison ut tayr” dagi tasavvufiy – falsafiy talqinlarni farqlab
75

chiqadi. Olim Navoiyning asarida hamd, munojot, na’t, me’rojnoma manzumalaridan
keyin 4 xalifaga bag`ishlab baytlar keltiradi. Bu yerda ham biror hikoya keltiradi;
Attorda esa bu qismlardan so`ng asar mazmuni boshlanib ketadi.
Navoiy Attor asaridagi “borliqda birlik” falsafasini biroz o`zgartiradi, ba’zi
o`rinlarga o`zgartirishlar kirgizadi, o`zidan hikoyalar qo`shadi. Qushlar o`zaro
to`planishib, o`zlarini maqtab kurash olib boradilar. Shoir bu misollar orqali o`z
davrining saroy amaldorlariga qiyoslaydi.
Attorda 10ta qush qatnashgan bo`lsa, Navoiy buni 14taga yetkazadi. Qushlarning
Hudhuddan so`raganlari va uning javoblari, har javobdan so`ng keltirilgan hikoya juda
qiziqarlidir. Bu javoblar va hikoyalardan so`ngra “talab, ishq, ma’rifat, istig`no, tavhid,
hayrat, faqr-u fano” vodiylari ta’rifi keladi. Asarning oxirida ushbu tariqatning
bosqichlariga mos biror hayotiy misol keltiriladi. so`ng esa asarning yozilish sabablari,
Foniy taxallusining ishlatilish sababi, podshohni duo qilish bilan birga tugallaydi.
Navoiy tariqat borasida Naqshbandiylik tariqatidan hisoblanadi. Shoirning piri va
murshidi Abdurahmon Jomiy hisoblanadi. Navoiy chin qalbdan bog`langan bu
tariqatning buyuklariga chuqur hurmatda bo`ladi. Bulardan ushbu tariqatning pirlaridan
bo`lgan Xoja Bahouddin Naqshbandni tasavvufiy asarlarida hurmat bilan tilga oladi.
Keyingi o`rinlarda tadqiqotchi Navoiyning 1476-yilda Jomiydan tasavvufiy
shoirlar, shayxlar, so`fiylar haqida yetuk bir asar yozishini iltimos qilganligini ta’kidlab
o`tadi. Bunga sabab esa sifatida Navoiyning Xoja Abdulloh Ansoriyning “Taboqoti
mashoyixi sufiyi”, Attorning “Tazkirat ul avliyo”, Shayx Abdurahmon Sullamiyning
“Tabaqoti Sullamiy” nomli tazkiralarini ko`zdan kechirishi bo`ldi. Jomiy iltimosga
javoban “Nafohot ul uns min hazorot ul quds” asarini yozadi. Ammo bu kitob
forschada bitilgan edi. Ammo Navoiy forscha va arabchani yaxshi bilmaydiganlar bu
asarning qiymatidan bebahra qolishini o`ylaydi. Oradan 20 yil o`tib 1495-yilda bu
asarni turkchaga tarjima qiladi.
76

Navoiy “Tazkirat ul avliyo” dan, “Nafohot ul uns” dan ba’zi shayxlarni, alohida
turkiy shayxlarni xususan Ahmad Yassaviydan boshlab o`z asariga kiritadi. Asarga
berilajak nomni esa shunday izohlaydi: “ chun bu valoyat riyozi muhabbat ansimig`a
lahob va futuvvat samimig`a sabab bo`ldi;anga Nasoyim ul muhabbat min shamoyil ul
futuvvat” deb ot qo`ydum”
77

Xulosa
3 bob yuzasidan shuni xulosa qilish mumkinki, navoiyshunos olim Ogoh Sirri
Levendning Navoiyning “Xamsa” asariga oid tadqiqotlari ilmiyligi bilan diqqatga
sazovordir. Olim masnaviylarning har birini tahlil qilarkan, dastavval o`sha asarning
yozilish yili, tarixiga to`xtalib o`tadi. Keyin bundan oldin yozilgan shu syujet asosidagi
asarlar va ularning muallifi bilan birgalikda sanab o`tadi.
Tadqiqotning qimmatliligi shundan iboratki, olim oldingi xamsanavislarning
xamsasi tarkibiga kiruvchi dostonlarning ham syujet qolipi hamda voqealar rivoji,
qahramonlari, asar mazmuniga ham alohida to`xtalib o`tadi. So`ngra Navoiy qalamiga
mansub dostonni xuddi shu tadqiq liniyasi asosida ma’lumot berib o`tadi.
Olim bu o`rinda taqqoslash metodidan foydalanadi. O`z xulosalarini “Navoiy
asaridagi afzalliklar” sarlavhasi ostida qayd qilib ketadi.
Ogoh Sirri Levend Navoiyning tasavvufiy qarashlari qaysi asarlariga singib
ketganligini aniqlab kitobxonga ma’lum qiladi. Xususan, olim xulosalariga ko`ra
“Hayrat ul abror”, “Lison ut tayr”, “Layli va Majnun” va shu kabi bir qator asarlarda
tasavvufiy talqinlar mavjudligini qayd qilib o`tadi.
Olim shoirning din, tasavvuf va tariqat borasida qanday inson bo`lganligi, hayotida
ushbu jihatlarga qay darajada o`rin berganligi bilan ham qiziqib ko`radi. Xususan,
Navoiyning islomning barcha farz amallarini bajarganligi, faqatgina haj amalini bajarish
armon bo`lib qolganligini afsus bilan eslaydi. Bunga esa Husayn Boyqaroning hajga
eltuvchi yo`llar xavfli ekani, bu orzusini keyinroqqa surishinii iltimoq qilganligini sabab
bo`lganligini aytadi.
Shuningdek, shoir asarlarida ikkiyuzlamachi sahyxlar, so`fiylarni qattiq tanqid
ostiga oladi. Hayotda tarkidunyo qilgan darveshlar yo`lini ham oqlamaydi. Bunga esa
Navoiyning naqshbandiylik tariqatida ekanligi sabab bo`lgan. U o`z tariqatiga sodiq
murshid. Tariqat peshvolaridan bo`lgan Xoja Bahouddin Naqshbandni ham o`z
78

asarlarida maqtab, unga qattiq hurmat bildirshiga guvoh bo`lamiz. Olim esa buni
nazardan chetda qoldirmaydi.
79

Foydalanilgan adabiyotlar.
I. Normativ huquqiy hujjatlar va metodologik ahamiyatga molik janrlar
1. Karimov I.A. Adabiyotga e’tibor-ma’naviyatga,kelajakka e’tibor.-
Toshkent;O`zbekiston, 2009.-40 b
2. Mirziyoyev Sh.M. 2017-2021-yillarda O`zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yo`nalishi bo`yicha Harakatlar
strategiyasi.- Toshkent: Adolat, 2017.- 112 b
II. Ilmiy-nazariy adabiyotlar.
Xorijiy nashrlar:
1. Agah sirri Levend. Ali Sir Nevai. -Turkiye;1965.
2. Agah Sirri Levend. Türkiye kitaplıklarindaki Navoi yazmaları.
III. Badiiy adabiyotlar:
1. Alisher Navoiy. Farhod va Shirin. – Toshkent: Adabiyot va san’at, 1989.
2. Alisher Navoiy. Mezon ul avzon. Mukammal asarlar to`plami.16 tom.
Toshkent, Fan. 2000.
3. Alisher Navoiy. Lison ut tayr.- Toshkent: Adabiyot va san’at,1991.
4. Alisher Navoiy. Majolis un nafois. Mukammal asarlar to`plami, 13-tom.-
Toshkent:Fan,-1997
5. Alisher Navoiy. Favoyid ul kibar. Mukammal asarlar to`plami, 6-tom.-
Toshkent: Fa,-1990
6. Alisher Navoiy. Saddi Iskandariy. Mukammal asarlar to`plami. 11 tom,-
Toshkent:Fan,-1993
IV. Internet saytlari
80

1. https://kh-davron.uz/kutubxona/alisher-navoiy/botirxon-valixojayev-
alisher-navoiy-davri-2.html
2. https://yandex.ru/search/?clid=2255395-
225&win=527&from=chromesearch&text=agah+sirri+levend+Ali+sir+ne
vai+pdf&lr=10335
3. https://elib.buxdu.uz/index.php/pages/referatlar-mustaqil-ish-kurs-ishi/
item/14369-alisher-navoiy-va-turk-adabiyoti
81

Ogoh Sirri Levend- Navoiy ijodi tadqiqotchisi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish