Oila va oilaviy munosabatlar borasidagi qarashlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	41.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Oila va oilaviy munosabatlar borasidagi qarashlar

Купить

Oila va oilaviy munosabatlar borasidagi qarashlar
Reja:
1. Sharq mutafakkirlarining oila xususida qarashlari
2. Ibn Sinoning oilaviy munosabatlar haqida qarashlari
3. Islomda oilaviy munosabatlar masalalari

Sharqning buyuk allomalari va ma’rifatparvarlari hisoblangan Abu Nasr
Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Kaykovus, Yusuf Xos Hojib,
Alisher Navoiy, Husayn Voiz Koshifiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Rizouddin
ibn Faxruddin, Ahmad Donish, Abdulla Avloniy, Fitrat va boshqalarning asarlarida
Markaziy osiyoda yashab kelayotgan xalqlar, jumladan, o’zbek xalqining oilaviy
hayoti, undagi o’zaro munosabatlarning (ayniqsa er-xotin) milliy psixologik
xususiyatlari, er-xotinning burch va vazifalari, oilaning turmush tarzi va tarbiyaviy
muhiti va boshqalar haqida qimmatli fikrlar mavjud.
Oilaviy turmush va undagi shaxslararo munosabatlar madaniyatiga xos
masalalar buyuk muhaddis allomalar Muhammad ibn Ismoil Buxoriy, At-Termiziy
ijodlarida hamda tasavvuf falsafasining yirik namoyandalari bo’lmish Ahmad
Yassaviy, Baxovuddin Naqshband, Najmiddin Kubro tariqatlarida ham keng
yoritilgandir. Sharq mutafakkirlarining ilmiy-madaniy merosini o’rganar ekanmiz,
ularda bayon qilingan oilaviy turmush qoidalari, undagi shaxslararo munosabatlar
madaniyati, farzand kamoloti, erkak bilan ayol munosabati, insoniy fazilatlarning
shakllanishi haqidagi qimmatli fikrlar sharq xalqlari, xususan, o’zbek xalqining
og’zaki ijodi, eposining (o’zbek xalq maqollari, ertaklari, dostonlari, afsonalari,
rivoyatlari) uzviyligi asosida tarkib topgan ilmiy-madaniy meros ekanligini
ko’ramiz. Chunonchi, o’zbek xalqining og’zaki ijodi va eposlarida mardlik,
halollik, kamtarlik, ishonch, sevgiga-sadoqat, do’stlik, adolatlilik, mehnatsevarlik,
hamfikrlilik, orastalik, go’zallik, oqillik, e’tiqod, hurmat-ehtirom, oila sha’ni va
g’ururini himoya qilish, tug’ilgan joyiga muhabbat, ezgulikka intilish, halol va pok
yashash ulug’langan. Bu voqelikni biz Alpomish, Kuntug’mish, Go’ro’g’li,
Oysuluv, Layli va Majnun, Yusuf va Zulayho kabi qator o’zbek xalq
dostonlarining qahramonlari misolida ko’rishimiz mumkin."Qadimiy eposlarda
ayollar bilan erkaklar teng ijtimoiy mavqega ega shaxslar sifatida gavdalanadi,
ayollar erlaridan qolishmaydigan jasoratli qilib tasvirlangan" .
Sevib turmush qurish, sevgida vafodorlik, oilaviy totuvlik kabi insoniy
xislatlar o’rta Osiyo xalqlari, xususan, o’zbek urug’lari va elatlarining xarakterli
xususiyati sifatida saqlanib qolgan.

Mutafakkirlarining oila haqidagi qarashlari . Xalq og’zaki ijodi va diniy
g’oyalar hamda hikmatnomalar og’zaki tarzda avloddan-avlodga ko’chib
sayqallashgan holda saqlanib kelgan bo’lsa, xalqimiz orasidan yetishib chiqqan
donishmand va allomalar esa ana shunday qimmatli ma’lumotlarni xalq an’analari
va qadriyatlariga tayangan holda o’z asarlarida yoritgan holda ilmiy-madaniy
meros sifatida kelgusi avlodlar uchun qoldirganlar. Ulardan biri - jahon ilm-fani
hazinasiga munosib hissa qo’shgan mutafakkir olim Abu Nasr Forobiydir.
Abu Nasr Forobiy (873-950) jamiyat taraqqiyoti qonuniyatlarini va inson
kamoloti bosqichlarini, insonlar yashash jarayonida baxt-saodatga erishuv
yo’llarini o’zining mashhur asari "Fozil odamlar shahri"da bayon etadi. Forobiy
oqil insonlar haqida gapirib, "Aqlli deb shunday kishilarga aytiladiki, ular fazilatli,
o’tkir mulohazali, foydali ishlarga berilgan, yomon ishlardan o’zlarini chetga olib
yuradilar. Bunday kishilarni oqil deydilar" degan edi. Alloma oqillar bor joyda
hech qachon muammolar va kelishmovchiliklar bo’lmasligiga ishora qiladi. Uning
g’oyalarida oilaning to’liqligi, unda qaror topgan sog’lom ma’naviy muhitning
ahamiyatini aks ettiradigan fikrlar ham mavjud. "Har bir inson o’z tabiati bilan
shunday tuzilganki, u yashash va oliy darajadagi yetuklikka erishmoq uchun ko’p
narsalarga muhtoj bo’ladi. U bir o’zi bunday narsalarni qo’lga kirita olmaydi,
ularga ega bo’lish uchun insonlar jamoasiga ehtiyoj tug’iladi. Bunday jamoa
a’zolarining faoliyati bir butun holda ularning har biriga yashash va yetuklikka
erishuv uchun zarur bo’lgan narsalarni yetkazib beradi" yoki "odamlarga nisbatan
ularni birlashtiruvchi boshlang’ich asos insoniylikdir. Haqiqiy baxtga erishish
maqsadida o’zaro yordam qiluvchi kishilarni birlashtirgan shahar (bizningcha, oila)
fazilatli shahardir, baxtga erishish maqsadida birlashgan kishilar jamoasi
(bizningcha, oila jamoasi) fazilatli jamoadir" . Forobiy keraksiz urf-odatlardan
(hozir ham oilaviy hayotda, er-xotin munosabatlarida uchraydi) voz kechish, baxt
saodatga erishish yo’llari haqida gapirib shunday deydi: Rahbarlar (er yoki xotin)
"yomon odatlarni o’zida ifodalovchi o’tmishni ham o’zgartirmog’i kerak. Aks
holda o’tmishni talablariga rioya etib, uning kayfiyati saqlansa, turmushda hech
qanday yengillik, o’zgarish va o’sish ham bo’lmaydi". Yoki "Baxt saodatga

erishuv yo’lida nimaiki (bilim, axloq, kasb-hunar) yordam bersa, uni saqlamoq,
mustahkamlamoq nimaiki zararli bo’lsa, uni foydali narsaga aylantirishga harakat
qilmoq zarur".
Biz tadqiqotlarimizda o’rganadigan muammo nuqtai nazaridan qaraydigan
bo’lsak, Forobiyning inson kamoloti, uning jamiyatdagi, oiladagi o’rni,
yoshlarning voyaga yetishiga ta’siri to’g’risidagi fikrlari, insonlar jamoasidagi
o’zaro hamjihatlik, yordam haqidagi hikmatlari hozirgi oilaviy turmush
masalalarini yechishda, undagi munosabatlarni to’g’ri yo’lga qo’yishda farovon
turmush kechirish uchun dasturilamal bo’lib xizmat qiladi.
Abu Rayhon Beruniy (973-1048) o’z ijtimoiy qarashlarini aks ettirgan
yaxlit ijtimoiy ta’limot yaratmagan bo’lsa-da, lekin u ijtimoiy masalalar bo’yicha
o’zining nuqtai nazarini ko’pgina qomusiy asarlarida izhor etishga yoki ular
yuzasidan tanqidiy fikrlar aytishga harakat qilgan. Abu Rayhon Beruniyning
muayyan qarashlari oilaviy turmush, oila va nikoh, oilaviy qadriyatlar va uning
a’zolari o’rtasidagi munosabatlariga xosdir. Bunday ishoralarni Beruniy
hikmatlarida ham uchratamiz. "Yaxshi xulq yaxshilik alomatidir"."Buzuq niyatli
va yomon axloqli kishilar o’rtaga kirib olishi bilan ish to’g’ri bo’lmaydi". "Tenglik
hukm so’rgan joyda sotqin, aldamchi ehtiroslar, g’am-g’ussa bo’lmaydi oilaviy
munosabatlarda ana shunday hikmatlarga amal qilishimiz maqsadga muvofiqdir.
Beruniy o’rta Osiyo, Qadimgi Yunon va Hind xalqlari hayotini yaxshi bilgani
uchun ular amal qiladigan urf-odatlar, qadriyatlar va milliy madaniyatlarining
o’ziga xos tomonlarini taqqoslab tahlil qiladi. Ushbu tahlillar oila-nikoh, oiladagi
o’zaro munosabatlarga ham xosdir. Jumladan, u oilalarning "poligamiya" (erkak
yoki ayol bir paytning o’zida bittadan ortik er yoki xotinga ega bo’lishiga yo’l
qo’yiladigan nikoh shaklini bildiradi) turi haqida ham qimmatli ma’lumotlarni
keltiradi. Masalan, Janubiy Hindiston madaniyatida tud erkaklari biologik nuqtai
nazardan otalikni o’rnatish bilan qiziqmaganlar. Ularda bolaga otalik rasmini
amalga oshirish chog’ida o’qli kamonni homilador ayolga tantanali suratda bergan
erkak bolaning otasi hisoblangan. Agar keyinchalik boshqa bir erkak bolaga otalik
qilishni xohlab qolsa, bu rasm ayolning navbatdagi homiladorligida takrorlangan.

Bu ma’lumotlar izlanuvchilarda ijtimoiy tarixiy taraqqiyot davomida oilaviy
turmushning takomillashuvi, oila-nikoh munosabatlarining barqarorlashuvi va
monogamiya oila turining kelib chiqishi tarixi haqida ilmiy tasavvurlar
shakllanishiga yordam beradi.
Beruniy qarashlarida oilaviy munosabatlar barqarorligining yetakchi omillari
oqillik va mehnatsevarlikning ahamiyati haqida ham qimmatli fikrlar
mavjud."Muayyan vazifalarni bajarish zaruriyati inson faoliyatining bir umrga
yashash qoidasidir. Insonning qadr-qimmati o’z vazifasini a’lo darajada
bajarishidan, shuning uchun ham insonning eng asosiy vazifasi va o’rni mehnat
bilan belgilanadi. Zero, inson o’z hohishiga mehnat tufayli erishgan". Ushbu
muammoga oid mulohazalar Abu Ali Ibn Sinoning (980-1037) "Donishnoma",
"Risolai ishq", "Tib qonunlari", "Uy xo’jaligi" kabi qator asarlari Markaziy Osiyo
xalqlari axloq-odobi, tarbiya psixologiyasi, falsafa va tabobat olamida alohida
o’rin tutadi. Ibn Sino oilaviy munosabatlarning turli va muhim tomonlarini yoritar
ekan, avvalo oila boshlig’i erning oldidagi mas’uliyatli vazifalarga e’tiborini
qaratadi. Uning fikricha, birinchi navbatda er oiladagi tarbiyaviy ishlarga doir ham
nazariy, ham amaliy ma’lumotlarga ega bo’lishi shart. Shundagina, u haqiqiy oila
boshlig’i bo’la oladi.
Er-xotin munosabati tenglik hamjihatlik va o’zaro hurmat asosida qurilishi
haqida to’xtalib, "Erkak kishi oila boshlig’idir, u oilaning barcha ehtiyojlarini
qondirmog’i lozim, chunki bu uning birlamchi vazifasidir. Ayol esa erkakni
yaxshi, munosib yo’ldoshi va bola tarbiyasi borasida eng yaxshi voris va
yordamchisidir" deb yozadi Ibn Sino. Ibn Sino oilaviy munosabatlar maromi
oiladagi tinch totuvlik, mehr-muruvvat, oila g’ururi va sha’ni ko’p jihatdan
ayollarga ham bog’liq ekanligi haqida ko’p yozgan. Jumladan, "Oila xo’jaligi"
asarida ayollar axloqan eng maqbul, yuqori insoniy fazilatlarga ega bo’lmoqlari
lozim, deb yozadi. Mazkur asarning "Ayollarning yaxshi fazilatlari haqida" nomli
bo’limida ularning quyidagi fazilatlari bayon qilinadi; ayol aqlan dono, uyatchan,
iboli, iffatli bo’lib, ko’p gapirmasligi lozim; u eriga bo’ysunmog’i, uni sevmog’i,
farzandlar tug’ib, doimo halol, pok, to’g’ri so’z, kamtar bo’lishi kerak; injiq

bo’lmasligi, o’z iffat va obro’sini to’kmasligi lozim; u hech qachon eriga nisbatan
dimog’dorlik, viqor hissini ko’rsatmasligi, o’z ishlarini yaxshi, o’z vaqtida bajarib,
oilaning moddiy boyliklarini tejamkorlik bilan ishlatmog’i lozim; o’z xulq-atvori
bilan o’z erining qalbida hadiksirash hissiga o’rin qoldirmasligi kerak ("Ibn Sino
va tadbiri manzil". Mutafakkir olimning sog’liqni saqlashga doir risolalarida jinsiy
aloqalarning me’yorlari, unga qat’iy amal qilish, jinsiy aloqalarda o’zgarishning
sabablari, ularni yo’lga qo’yish tadbirlari haqida ham qimmatli ko’rsatmalar
berilgan. Uning fikricha, er-xotin ularni yodda tutishi va unga amal qilishi oilaviy
munosabatlar barqarorligiga ijobiy ta’sir etadi. Shuningdek, Ibn Sino "Kitob ush-
shifo" asarida oila inqirozi va buzilishiga sabab bo’ladigan omillarni ham ko’rsatib
o’tgan.
Bularga: 1.Agarda er va xotinlikdan dunyoga farzand kelmagan bo’lsa.
2.Agarda xotin eriga hiyonat qilib,uning e’tiborini pasaytirsa.
3.Xotin kishi tarbiyasiz bo’lsa-yu, tarbiya olishni istamasa.
4.Er va xotin bir-birlariga yoqmaydigan xarakterli bo’lsa.
Ko’rinib turibdiki, Ibn Sino asarlarida oila-nikoh va oilaviy turmushda er-
xotin munosabatlarini ibratli misollar asosida yoritgan hamda ayollar mavqei
undagi munosabatlarda muhim o’rin tutishini asoslab bergan.
Kaykovus qalamiga mansub Qobusnoma asari (1082-1083 yillarda
yozilgan) S h arq xalqlari orasida ma’lum va mashhurdir. Qobusnomada qator ibratli
va hayotiy pand nasihatlar bilan birgalikda "ishq va uning odatlari zikrida", "xotin
olmoq zikrida" ham qimmatli ma’lumotlar berilgan.
"Ey farzand, to kishining ta’bi latif bo’lmaguncha oshiq bo’lmag’usidir,
nedinkim ishq beshak ta’bi latiflikdan paydo bo’lur. Har narsaki ta’bi latiflikdan
paydo bo’lsa, ul beshak latif bo’lur" . Bu yerda insonning qalbi toza, pok va
axloqan yuksak bo’lsa, uning ko’ngli, sifat va fazilatlari ham, hissiy kechinmalari
ham sof va chiroyli bo’lishiga ishora qilingan. "Bas, agar oshiq bo’lsang shundoq
kishiga bo’lgilki, ul ma’shuqalikka loyiq bo’lsin". Bunda bo’lg’usi er-xotinning
nikohigacha davrda bir-birini ko’rib-bilib, sinab ma’shuqaning oqila, orasta,
tejamkor, saranjom-sarishta, bola tarbiyasini, uy-ro’zg’or ishlarini o’rniga

qo’yadigan kamtarin va eriga sadoqatli bo’lishi nazarda tutiladi. Ey farzand, agar
xotin olmoq tilasang, o’z hurmatingni yaxshi saqlagil. Garchi mol aziz bo’lsa ham
xotin va farzandingdan darig’ tutma. Ammo xotinni pok dil, farzandni
farmonbardor va mehribon tutgil bu ish sening qo’lingdadir. Bu o’rinda xotinga
xos munosabatda bo’lish erning ixtiyorida ekanligi ogohlantirilgan. Xotin talab
qilsang, xotinni mo l ini talab qilmagil, xotin pok nixod (toza tabiat va pok dil)
bo’lsin. Kadbonu (uy bekasi va ishchan xotin)eriga do’st bo’lgay. Hayolig’,
taqvador, tili qisqa, molni yaxshi saqlaguvchi bo’lsin. Debdurlarki, yaxshi xotin
erning va umrning rohati bo’lur. Bunda esa bo’lg’usi turmush o’rtog’ini tanlashda
erning oldidagi mas’uliyat va latif xotin bo’lishga xos fazilatlar bayon qilingan.
Agar sen xotiningga rashklik qilmasang, u senga samimiyat bilan munosabatda
bo’lur. U senga ota-onang va farzandlaringdin ham mushfiqroq bo’lur va senga
undin do’stroq kishi topilmas. Agar unga g’ayrroq (rashk, qizg’anish) ko’rguzsang,
senga ming dushmandin dushmanroq bo’lur va begona dushmandin hazar qilsa
bo’lur, lekin undin hazar qilib bo’lmas. Bunda er-xotinning o’zaro munosabatlarini
ziddiyatlarning shakllanishiga olib keluvchi sabablar va omillar haqida gap boradi.
Yusuf xos Hojibning mashhur asari "Qutadg’u bilig" (baxt saodatga
yo’llovchi bilim)da er yoki xotin tanlashda uning qaysi sifat va fazilatlariga e’tibor
berish zarurligi, inson shaxsiga xos sifat va fazilatlarning oilaviy hayotni
boshqarishdagi roli, o’rni va ahamiyati, er-xotin o’zaro munosabatlarining
me’yorlari, farovon turmush kechirishning muhim shartlari haqida qimmatli fikrlar
aytilganki, ular hozirgi oila turmushi va er-xotin munosabatlari uchun ham
ahamiyatlidir. Asarda "Sen xotin olsang, o’zingdan quyisini ol, zoti oliysiga
boqma, sen qul bo’lib qolasan". Asli, urug’i hamda zoti yaxshi bo’lsin, uyatli,
andishali, pokizasini istagin. Yuzi chiroyini istama, xulqi yaxshisini ista, fe’l-atvori
yaxshi bo’lsa, sening yuzingni yoritadi. Fe’lu-atvori yaxshi bo’lsa, u to’kis bo’ladi.
Fe’lu-atvori to’g’ri bo’lsa, juda munosib bo’ladi, xotin chiroyi xulqdir, buni bilgan
biladi.Agar yaxshi andishali ayol topishga muyassar bo’lsang, boy berma (darhol
olgin) ey ezgu kishi andishali, pokiza bo’lsa, unday kishi asl bo’ladi. Sen xotinning
andishali-aqllisini ista, ey dono, andishali aqlli xotin topilsa - farosat, andisha,

boylik, chiroy, nasl-nasab jam bo’ladi. "Sen xotinni qadrli tut, nima so’rasa
muhayyo et". Asarda xotin bilan bir qatorda er ham bilimdon, farosatli, aql-idrokli,
zukko bo’lishi, oila tartibini saqlash va uni yuritishda intizomli (intizom
o’rnatuvchi), uni kuzatib borishi kerakligi, oilaning iqtisodiy jihatdan to’kisligini
ta’minlovchi, xotiniga va farzandlariga mehribon, xushmuomalali, to’g’ri so’z
bo’lishi uning farovonligi va barqarorligini ta’minlovchi muhim omillar ekanligi
alohida ta’kidlab o’tilgan.
Alisher Navoiy (1441-1501) "Mahbub ul qulub", ya’ni "qalblar sevgilisi" va
"Vaqfiya" asarlarida oilaviy turmushi bilan bog’liq er va xotinning vazifalari,
burchlari, o’zaro munosabat-muloqot madaniyati, ularning muvofiqligi va
nomuvofiqligi, uning oqibatlari haqida qimmatli nasihat va ma’lumotlarni yozib
qoldirgan. Jumladan, Alisher Navoiy "Mahbub ul qulub" asarining 37 fasl
"uylanganlik va xotinlar to’g’risida" ayolning fazilatlari va uning oiladagi o’rni
haqida quyidagilarni yozadi; "er bilan xotin bir-biriga mos tushsa, o’rtada boylik
va saranjomlik bo’lur, uy bezagi undan va uylanganning (erning) tinchligi undan.
Husni bo’lsa, ko’ngilga yoqimli bo’lur, yaxshiligi bo’lsa, jon ozig’idir. Aqlli
bo’lsa, turmush intizomli va ro’zg’or kerak yarog’i tartibli va saranjomli bo’ladi.
Ana shunday turmush o’rtog’i bo’lsa - g’am kulfatda sirdosh va hamdaming
bo’lur, maxfiy va yashirin dard va mashaqqatda hamnafas va hamrohing bo’lur.
Turmushdan har jafo yetsa, hasratdoshing ul va osmondan har bir balo kelsa,
ko’makdoshing ul. Ko’ngling g’amidan ul g’am chekadi. Nosoz juft uy uchun ham
ochiq va ham yashirin qo’rqinchli kasallikdir. Uyatsiz bo’lsa, ko’ngil undan
ozorlanadi, yaramas bo’lsa, ruh undan azob tortadi. Tili yomon bo’lsa kuyovning
ko’ngli yaralanadi, yomon ishlik bo’lsa, erga yuz qarolik keladi. Mayxo’r bo’lsa,
uy obodonligi yo’qoladi va buzuqi bo’lsa uy ichi rasvogarlikka aylanadi".
Alisher Navoiy mazkur asarida (11 qismida) har bir kishi uchun zarur
bo’lgan yaxshi fe’llar va yomon xislatlar to’g’risida qanoat, sabr, tavozu’ va odob,
ishq, vafo, hayo, yumshoq ko’ngillilik va bir qator yomon illatlar to’g’risida
qimmatli maslahatlar beradi.Alisher Navoiyning fikrlarini psixologik nuqtai
nazardan tahlil qiladigan bo’lsak, o’sha zamonlarda ham, hozir ham yigit va

qizlarning o’zlariga har tomonlama mos turmush o’rtoq tanlashi, ularda zarur sifat
va fazilatlar mujassamligi oilaning baxti va farovonligidir. Bir-biriga nomunosib er
yoki xotin oilaning tanazzulidir.
Husayn Voiz Koshifiy (1440-1505) o’zining hayotdan olgan saboqlari,
tajribalari asosida insonparvarlik, ijtimoiy hayot, oilaviy odob, adolat, halollik,
sofdillik, to’g’rilik, rostgo’ylik haqidagi fikrlarini qiziqarli hikoyalar, rivoyatlar,
pandu-nasihatlar yordamida bayon etgan. U salbiy axloqiy xislatlarni qoralaydi va
ularning inson hayoti va jamiyat uchun katta zarar olib kelishini qator ibratli
rivoyatlar bilan ko’rsatadi. Koshifiy jamiyatda, odamlar o’rtasida va oiladagi
o’zaro munosabatlarda axloq me’yorlari bo’lib, bu me’yorlar insonlarning xulq,
fe’l-atvorlarini tartibga solib turadigan axloqiy talablardir, deb baholaydi. U ijobiy
xislatlarning kishilarda bo’lishi shart bo’lgan insoniy fazilat deb tushunadi. Insoniy
fazilatlar; sabr, hayo, iffat, pokizalik, sobitqadamlik, saxiylik, rostgo’ylik, shijoat,
kamtarlik, xushyorlik, oliyhimmatlilik, diyonatlilik, ahdiga vafolik, andishalilik,
izzat-hurmatni bilish, sir yashira olish kabi fazilatlarni birma-bir ta’riflab, ularning
ahamiyati va oqibatlarini aytib o’tadi. O’z davrining yetuk ulamosi Rizouddin ibn
Faxruddin er-xotin munosabatlarining sofligi naqadar muhim ahamiyat kasb
etishini e’tirof etgan holda bu masalaga shunday yondashadi.
"Go’zal muomalali bo’lmoq islom shariatining birinchi qoidalaridandir.
Go’zal muomalaning eng lozim qismi xotin bilan bo’lajak muomaladir. Qur’oni
Karim xotinlar bilan go’zal mushoirat etishga buyo’rgandir. Bunday muomala
etuvchi erning dunyosi tuzuk, oxirati rohat bo’lur. Xotinga go’zal muomala
qiluvchi oliy tabiatli erlar shariatu aql tarafidan man etilgan narsalarga xotinlarini
yo’llamaydilar va eng aziz bolasiga bo’lgan mehru-shafqati darajasida oqibat
ko’rsatib, xotinlarini barcha mashaqqatdan saqlaydilar, qurbilari yetmagan
xizmatga buyurmaydilar".
Oilaviy hayot va undagi munosabatlar bobida Ahmad Donishning
qarashlari alohida e’tiborga loyiqdir. U o’zining "Nodir voqealar" asarida oilaviy
hayotning turli jabhalari nikoh odoblari, uylanish shartlari, ishq-muhabbat va
sevishganlarning odobi, qaynona-kelin nizolari, farzandlarga vasiyat, kasb-

hunarlarning foydasi haqida qimmatli fikrlarni bayon etgan. Uning fikricha, har bir
inson muayyan yoshga yetgandan keyingina unda uylanish va oila qurishga zarurat
hosil bo’ladi. Bu davrga kelib inson oila nikoh munosabatlari, oilaviy hayot
quvonchlari va tashvishlaridan boxabar, oilaviy baxt, farzand tarbiyasi, er-xotinlik
va ota-onalik burchlarini tushunib yetgandirlar.
Ahmad Donish uylanish shartlariga o’sha davr uchun xos bo’lgan xislatli
turmush quruvchilarning biron-bir kasb sohibi ekanligini, uy-joy sohibi bo’lishini,
oila va oilaviy hayot masalalarini egallab olganliklarini nazarda tutadi. O’sha
davrga xos uylanish shartlari (qiz tomonidan qo’yilgan) yangi oilaning farovonligi,
to’kisligini ta’minlaydigan omillardan hisoblangan. Ahmad Donish o’sha davrdagi
uylanishning maqsadi va motivi o’ziga xosligi, shunga qaramay, xotinlarning ham
erkaklarday izzat nafsi borligi, ular o’zlarini erkaklardan kam tutmasligi, shuning
uchun ularning haq-huquqlarini himoya qilish zarurligini aytib o’tadi. Ahmad
Donishning qarashlarida ham oilaning baxti, oila farovonligi uning mustahkam va
barqarorligi xotinga, uning axloqiy va ma’naviy kamolotiga bog’liqdir.
XX asr Turkiston jadidchiligining ulkan namoyandalaridan biri Abdurauf
Fitrat "Oila" nomli asarida farzandlar tarbiyasi, qizlar ham ilm olish kerakligi va bu
sohada ota-onaning vazifalari, uylanish va uylanmaslik, uylanishda qanday xotin
tanlash lozim, bo’lajak er-xotin birinchi marta nimalarga e’tibor berishi lozimligi,
er-xotinning qanday yashamoqlari xususida oilaning maishati va idorasi, er xotinga
xos sifat va fazilatlar to’g’risida hayotiy ma’lumotlarga tayanib ilg’or g’oyalarni
ilgari suradi. U "millat taqdiri mana shu millat vakillari yashagan oilaning holatiga
bog’liqdir, qaerda oila munosabati kuchli intizomga tayansa, mamlakat va millat
ham shuncha kuchli va tartibli bo’ladi", deb yozadi (10; 8).
Fitrat mazkur asarining uylanishda qanday xotin tanlash lozim mavzusida
"er xotin mushkulotdan iborat bo’lgan hayot safarida birga bo’lib, jismoniy va
ruhiy osoyishtalikka sherik, insoniy vazifalarni bajarishda dastyor, qayg’u va
umidsizlik damlarida g’amxo’r, saodat va baxtiyorlik chog’lari bir-birlariga
hamdam bo’lishlari lozim. S h unday ekan, ular albatta, eng avvalo, bir-birlarini
kamoli diqqat va tajriba yuzasidan imtihon qilishlari zarur. Xotin erkak holidan va

yigit qiz ahvolidan yaxshigina xabardor bo’lib, keyin turmush qurishlari lozim"
deb ogohlantiradi. Fitratning fikricha, uylanish uchun yana to’rt narsaga alohida
e’tibor berish lozim: mol, nasab, husn va imonu-e’tiqod. "Uylanish orzusida
bo’lgan er bilan xotinning mol (boylik)lari va nasablari taqriban bir xil bo’lishi
lozim. Aks holda er bilan xotin bir-birlariga teng bo’lmay, hayotini mudom azobga
qo’yadi".
S h arq mutafakkirlarining ma’naviy merosidan bunday misollarni adoqsiz
davom ettirish mumkin. Ko’rinib turibdiki, oila barqarorligiga shaxslararo
munosabatlar ta’siri masalasiga S h arq mutafakkirlari va ma’rifatparvar ziyolilari
alohida e’tibor bilan qaraganlar.Ularning asarlarida oilaning muqaddasligi, uning
jamiyat hayotida tutgan o’rni, oila muqaddasligini belgilovchi muhim milliy-
madaniy va milliy-psixologik omillar ko’rsatib o’tilgan. Ayniqsa, oilaning asosini
tashkil etuvchi er va xotinga xos sifat va fazilatlarning shakllangan bo’lishi, ular
oilaviy burch va vazifalarini sadoqat bilan ado etishlari, bir-biriga mehribon va
kechirimliligi eng muhim qadriyat sifatida e’zozlanadi.
Yu.Toslaviyning “Xikmatlar xazinasi”dagi nasihatlari. Jumladan, turk
olimi Yusuf Toslaviy to’plagan "Hikmatlar xazinasi"dagi kelin bo’luvchi qizga
beriladigan ona nasihati kishining e’tiborini o’ziga tortadi. Unda ona turmushga
chiqayotgan qiziga quyidagilarni nasihat qiladi: "Bolajonim, sevikli qizim, meni
yaxshilab tingla. Nasihat har kimga lozimdir, o’git hammaga zarurdir. Nasihat
bilmaganga o’rgatadi, bilganni esiga soladi. Olloh bergan qonunga ko’ra, hayotga
qadam qo’yadigan har bir qiz erga, har bir erkak ayolga muhtoj bo’ladi. Erkaklar
ayol uchun, ayollar erkak uchun yaratilgandir. Hayot mavjud ekan, bu qonunni
hech kim buza olmaydi". Shu sababli sen tug’ilib o’sgan va voyaga yetgan
uyingdan, yayrab-yashnab, o’ynab-kulib yo’rgan yeringdan chiqib, o’zing
bilmaydigan, notanish uyga borasan. Kelajakda bu uy senikidir. Sen eringga
shunday xizmat qilki, ul ham senga qul bo’lsin. Sen unga yer bo’lki, u senga
osmon bo’lsin! Aytganlarimga amal qilsang ering bilan go’zal hayot kechirasizlar,
mas’ud, baxtiyor va saodatli turmush ko’rasizlar. Bizlar ham (har ikki oila bizning
ham, eringning ham oilasi) huzur-halovatda va baxtiyor bo’lamiz. Aks holda ikki

oilada ham huzur-halovat bo’lmaydi. Sen o’zing bir jahannamda yashagandek
bo’lasan.
Qizim! Endi senga aytadigan o’n o’gitimga quloq sol! Bularni doimo
yodingda tut;
1.Qanoat sohibasi bo’l. O’z xolingga shukur qil. Ya’ni, ering uyga nimaiki
olib kelsa, u xoh yeydigan, xoh kiyadigan narsa bo’lsin, xushfe’llik bilan, go’zal
odob bilan qabul qilib ol! Eringga tashakkur aytib, xushnudlik ko’rsat. Zero, baxtli
hayot kechirmoqning bir yo’li o’z holiga shukur etmoqlikdir, holiga shukur
etmagan o’z nafsini tiymagan kishida ko’ngil huzuri, qalb rohati bo’lmaydi.
2.Eringga itoat qil, qil degan ishlarini qil, qilma deganini qilma! Ya’ni, ering
bilan suhbatlashganda, muloqotda bo’lganingda itoatli bo’lishingni, uning
so’zlarini odob bilan tinglab ado etishingni sening so’zlashib, quloq solishingdan
tushunib oladigan bo’lsin. S h unda Alloh Taolo sendan xushnud va uyingiz saodat
nuridan porloq bo’ladi.
3.Eringning ko’zi tushadigan joylarga yaxshi e’tibor ber!. Ya’ni, uyning
ichini, tashqarisini nihoyatda toza tut, shunday qilki, eringning ko’ziga bir chirkin
yer ko’rinmasin.
4.Ust-boshingni toza tut. Ering faqat xushbo’yni sezsin, dimog’iga yomon
hid kelmasin. C h unki yomon hidlar ering ko’z o’ngida sening obro’yingni
tushiradi. Sendan irkanishga sabab bo’ladi. S h uni yaxshi bilgilki, tozalik va zariflik
eng yaxshi narsalardir, inson ko’ziga xush ko’rinishlik shular bilandir.
5.Ovqatni vaqtida tayyorla. Ya’ni ovqatlanish vaqtini hech qachon
kechiktirma. Ering qachon ovqatlanishga o’rgangan bo’lsa, o’sha paytda ovqatini
tayyorlagin. U kelishi bilan darhol dasturxon sol. S h uni yaxshi bilginki, ochlik
insonning tez jahlini keltiradi.
6.Uyqu vaqtini, uyg’onish paytini yaxshi bilib ol! Ya’ni, uning qachon
uyquga yotish payti bo’lsa, o’rnini tayyorlab qo’y. Zero, uyqusizlik insonni
xafaqon etadi. Asablarning buzilishi, xafaqonlik odamlarning ehtirosi, muhabbatini
sekin-sekin so’ndiradi.

7.Eringni moli va ashyosiga juda e’tiborli bo’l! Ya’ni, eringning mol
dunyosini yaxshi saqla, ashyolarini avayla, muhofaza qilgil. C h unki uning mol-
dunyosi senikidir. Eringni mol dunyosini isrof etmaslik ish bilish va qadriga yetish
demakdir.
8.Eringni qarindosh va yaqinlariga hurmat ko’rsat! Ya’ni, eringni
qarindoshlari va yaqinlariga hurmat - uning e’tiborini qozonmoq demakdir. Ularni
hurmat qilish - eringni hurmat qilish demakdir. Bu esa qadr va e’tibor qozonishdir.
9.Eringning sirini boshqalarga aytma! Ya’ni, eringning ba’zi sirlarini bilgan
vaqtingda ehtiyot bo’lib, uni saqla, birovlarga aytib yurma. Agar aytib qo’ysang,
uning g’azabini keltirib qo’yasan, ishonchini yo’qotasan. Bunda tuzayotgan
oilangiz buziladi.
10.Eringni diniga to’g’ri keladigan barcha buyruqlarini ado qil! Hech
qachon unga nisbatan itoatsiz bir harakat bo’lmasin. Agar bir shunday harakat
bo’lsa, senga kin saqlab, oxiri dushman bo’ladi. U senga dushmanlik yo’lini tutsa,
sen ko’p zarar ko’rasan va qo’lingdan hech narsa kelmaydi.
«Avesto»da oila haqida bayon etilgan fikrlar. Hatto ajdodlarimizning
muqaddas dini hisoblangan zardushtiylikda ham nikoh va oilaviy burch masalasi
muhim axloqiy o’rinda to’rgan. Zardushtiylikda ko’p xotinlilik qat’iy man etilgan.
Ayni paytda hayotni bo’ydoq o’tkazish ham qoralangan. Balog’atga yetgan qiz ota-
ona va jamoaning ra’yini pisand qilmay, qasddan turmushga chiqmay yursa, u
qopga solinib, 25 darra kaltaklanish bilan jazolangan. Agar erkak kishi shu yo’lni
tutsa, unga tamg’a bosilib badnom qilish maqsadida beliga zanjir bog’lab yurishga
majbur etilgan. "Avesto"da qayd qilinishicha, erkak avvalo uylanish uchun moddiy
va ma’naviy tomondan to’q va baquvvat bo’lmog’i lozim edi. Bundan tashqari,
mazkur muqaddas kitobda oila qurish, jufti halol tanlashda shoshma shosharlikka
yo’l qo’ymaslik, ota-ona, keksalar maslahatiga quloq solish xususida ham diqqatga
sazovor mulohazalar mavjud. Shuningdek, unda nikoh va taloqning (ajrashishning)
o’ziga xos mezonlari birma-bir keltirib o’tilgan.
Zardushtiylikning axloq me’yorlari majmuida ayollar masalasiga ham
alohida o’rin berilgan. Zardushtiylikda oila muqaddas sanalgani uchun boshqa

sabablarga ko’ra, jumladan, ig’vo, tuhmat, er-xotinning o’zaro kelishmovchiligiga,
ota ona bilan chiqisha olmaslik bahonasi bilan nikohni bekor qilinishiga yo’l
qo’yilmagan.Umuman Zardushtiylikda ham, Islomda ham nikohda ikki tomon teng
va munosib bo’lishi aytib o’tilgan. Nikoh tartiblari va hayotiy tajribalariga ko’ra,
kelin va kuyov nasl nasabda, ijtimoiy mavqeda, bilim-saviyada, did-farosatda, ilm-
e’tiqodda, mulkdorlikda bir-birlariga yaqin bo’lishi ma’qul topilgan. Shu bois,
Sharq xalqlarida yoshlarni oilaviy turmushga tayyorlash, ularning tengini topib
uylantirishga jiddiy e’tibor berilgan. Ayniqsa, qizlarni oilaviy turmushga
tayyorlashda, ularda birinchi navbatda insoniy fazilatlar shakllangan bo’lishi,
oilaning muqaddas ekanligi, uni avaylab-asrash aynan uy bekalariga bog’liqligi
haqida ajdodlarimizdan bizgacha yetib kelgan nasihatnoma, pandnoma va
hikmatnomalarda tarbiyaviy ahamiyatga ega bo’lgan qimmatli nasihatlar hikoya
qilinadi.
Islomda oilaviy munosabatlar masalalari. Ma’lumki, muqaddas dinimiz
islomda, uning asosiy manbalari hisoblangan "Qur’oni Karim" va Hadislarda ham
oilaviy turmushning va er-xotin munosabatlarining barcha tomonlari haqida
qimmatli ma’lumotlar va shar’iy qonunlar yoritilgan. Islomda bo’lajak oilaning
vujudga kelishiga alohida e’tibor berilgan. Shariat bo’yicha nikohdan o’tishda
quyidagi qoidalarga amal qilish lozim bo’lgan.
1.Nikohlanuvchilarning o’zaro roziligi.
2.Nikoh yoshiga to’lish.
3.Nikohni guvohlar ishtirokida tuzish.
4.Kelin uchun qalin va mahr to’lash.
5. Diniy e’tiqod birligi.
6.Nikohlanuvchilar yaqin qarindosh bo’lmasligi.
7.Tabaqa bo’yicha tenglik.
8.Nikohdan o’tuvchilarning ruhiy jihatdan sog’lom bo’lishi.
Bu shartlarga rioya qilinib tuzilgan nikohgina qonuniy hisoblanib, taraflarni
tegishli huquq va majburiyatlar bilan ta’minlagan.Qur’oni Karimning oyatida
oiladagi er bilan xotinning o’rni belgilab berilgan. Shariat hukmicha, er avvalo

oilaning barcha moliyaviy va ma’naviy taraflariga javobgar, uni chetdan
bo’ladigan har qanday xurujlardan himoya qiladigan shaxsdir. Mana shularning
evaziga va erkak kishi uchun fazilat hisoblanmish og’ir-bosiqlik, oila ro’zg’or
tebratishdagi tadbirkorlik kabi sifatlar mavjudligi sababli u oilaning boshlig’i
sanaladi. Yaxshi xotin esa diyonatli, erning uyini obod qiladigan va unga bir umr
sadoqatli bo’lgan ayoldir. Qur’oni Karimdan er-xotin yoxud oilaviy
munosabatlarga xos ibratli misollarni ko’plab keltirish mumkin.
Nazorat savollari:
1. Beruniy, Farobiy, Yusuf Xos Xojib oila xususida qanday fikrlarni
bildirishgan?
2. Ibn Sinoning oilaviy munosabatlar haqida qarashlari ayting
3. Alisher Navoiyning oila haqidagi qarashlarini psixologik tahlil qiling/
4. Kaykovusning oila haqidagi fikrlarini aytib bering.

Oila va oilaviy munosabatlar borasidagi qarashlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish