Oiladagi nizoli vaziyatlar va ularni boshqarish usullari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	414.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Oiladagi nizoli vaziyatlar va ularni boshqarish usullari

Купить

OILADAGI NIZOLI VAZIYATLAR VA ULARNI BOSHQARISH
USULLARI
M U N D A R I J A:
KIRISH …………………………………………………………………. 5
I BOB. OILAVIY NIZOLAR MOHIYATI, NAZARIY ASOSLARI
VA HAL QILISHNING PSIXOLOGIK USULLARI ............... .........
10
1.1. Konflikt mazmuni, mohiyati va oilaviy konflikt lar ..... ......... .. … 10
1.2 Konflikt ishtirokchilarning ruxiy tiplari va ularni boshqarish usullari ... 19
1.3. Oilaviy nizo turlari, uning ko’rinishlari va kelib chiqish sabablari 24
II BOB. OILAVIY NIZOLARNI BARTARAF ETISHGA DOIR
TRENINGLAR VA ULARNI TO’G’RI QO’LLASHNING
PSIXOLOGIK SHART-SHAROITLARI 28
2.1.Oilaviy nizolarning vujudga kelish motivlari ……..........
…………… 28
2.2. Oilaviy nizolarni bartaraf etishga doir aniq psixologik
usullar, tavsiyalar ….........................................................................
……….. 40
2.3. Oilaviy nizolarni bartaraf etishga yo’naltirilgan treninglar 48
XULOSA…………………………………………………………….. 58
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI………………. 62
ILOVALAR…………………………………………………………. 6 4

3

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Har bir halq va milliy an’analar tarkibida yoshlarni
oilaviy turmushga tayyorlash masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Ammo
zamonaviy jamiyatlardagi keskin o’sish sur’atlari hamda insonning juda katta
ijtimoiy faoliyatining uning oilasi va oila a’zolari munosabatlariga bo‘lgan kuchli
ta’siri asosida milliy an’analar hamda dolzarb va yangitdan vujudga kelayotgan
savollarga to‘liq javob bera olmaydi. Shu bois, milliy an’analarni oilaviy turmush
borasidagi umumbashariy nazariy bilimlar bilan qo‘shib olib borish talab etiladi.
Oila beqiyos milliy va umumbashariy qadriyatlardandir. Oila jamiyatning eng
kichik ijtimoiy birligi, uning asosi hisoblanadi. Shu bilan birga oila yuksak
darajadagi insoniy qadriyatlar tizimini shakllantiruvchi institut va ma’naviy ahloqiy
tarbiya o‘chog‘i hamdir. Aynan oilada ko‘pchilik gumanitar qadriyatlar
tarbiyalanadi, o’stiriladi va targ’ib qilinadi.
Mamlakat aholisining yarmidan ko‘proq qismini yoshlar tashkil qilishi, o’sib
borayotgan yosh avlodni jamiyatda mustaqil yashashga tayyorlash vazifasining
dolzarbligi yoshlarni jamiyat hayotiga va oilaviy turmushga tayyorlash ishlarini
jadallashtirishni talab etdi. Insonlarning o’zaro munosabatlarida keskinliklarning
o’sib borayotganligi, zamonaviy ziddiyatlarning inson tafakkuri va ongiga ta’sir
etishi orqali uning psixologik holatida salbiy va asabiy oqibatlarning vujudga
kelishi, yosh oilalardagi ajrim holatlarning muntazam o‘sib borayotganligi, bolalar
va o’smirlardagi agressiya holatlarining vujudga kelayotganligi kabi muammolar
O’quvchi-yoshlarni oilaga tayyorlash vazifasini to‘laqonli olib borish talabini kun
tartibiga qo‘yadi.
Inson o’z hayotida bolalik davridanoq boshqa insonlar bilan turli ijtimoiy
munosabatlarga kirishadi. Inson hayoti boshqalar bilan bo ‘ ladigan turli
munosabatlarning uzluksizligidan iborat bo’lgan jarayondir. Ana shu munosabatlar
esa har doim ham bir tekis, silliq va tinch davom etavermaydi. Hayotning bir tekis
davom etishini turli nizo va ziddiyatlar buzib turadi.
Insonning jamiyatdagi yashash tarzini turli ziddiyatlarsiz tasavur etib bo ‘ lmaydi.
Turli nizo va ziddiyatlar bilan umr davomida, har qanday yoshda, har joyda, har
qanday vaziyatda to’qnash kelish mumkin. Nizolar uyda, maktabda, ko’chada,
4

o ‘ quvchilar orasida, ota-onalar va farzandlar, xodim va uning rahbariyati orasida,
jamoa a’zolari o’rtasida sodir bo’lishi mumkin. Konfliktlar, odatda, ko ‘ p vaqt
odamlar birga bo’ladigan hollarda, ya’ni ular uzoq muddat bir-birlari bilan
psixologik va ruhiy muloqotda bo’ladigan holarda, ular ma’lum muddat o’zaro birga
bo’lishga majbur bo’lgan paytlarida ko’proq sodir bo’ladi.
Kishi hayotining ko’p vaqtini o’z oilasida, oila azolari davrasida o’tkazadi.
Oiladagi o ‘ zoro munosabatlar hamisha ham bir tekis bo’lmaydi, buni oilaviy
nizolar, yani konfliktlar buzib turadi. Oilaviy nizolar har qanday oilada bo’lishi
mumkin bo’lgan tabiiy hadisa hisoblanadi. Hech bir oila bundan to’la
muhofazalangan emas. Chunki konfliktlar ba’zan qo’qqisdan, hech kutilmagan
holda vujudga kelishi hamda inson hayot tarzini tubdan o’zgartirib yuborishi
mumkin. Har bir oila a’zolari konfliktlar bilan to’qnash kelishi aniq bo’lganligi
sababli konfliktlar haqida keng bilimlarni tarbiyalash va shakllantirish muhim
pedagogik ahamiyat kasb etadi. Shu bois oilaviy konfliktlar to ‘ g ‘ risida ham nazariy
bilimlar, ham amaliy ko’nikmalarga ega bo’lish hozirgi zamonda yoshlarni oilaviy
hayotga tayyorlash dolzarb vazifalaridandir.
Konfliktlarning oila hayotidagi doimiy va umumiy hodisa sifatida tan
olinishi har qanday konfliktning u ro’y berishi mumkin bo’lgan ko’lamda,
shaklda va tanglik darajasida muqarrar tarzda namoyon bo’lishini keltirib
chiqarmaydi. Oilaviy konfliktlarni tartibga solish muammosi konfliktli vaziyat
sabablariga ta’sir etish, konfliktning salbiy oqibatlarini tugatish yoki konflikt
natijalaridan foydalanish maqsadida konfliktning borishini muayyan
yo’nalishga solish imkoniyatiga asoslanadi.
Oilaviy nizolarni tartibga solish muammosi ma’lum darajada oilaviy
jarayonlarni boshqarish muammosining bir qismini tashkil etadi. Fan
tomonidan uni boshqarish haqida ishlab chiqilgan asosiy g’oyalar konfliktli
vaziyatlarni boshqarishning aniq usul va yo’llarini topishda katta ahamiyatga
ega.
Mazkur malakaviy bitiruv ishimizning mavzusini ham yuqoridagi bayon
qilingan fikrlardan kelib chiqib, « Oilaviy nizolarni bartaraf etishda
psixotreninglardan foydalanish » deb nomladik.
5

Bizning konflikt borasidagi tasavvurimiz uning faqat bir tomoniga
yo’naltirilgandir. Biz odatda konfliktning faqat bir qirrasini ko’rishga o’rganganmiz.
U ham bo ‘ lsa, konfliktda odamlar ziddiyatga kirishib, o’zaro urush, nizo, janjallar
chiqarishidir. Ammo har doim ham shunday bo’laveradimi?!
. Konflikt faqat bir tomondan iborat bo’la olmaydi . Konfliktda, uning
qanchalik murakkab bo ‘ lishiga qaramay, har vaqt ikki tomon – buzg ‘ unchilik va
yaratuvchanlik mavjud bo’ladi.
Shu bois, konfliklarning murakkab xususiyatlari ularda vayron etish va
yaratuvchanlik, zo’ravonlik va hamkorlik qirralarining ham mavjudligini ko’rsatadi.
Malakaviy bitiruv ishining metodologik nazariy asoslari:
Sharq va g ‘ arb mutafakkirlarining konfliktlar to ‘ g ‘ risidagi fikrlari, ijtimoiy
konfliktlar ularning yechimi oid yondashuvlar.
Malakaviy bitiruv ishining maqsadi:
O ‘ quvchilarda oilaviy nizolar, uning mazmuni, mohiyati va mazmuni
to’g’risida ijtimoiy tasavvurlarini kengaytirish. Oilaviy nizolarni bartaraf etishga
doir treninglarni qo’llashning aniq taklif va tavsiyalar ishlab chiqish.
Malakaviy bitiruv ishining obyekti:
Oilaviy munosabatlar jarayonida konfliktlar tabiatini psixologik jihatdan
o ‘ rganish va yaratuvchanlik imkoniyatlarini rivojlantirish jarayoni.
Malakaviy bitiruv ishining predmeti:
Oilaviy munosabatlar jarayonidagi nizolarni o ‘ rganishning mazmuni,shakli,
usullari, metod va vositalari.
Malakaviy bitiruv ishining ilmiy farazi: (gipotezasi)
Agar oilaviy nizo va uning tabiatini hisobga olgan holda oilaviy munosabatlarga
kirishish jarayonini va oilaviy nizolarni tartibga solishda psixologiktreninglardan
foydalanilganda va quyidagi psixologik vazifalarni amalga oshrilganda ijobiy
natijalarga erishish mumkin:
-birinchidan, konfliktlar mazmuni, mohiyati, insonlarning konfliktlar
to’g’risida qarashlarini atroflicha o’rganilib chiqilganda;
-ikkinchidan, oilaviy nizolarni psixologik jihatdan o’rganishni taminlaydigan
yaxlit metodik majmualar ishlab chiqilganda;
6

-uchinchidan, oilaviy nizolarni bartaraf etishda treninglardan foydalanishning
aniq dastur va rejalarini ishlab chiqilganda va h.k.
Malakaviy bitiruv ishining maqsadi va ilgari surilgan ilmiy gipotezasiga
asoslanib ishimizning vazifalarini quyidagicha belgiladik:
1. Mavzuga oid pedagogik, psixologik, sosiologik yo’nalishdagi ilmiy va
uslubiy adabiyotlar o’rganish, tahlil qilish va umumlashtirish.
2. Oilaviy azolarining o’zaro munosabatlardagi oilaviy nizolarni atroflicha
o’rganish.
3. Nizolarning rivojlanishiga doir malumotlar xaritasini tuzib chiqish, chuqur
tahlil qilish va aniq metodik tizim ishlab chiqish.
4. Nizolarni psixologik jihatdan hal qilishda treninglardan foydalanish usullari,
shakli, vositalari tizimini yaratish.
5. Kishilarning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda nizo
ishtirokchilarining ruhiy tiplarini tasniflash darajasini aniqlash.
Tanlangan metodlar:
1. Anketa , suhbat , savol - javob
2. Oilaviy nizolarni faollik shakllarida kuzatish.
3. Psixologik eksperement.
Mazkur malakaviy bitiruv ishi, nizolar ularning yechimini psixologik
o ‘ rganishga doir ko ‘ plab topshiriqlar va ko ‘ rsatmalar sistemasini o ‘ z ichiga olgan
bo’lib ular kollejga psixologik xizmat ko’rsatish maqsadida bajarilgan va
o ‘ qituvchiga metodik yordam sifatida, o ‘ quvchi shaxsini hari tomonlama
rivojlantirishga xizmat qiladi deb o ‘ ylaymiz.
Malakaviy bitiruv ishimizning asosiy mazmuni: ishimiz o ’ z rejasida
ko ‘ rsatilganidek kirish, ikki bob, olti paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
ro ‘ yxatidan iborat.
Ishning kirish qismida mavzuning dolzarbligi, o ‘ rganilgan darajasi, ishimizning
maqsadi va vazifalari, obyekti va predmeti asoslangan, mavzuning metodologik
asosi, hamda tanlangan metodlar bayon etilgan.
Malakaviy bitiruv ishining birinchi bobi « Oilaviy nizolar mohiyati, nazariy
asoslari va hal qilishning psixologik usullari» deb nomlanib, Ushbu bobda biz
7

konfliktlar, uning turlari, darajalari; ularni aniqlash,o’rganish borasida olib borilgan
ilmiy tadqiqotlar, to ‘ plangan tajribalar qiyosiy , psixologik jihatdan tahlil qilindi.
Shu bilan birgalikda oilaviy nizolarning rivojlanish darajalari, funksiyalari,
mexanizmlari haqida adabiyotlar tahlili keltirilgan. Bundan tashqari mazkur bobda
konflikt signallari, konflikt ishtirokchilarining ruxiy tiplari, ularni boshqarishning
usullari, oilaviy nizo turlari va ularning kelib chiqish sabablari ham yoritilgan.
Konfliktlarni hal qilishning psixologik usullari, ularni hal qilishda
adolatparvarlik mezonlaridan foydalanish ham mazkur bobda o ‘ z aksini topgan.
Ishimizning ikkinchi «Oilaviy nizolarni bartaraf etishga doir treninglar va
ularni to’g’ri qo’llashning psixologik shart-sharoitlari » bobida, oilaviy nizol arni
vujudga kelish motivlari, ularni psixologik hal etish usullari, nizoli vaziyatda to ‘ g ‘ ri
muomala qilish qoidalari keltirilgan. Mazkur bobda oila a’zolari uchun konfliklarda
amal qilishi lozim shartlar, tavsiyalar, maslahatlar ham keltirilgan. Mazkur bobda
bundan tashqari oilaviy(er-xotin) nizolarni bartaraf etishga doir treninglar
ishlanmasi, treningni qo’llashga doir tavsilar ishlab chiqilgan.
Ishimizning xulosa qismida mavzuning dolzarbligi yana bir bora takidlangan
holda, olib borilgan ilmiy izlanishlarimiz va erishilgan natijalarga asoslanib umumiy
xulosalar va tavsiyalar berilgan.
8

I BOB OILAVIY NIZOLAR MOHIYATI, NAZARIY ASOSLARI VA
HAL QILISHNING PSIXOLOGIK USULLARI
1.1 . Konflikt mazmuni, mohiyati va oilaviy konflikt lar
Halol mehnat, samimiyat va muhabbatga asoslangan oilaning jamiyatga munosib
avlod hamda yetuk inson bo’lib yetishish insonning asosiy burchidir. Nikohdan o’tib
oila qurishdan asosiy maqsad inson avlodining davomiyligidir. Jamiyat esa oilalar
yig’indisidan iboratdir.
Nikohga kirishda yanglishmaslik mustahkam oila topishiga olib keladi. Ahil,
totuv yashash, halol mehnat va muhabbatga asoslangan oila jamiyatga munosib
avlod axlokli, pok, jamiyat ishiga sadoqatli insonni tarbiyalab yetkazishda katta rol
o’ynaydi. Yangi avlod esa jamiyat taraqqiyotiga, ijtimoiy qurilishning avj olishiga
tasir ko’rsatadi. Oilaviy munosabatlar – sof «shaxsiy munosabatlar» emas oila va
oilaviy munosabatlar davlat va jamiyat taraqiyotiga, ularning ma’naviy boyligiga
bevosita dahldorlir. Shuning uchun oila va oilaviy munosabatlar g’oyat muhim
ijtimoiy normalar-huquqiy normalar bilan tartibga solingan 1
.
O’zbekistan respublikasining nikoh va oila kodeksida munosabatlarning
quyidagi asosiy prinpiplari belgilangan: yakka nikohli prinsipi. Bu prinsipga ko’ra,
har bir fuqaro faqat bitta nikohda bo’lishi mumkin. Nikohning ixtiyorligi va o’zaro
rozilik prinsinlari. Bu prinsipga muvofiq har bir erkak va ayol o’ziga yoqqan shaxs
bilan o’z ixtiyoricha nikohga kirishi mumkin. Hyech kimning, biror shaxsning
majbur qilishi va tazyiqi bilan nikohdan o’tishga yo’l qo’yilmaydi.
Ajralishning erkinligi. Oila u yoki bu sabab bilan buziladigan bo’lib qolsa, er va
xotin bir-birlaridan ajralish huquqiga egadirlar. Ammo ajralish ishi davlat
tomonidan nazorat qilinadi.
Oilada va oilaviy munosabatlarda er va xotinning teng huquqligi. Bu prinsipning
mazmuni shuki, shaxsiy va mulkiy huquqda er va xotin tengdir. Oilaviy
munosabatlarni hal qilishda ham er va xotin baravar huquqga egadir 2
.
Eng ko’p ajralishlar ota-onalar yosh oilaning ishlariga noo’rin aralashuvi oqibati
ekanligi ma’lum bo’lmoqda. Gap shundaki, ota-onalar ulg’aygan o’g’liga,
1
И. Ш. Алқаров, Р. Маматқулова, Ҳ. Д. Норқулов. Шахс ва оила тарбиясининг педагогикаси. Фан ва
технология нашриёти, 2009. – 14-15 бетлар
2
Ҳаёт китоби. Ёш оилалар учун энциклопедик қўлланма. «Шарқ» Тошкент-2011 68-бет
9

turmushga chiqqan qiziga endi voyaga yetgan, o’z fikrini anglay ololmaydigan, o’z
muloh azasiga ega bo’lgan barkamol kishilar deb emas, balki «haliyam bola»
qabilida qaraydilar, oilaviy hayotni ularning o’ziga qo’yib bermasdan behuda
homiylik qiladilar, turmush tarziga va oilaviy ishlariga aralashaveradilar, natijada
bachkana, arzimas gap-so’z ko’payib, o’z yo’lidan borayoggan tuppa-tuzuk oila
izdan chiqadi. «Xarakterlarning to’g’ri kelmasligi» umumiy tushunchadir. Aslida
buiing sababi er-xotinning bir-biridan ustunlikka, oilada har kim o’zicha
«hokimlikka» intilishi, er tomonidan xotinning ho’rlanishi yoki erning oiladagi
ziqnaligi, o’zaro nizolarga bardoshsizligi va hokazolardan iborat bo’ladi.
Oila inson hayotiga to’kislik bag’ishlaydi, oila baxt keltiradi, lekin har bir oila,
ayniqsa mustaqil jamiyatdagi oila, eng avvalo davlat ahamiyatiga ega bo’lgan
kutlug’ ishdir. (A.S.Makarenko)
Oila inson jamiyatining tabiiy rivojlanishi asosidir. Insonlar o’rtasidagi
munosabatlarga asoslangan jamiyatning yacheykasi. Nikoxdan keyin ikki yoshning
munosabatlariga asoslangan turmush, bu yoshlarning farzandlari tug’ilib, asta-sekin
shaxs sifatida har tomonlama kamolotga erishishadi, farzandlar individdan shaxsga
aylana boshlaydi. Endi oiladagi ikki kishi o’rtasidagi munosabatlar uch yoki undan
ko’proq kishilar o’rtasidagi munosabatlarga aylanadi. Ehtiyojning ko’payishi
munosabatlarni murakkablashtiradi.
Oila o’z-o’zidan ham bir qiyinchiliksiz baxtga, oila ehtiyojlarining yaxshilanishi,
mustahkamligi va shunga o’xshashlar amalga oshadi, deyishi noto’g’ri bo’ladi.
Buning uchun er va xotindan yuqori darajadagi odob-axloq etik-estetik tayyorgarlik,
qobiliyat, sadoqatlilik, sabr-toqatlilik kabi axloqiy qadriyatlarni o’zida mujassam
etishni talab etadi. Bular o’rtasidagi axloq, axloqiy munosabatlar esa o’z navbatida
farzandiga ta’sir qiladi. Chunki, farzand dunyoga kelgan birinchi kundanoq ota-ona,
aka-opalari mehr-muhabbatidan oziqlanadi. Demak, bolaning ma’naviy-madaniy
shakllanishida oilaning roli beqiyosdir.
Oila beqiyos milliy va umumbashariy qadriyatlardandir. Oila jamiyatning eng
kichik ijtimoiy birligi, uning asosi hisoblanadi. Shu bilan birga oila yuksak
darajadagi insoniy qadriyatlar tizimini shakllantiruvchi institut va ma’naviy ahloqiy
10

tarbiya o’chog’i hamdir. Aynan oilada ko’pchilik gumanitar qadriyatlar
tarbiyalanadi, o’stiriladi va targ’ib qilinadi 1
.
Har bir halq va milliy an’analar tarkibida yoshlarni oilaviy turmushga tayyorlash
masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Ammo zamonaviy jamiyatlardagi keskin
o’sish sur’atlari hamda insonning juda katta ijtimoiy faoliyatining uning oilasi va
oila a’zolari munosabatlariga bo’lgan kuchli ta’siri asosida milliy an’analar hamda
dolzarb va yangitdan vujudga kelayotgan savollarga to’liq javob bera olmaydi. Shu
bois, milliy an’analarni oilaviy turmush borasidagi umumbashariy nazariy bilimlar
bilan qo’shib olib borish talab etiladi.
Totalitar tuzum davrida oila yopiq va rasmiy ijtimoiy institut darajasiga olib
chiqilgan. Oilaviy turmushning ichki qonuniyatlari va ayol hamda erkak
munosabatlari yoritilmagan va o’rganilmagan. O’quvchi yoshlarni, shuningdek
insonni oilaviy turmushga tayyorlash, xususan oilaviy turmushning o’ziga xos
tomonlarini bildirish “uyatli” va “ayb” sanalib, mazkur yo’nalishlar taqiqlangan
mavzular sirasiga kirgan. Maktab va oliy o’quv yurtlari ta’lim mazmunida yoshlarni
oilaviy hayotga tayyorlash, kelajakda ota-ona sifatida farzand tarbiyasi uchun
mas’ul bo’lish, oiladagi jinsiy va psixologik munosabatlar, oila iqtisodi, oilada
sog’lom turmush tarzini barpo etish kabi masalalarga o’rin ajratilmagan. Yoshlarga
na maktabda, na oliy o’quv yurtlarida oilaviy hayotga tayyorlash, ayniqsa jinsiy
tarbiya borasida, oilaviy hayotning o’ziga xos iqtisodiy, ma’naviy, sog’lom turmush
tarzi asosidagi ziddiyatli o’rinlari va jinslar munosabatlarining murakkabliklari
haqida ma’lumotlar olish uchun imkoniyatlar yaratilmagan. Shu bois, yoshlar bu
munosabatlarning tub mohiyatini anglab yetmasdan oila qurishga kirishganlar.
Yoshlarni oilaviy hayotga tayyorlash masalasining pedagogik aspektlari
mustaqillikning ilk yillaridanoq tadqiqotchilarning diqqatini tortib keldi. Yoshlarni
oilaviy turmushga tayyorlash tafakkuri aynan mustaqillik yillarida keng rivoj topdi,
aholi o’rtasida targ’ib va tashviq etila boshlandi, davlat dasturlarining bosh
mohiyatini tashkil qildi.
Inson o’z hayotida bolalik davridanoq boshqa insonlar bilan turli ijtimoiy
munosabatlarga kirishadi. Inson hayoti boshqalar bilan bo’ladigan turli
1
Мусурмонова О. Оила манавияти миллий ғурур. – Тошкент. “Ўқитувчи”, 1999. – 12- бет
11

munosabatlarning uzluksizligidan iborat bo’lgan jarayondir. Ana shu munosabatlar
esa har doim ham bir tekis, silliq va tinch davom etavermaydi. Hayotning bir tekis
davom etishini turli nizo va ziddiyatlar buzib turadi. Biz ularni konfliktlar deb
ataymiz.
Konflikt har bir inson hayotiga aloqador bo’lgan o’ziga xos jarayon bo’lib, hyech
bir inson o’zini komil ishonch bilan konflikt vaziyatlardan muhofaza qilinganman
deb ayta olmaydi. Konfliktlar inson hayotining ajralmas qismi hisoblanadi, chunki
har bir inson o’z hayoti davomida konfliktlar bilan to’qnash keladi. Konfliktlar
tabiiy hodisa bo’lib, konflikt bilan to’g’ri munosabat o’rnatish inson tarbiyasi, uning
shakllanishining zaruriy talablaridan biridir.
Bolalik davrida o’yinchoqlarni talashish, birovlarga hasad qilish, yoki o’g’il
bolalarning janjal qilib urishganini ko’p kuzatgansiz. Mana shunday konfliktlar
keyinchalik oilada, eru-xotin, qaynona-kelin, aka-opalar, yaqinlar, do’stlar, ijtimoiy
guruhlar, turli kompaniyalar o’rtasida, shuningdek mehnat faoliyatida ham vujudga
kelishi mumkin.
Psixologik jihatdan konfliktlarni o’rganish faqat nazariy emas, balki juda
muhim amaliy ahamiyatga ham ega. Fanning bu sohasi vaziyatlarda yuzaga
keluvchi konfliktlarning oldini olishga, ularni hal qilish uchun samarali
choralarni qo’llashga yordam beradi.
Hayot konfliktlarga to’la. Insonning jamiyatdagi yashash tarzini turli
ziddiyatlarsiz tasavur etib bo’lmaydi. Turli nizo va ziddiyatlar bilan umr davomida,
har qanday yoshda, har joyda, har qanday vaziyatda to’qnash kelish mumkin.
Konfliktlar uyda, maktabda, ko’chada, o’quvchilar orasida, ota-onalar va farzandlar,
xodim va uning rahbariyati orasida, jamoa a’zolari o’rtasida sodir bo’lishi mumkin.
Konfliktlar, odatda, ko’p vaqt odamlar birga bo’ladigan hollarda, ya’ni ular uzoq
muddat bir-birlari bilan psixologik va ruhiy muloqotda bo’ladigan holarda, ular
ma’lum muddat o’zaro birga bo’lishga majbur bo’lgan paytlarida ko’proq sodir
bo’ladi.
Hech bir inson o’zini konfliktlardan doimiy muhofaza qilingan deb hisoblay
olmaydi. Chunki konfliktlar ba’zan qo’qqisdan, hyech kutilmagan holda vujudga
kelishi hamda inson hayot tarzini tubdan o’zgartirib yuborishi mumkin.
12

Demak, konflikt – bu ikki, yoki undan ko’p tomonlarning o’z maqsadlariga
yetish yo’lidagi turli manfaatli to’qnashuvidir 1
.
Konfliktlar yomon holatmi, yoki konfliktlarda ham o’ziga xos ijobiy tomonlar
mavjudmi?! Konflikt – buzg’unchilikmi, yoki unda yaratuvchanlik xususiyatlari
ham mavjudmi?! Konflikt – zo’ravonlikmi, yoki insonlarni muloqotga o’rgatuvchi
asosmi?! Tabiiy ravishda mana shu savollarning javoblari aslida konfliktning
mazmuni va mohiyati biz o’ylagan qarashlardan anchayin keng ekanligini, bizning
an’anaviy qarashlarimiz esa chegaralangan va haqiqiy ahvoldan ancha uzoq
ekanligini isbotlaydi.
Bizning konflikt borasidagi tasavvurimiz uning faqat bir tomoniga
yo’naltirilgandir. Biz odatda konfliktning faqat bir qirrasini ko’rishga o’rganganmiz.
U ham bo’lsa, konfliktda odamlar ziddiyatga kirishib, o’zaro urush, nizo, janjallar
chiqarishidir. Ammo har doim ham shunday bo’laveradimi?!
Konfliktni to’g’ri hal etilsa, u yaratuvchanlik qudratiga ega bo’ladi. Konflikt
tomonlar munosabatlarini yanada mustahamlashi, ularni yangi mazmunda qayta
qurishi mumkin. Masalan, o’zbeklar “eru-xotinning urushi, doka ro’molning
qurishi” deb bejiz aytishmagan. Oilada er va xotin o’rtasidagi ziddiyatlar mavjud
bo’lsa ham, ko’p hollarda umumiy manfaatlar ularning tez hal etilishi, manfaatlar
asosida tomonlar uyg’unligi vujudga kelishini isbotlaydi. Demak, konflikt vaziyatni
vujudga keltiruvchi turli manfaatlarni o’zaro birlashtirish, ularni muvofiqlashtirish
imkoniyati tabiiy mavjud.
Ziddiyatdan chiqib ketish uchun qilinadigan eng birinchi qadam har doim mana
shu ziddiyatni keltirib chiqargan manfaatlarni o’zaro muvofiqlashtirish
mumkinligiga bo’lgan ishonch va harakatdan boshlanadi. Manfaatlarni o’zaro
yaqinlashtirish va muvofiqlashtirish ziddiyatni yengishning eshigini ochishdir.
Demak, konfliktning ikki tomoni mavjud. Konflikt kelib chiqqanidayoq, mana shu
uning mavjud ikki tomoni ham vujudga keladi. Bir tomon - ziddiyatni kuchaytirish ,
ikkinchi tomon – ziddiyatni pasaytirish . Bir tomon – ziddiyatni buzg’unchilikka olib
kelish, ikkinchi tomon – ziddiyatni murosaga, yaratuvchanlikka va osoyishtalikka
1
Ergeshova D.q., Najimov M.K. Yuridik konfliktologiya: O’quv qo’llanma – T.: TDYuI,
2007. – 9 7 b
13

olib kelishdir. Konflikt faqat bir tomondan iborat bo’la olmaydi . Konfliktda,
uning qanchalik murakkab bo’lishiga qaramay, har vaqt ikki tomon – buzg’unchilik
va yaratuvchanlik mavjud bo’ladi 1
.
Shu bois, konfliklarning murakkab xususiyatlari ularda vayron etish va
yaratuvchanlik, zo’ravonlik va hamkorlik qirralarining ham mavjudligini ko’rsatadi.
Shunday qilib, konfliktlar inson hayotining ajralmas tarkibiy qismi bo’lar
ekan, konfliktlarni tan olmaslikning, ularni inobatga olmaslikning ilojisi yo’q.
Faqat konfliktlarni boshqarish, ularning yechimini topishga o’rganish darkor.
Konfliktlar tipologiyasi, ya’ni uning o’ziga xos tiplarga, ko’rinishlarga bo’linishi
ancha murakkab hodisa hisoblanadi. Chunki har bir real konflikt faqat uning
o’zigagina xos bo’lgan xususiyatlardan iborat bo’ladi. Shu nuqtai nazardan,
konfliktlarni o’xshah guruhlarga ajratib o’rganish biroz qiyinchiliklar tug’diradi.
Konfliktlar yechimi bo’yicha amaliyot va hayotiy tajriba har vaqt uning yechimi
uchun har ikki tomon tarafidan juda katta sayi-harakatlar va intilish zarurligini,
tomonlarning yechim va to’xtamga kelishi oson kechmasligini ko’rsatadi. Chunki
konflikt “o’zidan-o’zi” hal bo’lib qoladigan voqyelik emas. Uni hal qilish uchun
birovni anglash, eshitish, adolatparvarlik mezonlariga rioya qilish, kompromisslarga
kelish, umumiy va barchani qoniqtirgan yechimni topa bilish, jahldan voz kechish
va boshqa bir qator amallarni bajarish lozim bo’ladi. Albatta, konfliktni
mensimaslik, uni tan olmaslik (ignorirovat), uni o’zicha talqin qilishga urinish
bo’lishi mumkin. Ammo bu holda konflikt stixiyali tarzda, ya’ni xech kimga
bo’ysunmagan holda takomillashib, rivojlanib boradi, konflikt keskinlashadi,
yanada murakkablashadi, o’z domiga boshqa shaxslarni ham torta boshlaydi,
kengayadi, tomonlarni, demakki manfaatlarni to’xtamga keltirish mumkin bo’lmay
qoladi, manfaatli tomonlar ko’payadi, va oxir-oqibat butun sistemani, ya’ni
konfliktdan oldingi vaziyatni batamom vayron qiladi.
Hayotda shunday konflikt vaziyatlar bo’ladiki, oddiy narsa bahona bo’lib, oilalar
buzilib ketadi, odamlar biri birini o’ldirib qo’yadi, birovning joniga qasd qilinadi.
Keyinchalik umr bo’yi nima uchun mana shunday amallarni qilganini ular
1
Yoshlar va konfliktlar : Konfliktlar yechimiga o ’ rganish / To ’ ychiyeva Gulxumor -
Toshkent .2008 y 14-16 bet
14

tushuntirib bera olmaydi. Bunday voqyealarni OAV orqali juda ko’p kuzatsa
bo’ladi.
Demak, konfliktlar hayotimizning har bir bosqichida kelib chiqishi mumkin
bo’lib, inson ulardan o’zini himoya qilishga doim tayyor turishi kerak. Chunki
konfliktlar qo’qqisdan, odam ularni batamom kutmagan vaqtda, konflikt kelib
chiqishining umuman ilojisi bo’lmagan hollarda ham vujudga kelishi va inson
hayoti va tinchligin buzishi mumkin.
Kuzatishlar shuni ko’rsatadiki, 80% konfliktlar ularning ishtirokchilari hoxish va
irodasiga qarama-qarshi o’laroq, ular istagiga qarshi ravishda vujudga keladi. Ya’ni,
kamdan kam hollarda konflikt ataylab tayyorlanib, amalga oshiriladi. Ammo nima
uchun, biz konfliktni ataylab tayyorlamagan bo’lsak ham, ular yuzaga keladi?
Chunki bizning psixikamiz va psixologiyamiz o’zimizga qaratilgan agressiyaga
qarshi agressiya bilan javob qaytarishga, ziddiyatda eng avvalo o’zini himoya
qilishga, kezi kelganda, o’zini muhofazalash uchun, xujum qilishga tabiatan
kodirovka qilingan bo’ladi, mana shunday o’zini tutishga biz tabiatan ma’lum
darajada o’rgatilgan, tayinlanganmiz.
Agar inson konfliktning ilk qadamlaridanoq, “mana, konfliktning birinchi
xususiyatlari boshlandi, ular nima oqibatlarga olib kelishi mumkin, kel, ulardan aql
bilan o’zimni omon saqlab qola qolay”, desa, demak, u konflikt vaziyatlarga to’g’ri
munosabat bildirgan bo’ladi. Chunki, ziddiyatni boshlayotgan odamning bir, ikki
minutdan so’ng emosional-psixologik kayfiyati umuman o’zgarishi mumkin, boshqa
emosional-psixologik kayfiyatda u o’zini batamom boshqacha tutishi mumkin.
Konflikt vaziyatlarning kelib chiqishida biz bilishimiz zarur bo’lgan narsa shuki,
konfliktlarning kelib chiqishida “ konfliktogen” lar juda muhim rol o’ynaydi.
Konfliktga olib kelishi mumkin bo’lgan so’zlar, amallar, yoki harakatsizlik
konfliktogen deb ataladi 1
.
Konfliktogenlarning ayyorligi shundaki, biz o’zimizning so’zlarimiz va
amallarimizga emas, balki bizga aytilgan boshqa odamlarning so’zlari va amallariga
ko’proq e’tiborliroqmiz. Boshqa odamlarning so’zlaridagi intonasiya, mimika va
1
Yoshlar va konfliktlar : Konfliktlar yechimiga o ’ rganish / To ’ ychiyeva Gulxumor - Toshkent .
2008 y 21- bet
15

ma’no bizga uning bizga nisbatan munosabati haqidagi axborot, ya’ni ma’lum
informasiyani bildiradi va beradi. Ammo o’zimiz birovlarga so’z aytganimizda, har
doim ham, so’zlar ma’nosi nimani anglatmoqda, bizning mimikamiz, ovozimiz, qo’l
harakatlarimiz, intonasiyamiz yana qanday qo’shimcha axborotni birovlarga
uzatayotganligiga e’tibor bilan qaramaymiz. Ko’pchilik hollarda bu narsa intuitiv
tarzda kechadi.
Demak, biz boshqalardan kelayotgan informasiyani diqqat bilan filtrlaymiz,
o’zimiz jo’natayotgan informasiyani esa – filtrlamasdan, to’g’ri jo’natamiz. Shu
nuqtai nazardan, hammamiz o’zgalardan kelayotgan axborotga emosional
yondoshamiz, o’zimizdan ketayotgan informasiyani esa ko’proq shundayligicha,
ya’ni boricha jo’natamiz.
Konfliktogenlarning ko’pchiligini kuyidagi turlarga ajratish mumkin:
- o’zini ustun qo’yish;
- agressiyaga moyillik;
- egoizm.
O’zini ustun qo’yish kuyidagi amallarda namoyon bo’ladi
O’zini ustun qo’yishning ochiq ko’rinishlari: buyruq berib gapirish, tahdid
qilish, birovni niqtab turish, salbiy munosabatlar, tanqid, ayblash, birov ustidan
kulish, istehzo, sarkazm, piching, kesatiq.
Yashiringan ustun qo’yish hollari: maslahat berish, nasihat qilish,
Mantanchoqlik, o’z fikrlarining to’g’riligiga haddan ziyod ishonish, hamsuhbati
so’zlarini bo’lish, informasiyani yashirish, birovning ustidan kulish, hamsuhbatining
biror kamchiligi yoki muvaffaqiyatsizligini doimo ta’kidlab o’tishga harakat qilish.
Agressiyaga moyillik. Ko’pchilik agressiyaga moyillikni faqat erkaklarga xos
xususiyat deb biladi. Aslida unday emas. Agressiyaga moyillik ham erkaklarga, ham
ayollarga xos xususiyatdir. Ammo erkak va ayol agressiyasi hamda uning qanday
ifodalanishi orasida juda katta farq mavjud. Erkaklar agressiyasi o’zini ochiq ifoda
qiladi. Erkaklar agressiyasi o’zi uchun ko’proq jismoniy kuch ishlatish shaklini
tanlab oladi. Ayollar agressiyasi esa ochiq ifodalanmaydi. Ular orqavorotdan, asta,
bilintirmay, zimdan harakat qiladi.
16

Egoizm. Egoizm faqat o’z manfaatlarini ko’rish qobiliyati bo’lib, o’zbek tilida
xudbinlik so’ziga to’g’ri keladi. Xudbinlik forscha so’z bo’lib, ikki ildizdan tashkil
topgan: “xud” – o’z, o’zim ma’nolarini bildiradi, “bin” – ko’rish ma’nosini
bildiradi. Demak, xudbin so’zninig ma’nosi – faqat o’zini ko’rishga to’g’ri keladi.
Doimiy agressiyaning ildizlaridan biri egoizmga borib taqaladi. Egoizm – o’z
manfaatlarini, boshqalar manfaatlarining buzilishiga qaramay, eng oliy qadriyat
sifatida anglanish jarayoniga aytiladi.
Shunday qilib, konflikt inson hayotining tabiiy ajralmas qismi bo’lib, konfliktlar
mazmunini bilish insonni konflikt vaziyatlarda o’zini tutish tartib-qoidalariga
o’rgatadi. Konflikt mazmunining murakkab kelib chiqish vaziyatlarini anglash esa
insonni ana shunday bilimlar bilan qurollantiradi. Shu bois, konfliktning oldini olish
uchun kuyidagi amallarga rioya etish ahamiyat kasb eta boshlaydi:
- Konfliktga olib kelishi mumkin bo’lgan so’zlar, amallar, yoki
harakatsizlikdan iborat bo’lgan konfliktogen vaziyat va holatlardan o’zini va
atrofidagilarni asrash, konfliktogenlarga e’tiborli bo’lish;
- Konfliktogenlar ko’payib, ularning majmuaga aylanishi oldini ola bilish,
konfliktogenlar eskalasiyasiga yo’l qo’ymaslik;
- Konfliktogenlarga konfliktogen bilan javob qaytarmaslik;
- Konfliktogenlar bilan to’qnashganda o’zini himoya qilishga emas, balki nima
uchun opponentda konfliktogen vaziyat va holat vujudga kelganiga diqqatni
qaratish;
- O’zida vujudga kelayotgan konfliktogenlardan qutilish va ularni faol
ishlatmaslik choralarini ko’rish;
- Jiddiy konfliktogenlardan bo’lgan o’zini ustun qo’yish, agressiya moyillik,
egoizmdan qutilish hamda boshqalar tomonidan ular ishlatilganda ham o’zining
konflikt vaziyatga tortilmasligi choralarini ko’rish.
17

1.2. Konflikt ishtirokchilarning ruxiy tiplari va ularni boshqarish
usullari
Shunday qilib, shaxslar o’rtasidagi konfliktda konfliktli vaziyatni taraflar
tomonidan q abul q ilish xarakteri katta a h amiyatga ega. Yuzaga kelgan vaziyatni
e’tiborga olib, shaxs o’z xarakteri va qarashlarining xususiyatlariga muvofiq holda
harakat qiladi. Aynan shu narsa bilan bir xil vaziyatda turli kishilar(guruhlar)
tomonidan turlicha, ba’zan zid harakatlar sodir etilishini tushuntirish mumkin.
Aynan konkret vaziyat bilan shaxs xususiyatlarining o’zaro ta’siri konfliktni yuzaga
keltirishi mumkin yoki odamni undan qutqarishi mumkin.
Konfliktlar tipologiyasi bir xil emas, konfliktlar o’zgaruvchan, biri
boshqasiga o’xshamaydi. Bunday vaziyatda konfliktlar tugashining yagona
shakllarini aniqlash yoki ularni hal qilishning qandaydir universal usullarini
topish qiyin masaladir. Biroq, muammoning murakkabligiga qaramasdan
to’plangan nazariy va amaliy tajribaga tayanib ba’zi xulosalarni chiqarish
mumkin.
Eng avvalo, konfliktning tugashi uni hal qilishdan ancha keng
tushunchadir. Konflikt ikkala tarafning halokati bilan yakunlanishi mumkin,
biroq bu uning hal qilinganligini anglatmaydi. Agar konfliktni tugashiga
uning tamom bo’lishi, uning turli sabablarga ko’ra to’xtashi deb qaralsa,
uning hal qilinishini qarama-qarshi kurashni tinch yoki kuch ishlatish
vositalari bilan to’xtatuvchi konflikt ishtirokchilarining o’zi yoki uchinchi
tarafning u yoki bu ijobiy harakati (qarori) deb tushunishimiz kerak.
Amaliy faoliyat tajribasi shuni ko’rsatadiki, konfliktni hal qilish uchun
ozmi-ko’pmi kuch-g’ayrat sarflash kerak. Konfliktning “o’z-o’zidan hal
qilinishi” ma’noga ega emas. Albatta, konfliktni umuman payqamaslik, inkor
etish, yaxshi holatda tushuntirishga harakat qilish mumkin. Biroq, u stixiyali
rivojlanadi, keskinlashadi, boshqa konfliktlarga ta’sir qiladi va natijada tizimni
to’la buzishi mumkin.
Konfliktni muvaffaqiyatli hal qilish shart-sharoitlari ko’p darajada taraflar
va boshqa ishtirokchilarning imkoniyatlari va xohish-erklari bilan belgilanadi.
Konfliktni to’xtatishning bosh, eng faol asosi bu konfliktli vaziyatni yuzaga
18

keltirgan obyektiv sabablarni bartaraf qilish hisoblanadi. Konflikt ham
tashqi harakatlar, ham konfliktlashuvchi subyektlarning o’zlari bilan
belgilanganligi sababli uning hal qilinishi ham mazkur ikki guruh omillarga
bog’liq. Masalan, oilaviy konflikt er-xotinlarning biri yoki ikkalasining
bevafoligi bilan bog’liq bo’lsa, uni yaxshi hal qilinishi er va xotin
ruhiyatining xususiyatlarida ifodalanadi va o’tmishdagi xatolarni bartaraf
etish, birgalikda hayot kechirishga bo’lgan intilish bilan belgilanadi. Ba’zi
xizmat bilan bog’liq konfliktlarda ko’p narsa tashqi holatlarga bog’liq.
Masalan, bo’lim yoki muassasaning qayta tashkil etilishi ulardagi mavjud
ichki konfliktlarni to’la bartaraf etadi.
Adabiyotda bildirilgan fikrlarni umumlashtirish orqali konfliktning
yakunlanishini quyidagicha tavsiflash mumkin:
- tomonlarning o’zaro yarashishi natijasida konfliktning to’xtashi;
- konfliktni simmetrik hal etish yo’li bilan to’xtatish( bunda ikkala
taraf yutadi yoki yutqizadi) ;
- konfliktni assimmetrik hal etish yo’li bilan to’xtatish ( bunda
faqat bir taraf yutadi);
- konfliktning boshqa qarama-qarshi kurashga o’sib o’tishi;
- konfliktning asta-sekin bosilishi 1
.
Bu tasnifda konfliktning obyektiv boshlanish asoslari uni hal qilishning
subyektiv usullari bilan qo’shilganligini ko’rish mumkin. Ularni yanada
bo’ladigan bo’lsak boshqacha tasnifga ega bo’lamiz. Masalan, konfliktlarga
aralashish natijalariga qarab tasniflasak, unda konfliktning hal qilinishi, uni
tartibga solish yoki bartaraf etishni farqlash mumkin.
Konfliktli vaziyatlarni tahlil etishda va ularni tartibga solish bo’yicha
amaliy choralarni belgilashda ruhshunoslar uchun eng muhim narsa bu
konfliktlilik darajasini ortishiga olib keluvchi shaxslar va guruhlar xulq-
atvorining tipologik ruhiy xususiyatlarini aniqlash hisoblanadi.
1
Ergeshova D.q., Najimov M.K. Yuridik konfliktologiya: O’quv qo’llanma – T.: TDYuI, 2007. –
23b
19

Xulq-atvor modelidan kelib chiqib umumlashgan ko’rinishda konflikt
ishtirokchilarining quyidagi uch asosiy ruhiy tipi farqlanadi :
1. Destruktiv (buzg’unchi) tip. Subyektning bu ruhiy tipi konfliktni yuzaga
keltirishga va uni to raqibini jismonan yo’q qilib yuborishgacha yoki to’la
mag’lub qilishgacha kuchaytirishga intiladi. Turmushda - bu xudbin, janjal va
mojarolar tashabbuskori, muassasada - tuhmatchi, ig’vogar omma orasida -
tartibsizliklar va buzg’unchi harakatlar boshlovchisidir. Agar shunday toifa
shaxslar bo’lmaganida ko’pgina konfliktli vaziyatlar tinch yo’l bilan hal
etilishi mumkin bo’lar edi. Bu holat so’nggi vaqtda dunyoning turli
hududlarida bo’lib o’tayotgan millatlararo konfliktlar misolida yaqqol ko’rinadi.
Xalqaro maydonda harakat qilayotgan bunday subyektlar ham ma’lum .
Konfliktli xulq-atvor o’z-o’zini nazorat qilmaslik oqibatida kelib chiqadi.
Konfliktlarga moyil kishilar qoidaga ko’ra, yengil ta’sirchan, qahrli, qo’pol,
o’tkir hissiyotlarga va tavakkal qilishga moyil bo’ladilar, uzoqni ko’ra
bilmaydilar.
2. Konstruktiv (ijobiy) tip. Bu tipdagi shaxslar konfliktdan qochishga, har
ikkala tomon uchun maqbul qarorni topishga intiladi lar . Kon s truktiv
yond a shgan odam vositachi yordamidan foydalan a di va tanglikni yumshatishga
yo’naltirilgan har a katlarni amalga oshiradi. Konstruktiv tip subyektlar
muzokaralarni ishtiyoq bilan olib boradilar, kelishmovchilik predmetini va uni
tartibga solish yo’llarini oy d inlashtirishga intiladilar.
3. Konform tip. Konfliktdagi bunday tip shaxs ko’proq yon berishni,
kurashni davom ettirishdan ko’ra itoatkorlikni afzal ko’radi.
Ko’p hollarda xulq-atvorning komform modeli boshqalarning tajovuzkor
harakatlariga obyektiv yordam qilishi mumkin , masalan, subyektlar
o’rtasidagi ziddiyatlar arzimagan sabablarga ko’ra vujudga kelgan bo’lsa. Bu
holda xulq-atvorning kompromiss yo’li - bu konfliktni to’xtatishning eng
yaxshi usulidir.
Konfliktlarning jamiyat hayotidagi doimiy va umumiy hodisa sifatida tan
olinishi har qanday konfliktning u ro’y berishi mumkin bo’lgan ko’lamda,
shaklda va tanglik darajasida muqarrar tarzda namoyon bo’lishini keltirib
20

chiqarmaydi. Ijtimoiy konfliktlarni tartibga solish muammosi konfliktli vaziyat
sabablariga ta’sir etish, konfliktning salbiy oqibatlarini tugatish yoki konflikt
natijalaridan foydalanish maqsadida konfliktning borishini muayyan
yo’nalishga solish imkoniyatiga asoslanadi.
Konfliktni tartibga solish haqidagi masala nazariy va amaliy jihatdan uni
o’rganishga loyiq mustaqil muammodir. Bu muammoni o’rganuvchilar
konfliktni tartibga solishni unga bo’lgan eng oqilona yondashuv deb
hisoblaydilar. Har doim ham ochiq to’qnashuvdan qutulish mumkin emas,
biroq, doimo konfliktli hodisalarning rivojlanishi uchun haddan tashqari katta
mablag’ sarflash va talafotlar ko’rishdan xalos bo’lish mumkin.
Konfliktlarni tartibga solish muammosi ma’lum darajada ijtimoiy
jarayonlarni boshqarish muammosining bir qismini tashkil etadi. Fan
tomonidan uni boshqarish haqida ishlab chiqilgan asosiy g’oyalar konfliktli
vaziyatlarni boshqarishning aniq usul va yo’llarini topishda katta ahamiyatga
ega. Konfliktli menejment sohasidagi mutaxassislar umumiy xarakterdagi qator
asosiy qoidalar har bir muayyan holatdagi konfliktni boshqarish muammosini
hal qilishni ta’minlashga olib keladi deb hisoblaydilar. Bu asosiy qoidalar
quyidagilar bo’lishi mumkin:
1.Konfliktli vaziyatning rivojlanishini boshqarish o’z mohiyatiga ko’ra
odamlarni boshqarishdir. Bu yerda insonning obyektiv va subyektiv, moddiy va
ma’naviy, g’oyaviy jihatlarini o’zida mujassamlashtirgan xulq-atvor omillari va
motivlari o’z ahamiyati bilan namoyon bo’ladi.
2.Konfliktni boshqarish - tenglarni boshqarishdir. Konflikt ishtirokchilari
orasida, qoidaga ko’ra, mutlaq nohaq taraf bo’lmaydi. Hyech bo’lmaganda
konfliktga ishtirokchilarning biriga nisbatan avvaldan rejalashtirilgan fikr
bilan yaqinlashish mumkin emas. Konfliktlarni demokratik tartibga solish
nuqtai nazaridan qaysidir bir tomonni to’xtatib qo’yish, konfliktli vaziyat
ayrim subyektlarining xususiy pozisiyalarini to’la inkor etish katta xatodir.
3.Siyosiy-huquqiy nuqtai nazardan konfliktlarni boshqarish bu, eng
avvalo, katta guruhlar, odamlar ommasini boshqarishdir. Bu o’z navbatida
konfliktlarning oldini olish yoki ularni tartibga solishda muayyan natijalarga
21

erishish uchun zarur usullar, yo’llar, vositalar majmuiga o’z ta’sirini
ko’rsatmay qo’ymaydi. Bu yerda omma manfaatini ifoda etuvchi tashkilotlar,
ommaning o’zini anglash darajasi, ro’y berayotgan hodisalar obyektiv
rivojlanishining umumiy ko’lami katta ahamiyatga ega.
4.Konfliktlarni boshqarish manfaatlar negizida boshqarishdan iborat eng
muhim qoidadir. Konflikt ishtirokchilari manfaatini to’g’ri tushunish konfliktli
vaziyatni muvaffaqiyatli hal etish kaliti, mustahkam asosga ega kelishuvning
muhim shartidir.
Ijtimoiy konfliktlarni oldini olish va tartibga solish ko’proq ular
namoyon bo’ladigan iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy muhitning umumiy holatiga
bog’liq. Shunga ko’ra konfliktlarni tartibga solish jarayonida qator uzviy
jihatlar va bu vazifani yaxshi hal etishga ta’sir etuvchi zarur ijtimoiy shart-
sharoitlarni aniqlash lozim.
Konflikt yechimini topish passiv holatdagi munosabatni emas, balki aktiv, ya’ni
faol munosabatni talab etadi. Konflikt vaziyatda ko’pchilik impulsiv , ya’ni
anglanmagan harakat olib boradi. Ularga konflikt vaziyatda o’zini tutish bo’yicha
bilim va malakalar yetishmaydi. Vaziyat esa o’z ustidan nazorat o’rnatilishini talab
etadi. Demak, konflikt vaziyat o’ylangan qadamlarni so’raydi. Bu – konfliktga
bo’lgan ongli munosabat belgisi bo’ladi. Ziddiyatga nisbatan ongli munosabat
jarayonida inson nizoni nazorat ostida ushlab tura oladi, ziddiyatga o’z ta’siri
o’tkaza oladi, tomonlar his-tuyg’ularining “ko’pirib” ketmasligi oldini oladi,
tomonlarni konstruktiv munosabatlarga chorlaydi, ularni muzokaralar stoliga olib
kela oladi, nizoni keltirib chiqargan muammo haqida o’ylash, fikr va mushohada
qilish muhitini yarata oladi. Odatda bizning oldimizda biror narsadan jahli chiqqan,
diqqati oshgan, “g’azablangan” va “jilovini qo’ldan bergan” odam bo’lsa, biz unga
nisbatan o’zimizni turlicha tutamiz. Biz jahli chiqqan odamdan o’zimizni olib
qochishimiz mumkin, nima bo’lganligini so’rab, uni tinchlantirishga harakat qilib
ko’rishimiz, yoki unga “aql” o’rgatishimiz mumkin, o’zimiz ham uning jahlidan
ta’sirlanib, jizzakilik va jahl ishlatishimiz mumkin, konfliktni keltirib chiqargan
tomonga “do’q” va “po’pisaga” o’tishimiz mumkin, ularning “adabini” berib
qo’yish bizning bosh maqsadimizga aylanishi ham mumkin.
22

1.3. Oilaviy nizo turlari, uning ko’rinishlari va kelib chiqish sabablari
Har bir xalq va milliy an’analar tarkibida yoshlarni oilaviy turmushga tayyorlash
masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Ammo zamonaviy jamiyatdagi keskin o’sish
sur’atlari hamda insonning juda katta ijtimoiy faoliyati, uning oilasi va oila a’zolari
munosabatlariga doir milliy an’analari yangitdan vujudga kelayotgan savollarga
to’liq javob bera olmaydi. Shu bois, milliy an’analarni oilaviy turmush borasidagi
umumbashariy nazariy bilimlar bilan qo’shib olib borish talab etiladi.
Psixologik jihatdan o’rganish lozim bo’lgan masalalaridan biri oilaviy nizolar va
ularning oldini ola bilish, oilaviy nizolar yechimiga tayyorligidir.
Mazkur yo’nalish bo’yicha yoshlarda quyidagi bilim va ko’nikmalarni shaklantirishni nazarda
tutadi: Oila va oilaviy nizolar, konfliktlar inson hayotining tabiiy xususiyati ekanligi,
konflikt oilaviy va ijtimoiy hodisa sifatida, konfliktga nisbatan yoshlarda to’g’ri
munosabatni shakllantirish, oilaviy inqirozlar va ularga to’g’ri munosabat, oilaviy
inqirozlarning oldini olish choralari, konfliktning yaratuvchanlik va buzg’unchilik
xususiyati, oilaviy nizolardan chiqib ketish, ularni hal etish usullari, konfliktlarni
boshqarish, g’azab va jahlni yengish usullarini bilish, shaxs va oila, oilaning har bir
a’zosiga hurmat va e’tibor me’yorlari, shaxs erkinligi, egoizm, egoizmdan qutulish
omillari, oilada o’zini ustun qo’yish, oilada uning a’zolari munosabatlaridagi
uyg’unlik, shaxs va jamoa munosabatlari, shaxs va oila manfaatlari birligi, oila
manfaatlarining ustunligi, shaxsning muloqot madaniyati va ichki dunyosi yetukligi
omillari, ota-ona va farzand majburiyatlari va huquqlaridir.
Mazkur tadqiqot yo’nalishi bo’yicha o’tkazilgan eksperimentlar natijalari,
o’quvchilar hayotini ijodiy o’rganish, so’rovnoma va anketalar o’tkazish mobaynida
shuni aytish mumkinki, o’quvchi-yoshlar shaxsini shakllantirishda maqsadga
muvofiq tarzda olib boriladigan ma’naviy-ma’rifiy ishlarning ta’siri – ya’ni
o’quvchi yoshlar hayoti va faoliyatidagi o’rni juda kattadir.
Yuqoridagi fikrlar va tanlangan mavzuimiz bo’yicha oldinga surgan maqsadimizni
amalga oshirish, hamda ilmiy farazini isbotlash maqsadida anketa savollarini tuzib
chiqdik.
Anketa so’rovlari 2016 yil 20 fevraldan 25 aprelgacha Samarqand shahrida
joylashgan bir qator kasb xunar kollejlarida o’tkazildi. So’rovnomada hammasi
23

bo’lib 223 kishi, shu jumladan: 2-bosqich o’quvchilari 92 ta, 3-bosqich o’quvchilari
– 131 ta.
Bizning Anketa so’rovnomasini o’tkazishdan asosiy maqsadimiz kollej
o’quvchilarlarda konflikt, oilaviy konfliktlar va ularning kelib chiqish sabablarini
qay darajada ekanligini imkon darajasida aniqlab chiqish va mavjud bo’lgan
kamchilik va muammolarni ilmiy va pedagogik-psixologik jihatdan asoslashdir.
Ularga beriladigan Anketa so’rovnomasida quyidagi savollar o’rin olgan:
Ushbu anketa savollari voyaga yetgan erkaklarga mo’ljallangan bo’li, bu
erkaklarning ayollar to’g’risidagi steriotiplarini aniqlashga mo’ljallangan.
1. Ayollarda intuisiya erkaklarga nisbatan rivojlangan bo’ladi. Ularda oltinchi xis
bor, buni ko’pincha «ayollar intuisiyasi» deb atashadi. To’g’rimi yoki noto’g’ri?
2. Ayollar ko’p gapiradi. O’tirishlarda ular erkaklarga nisbatan ancha ko’p
gapiradilar.
3. Ayollar ko’proq boshqalarga qo’llarini tekizadilar.
4. Ayollar muammoni birinchi bo’lib sezadilar va muammoga qarshi tura
oladilar.
5. Umuman olganda, erkaklar va ayollarning suhbat uchun tanlaydigan
mavzulari bir xildir.
6. Turli tadbirlarda odamlar ayollarga nisbatan erkaklarni ko’proq diqqat bilan
eshitadilar.
7. Erkaklar ayollarga nisbatan samimiyroq va ochiqdirlar.
8. Erkaklar va ayollar umuman bir xil narsalar ustidan kulishadi, ularda yumorga
munosabat o’xshashdir.
9. Erkaklar o’zlariga nisbatan mas’ulroq bo’lib, omadi kelmaganda aybni
qo’proq o’zlaridan qidiradilar.
10. Erkaklar voqyea-hodisani avra-astarigacha muhokama qilishni yoqtiradilar.
Zamonaviy o’zbek oilasi ichidagi ziddiyatlar va inqirozlar nuqtai nazaridan oila
institutiga nazar solinsa, yuqoridagi holatlar o’zini ochiq namoyon etayotgan
holatlar hisoblanadi. Shu bilan birga, o’zini pinhona namoyon qilayotgan holatlar,
24

oila ichida kechib, tashqariga ko’p ham chiqmayotgan, ammo ko’payib borayotgan
konfliktlar va konfliktli vaziyatlar ham mavjud.
O’zbek xalq pedagogikasida kelishmovchilik, ziddiyat, janjal bo’lgan uyda rohat
bo’lmaydi, deb hisoblashadi. Oilada uning a’zolarini xo’rlamaslik, g’iybat
qilmaslik, qilgan ishlaridan ayb topmaslik, yemoq – ichmoqqa qizg’anmaslik
kabilar har doim targ’ib qilingan. Oila a’zolari muomalasida salbiy his -tuyg’ularni
jilovlay bilish, bir-birini tushunib yetish, ziyrak bo’lish, rashk, gina-kudratning
oldini olish yo’llariga yoshlarni o’rgatish darkor.
Yoshlarni avvalo oilaviy turmushning barcha o’ziga xosliklariga ochiq va
samimiy o’rgatish lozim. Erkak psixologiyasi va ayol psixologiyasi, ular
fiziologiyasi, ma’naviy-ruhiy va jismoniy ehtiyojlari kabi masalalarda zamonaviy
qarashlarning barchasini yoshlarga bermoq zarur. Ayollarimizda erkaklarga nisbatan
“g’arazli”, “shaxsiy moddiy talablarni qondiruvchi” sifatidagi egoistik munosabat
keng tarqalgan. Erkaklar esa o’z ayollariga oilaning xizmatkori, uning yumushlarini
bajaruvchi, barchaga bo’ysunishi lozim bir jihoz sifatida qarashadi. Ikkala stereotip
ham noto’g’ri hamda o’zgarishi lozim bo’lgan stereotiplardan hisoblanadi.
Yigit va qizlarni zamonaviy bilimlar asosida oilaviy munosabatlarga to’g’ri
yo’naltirish zarur. Oila – muqaddas dargoh. Shu bois, oilaga muqaddas munosabat
zarur. Ayol va erkak munosabatlari, ya’ni har ikki tomon munosabatlari, ayniqsa
ularning noto’g’ri tashkil qilinganligi, ko’p hollarda oilaviy konfliktlar eskalasiyasi
uchun zamin yaratadi.
Oilaviy munosabatlarni zamonaviy tashkil qilinishiga bag’ishlangan bilimlardan
biri – erkak va ayol tafakkur tarzidagi o’ziga xos farqlarni, bir biriga o’xshamas
tomonlarni ko’rsatuvchi so’rovnoma hisoblanadi. Mazkur masala yuzasidan ijtimoiy
so’rovnomalar berildi va ular asosida xulosalar berilgan. Savollar ayol va erkak
psixologik holatlari bo’yicha keng tarqalgan stereotiplar asosiga qurildi. Mazkur
stereotiplar to’g’ri yoki noto’g’ri ekanligi psixologik jihatdan tahlil qilindi.
Oilaviy hayotni to’g’ri tashkil qilish va uni ziddiyatlardan asrash oilaning barcha
a’zolaridan ma’lum tamoyillarga bo’ysunib yashash, ma’lum bilim va
ko’nikmalarni qo’llash zaruriyatini talab etadi. Mana shu talablar asosida, oilaviy
hayotni to’g’ri tashkil qilish, uni ziddiyatlardan asrash bo’yicha qizlar va yigitlarga
25

maslahatlar berish lozim. Ammo hayot o’zining kutilmaganligi va rang-barangligi
bilan o’ziga xosdir. Biz bu o’rinda hayotda kuzatilishi mumkin bo’lgan barcha
holatlarning oldini olib, maslahatlar bera olmaymiz. Shu bois, hayotning eng muhim
qonuniyatlaridan biri shundaki, har bir odamning hayotida unga eng yaqin bo’lgan
odamlar tarkibi bo’ladi. Ular sirasida – er, xotin, farzandlar, ota-onalar kiradi.
Ammo ko’pincha aynan mana shular bizning g’azabimiz, jahlimiz, kayfiyatimizning
yomonligi, jizzakiligimiz, bardoshli bo’lmaganimiz, dag’alligimiz, qo’rsligimiz,
o’zimizni ustun qo’yishimiz, dag’dag’alarimiz sababli aziyat chekishadi. . Inson
umri bir pastda o’tib ketadi. Agar o’z vaqtida biz ularga hurmat va e’tibor
ko’rsatmagan bo’lsak, keyingi armonlar ularni bizga qaytarib bermaydi. Insonlarni
hurmat qilish, ular erkini e’tiborga olish – hayotning bosh talablaridan biri
ekanligini unutmaslik lozim.
26

II BOB. OILAVIY NIZOLARNI BARTARAF ETISHGA DOIR
TRENINGLAR VA ULARNI TO’G’RI QO’LLASHNING PSIXOLOGIK
SHART-SHAROITLARI
2.1. Oilaviy nizolarning vujudga kelish motivlari
Oila beqiyos milliy va umumbashariy qadriyatlardandir. Oila jamiyatning eng
kichik ijtimoiy birligi, uning asosi hisoblanadi. Shu bilan birga oila yuksak
darajadagi insoniy qadriyatlar tizimini shakllantiruvchi institut va ma’naviy ahloqiy
tarbiya o’chog’i hamdir. Aynan oilada ko’pchilik gumanitar qadriyatlar
tarbiyalanadi, o’stiriladi va targ’ib qilinadi.
Har bir halq va milliy an’analar tarkibida yoshlarni oilaviy turmushga tayyorlash
masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Ammo zamonaviy jamiyatlardagi keskin
o’sish sur’atlari hamda insonning juda katta ijtimoiy faoliyatining uning oilasi va
oila a’zolari munosabatlariga bo’lgan kuchli ta’siri asosida milliy an’analar hamda
dolzarb va yangitdan vujudga kelayotgan savollarga to’liq javob bera olmaydi. Shu
bois, milliy an’analarni oilaviy turmush borasidagi umumbashariy nazariy bilimlar
bilan qo’shib olib borish talab etiladi.
Yoshlarni oilaviy hayotga tayyorlash masalasining pedagogik aspektlari
mustaqillikning ilk yillaridanoq tadqiqotchilarning diqqatini tortib keldi. Yoshlarni
oilaviy turmushga tayyorlash tafakkuri aynan mustaqillik yillarida keng rivoj topdi,
aholi o’rtasida targ’ib va tashviq etila boshlandi, davlat dasturlarining bosh
mohiyatini tashkil qildi.
Mamlakat aholisining yarmidan ko’proq qismini yoshlar tashkil qilishi, o’sib
borayotgan yosh avlodni jamiyatda mustaqil yashashga tayyorlash vazifasining
dolzarbligi yoshlarni jamiyat hayotiga va oilaviy turmushga tayyorlash ishlarini
jadallashtirishni talab etdi. Insonlarning o’zaro munosabatlarida keskinliklarning
o’sib borayotganligi, zamonaviy ziddiyatlarning inson tafakkuri va ongiga ta’sir
etishi orqali uning psixologik holatida salbiy va asabiy oqibatlarning vujudga
kelishi, yosh oilalardagi ajrim holatlarning muntazam o’sib borayotganligi, bolalar
va o’smirlardagi agressiya holatlarining vujudga kelayotganligi kabi muammolar
O’quvchi-yoshlarni oilaga tayyorlash vazifasini to’laqonli olib borish talabini kun
tartibiga qo’yadi.
27

Oila muqaddasligini ta’minlash jamiyat asoslarini mustahkamlash bilan
barobardir. Shu bois, O’zbekiston Respublikasida oila asoslarini mustahkamlash
davlat ahamiyatiga molik vazifalardan hisoblanadi. “Biz o’z ma’naviy hayotimiz va
kelajagimizni qurayotganda beqiyos milliy qadriyat bo’lmish oilani asosiy tayanch
deb bilamiz. Chunki o’zligimizga qaytish, milliy urf-odatlarimizni e’zozlash,
kattalarga hurmat va kichiklarga g’amxo’rlik, odamiylik, halollik, olijanoblik, mehr-
oqibat singari asl insoniy fazilatlar oila muhitida shakllanadi” 1
.
Yoshlarni oilaviy hayotga psixologik, ruhiy, jismoniy, jinsiy tomondan to’liq
tayyorlash masalalari quyidagi yo’nalishlardagi ma’lum bilim va ko’nikmalarni
talab etadi:
 oila salomatligi:
 oiladagi jinslararo va oila a’zolari o’rtasidagi munosabatlar:
 oila etikasi va estetikasi:
 oila a’zolari o’rtasida oilaviy majburiyatlar taqsimoti va tomonlar huquqlari:
 oilaviy inqirozlar va ularning oldini ola bilish, oilaviy konfliktlar yechimiga
tayyorlik:
 oiladagi sog’lom muhit va oilaviy muloqot:
 oila an’analari:
Zamonaviy o’zbek oilasi ichidagi ziddiyatlar va inqirozlar nuqtai nazaridan oila
institutiga nazar solinsa, yuqoridagi holatlar o’zini ochiq namoyon etayotgan
holatlar hisoblanadi. Shu bilan birga, o’zini pinhona namoyon qilayotgan holatlar,
oila ichida kechib, tashqariga ko’p ham chiqmayotgan, ammo ko’payib borayotgan
salbiy vaziyatlar ham mavjud.
O’zbeklar kelishmovchilik, ziddiyat, janjal bo’lgan uyda rohat bo’lmaydi, deb
hisoblashadi. Oilada uning a’zolarini xo’rlamaslik, g’iybat qilmaslik, qilgan
ishlaridan ayb topmaslik, yemoq – ichmoqqa qizg’anmaslik kabilar har doim
targ’ib qilingan. Oila a’zolari muomalasida salbiy his -tuyg’ularni jilovlay bilish,
bir-birini tushunib yetish, ziyrak bo’lish, rashk, gina-kudratning oldini olish
yo’llariga yoshlarni o’rgatish darkor.
1
Каримов И.А. Биз ўз келажагимизни ўз қўлимиз билан қурамиз. –Т.: Ўзбекистон, 1999, 7-том, -Б.252-253
28

Yigit va qizlarni zamonaviy bilimlar asosida oilaviy munosabatlarga to’g’ri
yo’naltirish zarur
Masalan, mana shunday oilaviy munosabatlarni zamonaviy tashkil qilinishiga
bag’ishlangan bilimlardan biri – erkak va ayol tafakkur tarzidagi o’ziga xos
farqlarni, bir biriga o’xshamas tomonlarni ko’rsatuvchi so’rovnoma hisoblanadi.
Ayol va erkaklarning tafakkur tarzidagi farqlar
Qarama-qarshi jinsni siz yaxshi tushunasizmi? Uning nimalar haqida o’ylashi va
qanday xulosalar qilishini bilasizmi? Qarama-qarshi jinslar, ya’ni erkak va ayollar
tafakkur tarzi, ular ikkalasi ham inson bo’lganligi uchun, birmi, yoki turlichami?!
Biz bu savollarga javob berishga yordam beramiz. Quyida erkaklar va ayollarga
xos bo’lgan xususiyatlar haqida ma’lum tartibda mujassam etilgan savollar va
ularga javoblarni ko’rib chiqamiz. Savollar nazariy asoslangan bo’lib, ilmiy
tadqiqotlar asosiga qurilgan 1
. Ular asosida 10 ta xulosa berilgan. Savollar ayol va
erkak psixologik holatlari bo’yicha keng tarqalgan stereotiplar asosiga qurilgan.
Mana shunday stereotiplardan biri – “Erkaklar hyech qachon e’tibor bilan
tinglamaydilar, ayollar esa umuman gapni tushunmaydilar”, stereotipidir.
Jumlaning har ikki bo’g’inida ham asl holatning buzilishi mavjud. Erkaklar
tinglay oladilar, ayollar esa to’g’ri tushuntirilsa, tushuna oladilar. Ana shu xulosalar,
sizning fikringizcha, to’g’ri yoki noto’g’riligini o’zingiz ham aytishingiz lozim. O’z
munosabatingizni aniqlab olgandan so’ng, o’z javoblaringizni to’g’ri javoblar bilan
solishtiring.
Savollar:
1. Ayollarda intuisiya erkaklarga nisbatan rivojlangan bo’ladi. Ularda oltinchi xis
bor, buni ko’pincha «ayollar intuisiyasi» deb atashadi. To’g’rimi yoki noto’g’ri?
2. Ayollar ko’p gapiradi. O’tirishlarda ular erkaklarga nisbatan ancha ko’p
gapiradilar.
3. Ayollar ko’proq boshqalarga qo’llarini tekizadilar.
4. Ayollar muammoni birinchi bo’lib sezadilar va muammoga qarshi tura
oladilar.
1
Yoshlar va konfliktlar:Konfliktlar yechimiga o’rganish/ To’ychiyeva Gulxumor-Toshkent.2008 y 14-16 bet
29

5. Umuman olganda, erkaklar va ayollarning suhbat uchun tanlaydigan
mavzulari bir xildir.
6. Turli tadbirlarda odamlar ayollarga nisbatan erkaklarni ko’proq diqqat bilan
eshitadilar.
7. Erkaklar ayollarga nisbatan samimiyroq va ochiqdirlar.
8. Erkaklar va ayollar umuman bir xil narsalar ustidan kulishadi, ularda yumorga
munosabat o’xshashdir.
9. Erkaklar o’zlariga nisbatan mas’ulroq bo’lib, omadi kelmaganda aybni
qo’proq o’zlaridan qidiradilar.
10. Erkaklar voqyea-hodisani avra-astarigacha muhokama qilishni
yoqtiradilar.
Javoblar :
1. Noto’g’ri. Tadqikotlar ayollarning alohida xususiyati borligini tasdiqlamaydi
va ulardagi intuisiya erkaklardagidan kuchliroq emas. Ammo ayollar narsalarning
eng kichik elementlarigacha, mayda-chuydasigacha alohida e’tibor berishadi. Bu
kichik detallarga bo’lgan etibor ularda “intuisiya kuchli” degan noto’g’ri
tushunchaning shakllanishga sabab bo’lgan. Masalan, intonasiya, mimika, tana
harakatlari, kim qanday kiyinganligi, uning modasi va rangi v.h.
2. Noto’g’ri. Ayollarga nisbatan erkaklar ko’proq gapiradilar. Tadqiqotlar shuni
ko’rsatdiki, bir rasmni ta’riflab berish so’ralganda, ayollar uni o’rtacha 3 minut
ta’riflaganlar, erkaklar esa xuddi shu rasm haqida o’rtacha 13 minut gapirganlar.
3. Noto’g’ri. Odatda erkaklar ayollarga nisbatan ko’proq boshqa odamlarga
qo’l tegizadilar. Ular ayollarni kuzatib qo’yganda, mashina yoki stol atrofiga
o’tirilganda, biror yordam berishda ko’proq ayollarga qo’l tegizadilar, o’rtacha
olganda, erkaklar ayollarga nisbatan 4 marotaba ko’proq ayollarga qo’l tegizadilar.
Shuningdek, erkaklar o’zaro ham bir-birlariga ko’p qo’l tegizadilar
(salomlashganda, sport o’yinlarida, bir-birlarini qo’llab-quvvatlaganda).
4. To’g’ri. Erkaklar ko’proq bayonot qilsalar ham, aslida ayollar birinchi bo’lib
turli ijtimoiy va oilaviy muammolar haqida gapira boshlaydilar. Tadqiqotlar shuni
ko’rsatadiki, ayollar OITS, narkomaniya, uyushgan jinoyatchilik, jinsiy kasalliklar
30

bo’yicha jamoat fikriga birinchilardan ta’sir etishni boshlaganlar va ta’sir eta
olganlar.
5. Noto’g’ri. Odatda, erkaklar va ayollar har xil narsalar haqida gapiradilar.
Tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, ayollar ko’proq parhyez, o’zaro munosabatlar,
tashqi ko’rinish, kiyim-kechak, salomatlikni asrash, his-tuyg’ular haqida gapirishni
yoqtiradilar, erkaklar esa sport, siyosat, texnika, ilmiy yangiliklar, ish, mashinalar
haqida ko’proq gapiradilar. Ayollar va erkaklar o’rtasida mavzu tanlashda katta
farqlar mavjud.
6. To’g’ri. Haqiqatidan ham erkaklar ning ma’ruzalarini ko’proq qiziqish bilan
tinglashadi. Ham erkak, ham ayol tinglovchilar o’rtasida o’tkazilgan tadqiqot erkak
ma’ruzachilarning ma’ruzalari ko’proq e’tibor bilan tinglanishini isbot qilgan.
7. Noto’g’ri. Tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, erkaklar emas, balki ayollar
ko’proq samimiy holda , ko’zlarga qarab, iliqlik bilan suhbat qurishar ekan. Agar
suhbat yaxshi davom etsa , ayollar ko’zlarga qarashni cho’zishadi, erkaklar esa ko’z
urishtirishlardan qochishadi. Shuningdek, ayollar ko’proq kulib qarashadi, suhbat
davomida boshlarini qimirlatib , suhbat mavzuini ma’qullab turishadi. Erkaklar o’z
samimiyligini ochiq bildirishdan cho’chishadi. Samimiylik ayollarga xos xususiyat,
qo’rslik va sirlarni yashira olish erkaklarga xos xususiyat sifatida baholanadi.
8. Noto’g’ri. Erkaklar va ayollarning yumorga munosabati turlichadir. Ayollar
erkaklarga nisbatan kam hazillashishadi. Erkaklar hazili qo’polroq bo’ladi. Erkaklar
o’zaro juda ko’p hazil ishlatishadi.
9. Noto’g’ri. Tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, ayollar erkaklarga nisbatan ko’proq
o’z-o’ziga nisbatan tanqidiy nazar bilan qaray olishadi, o’zlariga nisbatan tanqidiy
fikr-mulohalarni qabul qila olishadi va eshitishadi. Ular bunday vaziyatlarda o’z-
o’zlarini ayblashga moyilroqdirlar. Ular suhbat davomida o’z nutqlarida «Meni
kechirasiz...», «Men boshqa narsani nazarda tutgan edim..», «Afsus..», “Uzr” kabi
so’zlarni ko’proq ishlatishadi. Erkaklar qo’qqisdan ularga qarshi qaratilgan tanqidni
“sapchish”, tan olmaslik, isbot etilishini talab qilish, o’zganing ayblarini topishga
urinish yo’nalishida qabul qilishadi. Erkaklar o’z ichida tanqid to’g’riligini tan
olsalar ham, tashqarida o’zlarini aksincha tutadilar. Ularning ko’pchiligi tanqidni,
31

ayniqsa u ayol kishi tomonidan bildirilayotgan bo’lsa, tan olishni o’zlariga ep
ko’rmaydilar.
10. Noto’g’ri. Ayollar muammoning eng mayda detallarigacha muhokama
qilishadi. Shuningdek, ayollar muammoga har turli ta’riflar berishda erkaklarga
nisbatan ustunroq bo’lib, jarayonga ijodiy yondashadilar. Ammo ayollar ko’prok,
mayda narsalarga e’tibor qaratib, bosh mazmunni ajratib olishga erinadilar.
Oilaviy hayotni to’g’ri tashkil qilish va uni ziddiyatlardan asrash oilaning
barcha a’zolaridan ma’lum tamoyillarga bo’ysunib yashash, ma’lum bilim va
ko’nikmalarni fo’llash zaruriyatini talab etadi. Mana shu talablardan ba’zilar
borasida to’xtalib o’tamiz.
Oilaviy hayotni to’g’ri tashkil qilish, uni ziddiyatlardan asrash bo’yicha
qizlarga maslahatlar:
- turmushga chiqish, uylanish, to’y harakatlari har ikki tomon uchun ham stress
vaziyati hisoblanadi. Mana shu yangi hayotni siz qanday qurishga intilsangiz va o’z
atrofingizga boshqa oila a’zolarini birlashtira olsangiz, sizning hayotingiz mana shu
tartiblarda rivojlana boshlaydi. Samimiylik, to’g’rilik, doimiy yaxshi kayfiyat,
mehnatga tayyorlik, hurmat, oilani qadrlash, yigitning ota-onasini e’zozlash kabi
xislatlar sizga qo’l keladi.
- siz kelin bo’lib tushayotgan oilaning qadriyatlari, tuzilishi, kun tartibi
bo’yicha barcha tartiblarni va ma’lumotlarni chuqur o’rganishga to’g’ri keladi.
- yangi oiladagi barcha a’zolar, qaynota, qaynona, qizlar va yigitlar
xarakterlariga doir kuzatishlarni yig’ib boring, ularning xarakteri va odatlarini bilib
olishga urining.
- qaynonangiz va qaynotangiz nimalarni sizdan talab qilyapti, u nima narsalarni
xush ko’radi, nima narsa va hodisalar uning asabiga tegadi, shuni o’rganing.
- xuddi shunday yostiqdoshingizning kayfiyati, mimikasi, ko’z qarashlari,
xarakteri va odatlari, nima narsalarni xush ko’rishi, nima narsalarni yomon ko’rishi,
umuman uning inson sifatidagi individual tomonlarini juda yaxshi bilib olishga
harakat qiling, uning salbiy tomonlarini o’chirib, ijobiy tomonlarini oshirishga sayi-
harakat qiling, chunki xotin – erning tarbiyachisidir.
32

- agar qaynona va qaynotangiz talablari ularning o’g’li sizga qo’yayotgan
talablar bilan mos kelmasa, mazkur muammoni qaynona va qaynotangiz hamda
eringiz bilan hamjihatlikda tinchlik bilan do’stona va iliq muhokama qilishga
harakat qilib ko’ring.
- sidqidildan qilingan mehnat darrov o’zini namoyon qiladi, o’z mehnatingiz va
shirin tilingizni atrofdagilardan ayamang, samimiy bo’ling, doimo kulib turing,
ochiq yuz bilan qarang, boshqalarning so’zlari va harakatlaridan yomonlik
qidirmang, mehringizni bersangiz mehr olishingiz osonlashadi;
- har qanday oilada er majburiyatlari hamda xotin majburiyatlari mavjud. O’z
majburiyatlaringizni boshqalar zimmasiga sababsiz yuklashga odatlanmang.
Majburiyatlar masalasida ham sodiqlik, samimiylik va tenglik tamoyillariga
bo’ysuning.
- eringiz va o’zingizning yaqin qarindoshlaringizga bir xilda munosabat
ko’rsating, ularni ayirmang, ularni teng ko’ring va teng munosabat bildiring.
- eringizning yutuqlari va takomili uchun xizmat qilishni o’zingizga saodat deb
biling, unga hamdard va hamsuhbat bo’ling, unga tayanch bo’lishga sayi-harakat
qiling, farzandlaringizga o’z otasini hurmat qilishni singdiring, otasining ishlaridan
g’ururlanishni o’rgating.
- kelin sifatida sizning o’ziga xos majburiyatlaringiz qatorida huquqlaringiz
ham mavjud. Ammo ana shu huquqlar poymol etilayotgan bo’lsa, qaynona-qaynota
tomonidan siz muntazam psixologik tahqirlansangiz, eringiz tomonidan zo’ravonlik
ko’rsangiz, inson sifatida sizning oilada qadringiz bo’lmasa, o’z huquqlaringizni
himoya qilishga sizning haqqingiz bor. Sizni ayol va ona sifatida davlat qonunlarini
ham, din arkonlari ham o’z himoyasiga oladi. Buni unutmang!
Oilaviy hayotni to’g’ri tashkil qilish, uni ziddiyatlardan asrash bo’yicha
yigitlarga maslahatlar:
- siz o’zingiz uchun hamdard va hamsuhbat inson tanladingiz. Sizning
hayotingiz uning hayoti bilan umrbod bog’landi. U sizga o’zini ishonib topshirdi.
Tanlash masu’liyati sizda edi. Shuning uchun siz uning taqdiri, kelajagi,
salomatligi, tinchligi uchun mas’uliyatni bo’yningizga olasiz. Siz – unga mas’ulsiz.
Ammo unga xo’jayin, unga ega emassiz.
33

- xotiningizga bo’lgan oiladagi munosabat sizga juda ko’p parametrlari
bo’yicha bog’liq bo’ladi. Agar siz xursand bo’lsangiz – atrofdagilar ham uni
hursandlik bilan qabul qilishadi. Eng avvalo, faqat o’zingiz yoqtirgan qizni
xotinlikka tanglang. Agar qiz bola sizga yoqmayotgan bo’lsa, uning taqdiri bilan
o’ynashmang.
- yangi oilaga kirib borish, uning a’zosiga aylanish oson ishlardan emas.
Kelinga juda katta stress holati ta’sir ko’rsatadi. Bir tomondan, siz bilan yaqindan
tanishadi, ikkinchi tomondan, butun oila a’zolari bilan muloqot qilishi lozim bo’ladi.
Boshqalar bilan til topishish o’z o’zidan vujudga kelmaydi. Ammo kelin
zimmasidagi vazifa - hamma bilan til topishishi shart! Uning mana shu holatida siz
unga juda katta tayanch bo’lishingiz, hammaning o’ziga xos xususiyatlarini
tushuntirishingiz, onangiz va kelin orasidagi munosabatlarni to’g’ri tashkil
qilishingiz talab etiladi.
- Ona va yangi kelin orasidagi munosabatlar masalasi juda katta mas’ullik talab
etadigan o’ta nozik masalalardan hisoblanadi. Tarozining ikki pallasida bo’lganidek,
bir tomonda – ona rozi, ikkinchi tomonda – xotin rozi sharoitini vujudga keltirish,
aynan shunday tartibni o’rnatish va qurish sizning zimmangizda.
- birinchi kunlardanoq yangi oila tartiblari kelinni mas’uliyatli bo’lishga, tartibga
chaqiradi. Uning zimmasidagi vazifalar ortadi. Agar u hamma vazifalarni uddalasa,
oiladagi xursandlik ortadi. Ammo agar u o’z vazifalarini uddalay olmasa, aynan siz
unga sabrli va qanoatli munosabatda bo’lishingiz, u o’z vazifalarini bilib olishiga
imkon yaratishingiz lozim bo’ladi. U yangi oilada avvalambor faqat sizga suyanadi.
- kelinga qo’yiladigan talab va majburiyatlar aniq bo’lishi lozim. Kelinga
beriladigan talablar asosan bir odam tomonidan yetkazilishi lozim. U odam – siz
bo’lsangiz ayni muddao. Chunki kelin deb hamma undan biror narsani o’zicha talab
qilaversa, ba’zan bir paytning o’zida bir necha joylarga borib, bir necha ishlarni
qilishi lozim bo’ladigan holatlar ham kelib chiqishi mumkin. Bu vaziyatda
tomonlarning bafurja va bomaslahat ish tutishlari kerak bo’ladi.
- kelin salomatligi – sizning bo’lg’usi farzandaringiz salomatligi deganidir.
Shuning uchun uning salomatligiga e’tiborli bo’ling. Homilador ayolni ovqatdan
34

siqish, uni ho’rlash mumkin emas. Bu sizning farzandingizning salomatligiga ta’sir
ko’rsatadi.
Ko’rinib turibdiki, yangi oila qurilishida har ikki tomon uchun ham juda katta
mas’uliyatli qarorlar qabul qilish jarayoni boshlanadi. Har ikki tomon, ya’ni qizlar
va yigitlar uchun maslahatlarni bir necha barobar ko’paytirish mumkin. Ammo
hayot o’zining kutilmaganligi va rang-barangligi bilan o’ziga xosdir. Biz bu o’rinda
hayotda kuzatilishi mumkin bo’lgan barcha holatlarning oldini olib, maslahatlar
bera olmaymiz. Shu bois, hayotning eng muhim qonuniyatlaridan biri shundaki, har
bir odamning hayotida unga eng yaqin bo’lgan odamlar tarkibi bo’ladi. Ular sirasida
– er, xotin, farzandlar, ota-onalar kiradi. Ammo ko’pincha aynan mana shular
bizning g’azabimiz, jahlimiz, kayfiyatimizning yomonligi, jizzakiligimiz, bardoshli
bo’lmaganimiz, qonaot qilmaganimiz, dag’alligimiz, qo’rsligimiz, o’zimizni ustun
qo’yishimiz, dag’dag’alarimiz sababli aziyat chekishadi. Inson umri bir pastda o’tib
ketadi. Agar o’z vaqtida biz ularga hurmat va e’tibor ko’rsatmagan bo’lsak, keyingi
armonlar ularni bizga qaytarib bermaydi. Insonlarni hurmat qilish, ular erkini
e’tiborga olish – hayotning bosh talablaridan biri ekanligini unutmaslik lozim.
Oilaviy munosabatlarning buzilishiga olib keladigan ba’zi holatlar
E’tiqod. Diniy e’tiqod insonning tabiiy ehtiyojlaridan hisoblanadi. Ammo
avvallari diniy e’tiqodni odamlar ro’y rost ko’rsata olmas edilar. Bugungi kunda esa
e’tiqod erkinligi tamoyili amal qilmoqda. E’tiqod va uni ko’rsatish alomatlari
bo’yicha ba’zan oilalarda turli inqirozlar ham yuzaga kelmoqda.
Do’stlar. Oilaviy tinch munosabatlarga rahna soluvchi voqyeliklarlardan biri –
bu qiz va yigitning do’stlari hisoblanadi. Agar ular oila ishlaiga hadeb
aralashavermasalar, yosh oilaning tinchini o’ylasalar, bu – to’g’ri vaziyat. Ammo
ba’zan yigitning do’stlari uni har kecha choyxonalarga olib chiqib ketib, u yerdan
kuyov kech qaytib, keyin o’z xotinini behurmat qilaversa, bunda oila o’z tinchi va
o’z hurmatini ham yo’qota boshlaydi. Ko’pchilik ayollar oilaning buzilish uchun
ikki asosiy sabab mavjud deb o’ylaadi.Ular – agar er kuch ishlatsa, xotitini ursa, va
keyingi sabab – er alkogol ichimliklarga xuruj qilsa. Uchinchi sabablardan biri –
erning, yoki xotinning juda tarmoqlab ketgan do’stlari bo’lishi mumkin. Do’stlar
o’zi xohlamagan holda er va xotin o’rtasiga sovuqchilik kiritib ko’yishi mumkin.
35

Yosh oila o’z qadriyatlarini yaratib, o’zi oyoqqa turib olguniga qadar, boshqalar
uning faoliyatiga keng ravishda aralashmagani ma’qul.
Nohaq ko’ngil og’rishi. Oilaviy turmush doim ham bir tekis, tinch va ravon
davom etavermaydi. Ba’zan yillab inson qalbiga azob bergan voqyea va hodisalar
alami sizning baxtingizga rahna soladi. Agar siz hadeb ularga quloq solaversangiz
va o’z yaqinlaringiz xissiyotlariga salbiy ta’sir o’tkazaversangiz, haqiqatan ham
ular, ya’ni sizning ko’nglingizdagi nohaq ko’ngil og’rishlari boshqalarni ham
charchatib qo’yishi mumkin.
Gap shundaki, biz o’zbeklar qizlarni har tomonlama oilaviy hayot va oilaviy
munosabatlarga juda qattiq tayyorlaymiz-u, ammo yigitlarimizni maxsus
tayyorlamaymiz. Yigitlar ayollar bilan qanday muomala qilish madaniyatini
bilmasliklari ayon. Yigitlar o’z xotinlari ustidan ustun kelsalar, bo’ldi. Ular uchun
mana shu ustunlik muhim. Mana shu ustunlik nima hisobiga erishilmoqda, bu –
muhim emas. Balki mana shu oiladagi erkak ustunligi –ayolni xo’rlash, uni
zo’rliash, unga zo’ravonlik o’tkazish, ayod qadrini poymol etish hisobiga
erishilmoqdadir. Ko’pchilik erkaklar ustun bo’lsam, bo’ldi, demak men yaxshi
erkakman, deb o’ylashadi.
Begonalik. Ba’zi odamlar uzoq yillar birgalikda umr kechirib, o’z hayotining
muayyan bir davrida umuman bir-birirga begona bo’lib borishadi. Ularni bir-biriga
bog’lab turuvchi asosiy qadriyatlar biri bo’lib faqat farzandlar qoladi. Ammo aslini
olganda ular batamom o’zaro begona bo’lib borayotgan odamlar bo’lib, ularning
ushlab va birlashtirib turgan narsa umumiy farzandlar, quda-andalar, milliy
an’analar hamda mentalitetdir.
Charchoq. Inson faqat jismoniy jihatdan emas, balki ma’naviy-ruhiy jihatdan
ham juda qattiq charchashi mumkin. Mana shu charchoqning bosh sabablaridan biri
uning turmush o’rtog’i bo’lishi mumkin. Hox ayolga qarshi, xoh erkakka qarshi
yo’naltirilgan, muntazam takrorlanib turadigan, nafsoniyatga tegadigan, o’z
mohiyatiga ko’ra adolatsiz, insonning oilaviy mavqyeini tushirishga yo’naltirilgan
o’z turmush o’rtog’ini mensimaslik, uni jerkish, uning oilaga kerak emasligi
ta’kidlash, uning ishlaridan qoniqmaslik, uni pastga urish, uni ma’naviy xo’rlash,
uning ishlaridan va so’zlaridan kir qidirish, uning gaplariga qo’pol ravishda
36

aralashish, uning so’zlarini bo’lish, uni qoralash, uni rashq qilish, uni “o’tirsa o’poq,
tursa so’poq” tarzida nazoratda ushlashga harakat qilish, uning fikrlarini
eshitmaslik, uni inkor etish ma’naviy-ruhiy portlash va yoki chuqur depressiyaning
boshi bo’lishi mumkin. Bir tomon ta’ziyqidan ikkinchi tomonning ma’naviy-ruhiy
charchashi tomonlarni aslan bir-biridan tamomila ajratib yuborishga qodir bo’lgan
xususiyatdir.
Ishonmaslik. Oilaviy hayotda ishonmaslik ikki ko’rinishda o’zini namoyon
qiladi. Birinchidan, o’z turmush o’rtog’iga ishonmaslik, uni qizg’onish, uni rashk
qilish, uning har bir qadamini nazorat qilishga intilish. Ikkinchidan, o’z kuchi, o’z
mavqyei, o’z harakatlari va qarorlarining to’g’riligiga ishonmaslik. O’zbek
oilalarida rashk qiluvchilar sifatida ayollar ham, erkaklar ham namoyon bo’lishi
mumkin. Agar erkak kishi ko’tarilayotgan, karyerasi yaxshi ketayotgan bo’lsa, u o’z
xotinidan uni qo’llab quvvatlashni, unga ko’mak berishni doimo talab qiladi. Yaxshi
xotin albatta o’z erini uning yaxshi amallarda qo’llab-quvvatlashi kerak. Bizning
o’zbek ayollari o’z erining mavqyei ortib borayotganligini doimo, o’zini chetga
olish hisobiga bo’lsa ham, xushnudlik bilan qabul qiladilar.
Nafrat. Oilaviy hayotda o’z eri, yoki xotiniga nisbatan bo’lgan nafrat uzoq vaqt
salbiy xis-tuyg’ular inson ichida to’planib, ularning yuzaga chiqishi uchun imkon
berilmagan vaqtda vujudga keladi. Vaqti-vaqti bilan ko’ngil bo’shab turganida esa,
ular so’rilib, inson qalbini bo’shalib borishiga imkon yaratadi. Shu bois, ko’pincha,
ayollar o’z taqdirlaridan nolib, o’z dugonalari, qarindoshlari, onasiga ko’nglini
bo’shatib olishga odatlanishadi. G’arbda esa ko’ngilni psixolog oldida bo’shatib,
ruhan tinchlanish, nima qilish kerakligini bilib olish, orom olish odat tusiga kirgan.
Nafrat insonni ichdan yemiradi. Uning osoyishtaligi buzadi. U inson salomatligiga
qattiq salbiy ta’sir etadi. Ammo har doim ham sizning ko’ngligizda tug’ilgan nafrat
aslan o’z yaqiningizning xatti-harakati yoki xatolari oqibati bo’lmaydi. Balki
ko’proq ular siz o’z yomon va salbiy emosiyachlaringizdan qutilish yo’llarini
bilmaganingiz, bu salbiy emosiyalarni o’nlab yillar davomida o’zingizga yuk qilib
ortib olib yashayotganingiz oqibatidir. Bu yuk – og’ir yuk, ammo benaf, foydasiz
yuk. Uning keraksiz yuk ekanligini o’zingiz anglab yetishingiz kerak. Chunki
ko’pincha bu salbiy emosiyalarning kelib chiqishi va yig’ilib borishiga o’zga
37

odamlar emas, balki aynan sizning xarakteringiz aybdor. Ammo buni tan olishga
ko’pincha sizning qat’iyatingiz va kuchingiz yetmaydi. Shu bois, siz bu yukni
ko’tarib yuraverasiz. Tinch xolatda ular osuda bo’lib, ketganday tuyuladi, ammo
ziddiyat holatida ular yangitdan bosh ko’tarib, o’zini bildira boshlaydi. Shu bois, siz
oilaviy ziddiyatlarda o’nlab yillar avval bo’lib o’tgan voqyealardagi sizga aytilgan
so’zlarni, sizga qarshi qaratilgan emosiyalarning barini juda yaxshi esga olasiz va
ularni ro’kach qilib gapirishdan rohatlanasiz. Ular, ya’ni salbiy xis tuyg’ular sizga
shunchalik qadrdon bo’lib qolganki, siz faqat o’z salbiy emosiyalaringizning
to’g’riligiga shubha qilmay ishonishingiz, boshqa odamlar sizga, “Yo’q, bu ish
xato” deb aytsa ham, siz ulardan qutilish, ozod bo’lishga qo’rqayotganingiz, salbiy
emosiyalardan qutilish sizni o’z ko’zingizda kuchsiz, o’z nuqtai nazarini o’tkaza
olmagan, o’zini himoya qila olmagan insonga aylantirayotganligi sizning haqiqatda
ham o’z emosiyalari oldida kuchsiz insonga aylantirib qo’yadi. Nafrat – insonlarni
bir-biridan ayiradi, ularni birlashtirmaydi.
38

2.2. Oilaviy nizolarni bartaraf etishga doir aniq psixologik usullar,
tavsiyalar
Konflikt vaziyatda yuzaga kelgan emosional tang holatdan, ko’pchilik, aybni
boshqalarga yuklash, “ular meni tushunmadi” qabilida ish tutish, o’zgalar so’zlari va
harakatlarini ayblash, kek saqlash, o’zini oqlash kabi amallar orqali chiqishga
urinadi. Juda ko’p hollarda kichkina, oddiygina konflikt ham eng yaqin bo’lgan
odamlarni, masalan eru-xotinni, opa-singil, aka-ukani bir-biriga qarshi qilib qo’yadi.
Aytilganlarga diqqat bilan qarasangiz, ko’p marta «sen» degan so’zni ko’rasiz,
«sen undaysan, sen bundaysan, sen – u san, sen – bu san...» kabi ta’nalardan har
qanday “yaxshi” odam ham oxir-oqibat charchaydi.
O’zbeklarda bir maqol bor “Qurbaqani bosaversang, u ham oxir “vaqillaydi”.
Ruslarda boshqa maqol bor: “Agar odamga hadeb “cho’chqasan” deb aytaversang, u
oxir xurillab yuboradi”. Odatda odamni hadeb “sen”larga ko’mib tashlasangiz, u
“yaxshiroq” bo’lib, tarbiyalanib bormaydi, aksincha sizga teskari bo’lib,
aytganingizni qilmay qo’yadi. Mana shunday «sen – tasdiqlar» ko’pincha
sovuqchilik tushishiga, tahdidga, yoki birovni besabab ayblashga olib keladi. Siz
xohlamasangiz ham, ko’pchilik hollarda «sen – tasdiqlar» qarama-qarshilik
darajasini kuchaytirib, konfrontasiyaga, olishuvga, psixologik va emosional
to’qnashuvga, yakkalikka, umumiy maqsadlarning buzilishi va uzilishiga olib
keladi.
Mana shunday to’qnashuv va qarama-qarshilikni, bir tomondan oldini olish, shu
bilan birga, o’z fikrini ham ifodalashga ulgurishning eng maqbul yo’li «Men –
tasdiqlar», “men-murojaat”lar hisoblanadi.
“Men-tasdiqlar” juda katta imkoniyatlar beradi. Faqat ularni o’z o’rnida qo’llay
olish darkor. Eng asosiysi bu usul sizga boshqa insonga xujum qilmaslik imkonini,
uni ayblamaslik imkoninini yaratadi. Siz boshqa insonga hamla qilmasdan turib, o’z
fikr va xissiyotlaringizni unga bayon qilib bera olasiz. Bunday bayondan so’ng
boshqa inson ko’nglida sizning so’zlaringizga nisbatan agressiya va salbiy kayfiyat
vujudga kelmaydi.
39

Qanday qilib «men – tasdiqlar» usulini to’g’ri qo’llash mumkin
- eng avvalo “sen” deyish, ya’ni birovni aybli qilishdan konflikt vaziyatda
“men” deyishga o’tish darkor;
- “men” deyishga o’tish mutlaqo “men” aybdorman, aybimga iqrorman degani
emas;
- konflikt vaziyatda “men” deyishning o’ziga xos tartiblari mavjud. “Men”
deganda, aynan mening mana shu ziddiyatdan nechog’li qiynalayotganim, ziddiyat
meni nechog’li azoblayotgani, aynan inson “meni”ga aloqador bo’lgan “mening
xissiyotlarim” bildiriladi, ammo bu vaziyatda “uning” aybi yo’qligi ta’kidlanadi;
- “men” deyilishida muhim bo’lgan maqsad, “Men” ziddiyatdan xursand
emasman, “sen” ham ziddiyatdan xursand emasman. Biz ikkalamiz ham – xursand
emasmiz. Biz bir tomondamiz – deyilishiga imkon yaratiladi. “Men” va “sen” bir
tomon, ziddiyat – bir tomonga ajratiladi. “U” ham sizni ziddiyatdan tashqarida ko’ra
boshlaydi. “U” – “men”ga quloq sola boshlaydi, “men”ning nima demoqchiligini
eshita boshlaydi;
- “men” ga o’tish tazyiqsiz, bosimsiz olib boriladi. “Men” deyish o’z qalbiga,
o’z xissiyotlariga aniq quloq tutishni va ularni adekvat tarzda so’z bilan to’g’ri
ifodalanishini angladi. “Men – tasdiqlar” aynan siz o’zingizning qalbingizdagi
maqsadlar, xis-tuyg’ularni aniq idrok qilgan vaqtda sizga qo’l keladi . Agar siz
o’z xissiyotlaringizga aniq quloq tutmay, soxtalik bilan “men-tasdiqlarni”
ishlatsangiz, o’zingizga zarar ko’rsatib qo’yishingiz mumkin. Chunki siz chin
maqsadni emas, haqiqatga anglangan maqsadni emas, balki opponentingizga
ta’sir o’tkazish uchun tanlangan maqsadni ko’zlagan bo’lasiz. Masalan, agar siz
ajralishni asli xoxlamayotgan bo’lsangiz-u, xotin (er)ingizni bo’ysundirish uchun
ajrim haqidagi gaplarni behudaga ishlatayotgan bo’lsangiz, opponentingiz sizning
fikrlaringizni “chin” qabul qilib, ajrimga rozi bo’lib qolishi mumkin. “Men-
tasdiq”lar ikki tomonni ham samimiylik va rostgo’ylikka o’rgatadi.
«Men – tasdiqlar»ni qo’llash bo’yicha to’rt talab
1. Birovga har doim uning ismi – sharifini aytib murojaat qiling. Bu hol uni tan
olganligingiz va hurmat qilishingiz belgisidir.
40

2. Nima o’ylar sizni bezovta qilayotgani, nima tuyg’ular tashvishga
solayotganini ayting. O’z tuy g’ ularingizni bosh q a inson bilan xolis muhokama
qiling
3. Muammoni aniqlang. Aniq fikrlang. Hyech kim s izdan yaxshi roq aynan
s izning xis – tuyg’ularingizni anglamaydi.
4. Boshqa odamga nimani istayotganingizni ayting. Shuning o’ zi konflikt
yechimi uchun turtki bo’lishi mumkin.1-misol
 Сен -мурожаат
 «Sen qyech qachon meni
eshitmaysan. Qachon
qarasang telefonda gap
sotasan. Hyech qachon
menga e ’tibor berib, meni
xotirjam eshitmaysan. Faqat
o’zing haqida o ’ylaysan.
Senga er, bolalarning otasi
kerak emas, senga kiyim -
kechak bo ’lsa, bo ’ldi... ”
 Мен -тасдиклар
 “Meni eshitishingni juda xoxlayman. Telefonda hadeb dugonalarinig bilan gaplashsang, men o ’zimni yakka qolgandek, tashlab qo ’yilgandek xis qilaman. Menga ham e ’tibor berishingni, mening gaplarimni ham qiziqib kutishingni istayman. Men senga kerak bo ’lishni xoxlayman. Men ota sifatida sizlar bilan har doim birga bo ’lishni, faqat sizlarni ta’minlovchi inson bo ’lmaslikni kutaman. Mening qadrim bor, shu qadrimni bilishingi va e’zozlashingni istayman ”
2-misol
 Сен -мурожаат
 “Sen faqat o ’zingni gapingni uqtirganing -uqtirgan. Xey, boshqa odamlar ham bor. Bizda ham aql bor, bizda ham qalb bor. Faqat sening aytganing bo ’lishi kerak. Bor, bilganingcha hal qil! ”.
 Мен -тасдиклар
 “Mening ham senga gaplarim yig ’ilib qolgan. Mening ham fikrlarimni bilishingni istayman. Men bilan bomaslahat ish qilishing menga har doim ma ’qul bo ’ladi. Men shunda “yaxshi xotinga ”uylanganman deb o ’ylayman. Men sendan xursand bo ’laman. Men va sen birgalikda hal qilsak bo ’ladi deb o ’ylayman bu masalani.. ”
41

3-misol
 Сен -мурожаат
 “Siz ham mundoq
odamlarga o ’xshab,
gaplashib, xasratlashib
o’tirsangiz -chi. Uydasiz -
u, hayollaringiz qayda
bilmayman. Kimni
o’ylayapsiz, shu payt -
da... ”
 Мен -тасдиклар  “Men siz bilan hasratlashib, dardlashib o ’tirishni orzu qilaman. Menga sizning fikrlaringiz, munosabatingizni bilish juda qiziq tuyuladi. Men sizga hamdard bo ’lishni hoxlayman. Men oramizda har doim iliq munosabatlar bo ’lishi tarafdoriman. Sizni qiynagan fikru o’ylar menga ham tinchlik bermaydi. Men ularni bilmasamda, ular sizdan ko ’ra ko ’proq mening kayfiyatimni buzadi ”.O’zbeklar mentalitetida muomala madaniyati ko’pchilik hollarda o’zaro salom-
alik qilish, ahvol so’rash, oiladagi ahvol bo’yicha axborotlarga qiziqish ko’rsatish
kabi ko’rinishlarda namoyon bo’ladi. Ammo aslida muomala madaniyati – o’zga
insonga bo’lgan munosabat madaniyati bilan belgilanadi.
Faqat salom-alik qilgandagiga emas, balki hayot tartibida, har kunlik hayot
tarzida insonga ko’rsatiladigan hurmatli va e’zozli, samimiy va to’g’ri munosabatni
anglatadi. Ichki madaniyatga ega bo’lgan odamgina har turli vaziyatlarda har
qanday boshqa insonga nisbatan doimiy to’g’ri, samimiy va aniq munosabat
ko’rsata oladi. Muloqot madaniyati insondan boshqa insonga nisbatan har doim bir
tekis munosabat ko’rsatilishini talab etadi. Qarshingizda turgan odam boymi,
qambag’almi, qishloqlikmi, yoki shaharlikmi, mansabdormi, yoki oddiy
o’qituvchimi , bundan qat’iy nazar unga to’g’ri munosabat ko’rsata olish haqiqiy
insonparvarlik mezoni bo’lib kelgan. Ammo muloqot madaniyati insondan o’z
ustida muntazam ish olib borishni talab etadi. Muloqot madaniyati o’z o’zidan
vujudga kelib qolmaydi.
Demak, real hayotda, odam yoshligidanoq muloqot madaniyatiga oid ma’lum
insoniy qadriyatlarning buzilayotganligi bilan to’qnash keladi. Oqibatda, bola
hayotida ikki xil standartlar holati vujudga keladi. Bir tomondan, bola muloyim
bo’lishi lozim. Ikkinchi tarafdan esa, atrofidagi ko’pchilik odamlar, xatto-ki eng
yaqin va xurmatli kishilar ham bu tartib-qoidalarga rioya qilmaydi.
Masalan, “so’kinish” – erkaklar rioya qilmaydigan noto’g’ri holat, “qarg’ash” -
ayollar rioya qilmaydigan noto’g’ri holat. O’g’il bolalar “so’kinish”ni odatda o’z
42

otalaridan meros qilib oladilar. Demak, muloqot va muomala madaniyatining ham
hayotda o’z o’rni va ahamiyati mavjud.
Shunday qilib, muomala madaniyati nima va konflikt vaziyatlarda mana shu
muomala madaniyati talablariga rioya etish ziddiyatni yengishga ko’mak beradimi,
degan savollar dolzarblik kasb eta boshlaydi.
Muomala madaniyati bo’yicha bilimlar ziddiyat ichida tomonlarni bir biriga
yaqinlashtirish, ular orasidagi muloqotni yangitdan bir tizimga tushirish,
tomonlarning o’zaro axborot olishlarini yengillashtirish uchun xizmat qiladi.
Muomala madaniyati birovni eshitish va birovga o’z axborotlarini to’g’ri yetkazish
qaoidalari va tartiblaridan iboratdir. Shu bois, konflikt yechimi tartiblariga muomala
madaniyati bo’yicha ma’lum qoidalar kiritiladi.
Odamlar ba’zan bir-birlarini tushunmaydi yoki o’z o’y–fikrlarini aniq ifodalay
olmaydilar. Ularning bir–birini tushunmasligi esa konfliktga olib kelishi mumkin.
Kuyida iliq muomala va qanday qilib hamsuhbatni to’g’ri tushunish va unga o’z
o’ylaringizni aniq anglatish buyicha 10 maslahat keltirilgan.
1. Suhbat uchun qulay, tinch va to’g’ri joy tanlash.
2. Hamsuhbatingizning gaplarini bo’lmang.
3. Sabr – qanoatli bo’ling!
4. Tana zaboniga quloq soling!
5. Etibor bilan tinglang!
6. Ma’ruza o’qimang!
7. Ochiq va aniq savollardan foydalaning!
8. Hech narsa taklif qilmang!
9. O’zingizni nazorat qiling!
10. Birovning nafsoniyatiga tegmang!
Masalan, konkret inson, xotin va yoki kelin sifatida sizning talablaringizni aniq
bir vaziyatda qoniqtirmayotgan bo’lishi mumkin, ammo aynan mana shu inson qiz,
farzand, ona, mutaxassis sifatida o’z oilasi va jamoasining juda katta hurmatiga
loyiq bo’lishi ham mumkin. Yoki aynan mana shu konkret inson, ota va er sifatida
o’z xotinida ba’zi e’tirozlarni uyg’otishi mumkin, ammo mana shu erkak o’z ish
joyida, o’z oilasi va yaqinlari o’rtasida juda katta hurmat bilan tilga olinishi
43

mumkin. Ya’ni, siz “yomon” deb o’ylayotgan yaqin odamingiz, u er, xotin, aka,
uka, qarindosh, hamkasaba, ota-ona, boshliq sifatida sizning talablaringizga javob
bera olmagani, hyech zamonda mazkur insonni batamom “yomon otliq” qilib
qo’yish uchun asos bo’la olmaydi.
Muloqotni “sovuqlashtiruvchi” omillar
Muloqot madaniyatida keng tarqalgan xatolardan bir shundaki, gapirib turgan
odamning so’zi nihoyasiga yetmasdan turib, unga yangi savollar beriladi. Siz
bunday qilganingizda suhbatdoshingizni qiyin ahvolga solib qo’ygan bo’lasiz.
Chunki u birinchi savolingizga xali to’liq javob ayta olmagan. Siz bo’lsa, yangi
savollar berayotirsiz. Siz uni dovdiratib qo’yasiz. Nima muhimu, nima muhim emas,
u idora qila olmay qoladi. Agar u savollaringizga javob bermasa, siz uni omi,
bilimsiz, didsiz, ilmiy salohiyatsiz odam sifatida baholashingiz mumkin. Demak,
savol berilgandan so’ng, to’laligicha mazkur savolga javob berish imkoniyatini ham
yaratish lozim.
Shu bilan birga, ba’zi odamlar o’z psixologiyasi va tarbiyasiga ko’ra muloqotni
“barbod” (sabotaj) etuvchilar qatoriga qo’shiladilar. Mana shunday odamlar
so’zlarida ko’pincha tahdid ovozlari va kayfiyatlari sezilib turadi. Ular buyruq berib
gapiradilar. Ular asosan negativ axborot tarqatishga moyil bo’ladilar.
Ba’zilar o’z suhbatini tergovday olib boradi. Ular so’zlari tahdid, shubha,
busaramjonlik bilan to’lgan bo’ladi. Ba’zilar esa, avval maqtab turib, so’ng biror
ishni zimmangizga yuklash payidan bo’ladi. Sizning qalbingizda esa, xuddi aldanib
qolgandek xissiyot uyg’onadi. Ba’zilar nima to’g’rida gapirilsa ham, asosan
maslahat berishga o’tib ketaveradi. Kamdan kam odam o’z suhbatini hamkorlikda
biror yechimni qidirishga yo’naltira oladi. Ba’zilar esa suhbatlashishni bahs qilish,
ko’p gapirish, birovlarning og’zidan so’zini olib qo’yish deb anglaydi. Ular
suhbatdoshi bilan xuddi so’zlashishida musobaqa o’tkazayotganday o’zini tutadi.
Ba’zilar esa buning aksi, birovning so’zlarini eshitish, faqat uni tinchlantirishdan
iborat deb, nuqul “Hafa bo’lma”, “Asabiylashma”, “Hamma narsa o’tib ketadi”
qabilida suhbat quradilar. Ammo ularning suhbatdoshiga tinchlantirish emas,
ularning so’zlari, mana shu so’zlar ortida turgan xissiyotlarni hamdard bo’lib
44

eshitish talab qilinadi. Yuqorida ta’kidlangan barcha holatlarda bir tomon ikkinchi
tomonga nisbatan “sabotajlik” munosabatida bo’ladi.
Do’stona va iliq munosabat omillari
Empatiya deb atalgan tushuncha bor. Empatiya – boshqa bir odamning
harakatlari va amallarini yuzaga keltirayotgan omillar va xis-tuyg’ularni to’g’ri
tushunish, ularni adekvat anglash va hamdardlik ko’rsata olish hisoblanadi. Mana
shunday o’zingga yaqin, xatto ba’zan tanish bo’lmagan odamlar xis-tuyg’ulariga
ochiqlik, ularni tushunish - o’zaro anglash va hamdardlik, o’zaro kontakt qila olish
qobiliyatidan darak beradi. Mana shunday qobiliyatni o’zida tarbiya qila olgan,
o’stirib borgan odam, shu qobiliyatni egallagan odam, muloqot madaniyatining eng
zarur talabini bajargan hisoblanadi. Agar siz ruhan eng yaqin insonni ko’z
oldingizga keltirsangiz, siz va mana shu inson o’rtasida:
 samimiylik;
 ochiqlik;
 o’zaro bir-biridan sir yashirmaslik;
 o’zaro ishonch;
 qarashlar yakdilligi;
 muammolarni ochiq ayta olish, o’z muammosini aytganda “bu odam
yomon ekan” degan hayollarga bormaslik;
 uning siz to’g’ringizda hyech qachon yomon fikrga bormasligiga, sizni
“muhokama” etib turmasligiga ishonch;
 uning sizni har doim ochiq yuz bilan kutib olishi;
 siz uchun hyech qachon vaqt ayamasligi;
 siz bilan har vaqt bir tekis muomala va suhbat qurishlari;
 sizga hamdardlilik bildira olishlari;
 yordam kerak bo’lganda, ularning har doim tayyorligi va shu kabi o’nlab
xususiyatlarning namoyon bo’lishi oydinlashadi.
Agar siz muloqotni iliqlik va samimiylik asosida qurishga harakat qilmoqchi
bo’lsangiz, kuyida bildirilgan usullardan keng foydalanishingiz mumkin.
Muloqotni iliqlik sari yetaklovchi kuyidagi omillar mavjud:
45

- Boshqalar uchun qiziqarli bo’lgan suhbat mavzuini tanlang. Sizning
suhbatdoshlaringiz nimaga qiziqishlarini aniqlang. Ularda qiziqish va intilishni
uyg’otadigan mavzularga to’xtaling. Ulardan bu voqyealar va holatlar bo’yicha
savollar so’rang. Oddiy suhbat odamlarni juda yaqinlashtiradi. Suhbatni ochiqlik va
moyillik asosiga quring. Bunda mavzu emas, ko’proq tomonlar orasidagi bir biriga
moyillik, qiziqish, samimiylik muhim ahamiyat kasb etadi.
- Suhbatdoshingiz bilan birgalikda, hamkorlikda harakat qiling. Faqat o’zingiz
gapirmang. Ko’proq uni eshiting. Unga yo’naltiruvchi savollar bering.
Umumiylikka keltiruvchi har qanday mashg’ulot va suhbat tomonlar orasini juda
yaqinlashtirishini esda tuting.
- Agar suhbat orqali o’zingizni boshqa tomon bilan munosabatingizni iliqlik
asosida shakllantirmoqchi bo’lsangiz, shunga mos va to’g’ri keladigan vaziyatni
tanlang. Ikkalangiz tinch suhbat quradigan vaziyat suhbatning ana shunday tinch va
ravon o’tishida juda katta rol o’ynaydi.
- Suhbat uchun to’g’ri vaqt tanlang. Suhbatdoshingiz batamom o’zini erkin xis
eta olsin. O’zingizga nisbatan unda ishonch uyg’oting. Suhbatdoshingiz biror
narsadan havotirda, siqilgan, o’z xissiyotlari ichida bo’lsa, unga o’z xissiyotlarini
samimiy o’rtoqlashishi uchun imkon yarating. Yoki, u o’z xissiyotlarini ochiq
aytishdan hayiqsa, suhbatni orqaga surib turing. Inson emosional holati suhbatning
iliqlik darajasiga o’z ta’sirini o’tkazadi. Shu bois, suhbatdoshingizning emosional
holati sizning maqsadlaringizga mutanosib, loyiq va teng bo’lishini kuting.
Mana shu suhbatni “sovuqlashtiruvchi” yoki “iliqlashtiruvchi” omillar asosida
o’z harakatlaringizni sinab ko’rishingiz mumkin bo’ladi. Tahlil nima narsalarni
qilmaslik lozimligini sizga ochiq ko’rsatadi. Inson o’z malakalarini tahlil qilishga
o’tganda, u o’z xato va kamchiliklarini tuzatishga ham o’tgan bo’ladi. Xato
to’g’rilanmagunicha xato hisoblanadi. Xato tuzatilgandan so’ng xato emas, balki
yangi voqyelikka aylanadi.
46

2.3.Oilaviy nizolarni bartaraf etishga yo’naltirilgan treninglar
Oilada er - xotinlar orasida sovuqlik nima uchun tushganligi no’malum
bo’lganda, oilaviy o’zaro munosabatlar amaliyotida foydalanish mumkin bo’lgan bir
necha o’yinlar mavjud.
«Men sizga yoqamanmi?» trening o’yini
Er va xotin oralaridan iliq hissiy munosabat yo’qolayotganda, bir-birlariga
tushuntirish o’rniga ana shu o’yinni o’ynashlari mumkin.
Har bir oila a’zosi ikkitadan toza qog’oz tayyorlaydilar. Ular alohida o’tirib,
keyin birga muhokama qilish uchun o’z materiallarini tayyorlaylar. Birinchi
qog’ozga er - xotin bir-birining rasmini chizadi. Hyech qanday cheklanishlarga amal
qilmasdan, erkin chizishi mumkin. Yaqin kishisining rasmini realizm uslubida, yoki
nimagadir o’xshatib chizish mumkin. Rasmni rangli qilib chizing (rangli qalam,
flamaster, rangli mel ishlatish) mumkin. Rasmda turmush o’rtog’ingizni qanday
tasavvur qilsangiz, shunday chizishga harakat qiling.
Ikkinchi qog’ozga ikki qatorga 10 tadan gap yozasiz. Birinchi qatorda «hozir
menga sizning nimangiz yoqmaydi?»,- deb sarlavha qo’yasiz va 10 ta xislat nima
uchun yoqmasligini tushuntirib yozasiz. Qog’ozning ikkinchi qatoriga: «Hozir
sizning nimangiz yoqadi?» deb sarlavha qo’yasiz va o’rtog’ingizning sizga
yoqadigan 10 ta xislatini sanab o’tasiz. Keyin turmush o’rtoqlar bir-birlari bilan
rasmlar va so’zlar qatori bilan almashadilar. Dastlab siz hayron qolish,
kelishmovchilik yoki kulimsiraysiz. Asosiy, muhokamani darrov boshlamang. 15
daqiqagacha tanaffusni saqlash kerak. Yaqin kishingiz nima uchun shunday
chizganligini tushunishga harakat qiling. Keyin ikkinchi qog’ozlarni olib o’qing va
muhokama qiling.
Bu o’yinning maqsadi odatda oilada muhokama qilinmaydigan er-xotinlarning
xulq - atvor va xarakterining ayrim jihatlari tahlil qilinadi, bu jihatlar o’zaro bir-
biridan qoniqmaslikka, jahlini chiqarishga, natijada bir-biridan uzoqlashishiga olib
kelishi mumkin. Bir-biridan hissiyotlarini yashirmaslik muhim, o’yin va do’stona
shaklida birgalikda muhokama qiling, bunda har bir turmush o’rtoq bir-biridan
nimani hohlashini vujudga kelgan begonalashishni yo’qotish uchun o’zini qanday
o’zgartirish zarurligini tushunish muhim. Muhokamani eringiz (xotiningizning) xulq
47

atvori va xarakteridan sizga yoqadigan jihatlarini tahlil qilish bilan tugatasiz. Har bir
turmush o’rtoq quyidagilarni aytadi: «Bizda ba’zi kelishmovchiliklar bo’lishiga
qaramay, siz erkaklar ichida eng yaxshisisiz, chunki». Yoki «Siz ayollar ichida eng
yaxshisisiz, chunki....».
«Muammo o’yini» treningi
Agar oilaviy munosabatlar inqiroz holatiga tushib qolgan bo’lsa, «Ajrashish
kerakmi, birga yashash kerakmi», «Yashash kerakmi yoki yashash kerak emasmi?»
degan muammoni hal qilishga shoshilmang. Bunday vaziyatda birinchi navbatda
to’xtash va ichdan o’ylab ko’rish muhim. Muammoni yolg’izlik orqali ajratish
orqali erishish mumkin deb o’ylamang. «Bir-biridan dam olishning» boshqa
yo’llari: masalan sayohat, biror haftaga ota-onanikiga borish, ertalabdan kechgacha
ishda qolib ketish ham mumkin. Umuman vaqtni cho’zish muhim. Muammoingiz
bir-biringizdan charchaganligingizning, umumiy hayotiy qoniqmaslikning, oilaviy
hayotning bir xilligining natijasi ham bo’lishi mumkin.
Faqatgina «bir-birlaridan dam olibgina qolmay» oilaviy o’yinlarni o’ynashlari
ham mumkin. Bunday o’yinlar turmush o’rtoqlariga ularni yoqimli qiladigan yangi
jihatlarini ko’rish imkonini beradi.
Qog’oz olib rangli qalam yoki flamaster bilan alohida o’tirib chap qo’l bilan,
aniq syujetsiz «Bizning muammo» degan rasmni chizing. «Chiroyli chizishga»
harakat qilmang, muhimi muammoni qanday tushunganingizni, bu haqda
qayg’urayotganingizni yetkazish muhim. Rasmlar tayyor bo’lganda, birgalikda
o’tirib, ularni muhokama qiling.
–Rasmingizda nimani ifodalamoqchi edingiz?
-Rasmning qayerida o’z «meningiz» va turmush o’rtog’ingiz «menini»
joylashtirasiz?
-Nima uchun boshqa ranglarni emas, xuddi shu ranglarni tanladingiz?
-Muammoni tushunishda qanday farqlar mavjud?
-Ikkingiz ham muammoning qanday umumiy xususiyatlarini aniqladingiz?
-Bir – biringiz chizgan rasmda muammoni yechish bo’yicha qanday ijobiy
intilishlarni sezdingiz?
«Oilaviy kelishuv» treningi
48

Tajribali oilaviy juftliklar ko’p urinib ko’rish va xato qilish yo’li bilan, ko’p
janjallar va yarashishlar natijasida bir – biri bilan kelishish muhimligini
anglashgan. Kelishuv vaziyati davlatlar orasida ham, er-xotin munosabatlarida
ham urishga qaraganda yaxshiroq.
«Kelishuv» o’yini uch bosqichdan iborat.
Birinchi bosqichda muhim muammo muhokama qilinadi. Muammoni obyektiv
jihatdan umumiy ko’rish muhim. (Siz aybdor emassiz, bizda ana shunday
muammo mavjud).
Ikkinchi bosqichda xonaning ikki burchagiga o’tirib quyidagi mavzular
bo’yicha 7 holatni yozib chiqiladi. «Bu muammoni yechish uchun turmush
o’rtog’imning nima qilishini hohlayman». Turmush o’rtog’ingizga qo’yiladigan
talab iloji boricha aniq bo’lishi kerak. Bunday ifodalardan qochishga harakat
qiling: «U menga yaxshiroq munosabatda bo’lishni hohlayman»,
«Munosabatlarimiz yaxshilanishini hohlayman», «Menga ko’proq e’tibor
berishini hohlayman» va hokazo.
Sizning fikrlaringiz taxminan quyidagicha bo’lishini hohlayman: «Har kuni
ertalab menga «Assalomu - alaykum» deyishini hohlayman» yoki «Menga
yoqadigan sochlari tabiiy rangda bo’lishini hohlayman».
Uchinchi bosqichda yonma - yon o’tirib 8 holatdan iborat umumiy kelishuvga
keling. Bunda dastlabki to’rttasi erning xotiniga talablarini, keyingi to’rtta holat
ayolning eriga bo’lgan talablarini aks ettiradi. Aksincha bo’lishi ham mumkin.
Umumiy kelishuvni xonaning eng ko’rinadigan joyiga, masalan oshxonada
ovqatlanish stolining tepasiga osib qo’ying. Bu kelishuvni tez-tez o’qib turing,
muhokama qiling va u haqda o’ylang.
Bunday kelishuv o’rtacha 3-4 oy devorda osig’liq turishi mumkin.
“ Oila muammolari”
Maqsad: Oilaviy hayotda uchrashi mumkin bo’lgan muammolar haqida
tushuncha berish. Ularni hal qilishning turli yechimlarini topa bilishga oid
bilim, ko’nikma va malakalarni shakllantirish.
49

O’yinning boshlanishida ishtirokchilardan boshlovchi hozirgi paytda
oilalarda eng ko’p uchrashi mumkin bo’lgan muammolar nimalardan iborat
ekanligini so’raydi. Javoblarni flipchartga yozib boriladi.
Shundan so’ng guruhda "Oila muammolari" o’yini o’tkaziladi.
Faoliyatning bu turini amalga oshirishda guruhni 5-8 kishidan iborat
kichik guruhlarga bo’lish mumkin. Shundan so’ng kichik guruhlarning har
biriga quyidagicha topshiriq beriladi:
"Birgalikda ish olib borib, yuqorida sanab o’tilgan oila muammolaridan
birini tanlab oling va shu asosda 10 daqiqaga mo’ljallangan sahna ko’rinishi
tayyorlang. Har bir guruh turli xil muammolarni tanlab olishi lozim. Keyin esa
ana shu muammoni sahna ko’rinishi asosida ochib berishlari lozim. Sizga
muammoni tanlash va shu muammo asosida sahna ko’rinishi tayyorlash uchun
15 daqiqa vaqt beriladi".
Bunda boshlovchi albatta har bir guruhning mavzu tanlashida turli
muammolarga murojaat qilishi uchun ularga maslahat berishi va
tayyorlanayotgan sahna ko’rinishlarini kuzatib borishi lozim. Muammolar
turlicha bo’lishi mumkin. Masalan: oiladagi ota-ona va bola o’rtasidagi
kelishmovchiliklar, er-xotin o’rtasidagi nizolar, ajralish, qaynona-kelin
o’rtasidagi kelishmovchiliklar, ichkilikbozlik, giyohvandlik muammosi va
hokazo.
Guruh a’zolariga o’z chiqishlarini namoyish etishlarida turli xil
usullardan masalan: musiqa, raqs, yumor, dramatik o’yin va h.k. lardan
foydalanishlari mumkinligini eslatib o’tiladi.
Guruhlar o’zlari tayyorlagan sahna ko’rinishini namoyish etib
bo’lganlaridan so’ng ko’tarib chiqilgan muammoning kelib chiqish sabablari
va bu muammoni hal qilishning turli yechimlarini barcha ishtirokchilar
tomonidan muhokama qilinishini tashkil qilish kerak.
Muhokamadan so’ng o’quvchilarga, hyech qaysi oilaviy muammoning
yechimi yagona bo’lmasligini, oilaviy hayotda muammo vujudga kelar ekan,
50

uni albatta o’sha vaziyat, o’sha sharoitdan kelib chiqqan holda hal qilish
lozimligini alohida ta’kidlanadi.
"Oila tasviri"
Ushbu o’yin avvalgisi bilan bog’lik bo’lib, bunda doska yoki plakatda
yozilgan afsonalar ro’yxati guruh ishi uchun material bo’lib xizmat qiladi.
Maqsad: Oiladagi turli xil nahaqqoniy munosabat shakllarining oila
a’zolari hayotiga salbiy ta’sirini aniqlash.
Materiallar: Oila hayotidagi "afsona"lar ro’yxati, "Oila tasviri" deb
nomlanuvchi oilaning hamma a’zolari shartli ravishda tasvirlangan plakat,
markerlar yoki 3 xil rangli yelim qog’ozlar.
O’yin davomiyligi: 10-15 min.
O’yinning borishi: ishtirokchilar uchta kichik guruhga bo’linishadi. Har
bir guruh a’zolari oila hayotiga oid afsonalarga murojaat etgan holda ushbu
samarasiz hayot uslublari oila a’zolarining qaysilariga salbiy ta’sir etishini
tahlil etishadi.
Keyin esa har bir guruhdan bir kishi o’rtaga chiqadi va "Oila tasviri"
plakati oldida turib har bir afsona oila a’zolaridan qaysi biriga ko’proq ta’sir
etishi haqida o’z kichik guruhining fikrini bayon etadi.
Boshlovchi ishtirokchilarining muhokamasidan so’ng ular bilan
birgalikda quyidagicha xulosa qilishi mumkin: "Ko’rinib turibdiki, oila
a’zolaridan birining nojo’ya xulki oilaning hamma a’zolariga salbiy ta’sir
etadi".
"Oilaviy hayotdagi qadriyatlar tahlili" o’yini
Maqsad: Inson hayotida yetakchilik qiluvchi qadriyatlarni va odamlar
orasida sodir bo’ladigan tushunmovchiliklarning kelib chiqish sabablarini
anglash.
Materiallar: Oilaviy hayot qadriyatlari ro’yxati yozilgan kartochkalar.
O’yinning borishi : Baxtli oilaviy hayot ta’riflari yozilgan 6 ta kartochka
xonaning turli tomonlariga qo’yiladi. Ishtirokchilar ushbu ta’riflarning har biri
51

bilan tanishib, o’zlariga ma’qul keluvchi fikrni tanlashadi va ushbu yozuv
oldiga borib turishadi. Har bir yozuv oldida yig’ilgan ishtirokchilar o’z kichik
guruhlarini tashkil etishadi va nima uchun shu ta’rif ularning hayotlarida
yetakchi ekanligi haqida asosli dalillar ishlab chiqishadi. So’ngra har bir
guruhdan bittadan vakil chiqib, o’z guruhining fikrini asoslab beradi. Boshqa
guruh a’zolari esa bu chiqishga nisbatan o’z fikrlarini, e’tiroz va savollarini
bildirishlari mumkin.
O’yin nihoyasida boshlovchi ishtirokchilarning diqqatini quyidagi
fikrlarga qaratadi: "Hayotda har bir odam e’tiqod qiluvchi g’oya va qadriyatlar
xilma-xildir. Bu xilma-xillik odamlarning turli harakter va moyilliklarini
ifodalaydi. Inson o’zaro muloqotda mana shu farqlarni doimo hisobga olishi,
iloji boricha ularni chetlab o’tishi, g’oya va qadriyatlarga qarama-qarshi
bormasligi kerak".
"Turmush qurish yoshi va yoshlarning haq-huquqlari" mashqi.
Maqsad: O’smirlarning turmush qurish yoshi haqidagi bilimlar
darajasini aniqlash va bu sohadagi qonunlar mazmuni bilan tanishtirish.
O’yinning borishi: Boshlovchi ishtirokchilarga quyidagi savollar bilan
murojaat qiladi: "Necha yoshdan turmush qurish mumkin?", "O’zbekiston
Respublikasi qonunlarida bu borada nimalar deyilgan?", "Agar oila a’zolaridan
kimdir ayolni erga majburlab bermoqchi bo’lsa yoki uning erga tegishiga
to’sqinlik qilsa, ayol bunday holatda nima qilishi kerak?", "Ayollarni erga
majburlab berish yoki ayolning erga tegishiga to’sqinlik qilinsa, bu holatga
nisbatan O’zbekiston Respublikasi qonunlarida biror bir jazo belgilanganmi ?".
Boshlovchi aytilayotgan fikrlarni flipchartga yozadi va bildirilgan har bir
fikrning oqibat-natijalari guruh bilan muhokama qilinadi. Bunda shu narsaga
e’tibor berish lozimki, eng so’nggi xulosa ayolning keyingi hayoti uchun havf
tutdirmasligi va muammo iloji boricha kamrok, yo’qotishlar bilan hal etilishi
lozim.
52

Bu borada qonunchilikdagi mavjud ba’zi hollar bilan ham O’smirlarni
tanishtirgan ma’qul. Xususan, O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi 136-
moddasida aytilishicha, "Ayollarni erga majburlab berish yoki ayolning erga
tegishiga to’sqinlik qilgan shaxs moddiy jarima solishdan 3 yil muddatgacha
ozodlikdan mahrum etish bilan jazolanadi".
Oiladagi erkak va ayollarning majburiyatlari
Maqsad: Oilaviy hayotda erkak va ayollarning vazifalarini aniqlashtirish
va amaliyotda ayrim vazifalarni erkaklarga yuklatish.
Materiallar: genderli rollar taxlili; "erkak", "ayol", "erkak va ayollar
birga turgan" 3 ta alohida tasvirdagi rasmlar; majburiyatlar tasvirlangan 12 ta
undan ziyod rasmlar; ruchka va qog’ozlar. Boshlovchi uchun ko’rsatma:
*** Agar bu mashg’ulot bilan bundan oldingi mashg’ulotlar orasida
uzilish ro’y bersa, guruh bundan oldingi uchrashuvdan nimalarni
o’rganganligini va qanday qarorga kelganligini muhokama qiling.
*** Ishtirokchilarni 5-8 odamdan iborat guruhlarga bo’lib tashlang.
*** Guruhdan quyidagi topshiriqni bajarishni so’rang: Har bir guruhga
erkak, ayol, erkak va ayol birga (juft holda) tasvirlangan rasmlar beriladi.
Shuningdek, turli majburiyatlar tasvirlangan sur’atlar taxlami ham taqdim
etiladi. Guruh a’zolari bu majburiyatlarni kimlar bajarishini muhokama
qilishadi. Siz ulardan bir fikrga kelishgach, majburiyatlar tasvirlangan
suratlarni ayol, erkak yoki juftlik tasvirlangan rasm ostiga
qo’yishlarini so’rang. Erkak va ayol birga tasvirlangan (juft) rasm ikkala jins
ham bu majburiyatni birgalikda bajarishini anglatadi.
*** Guruhlarning mustaqil ishlashi va olingan natijalarni muhokama
qilishiga imkon bering. Buning uchun, Siz ularni toza qog’oz varag’i bilan
ta’minlashingiz zarur.
*** Guruhlar topshiriqni bajarib bo’lgach, har bir guruhdan bittadan
vakil chiqib, o’z guruhining qarorini qolgan ishtirkochilarga taqdim etib,
tushuntirib berishi va savollarga javob berishi lozim.
53

*** Guruh bilan, quyidagilarni muhokama qiling:
-Kim nima bilan shug’ullanadi?
-Erkak va ayollarning ish bilan bandligi.
-Ularning bandligidagi farq
-Erkak va ayol bajaradigan majburiyatlar doirasining o’zgarishidagi yutuq
va kamchiliklar.
*** Guruh bilan u nimalarni o’rganishi, unga nimalar yoqdi-yu nimalar
ushbu mashg’ulotda yoqmaganligini muhokama qiling.
Oila qiyinchiliklari
Hayotning ikir-chikir, mayda-chuydalari go’yoki oila poydevoriga
qo’yilgan minadir, minani esa faqat yon berish orqali zararsizlantirish mumkin.
I.I.Shevelev.
Boshlovchi: Nikohdan o’tayotganlardan birortasi bo’lajak oilasida
ko’ngilsizliklar bo’lishi mumkinligi haqida o’ylab ham ko’rishmaydi. Bu esa
har bir oila hayotida albatta uchrab turadi. Ko’ngilsizlik nima? Aqlli, farosatli
kishi nikohdan o’tishdan avval bu haqda o’ylab ko’rib, unga jiddiy
tayyorgarlik ko’radi.
Masalan, bo’lishi mumkin bo’lgan ko’ngilsizlik, qiyinchilikni oldindan
tasavvur etib, uni bartaraf etish choralarnini o’ylab ko’radi. Hammasini
oldindan ko’rib chiqib bo’lmaydi, deb e’tiroz bildirishingiz mumkin. Hayotiy
pozisiyadan kelib chiqadigan bo’lsak, u holda hyech narsa qilmasdan, hammasi
o’z oqimi bo’yicha o’taveradi, deb qo’l qovushtirib o’tirishga to’g’ri keladi.
Keling, birgalikda hayotning birinchi haftasida uchrashi mumkin bo’lgan
qiyinchiliklarni tasavvur etishga harakat qilib ko’raylik. 10 minut vaqt ichida
ularni yozib chiqishingiz kerak bo’ladi. Tabiiyki, qiyinchiliklar ro’yxatini tuzib
chiqishda o’z tasavvurlaringizga tayanasiz. Birinchi bosqichda varaqning chap
tomonidan ozgina joy tashlab oilaviy hayot qiyinchiliklarini ustuncha shaklda
yozib chiqinglar. Ro’yxat har biringizning qo’lingizda bo’lishi kerak. Keyingi
bosqichda undan foydalanasiz. Chap tomonda qoldirilgan joyga tegishli raqam
54

qo’yiladi. Ikkinchi bosqichda 3 minut oralig’ida har bir kishi o’zi mustaqil
ravishda qiyinchiliklarning oila hayotiga havflilik darajasiga qarab o’z
tasavvuri bo’yicha ularga raqamlar qo’yib o’rin belgilaydi. 3-bosqichda kichik
guruhlarga bo’linib, guruhingiz fikri bilan o’z fikringizni solishtirib ko’rasiz.
Fikrlaringiz bir-biriga yaqin, mos kelgan bo’lsa ularni muhokama
qilishingiz mumkin. Siz nima uchun shu vaziyat, holat, muammoni oila hayoti
uchun havfli deb hisobladingiz? — kabi savollar berib fikringizga aniqlik
kiritib olishingiz mumkin.
Boshlovchiga ko’rsatma:
Mashg’ulotning yakunida o’z fikrini bildirish istagida bo’lganlarni tinglab,
oilaviy hayot qiyinchiliklarining umumiy shkalasini ishlab chiqish va
ishtirokchilar ro’yxatidagi 1-3 raqamli qiyinchiliklarni alohida ajratib yozish
maqsadga muvofiqdir. Har bir guruh ishtirokiga qarab 5 ballgacha baholanadi.
Oila shajarasi
Boshlovchi ishtirokchilarga milliy qadriyatlarning oilaviy hayot
mustahkamligiga ta’siri haqida tushuncha beradi. So’ng o’yinni quyidagi
tarzda olib borish mumkin.
Boshlovchi: Ishonchim komilki, sizlarning har biringiz o’z ota-
onangizning nafaqat ismi, balki familiyasi, shuningdek tug’ilgan kunlarini ham
bilasiz. Oilaning boshqa a’zolarini-chi? Iltimos, ota-onangizning ismi,
familiyasini, ularning qachon tug’ilganliklarini ayting. Ota-onangizning
tug’ilgan yili, oy, kunini aniq eslay olgan bo’lsangiz, juda soz. Mabodo, eslay
olmasangiz hyechqisi yo’q, sira tashvishlanmang hali oldinda imkoniyatingiz
bor. Endi oila shajarasini tuzsak. Aristokratlar 10 pushtgacha bo’lgan avlod-
ajdodlarining aniq ismi-familiyasi, tug’ilgan yili, tarjimai holiga xos faktlarni
esda saqlab qolganlar, yozib berganlar hamda bu ma’lumotlarni o’z
farzandlariga qoldirganlar. Bugungi kunda huddi shunday shajarani tuzish
biroz mushkul, ammo shunday bo’lsada hyech bo’lmaganda 3 pushtgacha
55

bo’lgan avlodlar shajarasini tuzing. Buning uchun ilovadagi sxemadan
foydalaning.
"Oila shajarasi"da ko’rsatilgan barcha qarindoshlarning ismi, familiyasi,
tug’ilgan joyi va vaqtini ko’rsatishingiz shart.
Boshlovchi murakkabligiga qaramasdan ota-onalar va oila mavzusini
muhokama qilishi maqsadga muvofiq. Ushbu etyudni muhokama qilishda unga
to’liq javob olishning imkoniyati yo’q. Jadvalni oxirigacha to’ldirishni talab
etish shart emas. Sinaluvchilar oila shajarasi ustida ozgina fikr yuritsinlar.
Ularni rag’batlantirish maqsadida 10 balli sistemada baholash kerak.
Bu o’yin oilaviy muammolar bilan bog’lik bo’lgan barcha o’yinlar kabi o’ta
ehtiyotkorlik va nazokatlilikni talab qiladi. Ish jarayonida ishtirokchilarning
emosional holatini diqqat bilan kuzatish kerak bo’lganda qo’llab-quvvatlash
lozim.
56

XULOSA
Bitiruv malakaviy ishimiz mavzusi bo’yicha olib borilgan izlanishlarni tahlil
qilib quyidagi xulosalarni keltirish mumkin.
- Mamlakat aholisining yarmidan ko’proq qismini yoshlar tashkil qilishi, o’sib
borayotgan yosh avlodni jamiyatda mustaqil yashashga tayyorlash vazifasining
dolzarbligi yoshlarni jamiyat hayotiga va oilaviy turmushga tayyorlash ishlarini
jadallashtirishni talab etdi. Insonlarning o’zaro munosabatlarida keskinliklarning
o’sib borayotganligi, zamonaviy ziddiyatlarning inson tafakkuri va ongiga ta’sir
etishi orqali uning psixologik holatida salbiy va asabiy oqibatlarning vujudga
kelishi, yosh oilalardagi ajrim holatlarning muntazam o’sib borayotganligi, bolalar
va o’smirlardagi agressiya holatlarining vujudga kelayotganligi kabi muammolar
O’quvchi-yoshlarni oilaga tayyorlash vazifasini to’laqonli olib borish talabini kun
tartibiga qo’yadi.
- Oilaviy nizoning yechimiga kelish uchun muhim bo’lgan talablardan biri –
tomonlarning uning yechimini qidirishga tayyorligi va ularning ixtiyoriy tarzda
konflikt yechimini topishga astoydil bel bog’laganligi hisoblanadi. Agar tomonlar
o’z hoxishiga ko’ra nizo yechimini topishga tayyor bo’lmasalar, nizo yechimini
topib bo’lmaydi. Eng avvalo nizoni yuzaga keltirgan obyektiv sabablar to’xtalishi,
uni yuzaga keltirgan sharoitlar aniq belgilanishi darkor. Shu nuqtai nazardan, har
qanday nizo subyektiv omillar (oila azolari, er, xotin,..) ham obyektiv omillardan
tashkil topadi (nizoni keltirib chiqarishga sabab bo’lgan tashqi omillar: yaqinlar,
do’stlar,.….). Konflikt yechimini topish murakkab, uzoq muddatli, sabr va qonoatni
talab etadigan, tomonlarning o’z ustida uzoq muddat ishlashini zaruriyatga
aylantiradigan jarayon bo’lishi mumkin. Konflikt yechimini topish – tomonlarning
bir birini anglashi va tushunishiga qaratilgan yo’ldir.
Shu nuqtai nazaridan, konfliktlar yechimini quyidagi guruhlarga ajratish
mumkin:
- tomonlarning ixtiyoriy kelishuviga ko’ra ziddiyatning yechimga kelishi va
to’xtatilishi;
- konfliktning simmetrik yechimining topilishi va to’xtatilishi (ikki taraf ham
bir xilda yo yutib chiqadi, yo yutqizadi);
57

- konfliktning asimmetrik hal bo’lishi ( ziddiyatda faqat bir tomon yutib
chiqadi);
- konfliktning boshqa bir katta nizoni keltirib chiqarishi;
- konfliktning asta “o’chib”, “so’nishi” va yo’qolib borishi.
Ko’rinib turibdiki, aslida konfliktning yechimiga qarab turlarga bo’linishi, uning
mavjud bo’lgan barcha xususiyatlarini o’zida jamlamaydi. Chunki konfliktning
yechimga kelishida juda ko’p nostandart xolatlar mavjud bo’ladi.
- Bizning konflikt borasidagi tasavvurimiz uning faqat bir tomoniga
yo’naltirilgandir. Biz odatda konfliktning faqat bir qirrasini ko’rishga o’rganganmiz.
U ham bo’lsa, konfliktda odamlar ziddiyatga kirishib, o’zaro urush, nizo, janjallar
chiqarishidir.
Demak, konfliktning ikki tomoni mavjud. Konflikt kelib chiqqanidayoq, mana
shu uning mavjud ikki tomoni ham vujudga keladi. Bir tomon - ziddiyatni
kuchaytirish , ikkinchi tomon – ziddiyatni pasaytirish . Bir tomon – ziddiyatni
buzg’unchilikka olib kelish, ikkinchi tomon – ziddiyatni murosaga,
yaratuvchanlikka va osoyishtalikka olib kelishdir. Konflikt faqat bir tomondan
iborat bo’la olmaydi . Konfliktda, uning qanchalik murakkab bo’lishiga qaramay,
har vaqt ikki tomon – buzg’unchilik va yaratuvchanlik mavjud bo’ladi 1
.
- Konfliktlarning jamiyat hayotidagi doimiy va umumiy hodisa sifatida tan
olinishi har qanday konfliktning u ro’y berishi mumkin bo’lgan ko’lamda,
shaklda va tanglik darajasida muqarrar tarzda namoyon bo’lishini keltirib
chiqarmaydi. Ijtimoiy konfliktlarni tartibga solish muammosi konfliktli vaziyat
sabablariga ta’sir etish, konfliktning salbiy oqibatlarini tugatish yoki konflikt
natijalaridan foydalanish maqsadida konfliktning borishini muayyan
yo’nalishga solish imkoniyatiga asoslanadi.
Konfliktlarni boshqarish usullari insondan o’ziga xos malakalarni talab qiladi va
aslida konfliktlarni boshqarish oson ish emas. Ammo konfliktlarni boshqarishga
o’rgangan inson har doim o’z hayotini, atrofidalar hayotini muammolardan tozalab,
1
Yoshlar va konfliktlar:Konfliktlar yechimiga o’rganish/ To’ychiyeva Gulxumor-Toshkent.2008 y 14-16 bet
58

ularning to’g’ri, adolatli va osuda yashashlari uchun muqobil shart-sharoitlar
vujudga keltira oladi.
Oilaviy hayotni to’g’ri tashkil qilish va uni ziddiyatlardan asrash oilaning barcha
a’zolaridan ma’lum tamoyillarga bo’ysunib yashash, ma’lum bilim va
ko’nikmalarni qo’llash zaruriyatini talab etadi. Mana shu talablar asosida, oilaviy
hayotni to’g’ri tashkil qilish, uni ziddiyatlardan asrash bo’yicha qizlar va yigitlarga
maslahatlar berish lozim.
Shunday qilib,
- oilada konfliktning yuzaga kelishi tabiiy hol hamda uning vujudga kelishidan
qo’rqmaslik va dovdiramaslik lozim;
- konfliktning kelib chiqish sabablarini muhokama qilish darkor;
- konflikt tomonlar manfaatlarining to’qnashuvi hisoblanadi;
- konfliktning yechimini topish uchun ikki tomonning ixtiyoriy sayi-harakalar
olib borishi va konflikt yechimini topishga rozi-rizoligi talab etiladi;
- har qanday konfliktning o’z yechimi mavjud, faqat uni topa bilish zarur;
- konfliktning yechimi topilmaganda, u “so’nishi”, yo’q bo’lganday ko’rinishi
mumkin, aslida konflikt o’z-o’zidan hal bo’lmaydi, balki keyinroq boshqa kattaroq
nizolarni keltirib chiqaradi;
- konflikt yechimini topish uchun ma’lum bilim va malakalarni egallash
darkor;
- konflikt yechimini topish jarayonida ziddiyat qarama-qarshi odamga, uning
shaxsiyatiga emas, balki ikkala tomon o’zaro birlashib, o’z mulohazalarini mavjud
muammoga qaratishi darkor;
- konfliktni insonlar emas, balki vaziyatlar va manfaatlar vujudga keltiradi;
- konfliktlar har doim mavjud bo’ladi, shuning uchun ham yoshlar ularni
boshqarish malakasiga ega bo’lishi lozim.
Konflikt sharoitida q uyidagi amallar maslahat beriladi:
- O’z so’zlaringiz va amaliy ishlaringizda mas’uliyatni o’z zimmangizga oling.
- Tomonlar o’rtasidagi turli shartnomalar va o’z mas’uliyatingizdagi vazifalarni
albatta bajaring.
59

- Agar sizning sa’y-harakatlaringiz behuda ketayotganligi va yordam
bermayotganligini sezsangiz, harakatlaringizni qaytadan boshlang va opponentingiz
bilan samimiy o’rtoqlashing.
60

F O Y D A L A N I L G A N A D A B I Y O T L A R R O ’ Y X A T I .
1. Karimov I.A. “O’zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida”. T., 2011.
2. Karimov I.A. Asarlar to’plami.1-17 jildlar. - Toshkent, “O’zbekiston”, 1996-
2009
3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent,
“Ma’naviyat”, 2008.
4. Barotov Sh.R. Psixologik xizmatning nazariy va amaliy muammolari.
Buxoro-2008.
5. Bodalev A.A., Lomov B.F., Luchkov V.V. Psixologicheskuyu nauku na
slujbu praktike. VP, 1979, № 4. S. 17-23.
6. Davletshin M.G., To’ychiyeva S.M. Umumiy psixologiya. Toshkent. 2002.
7. Davletshin M.G. Zamonaviy maktab o’qituvchisi psixologiyasi. Toshkent.
1998.
8. G’oziyev E. Intellekt psixologiyasi. T., 1996.
9. G’ oziyev E. Psixologiya (Yosh davrlari psixologiyasi). T. 2002.
10. Vorojeykin I.Ye., Kibanov A.Ya., Zaxarov D.K. Konfliktologiya, Uchebnik
dlya vuzov. M.: “Izd-vo” 2004 g.
11. Ansupov A. Ya., Shipilov A.I. Konfliktologiya, M.: “Izd-vo” 1999
12. Utkin A. Ya. Konflikt: teoriya i praktika. M. “Izd-vo” 1998 g.
13. Zdravom ы slov A. G. Sosiologiya konflikta. M. : “Izd-vo” 1995 g.
14. Gromova O. N. Konfliktologiya. M. : “Izd-vo” 1993 g.
15. Zaysev A. K. Sosialn ы y konflikt na predpriyatii. — Kaluga: KISI. 1993,
16. Yoshlar va konfliktlar:Konfliktlar yechimiga o’rganish/ To’ychiyeva
Gulxumor-Toshkent.2008 y
17. Ergeshova D.q., Najimov M.K. Yuridik konfliktologiya: O’quv qo’llanma –
T.: TDYuI, 2007. – 9 7 b.
18. Ergeshova D.Q., Najimov M.K. Yuridik konfliktologiya –Toshkent:
Uzbekiston Faylasuflari Milliy jamiyati , 2007. - 96 b.
61

19. Najimov M.K., Ergashev M.M. Konflikt sosiologiyasi fanining rivojlanishi va
shakllanishiga oid ayrim nazariy-huquqiy masalalar // TDYuI
Axborotnomasi. –Toshkent.: TDYuI. 2007. - B.6-8.
20. Ergashev M.M. Konfliktlarni hal qilishning konstitusiyaviy-huquqiy
tartiblari // “Konstitusiya – hayotimiz kafolati” ilmiy-amaliy konferensiya
materiallari. –Toshkent: TDYuI. 2007. - B. 243-247.
21. Xasan B.I. Konstruktivnaya psixologiya konflikta. SPb., M. “Izd-vo” 2003.
22. Hayot kitobi. Yosh oilalar uchun ensiklopedik qo’llanma. «Sharq» Toshkent-
2011 68-bet
23. T. Eshquvvatov. Psixologik konfliktologiya. UUM. Samarqand 2013y
24. “ Xalq ta ’ limi ” jurnali . 2000,4; 2005,6; 2007,4,5;- sonlar
25. “Uzluksiz ta’lim” jurnali. 2006,3-4 sonlar.
26. “Maktabgacha ta’lim” jurnali. 2003,7k,8,9; 2006,3-4 sonlar.
27. “Maktab va hayot” jurnali. 2001 y, 3 son. 2005 1-son.
28. . Internet saytlari, google.uz, ziyonet.uz va boshqa saytlar.
29. www.bilimdon.uz ,
30. www.de.uz ,
31. www.tatu. .uz
62

ILOVALAR
1-ilova
Ayolllar va erkaklar tafakkur tarzidagi farqlarni ajratishga mo’ljallangan
so’rovnoma.
Mazkur so’rovnoma o’quvchilarning ayollar va erkaklar tafakkuridagi
farqlarni qanchalik darajada bilishi aniqlashga qaratilgan.
1. Ayollarda intuisiya erkaklarga nisbatan rivojlangan bo’ladi. Ularda oltinchi
xis bor, buni ko’pincha «ayollar intuisiyasi» deb atashadi. To’g’rimi yoki
noto’g’ri?
2. Ayollar ko’p gapiradi. O’tirishlarda ular erkaklarga nisbatan ancha ko’p
gapiradilar.
3. Ayollar ko’proq boshqalarga qo’llarini tekizadilar.
4. Ayollar muammoni birinchi bo’lib sezadilar va muammoga qarshi tura
oladilar.
5. Umuman olganda, erkaklar va ayollarning suhbat uchun tanlaydigan
mavzulari bir xildir.
6. Turli tadbirlarda odamlar ayollarga nisbatan erkaklarni ko’proq diqqat
bilan eshitadilar.
7. Erkaklar ayollarga nisbatan samimiyroq va ochiqdirlar.
8. Erkaklar va ayollar umuman bir xil narsalar ustidan kulishadi, ularda
yumorga munosabat o’xshashdir.
9. Erkaklar o’zlariga nisbatan mas’ulroq bo’lib, omadi kelmaganda aybni
qo’proq o’zlaridan qidiradilar.
10. Erkaklar voqyea-hodisani avra-astarigacha muhokama qilishni
yoqtiradilar.
63

2-ilova
Nizolashuvchanlik darajasini aniqlash
so’rovnomasi.
Mazkur so’rovnoma shaxsga nizolashuvchanlik xususiyati qanchalik xos ekanini
aniqlashga xizmat qiladi.
1. Jamoat transportida boshlanib ketgan tortishuvga sizning munosabatingiz
qanday bo’ladi?
A) ishtirok etaman; b) qaysi tomonni haq deb bilsam, uning oldini olib, biror
narsa deyman, v) faol aralashib, butun zarbani o’zimga olaman.
2. Majlislarda rahbariyatni tanqid qilib chiqasizmi?
A) yo’q; b) etarli asosga ega bo’lsam, tanqid qilaman; v) har qanday sabab bilan
nafaqat rahbariyatni, balki uning oldini olganlarni ham tanqid qilaman.
3. Do’stlaringiz bilan tez – tez tortishib turasizmi?
A) hafa bo’lmaydiganlari bilan tortishaman; b) faqat ayrim jiddiy masalalarda
tortishaman; v) tortishuv menga suv va havodek zarur.
4. YAqinda kelib, navbat boshiga suqilib kirayotgan kishiga munosabatingiz
qanday bo’ladi?
A) Ichimdan norozi bo’laman-u, indamayman; b) e’tiroz bildiraman; v) o’zim
navbat boshiga turib, odamlarni tartibga chaqiraman.
5. Uyda dasturxonga tuzi past taom tortilganda, reaksiyangiz qanday bo’ladi?
A) arzimagan narsani deb dod – voy solmayman; b) indamay tuzdonni olaman;
v) piching qilaman, ovqatlanishdan namoyishkorona bosh tortaman.
6. Ko’chada yoki transportda oyog’ingizni bosib olishsa, reaksiyangiz qanday
bo’ladi?
A) aybdor odamga kinoyali qarab qo’yaman; b) ikki og’iz e’tiroz bildiraman; v)
bisotimdagi hamma “chiroyli” so’zlarni to’kib sochaman.
7. YAqinlaringizdan biri sizga yoqmaydigan narsa harid qilganda reaksiyangiz
qanday bo’ladi?
A) indamay qo’ya qolaman; b) qisqacha fikr bildirib qo’yaman; v) tanqid qilib
tashlayman.
64

8. Lotoreyada omadingiz chopmasa, bunga qanday munosabatda bo’lasiz?
A) o’zimni xech narsa bo’lmaganday ko’rsataman, ammo ichimda boshqa
o’ynamaslikka o’zimga va’da beraman; b) hafaligimni berkitmayman va bir kunmas
alamimni olmasam bo’lmaydi deb o’ylab qo’yaman; v) anchagacha kayfiyatim
buzuq bo’lib yuraman.
Natijalarni hisoblash.
Har bir “a” variant – 4 ball
Har bir “ b ” variant – 2 ball
Har bir “ v ” variant – 0 ball
Natijalarni talqin etish
22 – 32 ball. Siz tinchliksevar, nizolardan osonlik bilan chiqib ketadigan, uyda
ham, ishda ham tortishuvli vaziyatlardan o’zini olib qochadigan odamsiz. SHuning
uchun odamlar sizni moslashuvchan inson, deb biladi. Unutmang, vaziyat taqazo
qilganda prinsipiallikni namoyon etish ham hurmatga loyiq xususiyat.
12 – 20 ball. Siz nizolashuvchanroq odamsiz, biroq ilojsiz holatlardagina nizoga
kirishasiz. Siz vaqti kelganda amalingiz va do’stlaringizni yo’qotib qo’yishdan
qo’rqmay o’z fikringizni qattiq turib himoya ilasiz. Bunda odob – ahloq
me’yorlaridan chetga chiqmaysiz, odamni haqorat qilmaysiz. SHuning uchun
odamlar sizni hurmat qilishadi.
0 – 11 ball. Bahs, munozara, tortishuv – siz nafas oladigan havo. Boshqalarni
tanqid qilishni yaxshi ko’rasiz, ammo sizni tanqid qilganlarni tiriklay “eb
yuborishga” tayyorsiz. Vazminlikning etishmasligi va qo’rslik odamlarni sizdan
bezdiradi. Do’stlaringiz ko’pmi? Ko’p bo’lishini istasangiz, xarakteringiz ustida
ishlang.
65

O’quvchining darsda o’z-o’zini baholash varaqasi
So’rovnoma bandlarini baholayotganingizda 10 ball – a’lo, 1 ball – qoniqarsiz
ekanligini hisobga oling. Javobingizga mos ballni aylana ichiga oling.
O’quvchining familiyasi, ismi
______________________________________
Viloyat, tuman/shahar
_________________________________________________
Kurs_________ guruh____________
1. Darsga tez, qiziqish bilan
kirishaman. 1 0 9 8 7 6 5 4
3 2 1 Dars mavzusiga uzoq,
asta-sekin kirishaman.
2. Odatda men o’rganilgan
material bilan yangi mavzu
o’rtasida bog’liqlikni izlayman
va topaman. 1 0 9 8 7 6 5 4
3 2 1 Har bir dars materialini
avval o’rganilganlaridan
alohida tarzda qabul
qilaman.
3. Dars maqsadi menga
yaqin va tushunarli. Men uni
o’zim uchun aniqlashtirishga
intilaman. 1 0 9 8 7 6 5 4
3 2 1 Dars maqsadi, odatda,
menga tushunarsiz va
qiziqarsiz.
4. Men maqsadga mustaqil
erishishga harakat qilaman. 1 0 9 8 7 6 5 4
3 2 1 Men mavzuni
o’qituvchi tushuntirib
berishini kutaman.
5. Darsda hech qachon
zerikmayman, chunki darsda
doim biror yangi ish bilan
mashg’ul bo’laman. 1 0 9 8 7 6 5 4
3 2 1 Men darsda bir
xillikdan zerikaman.
6. Men darsda o’z
qiziqishlarimga mos
ma’lumotlardan foydalana 1 0 9 8 7 6 5 4
3 2 1 Hayotda meni
qiziqtiradigan narsalar
darsda hech kimga kerak
66

olishimni kuzatdim. emas.
7. Darsda men tinglash,
yozish va so’zlashdan tashqari,
asboblar, kitoblar, tarqatma
materiallar bilan ishlash
imkoniyatiga egaman. 1 0 9 8 7 6 5 4
3 2 1 Darsda faqat so’z.
Asboblar, kitoblar,
tarqatma materiallar bilan
ishlash imkoniyati yo’q.
8. O’qituvchi biz bilan
ishlashga qiziqadi deb
o’ylayman. 1 0 9 8 7 6 5 4
3 2 1 O’qituvchi bizga
umuman befarq deb
o’ylayman.
9. Men o’qituvchi bayonini
tushunaman, agar biror narsani
tushunmasam, albatta
so’rayman, muloqotga
kirishaman. 1 0 9 8 7 6 5 4
3 2 1 Odatda men
o’qituvchini
tushunmayman, lekin hech
qachon buni
bildirmayman, savol
bermayman.
10. O’qituvchining
topqirlikka doir topshiriqlari
menga yoqadi, o’zim ham doim
biror narsa o’ylab topaman. 1 0 9 8 7 6 5 4
3 2 1 Men boshimni
qotirishni yomon
ko’raman, o’qituvchi ham
hech qanday
“boshqotirma” bermaydi.
11. Men o’qituvchining
tushuntirishlarini e’tibor bilan
tinglayman, savol beraman,
savollarimga o’qituvchi
bajonidil javob beradi. 1 0 9 8 7 6 5 4
3 2 1 Darsda e’tiborsiz
tinglayman. O’qituvchi
savol berganlarni
yoqtirmaydi.
12. Men topshiriqni o’z
usulimda bajarishni,
boshqalarning usuliga
solishtirishni yoqtiraman.
O’qituvchi bundan xursand
bo’ladi. 1 0 9 8 7 6 5 4
3 2 1 Men topshiriqni
o’qituvchi aytganidek
bajaraman, bu hol
o’qituvchiga ham yoqadi.
67

13. Men darsning eng muhim
xulosalarini o’z so’zlarim bilan
ifodalay olaman. 1 0 9 8 7 6 5 4
3 2 1 Men darsning eng
muhim jihatini ifodalay
olmayman.
14. Uyga berilgan
topshiriqlar orasida mening
qiziqishlarimga mosi har doim
bo’ladi. 1 0 9 8 7 6 5 4
3 2 1 Uy vazifalari menga
qiziq emas.
15. Men individual
topshiriqlarni bajonidil
bajaraman. 1 0 9 8 7 6 5 4
3 2 1 Individual
topshiriqlarni
yoqtirmayman, bizga
bunday topshiriq
berishmaydi ham.
16. Darsda o’zimni erkin his
qilaman. 1 0 9 8 7 6 5 4
3 2 1 Darsda o’zimni
noqulay his qilaman.
17. Men o’z fikrlarim va his-
tuyg’ularimni ochiq ifoda
etaman. 1 0 9 8 7 6 5 4
3 2 1 O’z fikr va
tuyg’ularimni oshkor
qilmaslikka harakat
qilaman.
18. Men mustaqil fikrlarimni
bayon etishni, o’z nuqtai
nazarimni himoya qilishni
yaxshi ko’raman. 1 0 9 8 7 6 5 4
3 2 1 O’qituvchining fikr-
mulohazalari men uchun
to’g’ri, men hech qachon
bahslashmayman.
19. Darsdan chiqish
qo’ng’irog’i chalinganda, men
biror narsani aniqlashga
ulgurmaganimdan
afsuslanaman, ko’pincha
tanaffus vaqtida o’qituvchining
yoniga boraman. 1 0 9 8 7 6 5 4
3 2 1 Qo’ng’iroq
chalinganida erkin nafas
olaman.
20. Darsdan keyin men doim
o’tilgan mavzuni mustaqil 1 0 9 8 7 6 5 4
3 2 1 Odatda men o’tilgan
mavzularni mustaqil
68

o’rganaman. o’rganmayman.
69

Tavsiyalar
Oilaviy hayotni to’g’ri tashkil qilish, uni ziddiyatlardan asrash bo’yicha
qizlarga maslahatlar:
- turmushga chiqish, uylanish, to’y harakatlari har ikki tomon uchun ham stress
vaziyati hisoblanadi. To’y tashvishlari hammani birlashtiradi, ammo to’y o’tganidan
so’ng stress vaziyat o’tib ketmaydi, balki har ikki tomon, ya’ni kelin va kuyov
uchun ham yangi vaziyatdagi yangi hayot sharoiti boshlanganligini anglatadi. Mana
shu yangi hayotni siz qanday qurishga intilsangiz va o’z atrofingizga boshqa oila
a’zolarini birlashtira olsangiz, sizning hayotingiz mana shu tartiblarda rivojlana
boshlaydi. Samimiylik, to’g’rilik, doimiy yaxshi kayfiyat, mehnatga tayyorlik,
hurmat, oilani qadrlash, yigitning ota-onasini e’zozlash kabi xislatlar sizga qo’l
keladi.
- siz kelin bo’lib tushayotgan oilaning qadriyatlari, tuzilishi, kun tartibi
bo’yicha barcha tartiblarni va ma’lumotlarni chuqur o’rganishga to’g’ri keladi.
- yangi oiladagi barcha a’zolar, qaynota, qaynona, qizlar va yigitlar
xarakterlariga doir kuzatishlarni yig’ib boring, ularning xarakteri va odatlarini bilib
olishga urining.
- qaynonangiz nimalarni sizdan talab qilyapti, u nima narsalarni xush ko’radi,
nima narsa va hodisalar uning asabiga tegadi, shuni o’rganing, agar qaynonangiz
talablarini bajarish imkoniyati bo’lsa, u ham sizni yaxshi bilib olgunicha, ularni
so’zsiz amalga oshirishga sayi-harakat qiling.
- xuddi shunday, qaynotangiz talablari va xohishlarini nazarda tuting.
- xuddi shunday yostiqdoshingizning kayfiyati, mimikasi, ko’z qarashlari,
xarakteri va odatlari, nima narsalarni xush ko’rishi, nima narsalarni yomon ko’rishi,
umuman uning inson sifatidagi individual tomonlarini juda yaxshi bilib olishga
harakat qiling, uning salbiy tomonlarini o’chirib, ijobiy tomonlarini oshirishga sayi-
harakat qiling, chunki xotin – erning tarbiyachisidir. Agar eringiz rashkchi bo’lsa,
qanday vaziyatlarda rashk qilishini nazarga oling, agar eringiz ovqatda talabchan
bo’lsa, unga yoqadigan ovqatlarni pishirishga urining, agar eringiz ozodalikni
yoqtirsa, saramjon-sarishta bo’lishga harakat qiling, eringiz odatlariga moslashishga
harakat qiling.
70

- agar qaynona va qaynotangiz talablari ularning o’g’li sizga qo’yayotgan
talablar bilan mos kelmasa, mazkur muammoni qaynona va qaynotangiz hamda
eringiz bilan hamjihatlikda tinchlik bilan do’stona va iliq muhokama qilishga
harakat qilib ko’ring.
- qaynonangizning sizni tarbiyalashga urinishi bo’yicha sayi-harakatlariga
chidam va sabr-qanoat bilan yondashing, qaynonangiz birdaniga sizning qanday
inson ekanligingiz va nimalarni istashingizni bilib ololmaydi, siz va qaynonangiz
o’zaro bir-birlaringizni tanish va o’rganish jarayonidasizlar.
- sidqidildan qilingan mehnat darrov o’zini namoyon qiladi, o’z mehnatingiz va
shirin tilingizni atrofdagilardan ayamang, samimiy bo’ling, doimo kulib turing,
ochiq yuz bilan qarang, boshqalarning so’zlari va harakatlaridan yomonlik
qidirmang, mehringizni bersangiz mehr olishingiz osonlashadi;
- o’z muammolaringiz, fikrlar, o’y va qarashlaringizni samimiy o’rtoqlashishga
harakat qiling, chunki siz bundan buyon falonchixonning “qizi” emas,
falonchixonning “kelini”siz. Sizning yutuqlaringiz ham, kamchiliklaringiz ham
avvalo yangi oila mavqyeiga ta’sir etishini esdan chiqarmang.
- o’z salomatligingiz borasidagi ma’lumotlarni ham ochiq muhokama etishga
odatlaning, agar siz o’zingizni noxush sezayotgan bo’lsangiz, ammo buni
yashirsangiz, buning oqibatlari yomon bo’lishi mumkin;
- agar uy yumushlari faqat sizning zimmangizga yuklansa, buning oqibatida na
ishda, na uyda, na eringizning talablarida siz ularni bajara olmayotgan bo’lsangiz,
bu holatni eringiz bilan ochiq va samimiy muhokama eting, xotin – sotib olingan
erksiz qul va bepul mardikor ham emas. Xotin – uyning hamma majburiyatlarini
so’zsiz bajarishga majburiyat ham olgan emas. Tirik – jon, u bilan har qanday
vaziyat sodir bo’lishi mumkin. Uy majburiyatlari tenglik asosida to’g’ri taqsimlansa,
hamma - mehnat qilishga ham, dam olishga ham ulguradi.
- har qanday oilada er majburiyatlari hamda xotin majburiyatlari mavjud. O’z
majburiyatlaringizni boshqalar zimmasiga sababsiz yuklashga odatlanmang.
Majburiyatlar masalasida ham sodiqlik, samimiylik va tenglik tamoyillariga
bo’ysuning.
71

- sizning yangi oiladagi hayotingiz bir necha bosqichlardan iborat bo’ladi.
Birinchi bosqich - yangi kelinlik bosqichi. Bu davrda hamma sizga hurmat va izzat
bilan, boshqa tomondan esa, juda katta qiziqish bilan yondoshadi. Doimo kulib
tursangiz, yangi oiladagi o’z xushnudligingizni ochiq ko’rsatib tursangiz,
kayfiyatingizdagi baxtiyorlik nurlarini boshqalar bilan o’rtoqlashsangiz, oiladagi
umumiy muhit ham ko’tarinkilik asosida rivojlanadi. Agar sal narsaga jizzakilik va
tajanglik qilsangiz, boshqalar ham sizga shunday munosabat bildirishga haqli
bo’ladilar. Ikkinchi bosqich – oilaning teng huquqli a’zosiga aylanish bosqichi. Bu
davrda siz farzandli bo’lsasiz.
- Farzandlaringizni qarilikni hurmat va izzat qilish, ularga ko’mak berishga
odatlantiring, shundagina farzandlaringiz sizning qarichiligingizni ta’minlaydigan
bo’ladi.
- eringiz va o’zingizning yaqin qarindoshlaringizga bir xilda munosabat
ko’rsating, ularni ayirmang, ularni teng ko’ring va teng munosabat bildiring.
- eringizning yutuqlari va takomili uchun xizmat qilishni o’zingizga saodat deb
biling, unga hamdard va hamsuhbat bo’ling, unga tayanch bo’lishga sayi-harakat
qiling, farzandlaringizga o’z otasini hurmat qilishni singdiring, otasining ishlaridan
g’ururlanishni o’rgating.
- kelin sifatida sizning o’ziga xos majburiyatlaringiz qatorida huquqlaringiz
ham mavjud. Ammo ana shu huquqlar poymol etilayotgan bo’lsa, qaynona-qaynota
tomonidan siz muntazam psixologik tahqirlansangiz, eringiz tomonidan zo’ravonlik
ko’rsangiz, inson sifatida sizning oilada qadringiz bo’lmasa, o’z huquqlaringizni
himoya qilishga sizning haqqingiz bor. Sizni ayol va ona sifatida davlat qonunlarini
ham, din arkonlari ham o’z himoyasiga oladi. Buni unutmang!
72

Oilaviy hayotni to’g’ri tashkil qilish, uni ziddiyatlardan asrash bo’yicha
yigitlarga maslahatlar:
- siz o’zingiz uchun hamdard va hamsuhbat inson tanladingiz. Sizning
hayotingiz uning hayoti bilan umrbod bog’landi. U sizga o’zini ishonib topshirdi.
Tanlash masu’liyati sizda edi. Shuning uchun siz uning taqdiri, kelajagi,
salomatligi, tinchligi uchun mas’uliyatni bo’yningizga olasiz. Siz – unga mas’ulsiz.
Ammo unga xo’jayin, unga ega emassiz. Siz aynan mas’ulsiz. Xotin, sizga
turmushga chiqqanidan so’ng, dunyoviy davlat qonunlari bo’yicha ham, diniy
aqidalar bo’yicha ham o’z erkini o’zida saqlab qoladi. Chunki xotin butunlay erkini
sizga topshirgan qul emas. Oila tinchligi, taqdiri, kelajagi, salomatligi masalalari
ko’proq sizning zimmangizda bo’ladi. Islom diniga “Xotin allohning ne’mati. Xotin
– er mas’uliyatiga topshirilgan qarz” hisoblanadi. Uni qanday qabul qilingan bo’lsa,
shunday sog’lom allohga topshirish lozimligi uqtiriladi.
- xotiningizga bo’lgan oiladagi munosabat sizga juda ko’p parametrlari
bo’yicha bog’liq bo’ladi. Agar siz xursand bo’lsangiz – atrofdagilar ham uni
hursandlik bilan qabul qilishadi. Eng avvalo, faqat o’zingiz yoqtirgan qizni
xotinlikka tanglang. Bu ishda hyech qachon birovlarning aqli bilan ish tutmang.
Ayol kishining hamma ijobiy ko’rsatkichlari bilan bir qatorda aynan tanlanayotgan
qiz sizga yoqdimi, yoki yo’qmi, shunga qarab qaror qiling. Ota-ona sizga kelin
tanlashi – tabiiy hol. Bu ularning farzi, ular zimmasidagi vazifa. Siz ularning
hoxishini inobatga olasiz, xolos. Ammo kim bilan yashashni siz o’zingiz
tanlashingiz lozim. Agar qiz bola sizga yoqmayotgan bo’lsa, uning taqdiri bilan
o’ynashmang.
- yangi oilaga kirib borish, uning a’zosiga aylanish oson ishlardan emas.
Kelinga juda katta stress holati ta’sir ko’rsatadi. Bir tomondan, siz bilan yaqindan
tanishadi, ikkinchi tomondan, butun oila a’zolari bilan muloqot qilishi lozim bo’ladi.
Boshqalar bilan til topishish o’z o’zidan vujudga kelmaydi. Ammo kelin
zimmasidagi vazifa - hamma bilan til topishishi shart! Uning mana shu holatida siz
unga juda katta tayanch bo’lishingiz, hammaning o’ziga xos xususiyatlarini
tushuntirishingiz, onangiz va kelin orasidagi munosabatlarni to’g’ri tashkil
qilishingiz talab etiladi.
73

- Ona va yangi kelin orasidagi munosabatlar masalasi juda katta mas’ullik talab
etadigan o’ta nozik masalalardan hisoblanadi. Chunki ona – kelinga baho beruvchi,
uning har bir qadamini tekshirib, o’z chig’irig’idan o’tkazib, oiladagi unga nisbatan
bo’lgan ijobiy yoki salbiy munosabatni shakllantiruvchi bosh inson hisoblanadi. Siz
– uylanishga qaror qilgan kuningizdan boshlab, mana shu vazifani, ya’ni ona bilan
xotin o’rtasidagi mutanosib munosabatlar masalasini ham uddalashim kerak,
deyishingiz lozim bo’ladi. Chunki tarozining ikki pallasida bo’lganidek, bir
tomonda – ona rozi, ikkinchi tomonda – xotin rozi sharoitini vujudga keltirish,
aynan shunday tartibni o’rnatish va qurish sizning zimmangizda. Bir tomondan ona,
sizning er sifatida shakllanishingiz uchun imkon yaratishi, sizning erkingizni
bo’g’ib qo’ymasligi, sizning nomingizdan qarorlar qabul qilmasligi lozim bo’ladi.
Ikkinchi tomondan, ona sizning yoningizda kelinning yangi oilaga kirib borishini
ta’minlashi, unga ko’makdosh bo’lishi talab etiladi. Ona – hukmdor emas, ona –
mehribon! Uchinchi tomondan, onaning oiladagi mavjud eng nufuzli mavqyeini
kelin ta’minlashi, bu o’rinning hurmatli va izzatli bo’lishiga iqror bo’lishi, onani
sizning onangiz bo’lgani uchun ham doimo hurmatlashi lozim bo’ladi. Aslida, bu
masalalarning hammasi inson huquqlari va erki doirasida yotadi. Agar siz
bolalikdanoq boshqa insonlarning ham huquqlari mavjudligi, ularni hurmat qilish
lozimligini bilsangiz, to’g’ri qarorlar qabul qilasiz. Siz, oila qurgan inson sifatida
o’z xotingizga tayinlaydigan qonuniyatlardan biri – “hyech bir vaziyatda, hyech
bir sharoitda onani behurmat qilmaslik”, agar muammo kelib chiqsa, siz bilan
bomaslahat uni yechishga intilish, himoyani siz orqali amalga oshirish bo’ladi. Siz,
oila qurgan inson sifatida o’z onangizdan qat’iy talab etadigan qonuniyatlardan biri
– “kelinga o’z o’g’lining xotini, aynan uning, ya’ni qaynonaning o’g’liga
ishonib o’z taqdirini topshirgan inson sifatida, o’z nevaralarining onasi
sifatida” munosabatda bo’lish talabidir.
- birinchi kunlardanoq yangi oila tartiblari kelinni mas’uliyatli bo’lishga, tartibga
chaqiradi. Uning zimmasidagi vazifalar ortadi. Agar u hamma vazifalarni uddalasa,
oiladagi xursandlik ortadi. Ammo agar u o’z vazifalarini uddalay olmasa, aynan siz
unga sabrli va qanoatli munosabatda bo’lishingiz, u o’z vazifalarini bilib olishiga
imkon yaratishingiz lozim bo’ladi. Chunki siz uning mas’uliyatini bo’yningizga
74

olgan insonsiz, shu bilan birga, siz uning posboni va himoyachisisiz. U yangi oilada
avvalambor faqat sizga suyanadi.
- kelinga qo’yiladigan talab va majburiyatlar aniq bo’lishi lozim. Kelinga
beriladigan talablar asosan bir odam tomonidan yetkazilishi lozim. U odam – siz
bo’lsangiz ayni muddao. Chunki kelin deb hamma undan biror narsani o’zicha talab
qilaversa, ba’zan bir paytning o’zida bir necha joylarga borib, bir necha ishlarni
qilishi lozim bo’ladigan holatlar ham kelib chiqishi mumkin. Bu vaziyatda
tomonlarning bafurja va bomaslahat ish tutishlari kerak bo’ladi.
- kelin salomatligi – sizning bo’lg’usi farzandaringiz salomatligi deganidir.
Shuning uchun uning salomatligiga e’tiborli bo’ling. Homilador ayolni ovqatdan
siqish, uni ho’rlash mumkin emas. Bu sizning farzandingizning salomatligiga ta’sir
ko’rsatadi.
- kelin sizning ota-onangizni ikkinchi ota-ona sifatida so’zsiz qabul qiladi.
Ko’pincha, o’z onasini oddiy “opa” (yoki aya, ona) deb chaqirib, o’z qaynonasini
“onajon” deb chaqirayotgan kelinlarni uchratamiz. Kelinning onani o’z qizini
chiqargandan so’ng onalik vazifasidan bo’shamaydi, u umrbod ona bo’lib qoladi.
Demak, siz tarafingizdan ham bu masalada mas’ullik joyiz. Kelin har ikki onasiga
hurmat ko’rsatishi, o’z onasini to’ydan keyin ham izzatda ushlashi lozim bo’ladi.
Bir ona sizni tug’ib, tarbiyalagan bo’lsa, ikkinchi ona uni tug’ib, uni tarbiyalagan.
Siz esa kuyov sifatida ularning har birining hurmatlanishi uchun sharoit yaratib
berishingiz lozim bo’ladi.
- beayb - parvardigor, deyiladi. Ya’ni, insonning ma’lum bir xatoliklar qilishi
tabiiy hol, hisoblanadi. Hyech bir inson xatosiz yashamaydi. Ammo xato
tuzatilmagungacha xato hisoblanadi. Xato tuzatilgandan keyin xato bo’lmaydi. Shu
bois, sizning zavjingiz xato qilib qo’ysa, unga mehr va adolat bilan tushuntirish,
muammoning tub mohiyatinin o’zingiz anglab yetmaguningizgacha bosim va ta’iyq
o’tkazmaslik yo’lidan boring, sizdan o’z xatoliklari borasida mehrli munosabat
ko’rgan inson, hyech zamonga sizga qarshi harakatga jur’at etmaydi. Mehrning
kuchi katta, shuni esdan chiqarmang!
- oilaning boshi bo’lish, uning tirikchiligini ta’minlash, oila ravnaqini
rejalashtirish oson ishlardan emas. Bu ishlarni asosan erkaklarimiz o’z zimmalariga
75

olishgan. Oila tirikchiligini amalga oshirish – juda katta mehnat va intilish asosida
ro’yobga chiqadi. Ayollar erkaklarimizning oilaparvar bo’lib, o’z oilalari ta’minoti
yo’lidagi sayi-harakatlariga juda katta hurmat bilan qarashi lozim. Erkaklar esa o’z
xotinlarining oilaga doir ichki yumushlar, bolalar tarbiyasi, uy sarishtaligi bilan
shug’ullanayotganliklarini hurmat bilan qabul qilishi kerak. Xotin faqat uy
yumushlari bilan ovora bo’lib, o’ziga e’tiborni susaytirgan bo’lsa, ularni hayotdan
orqada qolgan va qiziqarsiz suhbatdosh sifatida emas, balki, islom dinida
ta’kidlangan erning mablag’ini asrab-avaylib, yig’ib-terib beruvchi, uni reja bilan
sarf-harajat qiluvchi o’z posboni va tayanchi sifatida qabul qilishi lozim.
Erkaklarning ham, ayollarning ham biri birisiz yashashi qiyin. Buni tan olish kerak.
Erkaklar va ayollar yagona yaxlit birlik hisoblanadi. Muhabbat alloh ne’mati, deb
bekorga aytilmagan. Demak, yigitlar o’z nomi va masu’liyatiga olgan qizlarni unib
o’stirishlari, ularning oila posboniga aylanishlariga ko’mak berishlari, ularga mehrli
munosabat ko’rsatishlari lozim bo’ladi.
Ko’rinib turibdiki, yangi oila qurilishida har ikki tomon uchun ham juda katta
mas’uliyatli qarorlar qabul qilish jarayoni boshlanadi. Har ikki tomon, ya’ni qizlar
va yigitlar uchun maslahatlarni bir necha barobar ko’paytirish mumkin. Ammo
hayot o’zining kutilmaganligi va rang-barangligi bilan o’ziga xosdir. Biz bu o’rinda
hayotda kuzatilishi mumkin bo’lgan barcha holatlarning oldini olib, maslahatlar
bera olmaymiz. Shu bois, hayotning eng muhim qonuniyatlaridan biri shundaki, har
bir odamning hayotida unga eng yaqin bo’lgan odamlar tarkibi bo’ladi. Ular sirasida
– er, xotin, farzandlar, ota-onalar kiradi. Ammo ko’pincha aynan mana shular
bizning g’azabimiz, jahlimiz, kayfiyatimizning yomonligi, jizzakiligimiz, bardoshli
bo’lmaganimiz, qonaot qilmaganimiz, dag’alligimiz, qo’rsligimiz, o’zimizni ustun
qo’yishimiz, dag’dag’alarimiz sababli aziyat chekishadi. Inson umri bir pastda o’tib
ketadi. Agar o’z vaqtida biz ularga hurmat va e’tibor ko’rsatmagan bo’lsak, keyingi
armonlar ularni bizga qaytarib bermaydi. Insonlarni hurmat qilish, ular erkini
e’tiborga olish – hayotning bosh talablaridan biri ekanligini unutmaslik lozim.
76

Oiladagi nizoli vaziyatlar va ularni boshqarish usullari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish