Oiladigi ma'naviy ruhiy muhit va uning yoshlar tarbiyasiga tasiri - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	47.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Oiladigi ma'naviy ruhiy muhit va uning yoshlar tarbiyasiga tasiri

Купить

Mavzu: Oiladigi ma'naviy ruhiy muhit va uning yoshlar
tarbiyasiga tasiri
Mundarija
KIRISH.....
I. bob. Oiladagi ruhiy muhit va uni shakllantirish omillari.
1.1. Oiladagi ruhiy muhitni shakllantirishning tabiiy omillari
1.2. Oiladagi ruhiy muhitni shakllantirshning Iqtisodiy va
huquqiy omillari
II.bob. Mustahkam oila -- jamiyat poydevori
2.1. Nikoh -- oilaning tayanchi
2.2. Farzand tarbiyalashdagi xatoliklar
2.3 . A.Fitratning "Oila"asarida tarbiya masalasi.
XULOSA
Foydalanilgan adabiyotl ar
1

Kirish
Bugungi globallashib borayotgan zomonda Oila masalasi yanada
dolzarb bo lib bormoqda sababi yuksak turmush darajasiga erishish ʻ
uchun birinchi navbatda Oilaga etibor berishi kerak. Oila jamiaytning
asosiy bo g inidir Birinchi Prezidentimiz Islom Abdug aniyevch
ʻ ʻ ʻ
Karimov Takidlaganidek "bu yorug’ dunyoda hayot bor ekan,oila
bor.Oila bor ekan, farzand deb atalmish bebaho ne’mat bor. Farzand bor
ekan, odamzod hamisha ezgu orzu va intilishlar bilan yashaydi’’.
Shunday ekan Oiladagi ruhiy muhit albatta farzand tarbiyasiga tasir
ko rstadi. Farzand tug ilgandan boshlab Oila muhitiga moslashad Etibor
ʻ ʻ
beradigan bo lsa bir vaqtda tug ilgan chaqaloqlarga ikki xil oila
ʻ ʻ
muhitida tarbiya topsa Hali gudakligidayoq uning xarakteri shakllana
boradi bolalarning biri injiq biri esa quvnoq yana biri og ir bosiq bo lib
ʻ ʻ
shakllanadi bu nimaga bog liq ?? Mening fikrimcha bu hol bolaning
ʻ
irsiyatiga emas, ko proq oiladagi muhitga, bolaning ota-onasiga bog liq
ʻ ʻ
deb o ylayman.
ʻ Shunga o xshash tatqiqot ham o tkazilgan. Yaqinda bir ʻ ʻ
kitob qo limga tushib qoldi real voqeliklarga asoslangan Malkolm
ʻ
Gladullining "zukkolar va landavvurlar " kitobida shunday bobi bor edi
"Rozeto jumbog i" : unga ko ra italiyaning odam borishi qiyin, tashqi
ʻ ʻ
dunyodan deyarli uzilib qolgan Rozeto degan joyida Odamlar uzoq umr
ko rishar edi birorta 65 yoshdan kichik odam yurak xastaligi bn
ʻ
og rimasdi ular faqat keksalik sababli vafot etar edi.Leki
ʻ n turmush
sharoiti juda og ir edi hayot kechirish qiyin edi .Bir say
ʻ y ohning gapiga
kirib Amerikaga Bir qismi ko chib ketadi u yerda konda og ir sharoitda
ʻ ʻ
ishlaydi lekin ular uzoq umr ko rishda davom etadi Buni payqab qolgan
ʻ
bir doktor tatqiqot o tkazadi. Ularning uzoq umr ko rishi ovqatlanishida
ʻ ʻ
ham irsiyatda ham Yashash hududida ham emas, ularning hayot tarzida
bo lib chiqadi y
ʻ a'n i ularning oilasida kamida 3 avlod birgalikda
istiqomat qilishadi, odamlari biri birinikiga ko p mehmonga borishadi,
ʻ
s o vg alar ulashar ekan .bu esa hayotda rozilik hissiyotini, baxt
ʻ
garmonini ishlab chiqishiga sabab bo ladi. Mana uzoq umr ko rish
ʻ ʻ
uchun nima qilish kerak ekan. Bizning o zbek xalqimiz ham
ʻ
2

mehmondo st xalq deymiz leki. Oxiri paytlarda aka-uka, ota bola ʻ
o rtasifahi munosabatlar uzoqlashib bormoqda bu esa oradagi oqibatni
ʻ
uzoqlashtirmoqda ekan. Oilada Avvalgidek 3 avolda emas ko p hollarda
ʻ
oilalarda bir yoki ikki aclod istoqomat qilmoqda. Farzand tarbiya topishi
uchun Bobo buvining ham katta o rni bor bobo buvisindan tarbiya
ʻ
topgan bolada keksalarga xos bo lgan olir bosiqlik shakllanadi.
ʻ
Xotirjamlikda gap katta oilaviy muhit yaxshi bo lishi uchun birinchi
ʻ
navbatda Oilada xotirjamlik blishi zarur deb o ylayman
ʻ
Farzand tug ilib oila deb atalmish muqaddas dargohda ulg ayarkan
ʻ ʻ
bu olamdago ilk tushunchalarni aynan oiladan oladi. Farzand ilk
so zlarni esa ona allasidan oladi. Alla eshitib katta bo lgan farzand
ʻ ʻ
boshqalarga nisbatan mehrliroq bo ladi.Shunday ekan Oliadagi muhit
ʻ
farzand tarbiyasiga xali gudakligidan tasir qilishini ko rishimiz mumkin.
ʻ
Xalqimizda bir gap bor qush uyasida ko rganini qiladi Ota-ona
ʻ
qanday bo lsa katta ehtimol bilan farzand ham Ota-onasiga o xshagan
ʻ ʻ
bo ladi.Oilada sog lom ruhiy muhitni shakllantirish farzand taribasiga
ʻ ʻ
juda katta ijobiy tasiri bor , agar oilada kelishmovchilklar er-xotin bir
birini tushunmaslik, urush janjal bo lib tursa, farzandga bu bevosita tasir
ʻ
qiladi.
Shayx Muhammad Yusuf Muhammad Sodiq hazratlaring "baxtiyor
oila" asarida aynan farzand tarbiyasi borasida ulkan qiymatga ega
o gitlarni yozganlar.unga ko ra Farzand tarbiyasi tarbiyasida birinchi
ʻ ʻ
o rinda Asabiylashmaslik kerak ekanligini ,farzandlar oiladagi muhitni
ʻ
o zilari his etib ,kayfiyatlariga tasir qilishlarini aytib o tganlar . Farzand
ʻ ʻ
tarbilashda shoshilmaslik kerak u bir ikki kunlik nars emas tarbiya butun
umr davom etadigan jarayondir .Xotirjamlikda gap katta Keksalarimiz
duoga qo l ochayotganda birinchi so raydigan Ne'mat Tinchlik,
ʻ ʻ
xotirjamlik , sog liqni so raydilar
ʻ ʻ
3

I. bob. Oiladagi ruhiy muhit va uni shakllantirish omillari.
1.1. Oiladagi ruhiy muhitni shakllantirishning tabiiy omillari
Oila tarixiy-ijtimoiy hodisa sifatida kishilik jamiyatida qator vazifalarni bajarib, ham
o’zi, ham jamiyatimizning takomillaShuhini ta’minlab kelmoqda. Chunonchi,
oilaning dastlabki va bosh vazifasi — demografiya vazifasidir. Sirasini aytganda,
oila nainki jinsiy aloqani tartibga solish, balki zurriyotni davom ettirish ehtiyoji
tufayli yuzaga kelgan ijtimoiy-biologik hodisa hisoblanadi. Qur’oni karimda ham
er-xotinning yaqinlashuvidan asl muddao farzand o’tab qilish ekanligi «Baqara»
surasining 223-oyatida maxsus ta’kidlangan: «Xotinlaringiz ziroatgohingizdir. Bas,
4

ziroatgohingizga xoxlagan holatingizda yaqinlasvahering va o’zingiz uchun yaxshi
amallar taqdim qiling!»1 Zero, farzand er va xotin munosabatlarini, demakki,
oilani mustahkamlohchi ilohiy ne’matdir. Qizlarni chiqarayotganda keksalarning
«Iloyo etagingdan ko’paygin, uvali-juvali bo’lgin» deya alqashlari ham Shundan
qolgan. Farzandning dunyoga kelishi oilaninggina quhonchi emas, rost, bunda oila
a’zolari ko’payadi, ammo hammadan ahval shu farzand mansub bo’lgan xalq,
millat ko’payadi, jamiyat to’lisvadi. Shu ma’noda oilada qancha bola bo’lishi
masalasi demografik siyosat asosini tashqil etadi. O’zbek xalqida esa qadimul
ayyomdan ayolmandlik sharaf sanalib kelinadi. Zero, zardushtiylikning muqaddas
kitobi «Avesto»da farzand ko’rgan ayolni alqash, uni har gal bola tuqqanida bir
tuya bilan rag’batlantirish qonuniylashtirilgan. aksinc va, balog’atga etib,
qasddan turmush ko’rmayotgan qizni qopga solib 25 darra urish va yigitga tamg’a
bosib, og’ir zanjirni beliga bog’lab yurishi bilan jazolash bu yurilgan. Aftidan, bu
talablar izsiz ketmagan, bil’aks, xalqda ko’p farzandlilikka rag’bat uyg’otgan.
Natijada «o’nta bo’lsa — o’rni boshka, qirqta bo’lsa — qilig’i» degan aqida o’zbek
oilasidagi bolapar harlik ruhiyatini svakllantirgan. Shu boisdan o’zbeklarda
tug’ilish nisbatan ko’proq ekan, bu xalqimizdagi bolaparharlik an’anasining ifodasi
sanaladi.
Biroq, Shuni ta’kidlash joizki, jaxrida ayni zamonda kec hayotgan demografik
siyosat o’zbek oilasini ham befarq qoldirmayotir. Xususan, istiqlol tufayli kun
tartibiga qo’yilgan sog’lom ahlod uchun kurash maqsadlari ishni sog’lom oiladan
boshlashni taqozo eta boshladi. Bu hol oilani rejalashtirish masalasini keltirib
chiqardi. Oilani rejalashtirish bola tutishni tartibga solishni anglatsada, bu
masalada jahon demografik siyosatida ikki Yunalish xukm surib kelayotganini
eslatishga to’g’ri keladi:
Birinchi yo’nalish — oilani ixtiyoriy usulda rejalashtirish.. Bunda qancha farzand
qurish masalasini har bir oilaning o’zi val qiladi. Iqtisodiy taraqqiy etgan
mamlakatlarda ayollarning ma’lumotlilik darajasi o’sib, ishlab chiqarishda
bandliklari oshgan, Shuningdek, tibbiy himoyalanish imkoniyatlari kengaygan
vaziyatda bir yoki ikki farzand qurish bilan cheklanish an’anaga aylanayotir. Bu hol,
ayniqsa, Ehropa mamlakatlarida tobora chuqurlashayotir. Ahhol Shu darajaga
borib etdiki, bu mamlakatlarda tug’ish bevad kamayib ketayotgan fahqulodda
ijtimoiy tashhishga aylana boshladi.
Ikkinchi yo’nalish — oilani siyosiy yo’l bilan davlat tomonidan rejalashtirish..
Bunday demografik siyosat Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi mamlakatlarida XX
5

asrning o’rtalaridan qo’llana boshlandi. Zero, bu dahrga kelib, bu mamlakatlarda
tug’ilish shiddatli tus olib, aholini oziq-ovqat, kiyim-bosh va ish bilan ta’minlash
tashhishli muammo sifatida jiddiy tus ola bordi. Ma’lumotlarga ko’ra, 1900—1950
yillarda rihojlanayotgan davlatlarning aholisi o’rtacva hisobda yiliga
bir foizdan ko’paygan bo’lsa, 1950—1965 yillarda 2—3 foizga ko’paydi. «Natijada
rihojlanayotgan davlatlar oilani rejalashtirishga — tug’ilishni cheklashga
qaragilgan demografik siyosat olib borishga majbur bo’ldilar. Demografik siyosat
aholi o’rtasida turli siyosiy, ijtimoiy, tibbiy va iqtisodiy tadbirlar o’tkazish
yo’li bilan amalga oshirildi»1.
Oilani rejalashtirishga oid harakatlar dastlab Lotin Amerikasining Braziliya,
Henesuela va Gvatemala singari mamlakatlarida Yuzaga kelgan esada, 1950—
1970 yillar davomida Osiyoning Xitoy, Singapur, TSeylon, Pokiston, Hindiston,
Indoneziya, Malayziya, Tailand hamda Afriqaning Marokash, Nigeriya na Tunis
davlatlarida ko’rina boshladi. Xatto Singapurda 1945 yilda oilani rejalashtirish
milliy assotsiatsiyasi to’zilib, «Oq kitob» chop etildi. 1965 yilda mamlakat
miqyosida oilani rejalashtiruhchi barcha klinikalarga rahbarlik qiluvchi maxsus
boshqarma faoliyat ko’rsata boshladi, Shu tadbirlar tufayli aholi tutilishini 2 foizga
kamaytirishga erishildi.
Xitoyda tug’ilish oldini olishda boshqacva yo’l tug’ildi. Bunda, ahvalo, oila qurish
Yoshi erkaklar uchun 22 -24 va qizlar uchun 20-22 Yosh qilib belgilanib, oila Yoshi
muddati birmuncva o’zaytirildi. So’ngra talabalar uchun Yoshidan qat’i nazar
o’qishni tugatmagunlaricva oila qurishlari man etildi. Qolahersa, oilada bittagina
farishd qurishga ruxsat berildi. Ikkinchi farzand uchun esa jamiyatdan ruhsat olish,
mabodo Shunday rozilik olinmay tug’ilsa, katta miqdorda jarima to’lash
qonunlashtirildi. Shunday choralar oqibatida Xitoyda har ming kishiga 18 nafar
bola tug’ilishiga erishildi. Bunday demografik tadbirlar 1961—1965 yillarda
Xindistonda ham joriy qilina boshlandi. Xatto bir qator musulmon mamlakatlari,
jumladan, Misr, Eron va Birlashgan Arab Amirliklarida ham tug’ilishni davlat
nazoratiga olish qaror topa bordi. Bunda muammo mohiyatini diniy asosda
tuShuntirishdan iborat tashhiqot va targ’ibot ishlari muhim ta’sir ko’rsatdi. Bu
jivatdan, ayniqsa, Misr muftiysi Muhammad Sa’id Tantaxiy fatholari alohida
ahamiyatga molik. U qator ma’ro’zalarida oilada bolalar ko’payib ularni edirish,
kiyintirish, o’qitish va tarbiyalash muammoga aylansa, homiladorlik ona
salomatligiga putur etkazsa, bolaning sog’lom tug’ilishiga asorat ko’satsa, mavjud
6

tibbiy vositalardan foydalanish raho ekanligi, ona sog’ligini himoya etish Olloh
irodasiga rost kelishini asoslab fatho berdi. Natijada musulmon mamlakatlarida
ham homiladan saqlanishning tibbiy vosita va usullaridan foydalanish taomilga
kira bordi.
Mustaqil O’zbekistonda Yurgizilayotgan demografik siyosatda hech qanday taqiq
ko’zda tutilayotgani yo’q. aksincha, nechta bola ko’rish masalasi xar bir oilaning
ixtiyoriy ishi. Biroq, ona va bolaning sog’ligi muammosi bu siyosatning mag’zini
tashqil etadi. Bunda farzandlarni sutma-sut emas, balki uch yillik tanaffus bilan
tug’ish asosida ona va bolaning sog’lomligini ta’minlash asosiy muddao
hisoblanadi. Zero, ona va bolaning sog’lomligi — oilaning sog’lomligi, demakki,
millat va jamiyat sog’lomligining asosidir.
Oilaning ijtimoiy vazifasi aslida xuddi Shu zaminda, oilaning jamiyatni bunyodga
keltiruhchi va sog’lomligini ta’minlohchi birlik ekanligida zuxur topgandir. Zero,
oila ikki jinsga mansub kishilarning erkak va ayolning o’zaro tengligi, muxabbati,
bir-birlarini anglagan holda birgalikda yasvash va ko’payish istagining jamiyatni
to’ldirish, eng muhimi, uni ham iqtisodiy, ham ma’naviy-axloqiy jivatdan
mukammalashtirish yo’lida birgalikda qilinadigan harakatining hosilasidir. Rost,
hali oila dastlab Yuzaga kela boshlagan patriarxal zamonida erkak va ayolning
tengligi, bir-birini sehishi haqida gap x.am bo’lmagan. U dahrdo’arda ayol huquq.
jixatdan cheklangan, erkaklar uchun mulk sanalganidan uni sotishi, sohra qilishi
yoxud taxdirlashi mumkin edi. Usvanda ayol oila doirasida ham, jamiyat doirasida
x.am er asoratiga giriftor kdlingan edi. Shunga karamay, oila doirasida boylik
orttirish va uni qonuniy horislar — farzandlarga berish maqsadining anglanishi va
Shu yo’lda boshlangan sa’y- harakatlar oila va oilaviy munosabatlar takomilida
muhim rol o’ynay boshladi. Bu jarayonning chuqurlaShuhi natijasida oila qurishga
munosib ayolni tanlashga, binobarin, unga bokiralik to’lohini to’lashga (maxr va
qalin sifatida) yoxud ota-onasining martabasi va boyligi darajasida munosabatda
bo’lishga, xullas, sehib-sehilishga e’tibor beriladigan bo’ldi. Natijada iffat va
nomusni s haraflohchi nikoh an’anaga aylana bordi. Nikoh ikki jinsdagi kishilar —
yigit va qizning el nazarida qaror topgan birga yasvashga oid axdu paymoni bo’lib,
bunday vaziyatda jinsiy munosabat s har’an xalol sanalgan va Shunday shar’iy
nikohdan tug’ilgan bola jamiyatning teng huquqli a’zosi sifatida hech qanaqa
malomat qilinmagan.Filologiya fanlari doktori A. Adjiev to’rtlikni sharhlar ekan:
«Unda hozir turmushga chiqmagan bokira va iffati o’zida bo’lgan ayol jinsiga
mansublikni anglatuvchi «qiz» so’zi o’zining eng qadimgi ilk ma’nolari bo’lmish
7

«qimmatli», «qimmatbax.o» ma’nolarini saqlab qolganini alohida ta’kidlaydi. Bu
dalilning ahamiyati Shundaki, ustiga qimmati qo’yilgan iffat va bokiralik —
turmushga chiqmaganlikni anglata boshlagach, jinsiy ifodalohchi ottenka kasb
etdi, bu kuyohga uzatilgan qizning «kelin», farzand ko’rgach esa — «ona yoki oyi»
deyilishini ham tasdiqlaydi. Shu tarifa qalin, mahr va to’y harajatlari qizning
bahosi, aniqrog’i, iffat va bokiralik qimmati tarzida yuzaga kelgan. Bunday
iqtisodiy to’loh oila mustahkamligi garohi vazifasini o’tagan, Shu bilan birga
erkakning oila saltanatidagi mahqeini belgilagan. nomus tuyg’usining s
haraflanishi ham ana Shundan boshlangan. Shu asosda , nikoh ilohiy axdga va oila
muqaddas qarorgoxga aylangan. Oilada pokiza nasl-nasab tuyg’usi va u bilan
faxrlanish — piro hard-oqibatda vatanparvarlik, xalqparharlik iftixorini yuzaga
keltirgan. Natijada o’zbek oilalarida o’zaro hurmat, qat’iy ichki intizom asosida
barcha a’zolarning o’z burch va vazifalarini ado etishlari, bir-birlariga nisbatan
ezgulik va mehr-oqibat ko’rsatishlari an’anaga aylana borgan. O’zbeklarda o’z
svaxsiy farohonligidan ko’ra oila sva’nining baland tutilishi, qarindosh-urug’lar va
yaqin odamlarga, qo’ni-qo’shnilarga g’amxo’rlik qilishning birinchi o’ringa
qo’yilishi — oliy darajadagi qadriyat bo’lib, o’zbek qalbidagi bu gavharlar oilaviy
muhitni samimiyatga yo’girishga, oilani tashqi muhit bilan bog’lashga va
mustahkamligini ta’minlashga hizmat qiladi. Oila dastlab Shu asosda iqtisodiy-
ijtimoiy hamda ma’naviy-huquqiy asoslarda jamiyat bilan bog’lana bordi,
jamiyatning negiziga aylandi, binobarin, Shu jamiyat bag’rida yasvab, uning
intizomi va qonunlariga bo’ysundi va jamiyat muhofazasida bo’layotir. Shu
zaminda oilaning o’zi ham «tartib-intizomning eng zarur maktabi»ga aylanadi. Oila
intizomi — jamiyat va davlat intizomining sarcvashmasi. Oilada intizom tuyg’usi
svakllangan kishi davlat va jamiyat ishida ham Shu tuyg’u sohibi sifatida hizmat
qiladi, davlat qonunlariga cvap berishni xayoliga ham keltirmaydi, har bir ishni
o’z joyida va o’z vaqtida belgili tartib asosida bajaradi. Bunday intizom va tartib
butun xalq va millatning s harafiga aylanadi. Aytaylik, nemis va yaponlarga xos
intizomning jahon miqyosida e’tirof etilish sababi ham ana Shunda. Abdurauf
Fitrat bunday intizomlilikning ijtimoiy mohiyatini ta’riflab, o’zining «Oila va oila
boshqarish tartiblari» asarida Shunday yozgan edi: «har bir millatning saodati va
izzati, albatta, Shu xalqning ichki intizomi va totuhligiga bog’liq. Tinchlik va
totuhlik esa Shu millat oilalarining intizomiga tayanadi. Qaerda oila munosabati
kuchli intizomga tayansa, mamlakat va millat ham Shuncva kuchli va muntazam
bo’ladi». O’z-o’zidan rahsvanlasvadiki, oilaviy tartib-intizom muammolari uning
vaqiqiy vazifalarini belgilaydi. Bunda, eng muximi, oilaning har bir a’zosiga xos
8

ichki intizom madaniyati, o’z burchi va mas’uliyatini anglash darajasi, oilaviy
muhitda o’z o’rnini belgilay olishi, oilaviy munosabatlarni hizmat qila bilishi, oila
iqtisodiy imkoniyatlarini hisobga olgan holda ish yuritishi, oila manfaatdorligini
ta’minlashga intilishi, oila sha’nini sharaflashi, xullas, oilada o’z shaxsiy haloatini
his qilmoq uchun halol va samimiy bo’lmoqda erishishi zarur.
Islom Karimov: «Xalqimiz tarixiga nazar tashlaydigan bo’lsak, eng qimmatli
an’analar: halollik, rostgo’ylik, or-nomus, sharmu hayo, mehr- muxabbat,
mehnatsevarlik kabi barcha insoniy fazilatlar, Eng ahvalo, oilada svakllanadi»,
deganida xuddi Shuni nazarda tutgan edi. Shu boisdan mustaqil O’zbekiston
Konstitutsiyasida oila haq-huquqlariga alohida, bob bag’ishlanib, oilaning jamiyat
negizi sifatida davlatning muhofazasida ekanligi qonun kuchiga kiritildi. Bozor
iqtisodi sharoitida oilani mustahkamlash va iqtisodiy qo’llab-quhvatlashni
ta’minlash maqsadida byudjet hisobida yashohchi oilalar maoshini muttasil oshirib
borish haqidagi, Shuningdek, 1990 yilning 3-mayida qabul qilgan «Ko’p bolali
oilalarda nafaqa miqdorini ko’paytirish to’g’risida»gi birinchi farmonidan tortib,
1994 yilning 16 i yulidagi ikkinchi Farmoni, qolahersa, keyingi «Kam ta’miilangan
oilalarni qo’llab-quhvatlash chora-tadbirlari to’g’risida» (1994 yil 1 oktyabr), «16
Yoshgacva bolalari bo’lgan oilalarga nafaqalar tayinlash va to’lash to’g’risida
nizom» (1996 yil 10 dekabr) hamda "Bolali oilalarni qo’llab-quhvatlash to’g’risida»
(1997 yil 1 yan har), Shuningdek, keyingi yillarda qabul qilingan «Respublikada
«Oila» ilmiy-amaliy Markazini tashkil etish to’g’risida», «Nikohgacva tibbiy
ko’rikdan o’tkazishga oid yo’riqnomani tasdiqlash to’g’risida» va nihoyat, 2007
yilning 18 mayidagi «Yosh oilalarni moddiy va ma’naviy qo’llab-quhvatlashga doir
qo’shimcva chora-tadbirlar to’g’risida»gi qator qaror va farmoyishlari oila
qonunchiligi poydevorini yaratdi. Qolahersa, bu farmon va qarorlar oilaning
jamiyat va davlat muhofazasida ekanligini jahon jamoatchiligi ko’zi o’ngida yaqqol
tasdiqladi. Shu farmon va qarorlar asosida ko’p bolali oilalarni, kam ta’minlangan
oilalarni, Yosh oilalarni moddiy jivatdan qo’llash imkoniyatlari asoslab berildi, Yosh
avlodning kamol topish s haroitlarini yaxshilash maqsadida onalarga beriladigan
nafaqalar miqdori ko’paytirildi, ona va bola salomatligini muhofaza qilishga
ayricva e’tibor berila boshlandi, ayollar o’rtasidagi ishsizlikni kamaytirish
maqsadida kasanachilik harakati kuchaytirildi. Shunday tadbirlar natijasida,
ayniqsa, onalar va bolalar o’limi oldini olishda muhim natijalarga erishildi.
Bunday yuksak natijalarga erishishda, xususan, nikoh va oilaga, Shuningdek,
bolalar huquqlariga daxldor qator jiddiy rasmiy hujjatlarning qabul qilinganligi
9

muhim ijtimoiy-huquqiy zamin yaratdi. Bu jivatdan, ayniqsa, «O’zbekistan
Respublikasining oila kodeksi» va «Bola huquqlarining kafolatlari to’g’risida»gi
Qonun ahamiyatga ega bo’ldi. Dastlabki hujjatda «oila» so’zining «nikoh» so’ziga
nisbatan kengroq ma’no anglatishi hisobga olingan holda amalda ko’llanib
kelingan «Nikoh va oila» kodeksini yangilash, to’ldirish va mukamallashtirish
asosida tartib berilib, Oliy Majlisning 10-sessiyasida birinchi o’qishda tasdiqlanib,
umumxalq. muhokamasiga vahola etilgan edi. Nihoyat Oliy Majlisning 1998 yil 29
maydagi XI sessiyasida tushgan takliflar asosida tahrir etilib, ikkinchi o’qkishda
qabul qilindi. Unga 2007 yilning 1 mayigacva yana bir qator o’zgartirish va
qo’shimcvalar kiritildi. Albatta, bu kodeks avalgisidan ham hajm, ham mazmun
jihatidan birmuncha farq qiladi va qator afzalliklarga ega. Aytalik, «Nikoh va oila»
kodeksi 275 moddani o’z ichiga olgani holda olti bo’limdan iborat esa,
«O’zbekistan Respublikasining Oila kodeksi» 238 moddani o’z ichiga olgan sakkiz
bo’limdan iborat. Uning mazmunida xalqimiz milliy an’analariga kengroq e’tibor
berilgani diqqatni tortadi. Chunonchi, «Umumiy qoidalar» deb ataluhchi bo’limi
ikki bob va 12 moddadan iborat «Asosiy qoidalar» deb nomlangan birinchi
bobining 8-moddasi «oilaviy munosabatlarda mavalliy urf-odat va an’analarning
qo’llanilishi» haqida bo’lib, jumladan, bu masala Shunday ifodalangan: «Qonun
hujjatlarida oilaviy munosabatlarni tartibga solishga oid tegishli normalar
bo’lmagan taqdirda O’zbekiston Respublikasining qonun hujjatlari tamoyillariga
oid bo’lmagan mavalliy urf-odat va an’analar qo’llaniladi». Bunda o’zbek xalqida
kelin-kuyohga eskicva nikoh o’qitish, Shuningdek, Respublikamizda yashohchi
boshqa xalqlar, jumladan, ruslarda cherkohda nikoh o’qitish, turklarda esa nikoh
to’yidan keyin hurmat belgisi sifatida kelin-kuyohning ma’lum muddat davomida
oila a’zolari bilan gaplashmay yurishlari singari an’anaviy udumlar ko’zda
tutilgan. Bo’limning ikkinchi bobi « oilaviy huquqlarni amalga oshirish va himoya
qilish» masalalariga bag’ishlangan kodeksning ikkinchi bo’limi nikoh masalalariga
bag’ishlangan bo’lib, 3, 4, 5, 6. 7, 8-boblardan tarkib topgan. Bu boblarning barc
vasi 44 moddani qamrab olgan. Ularda nikohni tuzish tartibi va s hartlari, er va
xotinning svaxsiy huquqlari va majburiyatlari, mulkiy huquqlari va majburiyatlari,
ular mol-mulkining s hartnomahiy tartibi, nikohning tugatilishi va vaqiqiy emasligi
holatlarini aks ettiradi. 17-moddada nikohdan o’tayotganlarning roziliklari bilan
tibbiy ko’rikdan o’tishlari sog’lom va barkamol oila yaratishda muhim ekanligi
uqtirildi, keyingi moddalarda er-xotinning nikohdan keyin orttirgan mulklari —
ularning birgalikdagi umumiy mulki hisoblanishi, biri uy-ro’zg’or ishlari va bolalar
tarbiyasi bilan band bo’lganda yoki o’zo’ro sabablarga kura moddiy daromadga
10

ega bo’lmagan taqdirda ham shu umumiy mulkka nisbatan barobar huquqda
egaliklari va boshqa oilaviy mulkiy huquqlar asoslab berilgan. Uchinchi bo’limda
qon-qarindoshlik, qayin-bo’yinchilik, quda-andachilik va bolalarning nasl-nasabini
belgilash, to’rtinchi bo’limda esa ota-ona hamda hoyaga etmagan bolalarning
huquq va majburiyatlari konstitutsiyamizning 64—65-moddalari mantig’idan kelib
chiqqan holda qonunlashtirilgan. Shuningdek, unda qarindoshlik tushunc vasiga
ham alohida to’xtalib, insonlarning bir-birlariga yaqinliklari to’la va to’la
bo’lmagan qarindoshlik tarzida namoyon bo’lishi asoslab berilganki, bu, o’z
nahbatida, meros masalalarini, Shuningdek, qondosh va o’gay aka-uka hamda
opa-singillar munosabatlarini tartibga solishda jiddiy ahamiyatga ega. Beshinchi
bo’limda oila a’zolarining va boshqa svaxslarning aliment xususidagi
majburiyatlari, oltinchi bo’limda ota-ona qaramog’idan mahrum bo’lgan bolalarni
joylashtirish s hartlari, ettinchi bo’limda fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd
etish va nihoyat sakkizinchi bo’limda chet el fuqarolari va fuqaroligi bo’lmagan
svaxslar ishtirokida oilaviy munosabatlarni tartibga solish muammolaridan baxs
etadi. Umuman, kodeksda oila davlatning moddiy va ma’naviy poydevori, jamiyat
ustkurmalaridan biri sifatida qaralib, jamiyatning rivojlanishida asosiy rol
o’ynashining qonuniy asoslari belgilab berilganligi bilan beqiyos ahamiyatga ega.
«Sharqda qadim-qadimdan oila muqaddas Vatan sanalgan, — degan edi Prezident
Islom Karimov yuqorida eslatilgan nutqida. Agar oila sog’lom va mustahkam
bo’lsa, mavallada tinchlik va hamjivatlikka erishiladi. Binobarin, maxalla- Yurt
mustahkam bo’lsagina, davlatda osoyishtalik va barqarorlik xukm suradi». Bu, o’z
nahbatida, oilada svakllangan ma’naviy-axloqiy an’analar va Shu asosda kelib
chiquhchi vazifalarning nechog’li ado qilinishiga uzhiy daxldordir. Sirasini
aytganda, oila ma’naviy-axloqiy muhiti o’ziga xos svakllanish tarixiga ega, u oila
tarixi qadar qadimiy yo’lni bosib o’tgan. Bu yo’lni Abdulla Qodiriy An har tilidan
Ra’noga oila qurish to’g’risidagi taklifni izhor qilish jarayonida Shunday bayon
etgan edi:
“ - Tug’ilgandan so’ng o’sish, o’sgandan so’ng ikkoh-i-koh bo’lib yasvash bor, —
dedi Anhar va bir oz to’xtalib oldi. — Juftlik yolg’iz kishilar orasidagina emas, er
Yuzidagi har bir maxluqda ham bor. Masalan, tog’lardagi oxular, o’rmonlardagi
to’tilar, chamandagi bulbullar ham yolg’iz emas, juft yashaydilar. Seningcva,
qanday, men uni bilmayman, ammo juftlanishning, menimcva, eng muhim bir s
harti borkim, ul kim o’sva ikki tarafning muxabbat zanjiri bilan bir-birlariga qattiq
botanishlaridir. Biz ikkoh Yoshlikdan birga yasvab kelamiz, oramizda maxfiy
11

sirlarimiz yo’q va bizning o’zaro sirlarimizga hoqif bo’lgan chet kishilar ham yo’q!
Shunga binoan sen bilan manim udr to’g’rida ham o’zaro so’zlashmagimizga xech
bir monelik bo’lmas, deb o’ylayman. Agar yanglishmasam, ikkohimizning bir-
birimizga muomalalarimiz samimiy va Yuraklarimizning topishi hamoxangdir! YOki
yanglish so’zladimmi. Ra’no?”1 Ko’rinadiki, Shuncvaki juftlikning mavjudligi oilani
anglatahermaydi, balki unda juftlikni Yuzaga keltirayotganlar orasida ikki tarafning
bir-birini teng ko’rishi, bir-biri bilan sehib-sehilgan bo’lishi, bir-birini hurmat qilishi
va kechira bilishi, o’zaro munosabatlaridagi sirlarni maxfiy tuta bilish va e’zozlay
olishlari, bir-birlariga cheksiz samimiyat ko’rgaza bilishlari, o’zaro rost so’zlab bir-
birlarini aldamasliklari, ayashlari, g’amxo’rlik qilishlari, har qanday vaziyatlarda
bir-birlariga suyana olishlari, ishonchlari, bardoshlaridan iborat ma’naviy-axloqiy
omilsiz oila mo’rt, omonat bo’ladi. Oilani bunyodga keltirishdan ko’ra uni saqlab
qolish va mustahkamlashning cvandon og’irligi ham shunda.
1.2. Oiladagi ruhiy muhitni shakllantirshning Iqtisodiy va
huquqiy omillari
O’zbek oilalarida muxabbatga sadoqat alohida ziynat sanaladi. G’arbdagiday erkin
muxabbat tuyg’usi o’zbek oilasiga yotdir. Shu boisdan ham o’zbek oilasi jahondagi
eng mustahkam oilalardan hisoblanadi. Qolahersa, o’zbek oilasida erkak
toparmon, ayol tutarmon, mablag’ni tejab-tergab sarflashda o’zaro tenglik va
maslahatu tadbir asosida ish ko’rishning etakchi tamoyilligi ham oila
mustahkamligining tamal toshlaridandir. Zero, oila jamg’armasini o’ylamay-
netmay sarflayherish xonavayronlikka olib keladi. Tejam bo’lmasa, oila iqtisodi
tanazzulga Yuz tutadi. Bunday tanglik tug’ilganda o’zgalardan qarz ko’tarishning
uch nomaqbul tomoni bor: birinchisi, qarz so’ramoq oila sva’nini toptaydi,
ikkinchisi, qarzni foydasi bilan to’lash beshbattar abgorlikka olib keladi: uchinchisi,
har qanday olingan qarzni o’z vaqtida qaytara olmaganlikning malomati ham og’ir!
Oila jamg’armasini tejab-tergab sarflash xususida «Qobusnoma»da Shunday
deyilgan: «Jam etgondin so’ng yaxshi saklagal va har botil1 ish uchun uni kuldin
bermagil, nedinkim saqlamoq yig’ishdin mushkuldur. Agar kerak vaqtida zarur ish
12

uchun olib harj etsang, harakat qilib uning o’rnini to’ldurgil. Agar harj etib, yana
joyini to’ldurmasang, agar Qorunning ganjidek bo’lsa ham, u bir kunda yo’q
bo’lur»3.
Shu ma’noda ba’zi bir uy bekalarining tejamkorligidan saboq olsa arziydi, ular
vatto quhurdan oqayotgan suhnida tejab sarflaydi, limon yo apelsin
po’choqlaridan konfetlar tayyorlasvadi, yo choy damlashda foydalanisvadi. Donni
yig’sang - xirmon bo’ladi-da! Rost, erkak qo’li barakali, lekin ro’zg’orni ayol
Yuritadi, u aql-idrok bilan sarf- harajatni o’rniga qo’ysa, ro’zg’orda «buzilish»
bo’lmaydi. Faxr-ul Banot Sibxatulloh qizi yozganidek: «Bir xonim uyining idora
qiluhida isrof etuvchi bo’lsa, erini ranjitishi ma’lum, o’zi ham torlikka tushib
masvaqqat chekadir. Er isrof qiluvchi bo’lganda ham xotun uni yahshi. tuta
biluhga o’rgatmog’i, eguliklarni va boshqa narsalarni rejalab tutmog’i, narsa
ko’yilaturgan joyini bekitib tutmak kerak»4. Shundan bo’lsa kerakki, boshing ikki
bo’lguncva moling ikki bo’lmas naqli ayolning sarishtakorlik bahosiga aylangan.
Ahir uyni uy qilgan erning topishigina emas, balki xotinning «ko’rpa ishi» ham.
Ayolning sarishtasi — ro’zg’orning farishtasi, deb bejiz aytilmaydi. Biroq erda
bo’lsa — Yufgalaydi xotin, erda bo’lmasa — nima qiladi xotin? Bunday kezlarda
Faxr-ul Banot Sibxatulloh qizining tubandagi maslahati asqotadi: «Ba’zan erlarning
pullari oz bo’lurda, xonimlarning so’ragan narsalari olinmas. Bu vaqtda xonimlar
achchiq-alam qilmay, chidamlikni qo’lga olib, sabr-qano-atli bo’maklari kerak».
CHunki xalq maqolida aytganidek, erga tegish oson, lekin etik ec hari kiyin. Axir
«birohning holidan yoki erining fak,irligidan zorlanmak yoki Shularni, albatta, ol
deb erini qistamak katta aybdir». Binobarin, oila iqtisodiy faoliyatini Yulga
kuyishda iqtisodiy bilimlardan xabardorlik va asosan, rejali x.isob-kitob Yuritishda
tadbirkor zakovatiga ega bo’lish oilaning nafaqat ma’naviy, balki ijtimoiy asoslarini
ham mustaxkamlaydi.
Oiladagi ma’naviy-axloqiy muhit mohiyatini belgilashda er-xotinning o’z
farzandlari- Yu qaynona va kaynatalariga, kelin-kuyohlariga, qayin-buyinlari Yu
qo’ni-qo’shnilariga, kuda-andalariga munosabatlari, Shuningdek, har birlarining
o’z vazifalarini, burch va mas’uliyatlarini nechog’lik, anglab ado etishlari, ayniqsa,
ayricva ax.amiyat kasb etadi. Xuddi Shu jarayonda o’zbek oilalarida insonpar
harlikning oliy jilolari — bolalarga svafqatlilik, keksalarni xurmat qilish, farzandpar
harlik yoki serfarzandlik, qo’ni-qo’shni yoki max.alla-kuy bilan, demakki,
jamoatchilik fikri bilan hisoblashib yasvash, Yosh ahlodni ajdodlarimiz yaratgan
ezgu an’analar ruhida odobli va axlokli qilib tarbiyalash, bunda, ahvalo, ularda
13

mexnatse harlik, x.alollik, tug’rilik, rostguylik, kamtarlik, samimiylik, o’zgalarga
xurmat, moddiy-ma’naviy boyliklarini asrab-avaylash, yaratish va kupaytirishga
rag’bat, tabiatni sehish va muxofaza etishga svaylik tuyg’ularini svakllantirish
muhimdir.
Shu mulovazalar mantig’idan kelib chiqadigan xulosa Shuki, oila millat
mentalitetini svakllantiradigan va tarbiyalaydigan ijtimoiy-ruhiy hodisadir. har bir
millatning milliylik fazilatlari, ahvalo, xuddi Shu oilada uning bunyodkorlari
tomonidan farzandlarda tarbiya jarayonida svakllantiriladi. Shu asosda oila
xalqona milliy an’analar bokiyligini, dahrlar osva ahloddan-ahlodga o’tib
yasvashini ta’minlohchi ma’naviyat maktabiga aylandi. Qolahersa, oila — dunyoga
keltirilgan yangadan-yangi farzandlarni ajdodlar yaratgan milliy an’analar ruhida
tarbiyalash maktabidir. Zero, o’zbek oilalarida ma’naviy-axlokiy muhitni
svakllantirishda keksa avlodning Shu maktab muallimlari vazifasini s haraf bilan
o’tab kelayotganliklari e’tiborga loyik.. Keksalar ajdodlar yaratgan boy ma’naviy-
ahlokdy qadriyatlarning xazinaboni, davomchisi va yangi s haroitdagi bunyodkori
sifatida Yosh ahlodni tarbiyalohchi beminnat murabbiy sanaladilar. Shu boisdan
xalqimizda «karisi bor uyning farishtasi bo’ladi», «kari bilganni pari bilmas» singari
maqollarning mavjudligi bejiz emas. Xuddi Shu keksalar tufayli o’zbek xonadoni
fayzli, tukin va mexribondir. Ular bolalarini jonlaridan ortiq suyadilar, ayniksa, ne
hara Yu che haralaridan «danagimning mag’zi» deb quhvatlanadilar, ularga
ertagu naqllar aytib hayot sabog’ini beradilar. Ayniqsa, otasi yo onasi xayotdan
erta ketsa, unda ular o’sva bolalarga ota yo ona o’rnini bildirmay, ne haram deb
emas, balki bolam deb o’ksitmay hoyaga etkazishga harakat qiladilar. Bunda
ularning hayotiy tajribalari, aniqrog’i, yaqin o’tmishda o’zlarining Shunday
«tarbiyalash sinohlari»dan o’tganliklari asqotadi. Ular bolalarga xalq urf-odatlari,
ilg’or an’analarini o’rgatish bilan cheklanib qolmaydilar, o’z o’rnaklari bilan ham
saboq beradilar. Bu o’zbek turmush tarzi milliyligi alomati. Shu bois o’zbek bolalar
adiblarining aksar asarlarida bolalar hayoti keksalar ishtirokisiz kechmaydi.
Aftidan, o’zbek oilalariga xos Shu milliy xususiyatni bilmaganligi tufayli
M.P.Korshunoh 1959 yilning 20-fehralida Moskvada o’zbek bolalar adabiyoti
muxokamasida so’zga chiqib: «Ko’pgina asarlarda mavjud «nahbatchi» chollar
uchraydi. Tug’ri, sharq adabiyotida chollar juda aktiv harakat qiladilar. Biroq ba’zi
hollarda ulardan hoz kechsa ham bo’ladi», - deya ta’na qilgan edi1. Bu
dashnomlar aslida qay darajadadir.
14

Keksalarga ehropacva oila tarzidagi qarashlardan kelib chiqqanini payqamaslik
mumkin emas. Sobiq k.izil mafkura ta’sirida keksalarga evropacha oilaviy muno-
sabatlar tarzida qarash o’zbek oilalarida ham keksalar va farzandlar orasidagi
munosabatda o’z salbiy ta’sirini ko’rsatdi. Qariyalar uchun g’aribxonalar O’zbe-
kistonda ham paydo bo’ldi, o’z xalovatini o’ylagan ayrim o’zbek oilalarida ham
keksayib qolgan ota-onalarini Shunday g’aribxonalarga joylashtiruhchilar ham to-
pildi, taassuflarki, bunday otabezor farzandlar ertaga o’zlarini ham shunday
qismat kutayotganini uylamayotirlar. Ular xalqimizning «men ham edim
seningdek, sen ham bo’lasan meningdek» degan achchiq haqiqatni ifodalohchi
dono maqolini unutganga o’xsvaydilar. Xolbuki, ota-onalari keksayganda
hizmatlarini qilib, duolarini olmagan farzand qarg’ishga uchrashi haqida maxsus
xadisi s harif bor. CHunonchi, Abu Xurayra aytadilar: «Rasululloh: «Xor bo’lsin, xor
bo’lsin, xor bo’lsin!» - deb o’n marotaba takror aytadilar. Shunda sa-hobalar: «YO
Rasululloh, kimni aytyapsiz?» - deb so’rasvadi. Rasululloh: «Ota-onasining ikkalasi
yoxud bittalari keksayib qolgan vaqtlarida (ularni rozi qilmay) o’zini do’zaxga
tushishga mubtalo kishini», — dedilar1. Boshqa bir vadisda esa: «Kim ota-onasini
rozi qilsa, unga tubo2 nasib bo’lib, Alloh taolo uning umrini ham ziyoda qiladi»3, -
deyilgan. Shu vadislar zamirida tug’ilib, ajdodlarimiz tajribasida sinalgan «Ota rozi
- Xudo rozi» naqli ham keksa ahlodni xurmat kilish an’analarini svakllantirishda
ayricva xizmat kilgan. Binobarin, keksa ahlodni xurmat kilish, extiyotkorona
avaylash, ehtiyojlarini ta’minlaShu o’zbek oilalarining betakror fazilatiga aylangan.
O’zbekiston Konstitutsiyasining 66-moddasida bu an’anaviy milliy qadriyat
«Hoyaga etgan mehnatga layoqatli farzandlar ota-onalari xaqida g’amxurlik
kilishga majburdirlar», - deya qonun kuchi bilan mustaxkamlangan. CHindanda,
hayotning achchiq-chuchugini tatib, xilma-xil sinovlarda toblanib, zakovat
timsoliga aylangan keksa avlodning ezgu ugit-nasixatlari oilalar ma’naviy-axlokiy
kamolotining mustaxkam poydevori hisoblanadi. Ayni chog’da Shu ma’naviy
poydevor qay darajadadir jamoatchilik fikriga daxldorligi bilan ham benixoya
qimmatlidir.
Farzandparharlik ham o’zbek oilalarining o’zbekona milliy olamini tashkil etuvchi
betakror fazilatidir. Shu fazilatlari tufayli Ikkinchi jaxon urushi yillarida fashistlar
vaqtincva bosib olgan sarxadlardan evakuatsiya qilingan 200 mingdan ziyodroq
turli-tuman millatlarga mansub etim-esirlarni o’zbek xalqi yotsiramay:
Sen yetim emassan,
Tinchlan, jigarim.
15

Quyoshday mehribon,
Vataning — onang.
Zaminday vazminu,
Mehnatkash mushfiq.
Istagan narsangni tayyorlaguvchi,
Xalq bor — otang bor.
Cho’chima, jigarim1, —deya mehribonlik bilan o’z bag’riga oldi. Urush sharoiti-
dagi imkoniyatlari doirasida edirdi, kiydirdi, sog’-omon ulg’ayishlarini ta’minladi,
o’qitib, katta hayotga yo’lladi. «Bu onalik mehri orqasida paydo bo’lgan vatanpar
harlik emas, balki vaqiqiy vatanpar harlik xissidir» — deb e’tirof etgandi. O’sva
yillarda Toshkentda yasvagan rus bolalar adibi K.Chukovskiy 1942 yilda bosilgan
«O’zbekistan va bolalar» kitobida — O’svanda ota-onasiz kolgan 14 bolani o’z
bag’riga olib par harish etgan Shoaxmad Shomahmudov va Baxriaya Akramovalar
ko’rsatgan jasorat Shunchaki dohruqbozlik alomati emasdi, balki xalqimizdagi
bolaparharlik fazilatining oliy ifodasi bo’lib, vatanparharlikka omuxtalashgan
insonparharlikning an’anaviy ko’rinishi edi»1. Bugun ham bu an’ana oilaviy mehr-
oqibat o’ylarida qanchadan- qancha etim-esirlarni bag’riga olgan o’zbek
oilalarida davom etayotir. Xalqimizdagi Shu olijanob fazilatni ko’zda tutib Abdulla
Avloniy yozgan edi: «Kishini kecha va kundo’z ishlatadurgan narsa Vatan va bola-
cvaqalarining mehru- muxabbati emasm-u? Ma’lumki, Vatansiz oila, oilasiz vatan
ham bo’lmaydi, jamiyatdagi bu ikki narsa bir-biri bilan uzhiy bog’lanadi va biri
ikkinchisini to’ldiradi». Shu ma’noda oila Vatan ichra Vatan, mehnat tufayli odob
va ozod muxtor go’sva bo’lib, Vatan bag’rida, Vatan nazari ostida, Vatan
himoyasida barqarorlik kasb etadi. Binobarin, oila Shu vatanda amal qilinadigan
nizomlarga itoat qilib, turmushini yo’lga qo’yadi. Bu esa, o’z nahbatida, oilaning
qo’shnichilik, mavalladoshlik munosabatlarida, Shuningdek, maxalla-ko’y amal
qilayotgan to’ Yu ma’rakalarga qatnashish, ularga xos rasm-rusumlar va urf-
odatlarga rioya etishni zaruriyatga aylantiradi. Bu jarayon chuqurlashgani sayin
oila ham mustaxkamlana boradi, piro hard oqibatda millat yoki xalqqa daxldor
oila iftixori Yuzaga keladi va svakllanadi. O’zbeklarda ko’rinadigan oilapar
harlikning tom ma’nodagi asoslari ana Shularda zuxur topgan. Shunisi quhonchliki,
1998 yilning Oila yili deb e’lon qilinib, jamiyat diqqat-e’tiborini o’zbek milliy
oilasini mustaxkamlashga qaratilganligi, eng muhimi, Shu munosabat bilan oilaga
16

aloqador qator chora-tadbirlar amalga oshirilganligi ham aslida xuddi Shu
o’zbekona oilapar harlik asoslarini har taraflama rihojlantirish negizida sog’lom va
baquvat demokratik jamiyatni barqaror etish maqsadini ko’zlaydi
II.bob. Mustahkam oila -- jamiyat poydevori
2.1. Nikoh -- oilaning tayanchi
Oila - jamiyatning asosiy bo‘lagi, kichik vatan, ilk tarbiya o‘chog‘i, yurt boyligi va
tayanchi, mehr-muhabbat ramzi. O‘z oilasini mustahkamlash, farzandlarini
vatanparvar, davlat va jamiyat uchun sidqidildan xizmat etuvchi shaxs sifatida
tarbiyalash har bir fuqaroning burchidir. Oila kelajak avlodni voyaga yetkazadigan
eng go‘zal maskan bo‘lgani sababli jamiyatdagi ma’naviy-mafkuraviy muhitning
sog‘lomligida muhim o‘rin egallaydi. Shaxsning kelajagi oiladagi muhitga, oila
boshliqlari bo‘lmish ota-onaning o‘z burch va mas’uliyatlariga qanday
munosabatda bo‘lishiga bog‘liq. Oilada tinchlik-osoyishtalikni ta’minlash uchun
uning har bir a’zosi, avvalo er va xotin o‘z mas’uliyatini to‘liq his qilishi va bajarishi
lozim bo‘ladi.
Ma’lumki, mamlakatimizda onalik va bolalikning huquqiy, ijtimoiy himoyasini
ta’minlash, xotin-qizlarning turmush tarzini yaxshilash, jamiyat hayotida faol
ishtirok etishi uchun qulay sharoitlar yaratishning huquqiy kafolatlari tizimli
ravishda takomillashtirib borilmoqda.
Darhaqiqat, Prezidentimizning 2019 yil 22 apreldagi “Bola huquqlari kafolatlarini
yanada kuchaytirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori ham
mazkur yo‘nalishdagi ishlarning mantiqiy davomi bo‘ldi. Ushbu qarorga muvofiq,
2019 yil 1 sentyabrdan erkaklar va ayollar uchun nikoh yoshi o‘n sakkiz yosh etib
belgilandi. Aytish joizki, bugungi kunga qadar yurtimizda oila qurishning eng kichik
yoshi yigitlar uchun 18, qizlar uchun 17 yosh edi.Ta’kidlash lozimki, qiz balog‘at
yoshiga to‘lib, jismonan va ma’nan kamolotga yetib, shundan so‘ng turmush
qursa, sog‘lom bola dunyoga keladi. Farzand har bir oilaning quvonchi va ertangi
kundan umidi. Bu esa mustahkam oilalar paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
Mamlakatimizda barkamol avlodni tarbiyalashga alohida e’tibor qaratilishi ham
bejiz emas. Xotin-qizlar sog‘lig‘ini asrash, ona va bola salomatligini muhofaza
qilish davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan.Yuqorida qayd etilgan qaror bilan 2019
yilning 1 sentyabridan erkaklar va ayollar uchun nikoh yoshi tenglashtirilgani, har
17

tomonlama puxta, kelajakni o‘ylab qabul qilingani bilan muhim va dolzarb
ahamiyat kasb etadi. Ushbu o‘zgarishlar esa, ona va bola salomatligini
mustahkamlash uchun yanada yaxshi sharoit yaratadi.Mamlakatimizda ayol-qizlar,
onalar va bolalar sog‘lig‘iga alohida e’tibor qaratiladi. Zero, farzandning sog‘lig‘i
onaning sog‘lig‘iga bog‘liq. Agar ona sog‘lom bo‘lsa, farzandi ham sog‘lom
tug‘iladi. Sog‘lom oila jamiyatimizning tayanchidir.
Sohibqiron Amir Temur bunday deydi: “O‘g‘illarim, nabiralarim va yaqinlarimni
uylantirmoq tashvishida kelin izlamoqqa e’tibor berdim. Bu ishni davlat
yumushlari bilan teng ko‘rdim. Kelin bo‘lmishning nasl-nasabini, yetti pushtini
surishtirdim. Xos odamlar orqali sog‘liq-salomatligini, jismonan kamolotini
aniqladim. Kelin bo‘lmish nasl-nasabi, odob-axloqi, sog‘lom va baquvvatligi bilan
barcha qusurlardan xoli bo‘lsagina el-yurtga katta to‘y-tomosha berib, kelin
tushirdim.
O‘g‘illarim, nabiralarim va yaqinlarimga biron tomchi sharob ichib, xotinlariga
yaqinlashishni man etdim. Zero, sharobning ta’sirida bunyodga kelgan farzand
nasl-nasabining buzilishiga ta’sir etgay, debon shu pokiza yo‘lni tutdim”. Bundan
ko‘rinadiki, xalqimiz azal-azaldan sog‘lom oilani bunyod etish tarafdori bo‘lgan.
Bugungi kunda jamiyatimizda oila va oilaviy munosabatlarga har qachongidan
ham ko‘proq ahamiyat berilmoqda. Inson qalbi va ongi uchun kurash ketayotgan
globallashgan bugungi dunyoda ma’nan yetuk, mafkuraviy immuniteti kuchli
insonni tarbiyalash dolzarb ahamiyatga ega. Bola tarbiyasining asosi esa oiladan
boshlanadi. Chunki, har qanday millatning o‘ziga xos madaniyatini shakllantirish
va kuchaytirishda, shubhasiz, oilaning o‘rni va ta’siri beqiyos. Sababi, insonning
eng toza va pokiza tuyg‘ulari, dastlabki hayotiy tushunchalari ilk bor oilada
shakllanadi.
Farzand tarbiyasida oiladagilarning bir-birini yaxshi tushunishi, qo‘llab-
quvvatlashi, o‘zaro yaxshi muomalada bo‘lishi eng muhim omillardan biridir.
Bolalarning ma’naviy barkamol va jismoniy sog‘lom bo‘lishlari uchun ota-onalarga
olimlar tomonidan bir qator vazifalarni bajarish tavsiya etiladi. Jumladan:
- oilada sog‘lom ijtimoiy muhitni yaratish, farzandlarda Vatanga muhabbat
tuyg‘ularini shakllantirish;
18

- bolalarni mustaqil fikrlashga o‘rgatish, istiqlol g‘oyalariga sadoqat ruhida
tarbiyalash;
- farzandlarning chuqur dunyoviy bilim olishlarini ta’minlash;
- oilada bir-birini doimiy qo‘llab-quvvatlash, turli muammoli vaziyatlarni oqilona
hal etishga o‘rgatish;
- ota-ona va farzand o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni mustahkamlash;
- ota-ona farzandlarining hatti-harakatlari uchun javobgar ekanliklarini his etish;
- yoshlarni oilaviy hayotga tayyorlashda ular ongiga ma’naviy meros, axloq-odob
an’analarini bugungi kun bilan uyg‘un holda singdirib borishi.Oila insonning aqliy
va ruhiy rivojlanishini, tarbiyasini belgilab beradi. Agar oilada ota-onaning
farzandiga bergan tarbiyasi inson uchun eng qimmatli boylik bo‘lsa, noto‘g‘ri
tarbiya jamiyat uchun o‘zining salbiy ta’sirini ko‘rsatishi shubhasizdir.
Demak, barkamol avlodning ma’naviy va jismoniy yuksalishida mustahkam va
barqaror oila zarur. Jamiyatning yomonlik va buzg‘unchiliklardan xoli bo‘lishi
avvalo oilaning tinchligi, totuvligi va ahilligiga bog‘liq.Hayot kundan-kunga
rivojlanib, yaxshilanib borayotgan bugungi kunda yurtga munosib oila bo‘lish,
ma’naviy va jismoniy barkamol avlodni tarbiya qilish jamiyatimizdagi har bir
oilaning vazifasidir."Nikoh" so'zi qaerdan kelganligi haqida ikki xil versiya mavjud.
Biri rasmiy, ikkinchisi yo'q. Ularning har birini ko'rib chiqing va qaysi biri sizga
ko'proq yoqishini o'zingiz hal qilasiz. Nikoh (nikoh) so'zi qadimgi slavyan tilidan
olingan bo'lib, u nikoh ma'nosini bildirgan va brati (olmoq) fe'lidan -k qo'shimchasi
(bilim-belgiga o'xshash) yordamida tuzilgan. Nikoh so‘zining bu fe’l bilan
bog‘lanishi turmushga chiqmoq iborasi bilan tasdiqlangan bo‘lib, aka-uka –
turmush qurish, ukraincha brat – turmushga chiqqan shevasi ham mavjud. O‘sha
paytlarda birodar so‘zi ko‘tarmoq degani edi. Shunga asoslanib, ma'lum
bo'lishicha, bu so'zlar: nikoh (nikoh) va nikoh (muvaffaqiyatsizlik) omonimlar
bo'lib, bir-biriga bog'liq emas. Kamchilik ma'nosida nikoh nemischa brack -
nuqson, illat so'zidan kelib chiqqan bo'lib, u o'z navbatida brechen - buzmoq,
buzmoq fe'lidan hosil bo'lgan. Bu qarz olish Buyuk Pyotr davrida sodir bo'lgan va
o'shandan beri rus tilida ikki xil nikoh va hazil uchun yana bir sabab bor edi. Nima
uchun nikoh nikoh deb ataladi? nikoh, gipoteza, to'y, so'z yasash Ikkinchi versiya
juda kam ilmiy va tekshirish qiyin, lekin birinchisiga qaraganda ancha qiziqarli.
Slavyanlarning qabilaviy an'analariga ko'ra, Vesta - nikohning barcha donoligiga
19

o'rgatilgan qiz, ya'ni. biladigan / biladigan, kelajakda g'amxo'r ona, yaxshi uy
bekasi, sodiq, dono va mehribon xotin. Qiz bunday bilimga ega bo'lgandan
keyingina xotin bo'lish imkoniyatiga ega bo'ldi. Ular kelinlarga turmushga
chiqmagan, agar uylanishgan bo'lsa, unda bunday narsa nikoh deb atalgan. Hech
kimga sir emaski, oiladagi butunlik, muhit va baxt deyarli butunlay ayolga bog'liq.
Vestaning yomon eri bo'lishi mumkin emas, chunki u dono. Ehtimol, qadimgi
slavyanlar ajralish nima ekanligini ham bilishmagan ... NIKOH - qadimgi slavyanlar
orasida bu marosim muqaddas nikoh ittifoqi deb atalgan ... To'y SVA - osmon, BO -
xudolar, DE - harakat degan ma'noni anglatadi ... Lekin umuman olganda,
xudolarning samoviy akti ... Nikoh edi nasroniylar tomonidan ixtiro qilingan.
2.2. Farzand tarbiyalashdagi xatoliklar
Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayotni barpo etishda ma’naviy barkamol,
komil insonni tarbiyalab voyaga yetkazish biz uchun umummilliy miqyosidagi
kechiktirib bo‘lmaydigan vazifa bo‘lib qolmoqda. O‘z istiqboli, kelajagini o‘ylagan
har qaysi inson, xalq, millat, mamlakat o‘z farzandlarining ma’naviy - ma’rifiy
tarbiyasi haqida o‘ylashi va qayg‘urishi kerak. Zero, buyuk ma’rifatparvar bobomiz
Abdulla Avloniy ta’kidlaganidek: «Tarbiya bizlar uchun yo hayot-yo mamot, yo
najot - yo halokat, yo saodat - yo falokat masalasidur». Bolalarni tarbiyalashda
ota-ona, oila, maktab, jamiyat a’zolarining ta’siri hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Shuni inobatga olgan holda, ma’naviy barkamol avlodni tarbiyalashda ota-
onaning, oilaning o‘rni haqida so‘z yuritamiz.Bolaning xarakteri, tabiati, tarbiyasi,
dunyoqarashi, atrofdagilarga munosabati oila sharoitida qaror topadi.
Shuningdek, bola ma’naviyatini shakllantirish ta’lim-tarbiya tizimi bilan ham uzviy
bog‘liqdir. Bola tarbiyasini qachon boshlash lozim, uning tarbiyasida nimalarga
ko‘proq e’tibor berilish kerak, bu jarayonda oila va o‘quv dargohining roli qanday?
kabi savollar ko‘p ming yillik tarix davomida insoniyatni o‘ylantirib kelmoqda. Ota-
ona bolaning birinchi ustozlaridir. Bola ota-onasining hatti- harakatlarini ko‘rib,
ularni o‘rganib ulg‘ayadi. Bir olimning yoniga uch oylik chaqaloq bilan kelib, undan
“bola tarbiyasini qachon boshlash kerak?”, - deb so‘raganlarida, olim: “o‘n ikki oy
kechikdingiz”, deb javob bergan ekan. Ya’ni, tarbiyani bola tug‘ilganidan keyin
20

emas, balki homiladorlik davridanoq boshlash kerak. Bunda onaning o‘rni muhim
ahamiyat kasb etadi. Ingliz shoiri va dramaturgi O. Goldsmit aytganidek, ayollar
insoniyatning ilk murabbiylaridir. Zero, tug‘ilmagan bolaning olamga nisbatan
ishonch ishonchsizlik hissi bolaga onadan kelib tushuvchi ma’lumotlar asosida
shakllanadi. Onaning his-tuyg‘ulari bola psixikasi va xarakterining shakllanishida
yo ijobiy, yo salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Tug‘ilajak bola jismoniy rivojiga onaning hayot
tarzi, ovqatlanish madaniyati, zararli odatlari bor yoki yo‘qligi ta’sir ko‘rsatadi.
Ya’ni, agar ota yoki onada salbiy
odatlar bo‘lsa, bu ularning farzandlarida qaytalanadi. Bu odatlar bolaning jismoniy
holatigagina emas, balki uning ruhiy-ma’naviy holatiga ham ta’sir qiladi, albatta.
Ota-onaning bolaga go‘daklik chog‘idan sevgi, mehr berishi, to‘g‘ri parvarish va
tarbiya qilishi unda ishonch tuyg‘usini shakllantiradi. Bu davrda ota-ona va farzand
o‘rtasida iliq, yoqimli taassurot uyg‘onadi. Bola boshqalar bilan ham shunday
munosabatga kirishadi. Bolaning o‘ziga ishonishi, o‘zini hurmat qilishi muhim
bo‘lib, ota-ona doimo uni tinglashi, uni rag‘batlantirishi, unda sevgi, mehr,
hurmat, sabr-qanoat va ishonch tuyg‘ularini uyg‘otishi lozim. Olimlar jamiyatda
tez tushkunlikka tushadigan insonlarni o‘rganib tahlil qilganlarida, ularning
ko‘pchiligi bolalik davrida yaqinlari tomonidan kam e’tibor berilgan yoki umuman
e’tiborsiz o‘sganliklari aniqlangan.
Oilada yetarli mehr va samimiylikni ko‘rgan bola axloqiy qadriyatlarni o‘zida
mujassamlashtirishga intiladi. Valid ibn Numayr ibn Avsdan rivoyat qilinadi: “U
otasining “Solihlik Allohdan, odob otalardan”, - deganini eshitgan ekan. Bundan
ma’lum bo‘ladiki, bolaning kim bo‘lib yetishishi Alloh taoloning qadari bilan bo‘lsa
ham, uning odobli bo‘lishida ota-onaning o‘rni katta. Zero, Allohning O‘zi bolaning
kim bo‘lib yetishishiga ota-ona tomonidan beriladigan tarbiyani sabab qilib
qo‘ygan. Agar uyda kattalar baqirib chaqirishsa, bunday oilada ulg‘ayayotgan
bolaga sokin va sabrli bo‘lishni o‘rgatish qiyin. Zero, qush uyasida ko‘rganini qiladi.
Bola jamiyat qadriyatlari va madaniyatini oiladan o‘rganishni boshlaydi. U, eng
avvalo, ota va onasidan ibrat oladi. Bola uyda hamma narsani kuzatishi, eshitishi,
ko‘rishi, taqlid qilishini unutmagan holda harakat qilish lozim. Ota-ona qanchalar
yaxshi tarbiya bermasin, o‘z xulq-atvorini tuzatmasa, bolasining boshqalarga ibrat
bo‘ladigan farzandga aylanishini kutmagani ma’qul. Bolani qattiq nazorat qilish,
unga baqirish, yonida janjallashish, vaqtida ovqatlantirmaslik, atayin yig‘latish -
endigina ishonch tuyg‘usi uyg‘onayogan bolaga katta yomonlik qilish bilan teng.
21

Natijada bola qo‘rqoq, ichimdagini top, deydigan bo‘lib qoladi. Kattalar buni
sezmasliklari mumkin. Biroq, mutaxassislar fikricha, ota-onaning tez-tez
janjallashishlari bolaning kasalliklarga oson chalinishi, yolg‘on gapirishi va tartibsiz
bo‘lishining bosh sababidir. Farzand maktabga ilk qadamini qo‘yganidan boshlab,
qiyinchiliklarni yengishga ishonishi lozim. Savollariga u tushunadigan tarzda javob
berish kerak. Unga dalda bo‘lish, qoqilganida o‘rnidan turib, oldinga intilishni
o‘rgatish lozim. Shuningdek, ularga imkoniyat darajasini inobatga olgan holda
topshiriqlar berish kerak. Bu haqda amaliy psixologiyada quyidagi fikr keltiriladi:
“Odamning bironta faoliyatining muvaffaqiyat bilan bajarilishi, avvalo odamda
bo‘lgan bilim saviyasi va malakasiga bog‘liqdir”. Insondagi malaka esa yillar
davomida shakllanib boradi. Bugungi kunda ta’lim tizimini takomillashtirish,
raqobatbardosh kadrlarni tayyorlash mustaqil O‘zbekistonning asosiy
maqsadlaridan biri hisoblanadi. Bu maqsad yo‘lida katta ishlar olib borilayotgani
ham sir emas. Yoshlar bilim olishga undalmoqda va ularga zarur shart-sharoitlar
yaratilmoqda. Bolalarga yuragidagi tuyg‘ularni so‘z bilan ifodalashlari uchun
ko‘maklashish darkor. Tuyg‘ularini ifodalay olmagan bola o‘zini chorasiz his qiladi.
Bolaning aytgan gaplari, so‘zlayotgan voqealari ota-ona uchun shunchaki oddiy
gapdek tuyulsada, bola uchun e’tiborli va muhim bo‘lib ko‘rinadi. Farzandni
vaqtida va e’tibor bilan tinglamaslik, vaqt o‘tishi bilan bola va ota-ona orasida
jarlikni paydo qiladi. Hatto, begonalardek uzoqlashuvga sabab bo‘lib, bunday
vaziyatda bolalarda jinoyat ko‘chasiga kirish yoki o‘z joniga qasd qilish kabi
holatlar kuzatilishini ta’kidlash mihimdir. Olimlar o‘z joniga qasd qilishni ko‘pincha
psixologik inqiroz bilan bog‘laydilar. Bu avvalo shaxsning ichki shaxsiy aloqalarini
uzilishi, o‘zi taalluqli bo‘lgan ijtimoiy guruhdan begonalashuvi oqibatida paydo
bo‘ladi. Har bir inson necha yoshda bo‘lishidan qat’i nazar “meni sevadilar” degan
tuyg‘u bilan yashashni istaydi. Bolani tushunishda va qiynayotgan muammolarini
hal qilishda uning gapirishiga qulay vaziyat yaratish, eshitish muhimdir. Bola
so‘zini tamomlamasdan biron fikrni bildirish yoki qarshi fikr aytish noo‘rin. Bola
o‘zini bezovta qilayotgan narsani tushuntirishda, tuyg‘ularini ifodalashda ba’zan
qiynaladi. Shuning uchun suhbat chog‘ida unga dalda berishlarini xohlaydi.
Bunday vaqtlarda bolaga zarda qilmasdan, muloyimlik bilan so‘zlashish, gap
orasida “shundaymi?”, “Ha, barakalla”, “shunday degin”, “qiziq, keyin nima
bo‘ldi” singari dalda beruvchi so‘zlardan foydalanish zarur. Bu bilan bola o‘zining
ishonchli suyanchi, ko‘makchisi, mehriboni borligini his qiladi.Hozirgi davrda komil
22

insonni shakllanishi va jamiyatda o’z o’rnini topishi o’ziga xos xususiyat va
imkoniyat, qonuniyatlarga egadir. Bularni shakllanishi esa oiladan boshlanadi. Oila
ta’lim-tarbiyaning boshlang’ich mexanizmi bo’lib xizmat qiladi: unda ta’lim-
tarbiya, shaxslararo munosabatlar, milliy an’ana va qadriyatlar, urf-odatlar hamda
ijtimoiy muammolarning kelib chiqishi ham ularni bataraf etish chora-tadbirlari
oilada o’rganiladi. Oila - ijtimoiy, tabiiy omillar asosida shakllangan kichik jamoa
sifatida ikki jinsga mansub bo’lgan shaxslar o’rtasidagi munosabatlarning birga
hayot qurib nasl qoldirish, faqat farzandni dunyoga keltirish emas, balki ularni
ma’naviy va jismoniy barkamol topdirib, hayotga mustaqil qadam qo’yishiga
sharoit yaratishdir.
Professor O.Musulmonova ta’kidlaganidek: “Oilaning asosi er-xotin yoxud ota-
onadir. Modomiki, er-xotin oilaning tamal toshlarini mustahkam bunyod etishga
mas’ul ekanlar, ular unda uchraydigan turmush qiyinchiliklari, hayot quvonchlari-
yu, tashvishlarini boshdan kechirishda, oilani idora etishda, farzand tarbiyasida
mas’uldirlar”4.
Farzandni dunyoga keltirish otalik, erkaklik burchining faqat bir tomonidir. Uning
eng asosiy vazifasi esa farzandini yaxshi tarbiyalab, jamiyatda o’zining munosib
o’rnini egallashini ta’minlashdir. Oila jamiyat bag’rida tashkil topadi, taraqqiyo
etib borar ekan, o’zi ana shu jamiyatning kichik bir bo’lagi sifatida namoyon
bo’ladi. Oila taraqqiyotini uch yo’nalishda tanlash maqsadga muvofiqdir:
Oilaning demografik taraqqiyoti
Oilaning ijtimoiy taraqqiyoti.
Oilaning iqtisodiy taraqqiyoti.
23

Oilaning demografik taraqqiyoti deganda oilaning miqdori, shaklanishi va
demografik tarkibi ma’lum davrlarda o’zgarib borishi tushuniladi. Oilaning ijtimoiy
taraqqiyoti esa oila a’zolarining ma’lumotliligi darajasi, ijtimoiy mavqei salomatligi
borasida o’zgarish hamda ularning ta’lim-tarbiya, urf-odat, fan va madaniyat
tabiatda va jamiyatda bo’lgan munosabatlarini takomillashib borishidir. Oilaning
oziq-ovqat, kiyim-kechak, uy-joy va boshqa yashash uchun bo’lgan narsalar bilan
ta’minlanishi darajasining o’zgarib borishi uning iqtisodiy taraqqiyotini belgilaydi.
Ko’rinib turibdiki, oila o’z mohiyatin bilan jamiyat hayotida turli qirralarni aks
ettiradi. Oila paydo bo’lganidan to hozirgi davrlarga qadar uning turlari va ijtimoiy-
demografik tarkibi muntazam o’zgarib bormoqda. Oila turlari va tarkibida sodir
bo’lgan o’zgarishlar va ularga ta’sir etuvchi omillarni jamiyat taraqqiyotinng har
bir bosqichlari uchun alohida o’rganish ham oila sotsiologiyasini asosiy
yo’nalishlaridan biri oilaning mohiyati va faoliyatini o’rganishdir. Oilaning eng
muhim vazifasi - bu farzandlarning tug’ilishi, ya’ni jamiyat davomiyligini
ta’minlovchi yangi avlod yaratishdir.Oila bugungi shaklida oila a’zolari bir-birlari
bilan umumiy turmush, iqtisodiy-mulkiy, ma’naviy-mulkiy, psixologik
munosabatlar, o’zaro javobgarlik his-tuyg’ulari bilan bog’lanib turadilar. Oilada
har bir oila a’zolarining o’z ijtimoiy o’rni bordir. Oila paydo bo’lib to tugagunga
qadar bir qancha bosqichlarda o’tadi.Ular oilaning tashkil topishi, birinchi farzandi
tug’ilishi, oxirgi farzand tug’ilishi, oilasini tashkil etgan er yoki xotinning dunyodan
ko’z yumushi.Yuqorida keltiradigan jarayonlar oilaning hayoti davrlari bo’lib, oila
davomiyligiga muntazam qaytarilib turadi. Ko’p yillik ilmiy kuzatish va tadqiqotlar
shuni ko’rsatadiki, inson o’z umri davomida oladigan barcha informatsiyaning 70
foizini 5 yoshgacha bo’lgan davrida olar ekan.Bolaning ongi asosan 5-7 yoshda
shakllanishini inobatga oladigan bo’lsak, aynan ana shu davrda uning qalbida
oiladagi muhit ta’sirida ma’naviyatning ilk kurtaklari namoyon bo’la boshlaydi.
Yosh avlodni jismoniy va ma’naviy jihatdan kamol toptirish eng muhim va ustuvor
hamda doimiy ravishda bajarishimiz lozim bo’lgan vazifamiz ekan, oilada
farzandlar tarbiyasi va kamoloti bobida avvalambor, oilada ruhiy muhit sog’lomligi
va farzandlar nazoratiga muhim e’tibor qaratish lozim bo’ladi.
2.3 . A.Fitratning "Oila"asarida tarbiya masalasi
24

Bola otasining pushti kamaridan ona rahmiga o'tmaguncha, er-xotin bir-
birlariga faqat hayot sheriklari bo'ladilar. Shu muddatda ularning ishlari bir-
birlarining og'irligini yengillashtirishdan iborat bo'lib, boshqa vazifalari bo'lmaydi.
Biroq bola ona rahmidan joy olgan zahoti, er-xotin bolani nobud bo'lishiga olib
keladigan har qanday xatti-harakatlardan voz kechishlari lozim. Bu vazifa uncha
mushkul emas. Oiladagi eng og'ir vazifa bola tug'ilgandan keyingi
farzand tarbiyasidir. Farzand tarbiyasi aslida ikki kalimadan iborat. Shuning uchun
ham nazaringizda juda mayda muammodek ko'rinadi. Lekin dono odamlar
biladilarki, bani Odamning siyosiy, diniy, ijtimoiy inqiloblarining asosi ana shu ikki
so'z — «bola tarbiyasi»dan iborat birikmaga bog'liq. Bu xalqning harakat qilishi,
davlatmand bo'lishi, baxtli bo'lib izzat-hurmat topishi, faqirlik jomasini kiyib, baxt-
sizlik yukini tortib e'tibordan qolishi, o'zgalarga tobe, qul va asir bo'lishi,
bolalikdan o'z ota-onalaridan olgan tarbiyalariga bog'liq.
Bir hakim aytgan ekan: “Bani Odam bolalarining tarbiyasini menga qoldirsalar,
odamlarning ahvolini butunlay o'zgartirib yuborar edim”.56
Jahon xalqlarining ahvolini bugun mulohaza qilsangiz, shu hakimning so'zlari
tasdiqlanadi. Hozirda 40 million ingliz 400 million hindiy va afrikaliklar ustidan
hokimdir. Chin hukumati 400 million aholisi bilan 40 million yaponning hiyla va
nayrangi o'yinchog'iga aylangan. 60 million olmonlar ikkita zaif davlat (Avstriya va
Turkiya)ni yonlariga olib, aholisi 750 millionga teng keladigan yetti davlat bilan
urush qilyapti. Kishining nazarida ajib va g'aroyib ko'rinadigan bu voqealar tarbiya
ta'siridandir, zero bolalarning tarbiyasi bu farzandni jismonan, fikran va axloqan
tarbiya qilib, kamolga yetishtirish demakdir. Ya'ni ularni urinish va tirishish
sahrosiga, ya'ni hayot-mamot maydoniga kuchli badan, sog'lom fikr va yaxshi
axloq bilan qurollantirib yuborish demakdir.
“Ey farzand, agar farzanding bo’lsa, anga yaxshi ot qo’ygil, nedinkim, otadan
farzand haqlaridin biri unga yaxshi ot qo’ymoqdur. Yana biri uldurkim, farzandni
oqil va mehribon doyalarga topshurg’aysan. Sunnat qilur vaqtida sunnat
qilg’uysan, qudratinga loyiq to’y va tomosha qilg’aysan hamda o’qishni
o’rgatg’aysan. Ulug’roq bo’lg’ondin so’n, agar raiyat (tobe) bo’lsang, unga hunar
25

va kasb o’rgatg’aysan, agar sipoh ahlidin bo’lsang, sipoh ilmini
o’rgatg’aysan”.57 Bosh qomusimiz Konstitutsiyada ham “Ota-onalar o’z
farzandlarini voyaga yetgunlariga qadar boqish va tarbiyalashga
majburdirlar”58 deb belgilab qo’yilgan.Ma'lumki, inglizlar hind va misrliklardan,
yaponlar Chin xalqidan jismonan, fikran va axloqan ancha komildirlar. Ularning bu
kamolotlari tarbiya natijasidir.
Endi kelinglar, ko'raylik-chi, biz musulmonlar, xususan, turkistonliklar o'z
farzandlarimizga tarbiya beryapmiz- mi yoki yo'qmi? Savolning oxiridagi so'z
bunga javob bo'la oladi, ya'ni «yo'q!» Men buni shunday isbot qilaman. Biz
turkistonliklar bolalarimizdan ko'ra mollarimizga yaxshiroq qaraymiz. Eshak va
qo'ylarimizni farzandlarimizdan ham ko'proq yaxshi ko'ramiz deb aytmayapman.
Yo'q-yo'q, bolalarimiz jonimizdan ham aziz. Ular nazarimizda ham- madan suyukli
va aziz. Lekin baxtimizga qarshi shuni e'tirof qilish lozimki, shuncha muhabbat va
mehrga qaramasdan, eshak va qo'ylarimizdan kamroq tarbiyalaymiz! Mening bu
so'zlarimdan hayron bo'lmang, sabr qiling, da'vomini isbotlayman. Falon narsani
tarbiyalash, ya'ni uni asta-sekin kamolga yetishtirishdir. Nazarimizda qo'yning
kamoli uning semizligi va sog'lomligidadir. Eshakning kamoli uning kuchi,
oyoqlarining baquwatligi va yaxshi yurishidadir. Faraz qiling, qo'zi yoki xo'tik sotib
olib uyga keltirasiz. Diqqat bilan ularga qarab, bir muddatdan keyin qo'yni
semirtirib, eshakni baquvvat va yo'rg'a qilasiz, ya'ni ularni tarbiyalab, kamolga
yetishtirasiz. Ammo aziz farzandlaringizga shunday diqqat bilan tarbiya bermaysiz.
Bahona qilasizki, bolangiz ham kamolga yetishgan.E'tiroz qilishingiz mumkinki, biz
mollarimizni boqishga qancha harakat qilsak, farzandimiz tarbiyasiga ulardan yuz
barobar ko'proq harakat qilamiz deb.
Bu da'voingiz ma'lum bo'lsa-da, ammo to'g'ri emas. Dalil shulkim, kimning uyida
moli bo'lsa, tekshirsa ko'radiki, yil davomida uning mollaridan bittasi ham kasal
bo'lmagan, ammo farzandi hech bo'lmasa, uch marta xastalikka chalingan. Bas,
ma'lum bo'ladiki, u kishi molining kasal bo'lmasligiga ko'proq e'tibor berar ekan.
So'zingiz to'g'ri bo'lsa ham mening da'voimga hech zarari yo'q, chunki bolaning
sog'lig'iga e'tibor berish ham farzand tarbiyasi bilan shug'ullanishni bildirmaydi.
Haqiqatan, agar odam qo'y va eshakka o'xshab kamol topishi sog'liq, bilaklarining
kuchliligi bilan chegaralanib qolganda edi, biz ham farzand sog'lig'i uchun bo'lgan
harakatni, farzand tarbiyasi deb atardik. Tan-u to'shli va sog'lom bolani kamolga
yetishgan deb qabul qilardik.Fitrat jismoniy tarbiyaga, kishining salomat va
26

baquvvat bo’lib Fitrat yana bolalarning sog’lom, jismonan yetuk bo’lishlari uchun
tozalikning ahamiyati juda kattaligini tushuntirib o’tadi: “Nazofat (tozalik) va
pokizalik kattalar uchun qanchalik lozim bo’lsa, kichik bolalarga ulardan ko’ra o’n
baravar zarurdir. Uning zarurligining ikki jihati bor. Avval bolalar kattalarga
nisbatan oldinroq xastalik qobiliyatiga ega. Shuning uchun ifloslik har qanday
bemorlikni keltirib chiqaradigan manba bo’lib, ifloslik kattalarga nisbatan
bolalarga o’n barobar ziyon yetkazadi.Odamning kamoli faqat sog'liq va kuchdan
iborat bo'lmay, balki jismonan, aqlan va axloqan yuksalishdan iborat. Odamning
jismi, aqli va axloqi turli kasallik va nuqsonlardan uzoq bo'lishi lozim. Odam ham
o'z manfaatini o'ylab, ham yaqinlarini baxtiyor qilishga qodir bo'lib o'sishi lozim.
Zotan, bu mantiqiy olishuvlarga nima hojat bor? Agarda ko'zingizni xurofot va
manmanlik pardasi to'smagan bo'lsa, Buxoro va Buxoro ahliga nazar tashlang!
Hamma narsa kundek ravshandir. O'rningizdan turingda, hikmat kamarini
belingizga bog'lab, aql va hikmat mezoni bilan jismoniy, fikriy va axloqiy
ahvollaringizni tekshiring. Aksar bunga hafsalamiz yetmaydi. Shunday bo'lsa
menga hamrohlik qilsangiz, men shu xususda ham sizga yordam beraman.
Bismilloh! Uydan chiqib katta yo'l bilan Devonbegi hovuzining labiga borib, boshqa
yo'l bilan uyga qaytib keldik. Bu sayohatimiz bir soat davom etdi. Ana shu
sayohatimiz davomida diqqat qilgan bo'lsangiz, yo'l-yo'lakay o'ttiz-qirqta sil kasal,
yigirma-o'ttizta tepakal, o'n-o'n bitta ko'r, soqov, shuncha oqsoq, kamida to'rt-
besh shol va pesni uchratdik. Qolganlar sizningcha sog'-salomat edilar, ya'ni har
qanday xastalikdan ozod edilar. Lekin mening nazarimda ular ham har xil
kasalliklarga chalingan edilar. Ranglari o'chgan, qomatlari egik. Tanalari notavon,
ikki yuz qadam yo'lni oh-voh bilan bosardilar. Uzoqqa bormaylik, ikkalamiz ham
bir soatlik sayohatimiz chog'ida ancha charchadik. Hozir a'zoi badanlarimiz
og'rimoqda. Xullas, xalqimizning sog'lig'i shu darajada.
Endi ularning fikriy ahvollarini tadqiq etaylik. Buxoro aholisi turli toifa va
guruhlardan iborat. Ba'zilari mulla, ba'zilari sipohi. Bir guruh tijoratchi, bir toifa
kosiblar va to'da dehqonlardan iborat. Ana shu guruhlarning fikriy ahvolini birma-
bir tadqiq qilishimizga to'g'ri keladi. Boshida bu toifalar orasida mullalarning fikriy
tarbiyalari yaxshidek ko'rinadi, ya'ni ularning aqliy qobiliyatlari boshqalarnikidan
o'tkirroq va fikrlari boshqalarnikidan sog'lomroqdir. Vaholanki, ularning har biri
yigirma-o'ttiz yil umrlarini mudrasalarda tahsil bilan o'tkazadilar, lekin
o'qiganlarini sizlarga tushuntirib bera olmaydilar. Mabodo biror narsani
27

tushuntirmoqchi bo'lsalar ham arabcha so'zlardan nutqlarini shunday to'ldirib
tashlaydilarki, omma bu nutqni tushunmaydi. Ularning so'zlarini rad etsangiz,
darrov tahqir va haqoratga o'tadilar, johil va kofirlikda ayblaydilar. Bu
janoblarning ishlari muddaolarini isbotlashdan nariga o'tmaydi, vaholanki,
umrlarinning yarmi mantiq ilmini o'rganishda o'tadi.Endi mamlakatimizda milliy
sanoat va tijoratdan asar qolmasligi aniqdir. Lekin tijoratchi va kosiblarimiz
haligacha halokat keltiruvchi bu xatarni ko'rmayaptilar. Ba'zilari bu ahvolni
ko'rsalar ham bu xatarni yo'qotish uchun biror-bir chora qilmaydilar. Agar birov
chora topmoqchi bo'lsa ham harakatlari bir kunga yetadi, xolos. Buning hammasi
aqlsizlik, fikriy tarbiyasizlikning oqibatidir. Bu xalqning axloqiy ahvollarini men bu
yerda yozmayman, chunki qalam va qog'ozdan uyalaman.Endi ayting-chi, shu kabi
jismoniy, aqliy va axloqiy nuqsonlarimiz bilan qanday xayollardamiz? Nimani orzu
qilamiz?“Bu dunyo kurash maydonidir. Bu maydonning quroli sog'lom jism-u tan,
aql va axloqdir. Lekin ana shu qurol-aslahamiz sinib, zang bosib, chirib ketgan.
Shunday qurollar bilan bu dunyoda bizga na saodat va na rohat bor. Balki... Ha,
bizga ana shu quruq hayotga ham yo'l bermaydilar. Agar saodat, izzat, osoyishtalik
, rohat, sharaf, nomus va e'tibor kerak bo'lsa, tezroq avlod tarbiyasi usullarini
bilib
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, oilaviy muhit oila masalalari eng muhim tushunchalardan biri hisoblanadi.
Unda asosiy o'rinda ota- ona turadi. Farzand tarbiyasiga masul shaxs bu oilada ona chunki barcha ta'lim-
tarbiyani farzandlar onadan oladi. Otalar ham o'zi navbatida farzad tarbiyasida onaday birday ma'sul
negaki farzandlar otani o'rnak qilib, o'zlarining qahramonlari sifatida ko'rib ulg'ayishadi. Shunday ekan
oilaviy muhitni shakllantirish ota- ona va farzandlarga bog'liq ekan. Oiladagi tabiiy omillar birinchi
navbatda bu oilaning shakllanishi o'sishidir, iqtisodiy omil bo'lsa bu o'z navbatida oila budjeti hisoblanadi
bunda ona ham ota ham ma'sul. Ota topib kelganini ona teng taqsimlab, yaxshi yetkazib berishi bu
onaning ma'suliyati, ota ham topganini bekorchi narsalarga ishlatmasdan to'g'ri oilasiga farzandlariga
olib kelsa bu ham iqtisodiy omilning o'sishiga eng katta hissasini qo'shgan hisoblanadi.Oiladagi huquqiy
muhit bu ota- onaning teng huquqliligi ya'ni oilaning rivojlanishida o'z hissasini qo'shishi tushuniladi. Oldi
sotdi masalalari, ko'chmas mulk sotish, sotib olish bularning barchasi huquqiy tomon hisoblanadi. Otalik
onalik huquqini belgilash undan mahrum qilish bular ham oiladagi huquqiy omil hisoblanadi.
Barcha omillarni birlashtirgan holdabiz farzand tarbiyasiga e'tibor qaratamiz oilada mehnat
taqsimoti, tabiiy omillar, iqtisodiy omillar, huquqiy omillar va bir qancha huquqiy faktorlarga bog'liq
ushbu faktorlar orqali biz mustahkam oila qo'rg'onini barpo etamiz. Shunday ekan har bir farzand ota-
onasi bergan tarbiyaga munosib bo'lib ota onasini yuzini yorug'ug' qilib xalqiga xizmat qiladigan,
ajfodlariga munosib voris bo'lib yetishsa bizdan baxtli inson bo'lmas edi.Jamiyat rivojlanishi uchun
asosiy omil bu oila mustahkamligidir chunki oila jamiyatning eng kichik poydevoridir. Jamiyat eng kichik
oilalar birlashmasidan tashkil topadi. Shunday ekan oilaviy muosabatlar shakllanishi mahalla va uning
28

a'zolari bilan bog'liq bo'ladi. Oilaviy munosabatlarda farzand tarbiyasiga yetti mahalla ma'sul deb
bekorga aytishmaydi. Bola qanday muhitda ulg'aysa shunday ruhda tarbiya topadi. Shuni aytishimiz
mumkinki mahalla tinchligi oila tinchligiga o'z navbatida qo'ni- qo'shnilarga birday bog'liq. Oilaviy muhit
shu asnoda shakllanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
29

1. "Oila ma'naviyati bulogʻi" Erkin yusupov 2009 Toshkent
2. "Baxtiyor oila" Shayx muhammad Yusuf Muhamamd Sodiq Toshkent "hilol nashri" (2012,
2013 ,2020)
3. " Oila ma'maviyati" O.Musulmonova toshkent milliy gʻurur 2002
4. "OILA MA'NAVIYATI " Ohunjon Safarov Toshkent 2009 "ma'naviyat" nashriyoti
5. "Oila " Abdurauf Fitrat Buku 1915- 1916
6 . 1998-yil — Oila yili
7.« 0 ‘zbekiston», 1998. — 128 b
Oila manfaatlarini ta’minlash borasida 1998-yilda am alga
oshiriladigan tad b irlar. D avlat dasturi to ‘g ‘risida. 0 ‘zbekiston Respublikasi V azirlar M ahkam
asining 1998-yil 27-yanvar 45-son qarori.
8. Respublika «Oila» ilmiy-amaliy Markazini tashkil etish
to ‘g ‘risida. 0 ‘zbek isto n Respublikasi Vazirlar Mahkam asining 1998-
i ' yil, 2-fevral, 5 7 -son qarori.
9. 0 ‘zbekiston Respublikasi Oila K odeksi. Toshkent: «Adolat»,
1998, - 300 b
30

Oiladigi ma'naviy ruhiy muhit va uning yoshlar tarbiyasiga tasiri

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish