Oilalar bilan ishlashning axloqiy tamoyillari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	164.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Oilalar bilan ishlashning axloqiy tamoyillari

Купить

MAVZU:OILALAR BILAN ISHLASHNING
AXLOQIY TAMOYILLARI.
3

MUNDARIJA
KIRISH …………………………………………………………………………… 5
I BOB. OILADA OTA-ONALAR VA BOLALARNING SALBIY
MUNOSABATLARINI BARTARAF ETISH ASOSLARI
1.1 Oila muhiti barqarorligida ma’naviy-axloqiy tarbiya muammosi …………..…. 7
1.2. Oilaviy munosabatlar turlari …………………………………………………. 10
1.3. Ijtimoiy munosabatlaning oila bilan ishlash metodikasi. …...…………….. 18
Birinchi bob bo‘yicha xulosalar ……………………………………………………31
II BOB. OILAVIY TARBIYADAGI XATOLARNI TUZATISH BO'YICHA
TUZATISH ISHLARI
2.1. "Oilalarga salbiy munosabatlarini bartaraf etishda ijtimoiy-pedagogik yordam"
dasturi ……………………………………………………………………………… 33
2.2. " Oilalarga salbiy munosabatlarini bartaraf etishda ijtimoiy-pedagogik yordam"
dasturining samaradorligini tahlili…………………………………………………. 40
Umumiy xulosalar ………………………………………………………………. 48
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ………………………………………….. 49
Kirish
4

Ma’lumki, mamlakatimiz rivojlanishining hozirgi yangi bosqichi oilaviy
tarbiyada milliy qadriyatlardan foydalanishning zamonaviy mezonlarini o‘rtaga
tashlamoqda. Oiladagi ma’naviy muhit axloqiy tarbiya o‘chog‘i sifatida milliy axloq
va tarbiyaning o‘ziga xos xususiyatini shakllantiradi. Oila muhiti bilan aloqaga
kirishish jarayonida xulq-atvor me’yorlari, ma’naviy-ijtimoiy va madaniy tushuncha
hamda tasavvurlar, yangi-yangi qiziqish va ehtiyojlar egallanib ijtimoiy muhitda
rivojlanib boradi. Shaxsning ma’naviy shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar to‘g‘risida
gapirilganda, birinchi navbatda, shaxsning o‘zi, ikkinchidan, mikro muhit,
uchinchidan mezo muhit va to‘rtinchi navbatda, jamiyat va undagi siyosiy, ideologik,
madaniy-ma’rifiy, iqtisodiy sohalarning umumiy holatini namoyon bo‘ladi.
Inson tug'ilgan kundan boshlab jamiyatga kiradi. Unda o'sadi, rivojlanadi va
o'ladi. Inson rivojlanishiga biologik va ijtimoiy omillar ta'sir ko'rsatadi. Shaxsning
rivojlanishiga ta'sir etuvchi asosiy ijtimoiy omil - bu oila. Oilalar butunlay
boshqacha. Oila tarkibiga, oiladagi oila a’zolari va umuman, atrofdagi odamlar bilan
munosabatlariga qarab, inson dunyoga ijobiy yoki salbiy nazar bilan qaraydi, o‘z
qarashlarini shakllantiradi, atrofdagilar bilan munosabatlarini quradi. Oiladagi
munosabatlar ham insonning kelajakda o‘z karerasini qanday qurishi va qaysi yo‘ldan
borishiga ta’sir qiladi.
Inson o'zining birinchi hayotiy tajribasini aynan oilada oladi, shuning uchun bola
qaysi oilada tarbiyalanganligi juda muhim: farovon yoki ishlamaydigan oilada.
Bolalarning asosiy muammosi - ota-onalari bilan munosabatlar muammosi.
Shu munosabat bilan, hatto farovon oilalarda ham maktab yoshidagi bolalar
bilan muloqot qilishda ma'lum bir qiyinchilik tug'iladi. Bundan tashqari, murakkablik
kuchayadi, chunki ota-onalar ko'pincha bolalar bilan muloqot kichkintoylarga
qaraganda boshqacha tuzilishi kerakligini tushunmaydilar. Ota-onalar har doim ham
nimani taqiqlash va nimaga ruxsat berish kerakligini farqlay olmaydi. Bularning
barchasi juda qiyin vaziyatni yaratishi mumkin.
Ushbu tadqiqot oilaviy tarbiyadagi xatolarni bartaraf etish muammosiga
bag'ishlangan bo'lib, ijtimoiy o'qituvchining ish kontseptsiyasini taqdim etadi.
Bitiruv malakaviy ishining ob'ekti: oilaviy tarbiyaning xususiyatlari
5

Bitiruv malakaviy ishining mavzusi: oilalar bilan ishlashning axloqiy
ta'moyillari
Bitiruv malakaviy ishining maqsadi: oilaviy tarbiyadagi xatolarni
muvaffaqiyatli bartaraf etishga qaratilgan chora-tadbirlar majmuini asoslash
Tadqiqot maqsadlari:
- oiladagi muammoning hozirgi holatini tahlil qilish.
- oilaning bolani tarbiyalash jarayoniga ta'siri muammosi bo'yicha ilmiy
adabiyotlarni umumlashtirish.
- oilaviy tarbiyadagi xatolarni bartaraf etish bo'yicha muvaffaqiyatli ishlash
muammosini hal qilish yo'llarini asoslash.
Tadqiqot gipotezasi: Bolani tarbiyalash muammosini hal qilish quyidagilarga
qaratilgan chora-tadbirlar majmuini amalga oshirish sharti bilan mumkin:
-oilaga axborot yordamini ko'rsatish;
-oilalarda tarbiya buzilishlarining oldini olishni tashkil etish;
-oilada ijtimoiy kardio-tashkiliy yordami ko’rsatish;
Muammolarni hal qilish va gipotezani tasdiqlash uchun quyidagi tadqiqot
usullari qo'llanildi: tadqiqot mavzusi bo'yicha ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish,
psixodiagnostika usullari: ota-onalar uchun so'rovnoma "Oilaviy munosabatlarni
tahlil qilish", "O'smirlar ota-onalar haqida" metodologiyasi; tajriba.
Bitiruv malakaviy ishi mazmuni: Bitiruv ishi rejada ko‘rsatilganidek
tuzilishga ega bo‘lib: kirish, ikki bob besh paragraf, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxati hamda ilovalardan iborat. Bitiruv ishi kirish qismida
tadqiqotning qisqacha mazmuni ta’riflab berilgan, ya’ni mavzuning dolzarbligi
asoslangan. Ishni amalga oshirishga qaratilgan vazifalar aniqlangan. Tadqiqotning
obyekti va predmeti tanlanib, tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati yoritilib
berilgan.
6

Bob 1. Oilada ota-onalar va bolalarning salbiy munosabatlarini bartaraf
etish asoslari
1.1 Oila muhiti barqarorligida ma’naviy-axloqiy tarbiya muammosi
Inson va boshqa tirik jonzotlar har birining hayot muhiti uning o‘y fazosidan
boshlab ijtimoiy muhit va yashaydigan muhitigacha bo‘lgan sharoit hisoblanadi.
Muhit – bu odamlarga ta’sir ko‘rsatadigan tashqi voqealarning yig‘indisi sifatida
insonni o‘rab turgan, uning dunyoqarashi, kayfiyati, ruhiyati, orzu-umidlari va xulq-
atvoriga bevosita ta’sir etadigan tashqi olam. Muayyan muhit turli ko‘rinish va
shakllarda namoyon bo‘ladi. Shaxs qaysi jamiyatda yashasa, o‘sha jamiyat hayotida
mavjud bo‘lgan va bo‘layotgan qonun qoidalarga asosan kamol topadi. Shu
jamiyatdagi moddiy, ma’naviy va madaniy boyliklardan bahramand bo‘ladi,
shuningdek, mazkur boyliklarni yaratishda ishtirok etadi. Jamiyatda yaratilgan
moddiy, ma’naviy va madaniy boyliklar rivojlanish darajasiga ko‘ra shaxs
kamolotiga o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatadi. O‘z-o‘zidan rivojlanish yuksak bo‘lsa, u
shaxsga o‘zining ijobiy ta’sirini ko‘rsatadi va shaxs faoliyati davomida mehnati
orqali o‘z moddiy, ma’naviy va madaniy boyligini yaratish jarayonida ongini,
dunyoqarashini, hayotini, turmush tarzini ham yaxshilab boradi.
Muhit keng ma’noda (makromuhit) ijtimoiy-iqtisodiy tizimni ishlab chiqaruvchi
kuchlar, ijtimoiy munosabatlar va tartib-qoidalar majmuini, jamiyatning ijtimoiy ong
va madaniyatini o‘z ichiga oladi. Tor ma’nodagi (mikromuhit) bevosita insonni
qurshab olgan oila, mehnat, o‘quv va boshqa guruhlardan iborat. Ijtimoiy muhit
shaxsning shakllanishiga va rivojlanishiga hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatadi. Ayni vaqtda
insonning ijodiy faolligi, faoliyati ta’sirida ijtimoiy muhit o‘zgaradi, bu o‘zgarishlar
jarayonida odamlarning o‘zlari ham o‘zgaradi. Shaxsning jamiyatga ta’siri
maqsadsiz, rejasiz, ko‘r-ko‘rona faoliyat orqali amalga oshmaydi. Inson ijtimoiy
qonunlarni, o‘z hayot sharoitlarini bilib olgandan keyin, ma’lum maqsadga qaratilgan
amaliy faoliyat ko‘rsatish yo‘li bilan ijtimoiy muhitni, jamiyatni o‘zgartiruvchi
kuchga (insonga) aylanadi. Shu sababli ham shaxsning xulq-atvori, intilishlari,
imkoniyatlari, fikrlashi, qobiliyati, axloqiy tamoyillar (mehnatsevarligi,
7

vatanparvarligi, insonparvarligi) asosidagi faolligi, sadoqatliligi va boshqa xislat va
fazilatlari shuningdek, illatlari ular yashayotgan ijtimoiy muhitga bevosita bog‘liq
bo‘ladi. Insonning ta’lim-tarbiyasida uni o‘rab turgan muhit yetakchi rol o‘ynar ekan,
oila, ta’lim-tarbiya muassasalaridagi muhit sog‘lom bo‘lsa, yoshlarning ijtimoiy
sifati, tayyorgarlik darajasi va bilimi yuqori bo‘ladi.
Aynan oila muhiti eng avvalo, shaxsning xulq-atvorini shakllanishida
jamiyatning eng kichik bo‘g‘ini sifatida muhim rol o‘ynaydi. Vaholanki, oilada
ma’naviy-axloqiy muhit shaxs axloqiy ongi, xulq-atvori va faoliyatida tamal toshi,
hal qiluvchi omil hisoblanadi. Dastlab aynan, oiladagi ma’naviy-axloqiy muhit shaxs
imkoniyatlarini shakllantiradi, uning ijtimoiy borliq bilan munosabatlarini va
muloqotini yuzaga keltiradi. Shu bois ham oilani shaxsning g‘oyaviy, siyosiy,
iqtisodiy qarashlarini shakllantiruvchi, tevarak-atrofga, dunyoga munosabatlari
tizimini, ya’ni dunyoqarashi, e’tiqodi, ehtiyojlari, qiziqishlari, ideallari, motivlari,
hayotiy maqsadi yo‘nalishini belgilovchi mikromuhit sifatida tadqiq etiladi. Shu bois
ham O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti “Sayyoramizning ertangi kuni, farovonligi
farzandlarimiz qanday inson bo‘lib kamolga yetishi bilan bog‘liq. Shu munosabat
bilan odamlar, birinchi navbatda, yoshlarning ongu tafakkurini ma’rifat asosida
shakllantirish va tarbiyalash eng muhim vazifadir” deb qayd etar ekanlar yoshlar
axloqi ularning ma’naviy kamoloti masalasi nafaqat bugungi kun, balki ertangi
porloq kelajak garovi ekanligiga urg‘u beradi. Yoshlar tarbiyasi bilan bog‘liq
mahalliy va global muammolar yechimi esa, aynan oila muhiti va ungdagi ma’naviy-
ma’rifiy daraja bilan bevosita va bilvosita bog‘liq masala hisoblanadi.
Sharqda qadim-qadimdan oila muqaddas vatan sanalgan. Agar oilalar muhiti
sog‘lom va mustahkam bo‘lsa, mahallada tinchlik va hamjihatlikka erishiladi.
Binobarin, mahalla, yurt mustahkam bo‘lsagina, davlatda osoyishtalik va barqarorlik
hukm suradi. Zero, oila farovonligi milliy farovonlik asosidir. Shu bois ham
jamiyatda oilalar va mahallalardagi ijtimoiy-ma’naviy muhitni sog‘lomlashtirish,
“Obod va xavfsiz mahalla” tamoyilining to‘laqonli va samarali joriy etish, oila
institutini mustahkamlash bo‘yicha, eng avvalo, “Sog‘lom oila – sog‘lom jamiyat”
8

g‘oyasini hayotga tatbiq etishga yo‘naltirilgan yagona davlat siyosatini yuritish
doirasida qaralmoqda.
Oila muhitida shakllantirilgan onglilik va xulqlilik shaxsni illatlardan saqlaydi.
Shu ma’noda, oila ma’naviy-axloqiy muhitini o‘rganishda fikr yangiligi va ma’naviy
yetuklik paradigmasi asosli bo‘lib, o‘ziga xos ko‘rinishda namoyon bo‘ladi.
Ma’naviy yetuklikka intilish bu jamiyat hayoti va inson faoliyatida shaxsning o‘z
insoniy pozisiyasiga mustahkam ega bo‘lishi bo‘lib, u ijtimoiy-axloqiy mezonlar
asosida xulq-atvorga muvofiq yashashidir.
Inson ma’naviyatini shakllantirishning eng maqbul maskani oiladir. Oila qaysi
millatga mansub bo‘lsa, o‘sha xalqning ma’naviyatini o‘zida mujassamlashtirib, bir
necha asrlik tarixga ega bo‘lgan an’analarni, ma’naviyatni avloddan-avlodga
yetkazadi. Zero, shaxs ma’naviyati, uning dunyoqarashi, e’tiqodi, hayotiy tamoyillari,
ideallari, qadriyatlari, ko‘nikmalar majmui asosan oilada shakllanadi. Shu ma’noda,
oila ma’naviyat qo‘rg‘oni hisoblanib, oila qaysi millatga taalluqli bo‘lsa, o‘sha
millatning ma’naviyatini o‘zida aks ettiradi. Demak, o‘zbek oilasining o‘ziga xos
milliy xarakteri, oiladagi shaxslararo munosabatlarda namoyon bo‘lishi, turli oilaviy
marosimlar, urf-odatlar, an’analar, milliy-ma’naviy qadriyatlarimiz oila orqali
namoyon bo‘ladi. O‘zbek oilalaridagi o‘zaro hurmat, ehtirom, ota-onaga e’zoz,
farzandlarga mehr-shafqat va kichiklarga izzat-ikrom bu kishini barkamol inson,
mukammal shaxs sifatida shakllantiradigan, axloqiy va ma’naviy jihatdan go‘zal
hamda yetuk qiladigan, insoniy fazilatlarni rivojlantiradigan qadriyatlar bo‘lib
hisoblanadi. Va bu qadriyatlarning mazmun-mohiyati farzandlar ongiga dastlab oila
muhitida tarbiya orqali singdiriladi. Bunda insonning axloqiy ongi, xulq-atvori va
faoliyati aksiologik asoslarda yo‘naltirilib boriladi.
Mustaqil O‘zbekiston taraqqiyoti ongli ravishda o‘z oldiga Uchinchi Renessans
poydevorini yaratishni ta’lim-tarbiya islohoti va yoshlar salohiyati orqali amalga
oshirishni maqsad qilib oldi. Demak, tarbiyaga ijtimoiy hodisa sifatida qarab, tarbiya
jamiyat manfaatlarini ko‘zlab va uning rivojlanganlik darajasiga muvofiq ravishda
amalga oshirilishi lozim. Xo‘sh nima uchun tarbiyaga ijtimoiy hodisa sifatida
qarashimiz kerak degan o‘rinli savol tug‘iladi albatta. Chunki tarbiyaning mohiyatida
9

ijtimoiylik, jamoatchilik mavjud bo‘lib birinchidan oila muhitidagi tarbiyaning o‘zi
ham ota-ona, katta avlod, qarindosh urug‘lar, (bobo-buvi, amma-xola, tog‘a-amaki,
opa-akalar), qo‘ni-qo‘shnilar, mahalla tomonidan, farzandlarimizni, ijtimoiy hayotga
tayyorlashni, ikkinchi tomondan, esa jamiyat muhitining o‘zi ham o‘sib kelayotgan
yosh avlodni ma’lum yo‘nalishda tarbiyalashga ko‘maklashadigan tizim sifatida
tashkil etilishida o‘z ifodasini topadi. Unda ijtimoiy voqelikdagi ijtimoiy-iqtisodiy,
ijtimoiy-madaniy aloqadorlik, boshqarish, nazorat qilish va ijtimoiylashtirish kabi bir
qator ijtimoiy omillar mavjud.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganlaridek, “...yosh avlod tarbiyasi
hamma zamonlarda ham muhim va dolzarb ahamiyatga ega bo‘lib kelgan. Ammo biz
yashayotgan XXI asrda bu masala haqiqatan ham hayot-mamot masalasiga aylanib
bormoqda. “Tarbiya qancha mukammal bo‘lsa, xalq shuncha baxtli yashaydi, tarbiya
mukammal bo‘lishi uchun esa bu masalada bo‘shliq paydo bo‘lishiga mutlaqo yo‘l
qo‘yib bo‘lmaydi”.
1.2. Oilaviy munosabatlar turlari
Ulardagi mavjud vaziyatga qarab, barcha oilalarni besh guruhga bo'lish mumkin:
1. Ota-onalar va bolalar o'rtasida juda yaqin, do'stona munosabatlar mavjud
bo'lgan oilalar. Bu muhit barcha oila a'zolari uchun qulaydir, chunki ota-onalar o'z
o'g'li yoki qizining hayotining faqat boshqa oilalarda shubhali bo'lgan tomonlariga
ta'sir qilish imkoniyatiga ega [4,67].
Bunday oilalarda ota-onalar zamonaviy musiqa, moda va hokazo masalalarda
farzandlarining fikrini tinglaydilar, bolalar esa boshqa, muhimroq masalalarda
yaqinlarining fikrlarini tinglaydilar. Bunday oilalarda tarbiyalangan o'smirlar odatda
faol, do'stona va mustaqildirlar.
2. Do'stona muhit mavjud bo'lgan oilalar. Ota-onalar farzandlarining
rivojlanishini kuzatib boradilar, ularning hayoti bilan qiziqadilar va o'zlarining
madaniy imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda ularga ta'sir o'tkazishga harakat
qiladilar. Bu oilalarda nizolar bor, lekin ular ochiq va darhol hal qilinadi. Ular bu erda
ota-onalardan hech narsani yashirmaydilar, ular ishonchli. Bunday oilalarda kattalar
10

va kichiklar o'rtasida ma'lum masofa mavjud. Bolalar odatda xushmuomala, do'stona,
itoatkor va itoatkor bo'lib o'sadilar. Ular kamdan-kam hollarda mustaqilliklarini e'lon
qiladilar.[4,76]
3. Ota-onalar farzandlarining ta'lim olishi va kundalik hayotiga etarlicha e'tibor
beradigan oilalarning katta guruhi, ammo bu ularning barchasi. Bu bolalar hayoti
uchun zarur bo'lgan hamma narsaga ega: kiyim-kechak, audio, video jihozlar va
boshqalar. Bunday oilalardagi bolalarning alohida xonasi bor, lekin qimmatbaho
mebellar bor, u qat'iy tartibga solingan va uni ko'chirish yoki qayta tartibga solish
imkoni yo'q. "Xonada axloqsizlikni yoyish" ham taqiqlangan. Ota-onalar
farzandlarining sevimli mashg'ulotlariga e'tibor bermaydilar va bu ular o'rtasida
ma'lum bir to'siq yaratadi. Bunday ota-onalarning shiori: "Boshqalardan yomon
emas". Ota-onalar va bolalar o'rtasidagi ziddiyat aniq ko'rinadi. Moliyaviy yordam
har doim ham o'rta maktab o'quvchilarining ehtiyojlarini qondirmaydi, ota-onalar bu
so'rovlarning ko'pini e'tiborga loyiq deb bilishmaydi.
4. Shunday oilalar borki, bola kuzatuvda bo‘ladi, unga ishonmaydi, tajovuz
qiladi. Bunday oilalarda katta yoshdagi bolalar va ota-onalar o'rtasida doimo ziddiyat
mavjud. Ba'zan yashirin, vaqti-vaqti bilan ajralib turadi.
Bunday oilalardagi bolalarda ota-onalarga nisbatan doimiy dushmanlik, umuman
kattalarga ishonchsizlik, tengdoshlar va tashqi dunyo bilan muloqot qilishda
qiyinchiliklar paydo bo'ladi.
5. Bu oilalarning ahvoli og'ir. Bu erda bolalar va ota-onalar o'rtasida g'ayritabiiy
munosabatlar mavjud. Atmosfera keskin, antisosyal, bunday oilalarda ota-onalardan
biri yoki ikkalasi ham ichishadi. Bunday oilaning ta'siri zararli - bu o'smirlar orasida
ko'plab jinoyatlarga sabab bo'ladi.
Yuqoridagilardan xulosa qilishimiz mumkinki, bolaning oiladagi mavqei asosan
undagi muhit bilan belgilanadi. Agar u ota-onasining sevgisini his qilsa, ular unga
ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo'lishadi, lekin bezovtalanmaydilar, demak, bola
uchun o'sishning bu qiyin davri muammosiz, muammosiz o'tadi. Va aksincha, agar
o'smir o'zini tashlandiq va keraksiz his qilsa, unda boshqalarga nisbatan qo'pollik,
xudbinlik va tajovuzkorlik paydo bo'ladi.
11

Agar ota-onalar va bolalar o'rtasidagi muloqotdagi qiyinchilik aniq bo'lsa,
demak, bu bolalarning mustaqil bo'lish istagi va ota-onalarning bolalikdagi kabi
ularni itoatkor va qaram ko'rish istagi o'rtasidagi ziddiyatdir. Biroq, bu aysbergning
faqat ko'rinadigan qismi. Darhaqiqat, o'smirlik davrida ota-onalar va bolalar o'rtasida
yosh masofasi bilan bog'liq "avlod" nizolar kuchayadi.
Bolani tashvishga soladigan muammolar ota-onalar uchun jiddiy narsa emas,
chunki ular allaqachon ularni engib, unutib qo'yishgan. Yoshlik ularga bulutsiz va
muammosiz ko'rinadi, ya'ni hamma narsa oddiy va oson bo'lgan ideal vaqt. Ota-
onalar uchun nima muhim, ular o'z farzandlarini nima haqida ogohlantirishni
xohlashadi, bu bolalar umuman ahamiyat bermaydilar. Ular hali ham 35-45 yoshlilar
mas'uliyatidan, tajriba, umid va izlanishlardan uzoqda.
Kattalar va bolalar ham kim bilan do'st bo'lish, qaysi kasbni tanlash, zamonaviy
musiqa, kino, moda yaxshimi va hokazolar borasida kelisha olmaydi. Va bu tasodifiy
emas. Mening ota-onam turli sharoitlarda o'sgan. Ular o‘z farzandlari – o‘smirlar
haqida qayg‘urish bilan band.
Bolalar o'zlarini qo'pol tutadilar. Ular "ajdodlar" ularning orqasida hamma
narsaga ega bo'lgan odamlar ekanligiga ishonishadi. Ular ota-onalarining qoloq
ta'midan g'azablanadilar. Va yaqin kattalar ehtiyojlarni ta'minlash va erkinlikni
cheklash uchun "mexanizm" ga aylanadi.
Natijada, aloqa va hurmat yo'qoladi. Barrikadalar quriladi va inqilobiy harakatlar
amalga oshiriladi. Bu hammaga noqulaylik tug'diradi. Murosaga birinchi qadamni
kim qo'yishi kerak? Ko'p hollarda - ota-onalar. Ular aqlliroq va muloqot qilishda
ko'proq tajribaga ega. Kattalar har doim o'smirlar o'z ota-onalarida o'z-o'zini anglash
va o'z taqdirini o'zi belgilash muammolarini hal qilishga yordam beradigan do'stlarni
ko'rishni xohlashlarini yodda tutishlari kerak. Buni o'zingiz qilishning iloji
bo'lmasligi mumkin, umidsizlik hissi ma'lumot etishmasligidan emas, balki o'zaro
tushunish va hamdardlik etishmasligidan paydo bo'ladi.
Bundan tashqari, o'g'il bolalar va qizlar uchun kattalar bilan muammolar haqida
tengdoshlari bilan gaplashish osonroq. Ota-onalar oldida ojizlik, zaiflik va
12

ishonchsizlikni ko'rsatish osonroq. Agar, albatta, oilada hissiy taranglik bo'lmasa.
Agar bu keskinlik mavjud bo'lsa, mojarolardan qochib bo'lmaydi.
Ota-onalar!
• Siz ham inson ekanligingizni unutmang. O'zingizga dam bering. O'zingizdan
imkonsiz narsani talab qilmang.
• Har doim “nima yaxshi bo‘lsa” qilishga urinmang. Bu nimaga olib kelishi
mumkinligini o'ylab ko'ring.
• Saxiy bo'ling: Farzandlaringizga siz bilan bog'lanishlariga yordam bering.
• Bir-biringizni seving. Bu haqda gapirishdan uyalmang, sevgingizni so'z bilan
ifodalashni o'rganing.
Konflikt turlari va ularni bartaraf etish usullari
1. Ota-onalarning beqaror idrokining to'qnashuvi
Psixologlarning fikriga ko'ra, ko'pincha ota-onalar va bolalar o'rtasidagi
nizolarning sababi "ota-onalarning idrokining beqarorligi" hisoblanadi. Bu nima
degani? Tabiiyki, o‘smirning oila va jamiyatdagi maqomi belgilanmagan. U kattalar
emas, lekin u endi bola emas. Bu yoshdagi kamchiliklar juda ko'p: vazminlik,
bezovtalik, maqsad yo'qligi, o'zini tutmaslik va hokazo tashqi ko'rinish bu fazilatlarga
mos keladi. Umuman olganda, o'smir yoqimsiz. Shu bilan birga, u ba'zan kattalar
kabi o'zini tutadi, ya'ni tanqid qiladi va hurmat qilishni talab qiladi. Ammo ba'zida u
bolaga o'xshaydi - u hamma narsani unutadi, atrofga narsalarni tashlaydi va hokazo.
Natijada, ijobiy fazilatlar kam baholanadi, ammo kamchiliklar paydo bo'ladi.
Ayniqsa, oilada kenja farzand bo'lsa - itoatkor va mehnatsevar. Ota-onalar o'zlarining
qarama-qarshi his-tuyg'ularini tushunishga harakat qilishlari kerak.
Biz norozilik va g'azabimizni bostirishga harakat qildik. O'smirning kuchli va
zaif tomonlarini ob'ektiv baholadi. Majburiyat va huquqlar tizimi muvozanatlangan.
2. Ota-onalarning diktaturasi
Bu konfliktning shakllari xilma-xildir, lekin umumiy shakllanish quyidagicha:
oiladagi diktatura - bu nazorat usuli bo'lib, bunda oilaning ayrim a'zolari boshqalar
tomonidan bostiriladi. Shu bilan birga, albatta, mustaqillik va o'zini o'zi qadrlash
bostiriladi. Ota-onalar o'smirlar hududiga, ularning ruhiga bostirib kirishadi.
13

Shubhasiz, ota-onalar bolaga talablar qo'yishi kerak va qo'yishi mumkin, ammo
axloqiy jihatdan asosli qarorlar qabul qilish kerak. Psixologlarning fikricha,
oqsoqollarning talabchanligi bolalarga bo'lgan ishonch va hurmat bilan uyg'unlashishi
kerak, aks holda talabchan xatti-harakatlar shafqatsiz bosim va majburlashga
aylanadi. O'smirga buyruq va zo'ravonlik bilan ta'sir qiladigan ota-onalar muqarrar
ravishda qarshilikka duch kelishadi, bu ko'pincha qo'pollik, ikkiyuzlamachilik,
yolg'on va ba'zan ochiq nafrat bilan ifodalanadi. Agar qarshilik buzilgan bo'lsa ham,
g'alaba xayoliy bo'lib chiqadi, chunki bola o'zini o'zi qadrlashni yo'qotadi, u
kamsitiladi va bitta iborada aniqlanishi mumkin bo'lgan ma'lumotlarni oladi: "Kim
kuchliroq bo'lsa, haq".
Shubhasiz, ota-onaning o‘smirning manfaati va fikrini mensimaslik, uni saylov
huquqidan mahrum qilish obro‘-e’tibori uning beadab, g‘amgin, zolim bo‘lib
ulg‘ayishining kafolatidir. Bu, albatta, jiddiy oqibatlarsiz amalga oshirilishi mumkin,
lekin bir narsani to'liq ishonch bilan aytish mumkin: o'g'il yoki qiz, ehtimol, ota-
onalar hech qachon kutmagan narsaga aylanadi. Chunki bunday tarbiyaning ijobiy
ta'siri yo'q. Shuning uchun, o'smir jinsi shimini xonasida xohlagan joyga osib qo'ying.
Har qanday odam, ayniqsa, o'sib ulg'aygan odam "chet elga kirish taqiqlangan"
hududga ega bo'lishi kerak. Agar kattalar birovning hududiga, birovning ruhiga
osonlik bilan bostirib kirsa, o'smir o'z ichiga oladi, qo'pol va asabiylashadi. Har
qanday holatda ham, ma'lumki, har bir insonning shaxsiy makonining chegaralari
hurmat qilinadigan oilalarda nizolar va janjallar kamdan-kam uchraydigan va atipik
hodisalardir. Bunday nizolarni hal qilish uchun ba'zi oddiy muloqot qoidalarini, rioya
qilinishi kerak bo'lgan jamoat qoidalarini kiriting:
• bir-birining xonasiga taqillatmasdan yoki egasi yo'qligida kirmaslik;
• shaxsiy narsalarga tegmang,
• telefon suhbatlarini tinglamang.
O'smirga do'stlar, kiyim-kechak, musiqa va hokazolarni tanlash huquqini
qoldirish kerak.
Xafa bo'lganingizda o'zingizni qanday his qilayotganingizni chin dildan
tushuntiring, lekin eski, uzoq davom etgan gunohlarni eslamang, balki hozirgi vaziyat
14

haqida gapiring. Biroq, hech qachon bosim o'tkazmang, jismoniy jazolamang yoki
kamsitmang.
3. Tinchlik bilan birga yashash yashirin ziddiyatdir
Bu erda aralashmaslik pozitsiyasi hukmronligini ta'kidlaymiz. Vaziyat ancha
maqbul ko'rinadi. Har kimning o'z muvaffaqiyatlari, g'alabalari, muammolari bor.
Hech kim taqiqdan o'tmaydi. Ota-onalar bunday betaraflikni saqlab qolishdan
faxrlanadilar. Ularning fikriga ko'ra, bunday munosabatlar mustaqillik, erkinlik va
xotirjamlikni rivojlantiradi. Natijada, oila bola uchun mavjud emasligi ma'lum bo'ldi.
Muhim daqiqada - muammo, kasallik, qiyinchiliklar - undan ishtirok etish va yaxshi
his-tuyg'ular talab qilinganda, o'smir hech narsani boshdan kechirmaydi, chunki bu
unga shaxsan taalluqli emas.
Bunga "taqiqlarsiz" ta'lim ham kiradi. Ota-onalar tomonidan bolalarning cheksiz
va cheksiz "erkinligi" ni o'rnatish, axloqiy burch yoki muloqotning elementar
qoidalariga bo'ysunish bo'yicha tormoz, cheklovlar va majburiyatlarni bartaraf etish
shaxsning shakllanishiga zarar etkazadi. Bu siz xohlagan narsani qilish uchun
yashirin ruxsatdir. Bu shunday tartib-qoidalar asosida tarbiyalangan odam o‘z
qiziqishi va qobiliyatini ro‘yobga chiqarishga kimlardir xalal bersa, tormozni
bosishni unutib qo‘yishiga olib keladi.
Aloqa taktikangizni o'zgartiring. Taqiqlash tizimini o'rnating va o'smirning
hayotiga qo'shiling. Shunga ko'ra, unga oilaviy hayotda ishtirok etishga yordam
bering. Butun oilaning ko'plab muammolari hal qilinadigan oilaviy kengash tuzing.
4. Vasiylikdagi ziddiyat
Aslini olganda, vasiylik - g'amxo'rlik, qiyinchiliklardan himoya qilish, ishtirok
etish. Bunday oilalardagi o'smirlar tashabbuskorlik, itoatkorlik va tushkunlikka
tushishi mumkin. Ular ko'pincha shaxsiy va butun oilaga ta'sir qiladigan
muammolarni hal qilishdan chetlashtiriladi. O'smirning sust befarqligi ba'zan
"kichikning diktanti" ga aylanadi.
U ota-onasiga buyruq beradi, ularni bolaligida bo'lgani kabi, barcha istaklarini
bajarishga majbur qiladi. Ko'pincha bunday bolalar bolani juda kutgan va baxt uchun
oxirgi umid bo'lgan oilalarda paydo bo'ladi.
15

Ammo o'smirning "despotizmi" kamroq tarqalgan. Ko'pincha, bu bolalik davrida
ota-onalarga ko'p muammo tug'dirmaydigan itoatkor bola. O'smirlik davrida aynan
shu bolalar ko'pincha kattalarga qarshi "buzilishadi" va "qo'zg'olon" qilishadi.
Norozilik shakli har xil bo'lishi mumkin - sovuq xushmuomalalikdan faol qarshilikka
qadar. Bu shaxsga bog'liq.
Farzandi bilan hissiy yaqinlikni saqlab qolishga ongsiz ravishda intilayotgan ota-
onalar farzandlariga yomonlik qilmoqdalar. Farzandining oilaviy muammolarga duch
kelmasligi, kundalik tashvishlardan charchamasligi uchun doimo tashvishlangan
kattalar "onaning o'g'il-qizlarini" tarbiyalaydi.
Bu bolalar tengdoshlari orasida baxtsiz, ular hayot qiyinchiliklariga tayyor
emaslar, chunki ularning yaqinlaridan boshqa hech kim ularga "somon qo'ymaydi".
Shuni ta'kidlash kerakki, inson muammolar va qiyinchiliklardan ko'ra ko'proq
g'amxo'rlik bilan yo'q qilinadi. Axir, ota-onalar bolaning tashabbusi va qaramligi
yo'qligidan g'azablana boshlaydigan vaqt keladi.
Ota-onalar xatti-harakatlarini o'zgartirishga harakat qilganda, mojaro hal
qilinadi. Nazoratdan voz kechmang, busiz odamni tarbiyalash mumkin emas, lekin
vasiylikni minimal darajada ushlab turing. Farzandingizdan faqat to'g'ri harakatlarni
talab qilmang, uni kimligi uchun qabul qiling.
Yordam bering, lekin uning uchun barcha muammolarni hal qilishga urinmang.
Tengdoshlar bilan muloqotni rag'batlantirish. Dozani nazorat qilish, doza erkinligi,
dozani maqtash va ayblash - bu vaziyatdan chiqish yo'llaridan biridir.
5. Ota-ona hokimiyatining ziddiyatlari. "Shok terapiyasi"
Bunday oilalardagi bolalar tirishqoqlik bilan tarbiyalanadilar, ulardan bolalarni
ajoyib qilish uchun harakat qilishadi. Ularning ustiga sovuq suv quyib, til va musiqa
o'rgatadi. Ular har qanday xatoni payqashadi, unga e'tibor berishadi va hurmatsizlik
bilan jazolaydilar. Ularga o'z fikrlarini himoya qilish imkoniyatini bermasdan,
tarbiyaviy mavzularda suhbatlar olib boradilar. Ular muvaffaqiyatlarni sezmaydilar
va hech qachon yaxshi ishlar uchun maqtov yoki rag'batlantirilmaydi. Ular doimo
boladan mukammallikni talab qiladilar: "Lekin men sizning yoshingizdaman ...". Bu
ikki turdagi nizolarga olib keladi:
16

Bola o'zini ishonchsiz his qiladi, uni xafagarchilik va g'azab engadi, lekin o'smir
o'zining kuchsizligini tushunadi. O'z hayotining umidsizligi va ma'nosizligi haqidagi
fikr paydo bo'ladi.
Hamma narsa urushdagi kabi. Tomonlarning (ota-onalar va bolalar) kuchli
tomonlari amalda tenglashadi: qo'pollik uchun - qo'pollik, g'ururlanish uchun -
gloling. Agar ota-onalarning baxtsizligi bo'lsa, bolalar hamdardlik bildirmaydilar,
ular o'sha tanga bilan to'laydilar.
Farzandingizga munosabatingizni o'zgartiring. O'smirlarning kamchiliklariga
nisbatan toqatliroq bo'ling. Bolaning o'ziga bo'lgan ishonchini va hurmatini tiklashga
harakat qiling. O'g'lingiz yoki qizingizning tabiatiga xos bo'lgan fazilatlarni toping va
rivojlantiring. Kamsitmang, balki qo'llab-quvvatlang. Cheksiz tortishuvlarga
kirmang, jim, "sovuq" urushga yo'l qo'ymang.
Va eng muhimi, bolangizga uni doimo sevishingizga, sizda bu va sizda
etishmayotgan narsalar bilan faxrlanishingizga ishontiring. Unga qiyin ekanligini
tushuning!
Men nimaga intilishim kerak?
Optimal oila turi: hamkorlik
Vasiylik, diktatura yoki birgalikda yashash emas, balki keksa va yosh avlod
o'rtasidagi aloqalarni tashkil etishning ana shunday usuli optimal ko'rinadi.
Bunga qanday erishish mumkin? Agar biz o'g'limiz yoki qizimiz yaqinroq, aziz
bo'lishini istasak, unda birinchi qoida - ularni kattalarning qayg'ulari va
quvonchlaridan himoya qilish emas, balki ularni tajribalaringizga sherik qilishdir. Va
buni to'g'ridan-to'g'ri va jasorat bilan bajaring, tushunarli tushuntirishlar bering.
Qo'rqitmang, oshirib yubormang, umidlaringizni baham ko'ring.
Hamma narsa umumiy bo'lishi kerak: quvonch, ko'z yoshlar va kulish.
Tajribalar, umidlar, orzular - bularning barchasi oilani birlashtiradi va
mustahkamlaydi. O'smir barcha oilaviy kengashlarda va qarorlarda teng ishtirok
etsin. Va uning xatti-harakati xuddi shu tarzda muhokama qilinadi. Cheklovlar va
17

mukofotlar birgalikda muhokama qilinishi kerak, bu erda siz va bola o'z fikrlarini
bildirishi mumkin. Ishoning, qaror qabul qilish ancha osonlashadi.
1.2. Ijtimoiy o'qituvchining oila bilan ishlash metodikasi.
Zamonaviy jamiyat oila doirasini ota-onalar va bolalar bilan cheklashga harakat
qiladi. Bunday oilada butun hayot bolalarning injiqliklariga bo'ysunadi, bola ota-
onasining haddan tashqari g'amxo'rligi va mehrini his qilib, yopiq va bo'g'iq muhitdan
chiqishga harakat qiladi, u ko'chaga tortiladi. Ota-onalar o'z farzandlari bilan
munosabatlarni qanday qurishni bilishmaydi va boshqa qarindoshlar bilan aloqa
zaiflashadi. Farzandlaringizni tor muloqot doirasida cheklamaslik uchun qarindoshlar
bilan munosabatlarni saqlab qolish va mustahkamlash kerak. Bolani nafaqat ota-
onasi, balki onasi tarbiyalashi kerak, uni hayotdan ajratib bo'lmaydi.
Ta'lim maqsadi masalasi asosiy masala bo'lib qolmoqda. Oilada ota-ona
farzandining o‘zini topishiga, uning individualligini ochib berishga, uni ichki
hayotga, o‘z ustida ishlashga, erkinlik ne’matini egallashga, ya’ni mustaqillikka
erishishga yetaklashi kerak. Ushbu muammoni hal qilish bolaning hayotiy tajribasi
bilan bog'liq bo'lishi kerak. Bola, cheklovlardan tashqari, o'z yoshi va imkoniyatlariga
mos keladigan erkinlikka ham ega bo'lishi kerak.
Oila tarbiyasidagi eng qiyin vazifa oiladagi tartib-intizom masalasidir. Bu bolani
hayotning birinchi oylaridan boshlab o'rgatish kerak. Hamma narsa aniq belgilanishi
kerak: nima ruxsat etilmagan va nima mumkin, buning uchun ular "issiq qo'l" ostida
emas, balki har doim jazolanadi. Oila bolalikdan mas'uliyatni o'rgatishi kerak.
Ko'pgina oilalarda bu muammoning hal etilmaganligi ko'plab yoshlarning o'zlariga
tashvish va mehnat yukini olishga odatlanmaganligiga olib keldi. Shuning uchun
jinoyatchilik va bekorchilarning ko'payishi. Bolalarga hamma narsaga ruxsat berilsa
va hech narsa uchun javobgar bo'lmasa, ular ota-onalariga "buyruq" berishni
boshlaydilar.
Oilaviy intizomning asosiy talablari:
oila bir xil qoidalarga amal qilishi kerak;
kundalik uy vazifalari va majburiyatlarini belgilash;
18

Ota-onalar bolaning intilishlarini, uning nuqtai nazarini, didini va qiziqishlarini
tushunishlari kerak.
Oila shaxsning barkamol rivojlanishi uchun sharoit yaratishi kerak. Bolaning
kuchli va zaif tomonlarini, uning turini ko'rish muhimdir. Oila nafaqat bolaning
iste'dodi yoki qobiliyatini "taxmin qilish", balki bolani shaxs sifatida tarbiyalash
uchun zarurdir. Agar o'z qobiliyatlari tufayli bola hech qanday harakat qilmasa,
keyingi hayotiy vaziyatlarda u ishlashni xohlamaydi.
Oilaning biologik funktsiyasi bolaning sog'lig'iga g'amxo'rlik qilish zaruratida
namoyon bo'ladi. Oilaning pedagogik va ijtimoiy funktsiyalari ikkita asosiy
ko'nikmaning rivojlanishida namoyon bo'ladi: o'ziga bo'ysuna olish va boshqalarni
itoat qilishga majburlash. Oilada bolaning kelajakdagi oilaviy hayotining asoslari
shakllanadi, bolalarga yaxshi odatlar singdiriladi: boshlagan ishini tugatish, o'z-
o'zidan tozalash va hokazo. Yomon odatlarni yo‘q qilish, ularning oldini olishda oila
muhim o‘rin tutadi. Shu bilan birga, bola uchun yomon odat o'rnini bosa oladigan
faoliyatni yaratish tavsiya etiladi. Oilada bolaning shaxsiyatining asoslari qo'yiladi:
muvaffaqiyatga erishish uchun motivatsiya yoki muvaffaqiyatsizlikka yo'l qo'ymaslik
uchun motivatsiya, xarakter xususiyatlari, ijodkorlik.
Oilaviy tarbiya tamoyillari:
 yaqin va shoshilinch, mumkin bo'lgan va zarur bo'lgan vazifalarning
kombinatsiyasi;
 hozirgi daqiqaga urg'u berish;
 qiyinchiliklarni yengish va munosib muvaffaqiyatga erishish tamoyili;
 ijtimoiy yo'nalish: haqiqiy hayot muammolariga sho'ng'ish.
Oila, ta'lim jihatidan qimmatli bo'lgan ko'p narsalarni ta'minlash bilan birga, o'z
ta'sirini maktab ta'siri bilan doimo muvofiqlashtirishi kerak.
Afsuski, ota-onalar bolaning hayotiga kiradigan yangi va qiziqarli narsalardan
ko'ra ko'proq baholarga qiziqishadi. Oila, shuningdek, ta'lim tadbirlarini tashkil etishi,
uyda bolalar bilan o'qishi va ular bilan mavzularni o'rgatish haqida suhbatlashishi
kerak. Oila tarbiyasining muhim yo‘nalishi ma’naviyat tarbiyasidir. Bolaning
ma'naviy ehtiyojlari juda yoshligidanoq shakllanadi. Bolalar tabiiy poklik va ochiqlik
19

bilan ajralib turadi, shuning uchun ota-onalar farzandlarining ichki dunyosini
boyitishga intilishlari kerak. Ota-onalar bolaning butun hissiy sohasini
shakllantirishda muhim rol o'ynaydi, chunki his-tuyg'ular ruhda sodir bo'ladigan
jarayonlarni aks ettiradi. Insonning ma'naviy rivojlanishi hissiyotlarning sog'lig'iga
bog'liq. Oiladagi ma'naviy tarbiya, shuning uchun ota-ona bilan umumiy ma'naviy
hayotdir. Ota-onalar bolani tarbiyalash orqali o'z-o'zini rivojlantirish yo'llarini
ochadilar.
Oilalar bilan ishlashda ijtimoiy ishchining (o'qituvchining) vazifasi inqirozli
vaziyatlarni hal qilishdir. Bundan tashqari, ularning o'z vaqtida oldini olish va
zararsizlantirishga e'tibor qaratish lozim. Profilaktika oilalarga davlat tomonidan
nafaqa shaklida moddiy yordam berishni o'z ichiga oladi. Imtiyozlar va ijtimoiy
yordam berish. Ijtimoiy o'qituvchi pedagogik muammolardan tashqari, oilalar bilan
ishlaydi, ijtimoiy, iqtisodiy, tibbiy va psixologik muammolarni hal qiladi. Asosiy
maqsad oilaning ichki kuchlarini inqirozdan chiqish uchun safarbar etishdir. Buning
uchun, birinchi navbatda, muammolarni tahlil qilish kerak. Ikkinchidan,
mutaxassislar bilan maslahatlashish, uchinchidan, inqirozdan chiqish yo'llarini
aniqlash kerak.
Ijtimoiy xodimning ta'sir ob'ekti bola, oila a'zolari yoki butun oilaning o'zi
bo'lishi mumkin [3,90].
Oiladagi ijtimoiy va pedagogik faoliyat uchta asosiy komponentni o'z ichiga
oladi (1-rasmga qarang).
guruch. 1
Bundan tashqari, ijtimoiy-pedagogik faoliyat uch darajada amalga oshiriladi:
diagnostika, profilaktika va reabilitatsiya.
20

Ta 'lim - tarbiya va ta'lim
Ijtimoiy xodim oila bilan har qanday ishni uni o'rganishdan, ya'ni diagnostika
darajasidan boshlaydi. Bu erda ikkita mumkin bo'lgan faoliyat mavjud:
mijozlar ixtiyoriy ravishda murojaat qilganda, vaziyatni baholang va kerak
bo'lganda psixolog bilan maslahatlashishni tashkil qiling;
beixtiyor murojaat qilgan taqdirda - oila haqida ishonchli ma'lumot to'plash, ular
bilan uchrashuv tashkil etish, fikr-mulohazalarni bildirish.
Tashxisning majburiy bosqichlari: ma'lumot to'plash; axborotni tahlil qilish;
ijtimoiy tashxis qo'yish.
Tashxis - bu oila bilan, shuningdek, boshqa odamlar bilan takroriy
uchrashuvlarni talab qiladigan uzoq jarayon. Tashxis oila bilan keyingi o'zaro
munosabatlarning boshlang'ich nuqtasi bo'lib xizmat qiladi. Diagnostika o'tkazish
muayyan tamoyillarga rioya qilishni talab qiladi[6,83].
Uslubiy tamoyillar:
faktlarni to'plash va ularni sharhlashda xolislik. Noto'g'ri qarash langarga olib
kelishi mumkin (izlanishlar sinchkovlik bilan amalga oshiriladi, ammo har bir yangi
faktda ijtimoiy xodim mavjud stereotipning tasdiqlanishini ko'radi) yoki qulflash
effektiga (sterotiplar tufayli yorliq yopishtiriladi, oila haqida erta noxolis xulosalar
chiqariladi va) ijtimoiy ishchi diagnostik o'rganishni to'xtatadi) ta'siri;
bir nechta ma'lumot manbalari;
ma'lumotlarning ishonchliligi; mijoz-sentrizm (mijozning manfaatlaridan kelib
chiqqan holda muammoni ko'rib chiqing) [6,92].
Axloqiy tamoyillar: maxfiylik, ochiqlik darajasi - mijozning huquqi; shaxsiy
hayotga aralashmaslik.
Ushbu bosqichda quyidagi diagnostika usullari qo'llaniladi:
kuzatish (mijozning jinsi, yoshi, millati, moliyaviy ahvoli, xarakter xususiyatlari,
intellektual rivojlanish darajasi va ruhiy holatini aniqlash imkonini beradi);
suhbat (tengdoshlar bilan muloqot yoki suhbat, oldindan o'ylangan reja bo'yicha
og'zaki so'rov);
anketa;
21

testlar (imkoniyat beradigan standartlashtirilgan vazifalar to'plami shaxsning
bilim darajasini, uning shaxsiy, psixologik xususiyatlarining holatini aniqlash) [6,93].
Diagnostikada quyidagilar keng qo'llaniladi:
masshtab usullari. Qo'shma ish natijasini aniqlash uchun oilaga oila a'zolari
ijtimoiy ishchiga tashrif buyurishdan oldin va keyin o'z muammolarining holatini
belgilashlari kerak bo'lgan shkala taklif etiladi. Bu ko'rsatkichni faqat boshqa
davrdagi bir oilaning ko'rsatkichlari bilan solishtirish mumkin. Texnika sizga sifat
ko'rsatkichlarini miqdoriy ko'rsatkichlarga aylantirish imkonini beradi va keng
qo'llanilishi mumkin, chunki u ish samaradorligini aniqlashning bir necha oson va
oila uchun qulay usullaridan biridir;
karta texnikasi - ma'lum bir semantik tarkibga ega bo'lgan kartalar to'plami
(sevgi, nafrat, ajralish, melankolik). Oilaga kartalarni vaqtga ko'ra tartibga solish
vazifasi beriladi - hozirgi, o'tmish, kelajak. karta texnikasi sizga oilaning hissiy
holati, uning hayotiy holati haqida umumiy tasavvurga ega bo'lishga imkon beradi,
muloqot qilishda qiyinchiliklarga duch kelgan (migrantlar, chekingan) odamlar bilan
ishlashni osonlashtiradi va tinchlantiruvchi ta'sirga ega; proyektiv usullar - mijozga
ongsiz bo'lgan holatlarni aniqlashga qaratilgan testlarning bir turi (ongsiz jalb qilish,
yashirin tajovuz, tashvish); og'zaki assotsiatsiyalarga asoslangan assotsiativ proyektiv
usullar, to'liq jumlalar tizimi; ekspressiv usullar (rasmga asoslangan: oilani chizish,
o'simlik, hayvon shaklida o'zini chizish). Ular mijoz bilan ish natijalarini solishtirish
imkonini beradi; hujjatlarni tahlil qilish. Kontentni tahlil qilish (tanlangan,
mazmunli). Hujjatlarni o'rganish ijtimoiy xodim ishining muhim jihati bo'lib, u oila
bilan keyingi ishlash, boshqa mutaxassislarga, huquqni muhofaza qilish organlariga
hisobot berish, ularning manfaatlarini himoya qilish uchun zarur bo'lgan ko'plab
hujjatlarni tuzuvchi hisoblanadi;
ijtimoiy tarjimai hollar usuli - bu inson va uning oilasining hayot tarixi haqidagi
ma'lumotlar to'plami. Shaxsiy suhbatlar, qarindoshlarning so'rovlari, yozishmalar,
oilaviy albomlar va oilaviy genogrammani qabul qilish o'rganiladi. Bu usul
muammolari oila va an'analardan kelib chiqqan mijozlar bilan ishlashda
qo'llaniladi[4,89].
22

1-jadval
Mijozning nuqtai
nazari Oila nuqtai nazari Boshqa
mutaxassisni
ng nuqtai
nazari Shaxsiy
fikr
Mijoz
identifikatori
Muammo
Kerak
Kamchiliklar
va boshqalar.
Tashxis qo'yish va ma'lumotlarni qayta ishlashda jadvallardan foydalanish qulay.
Bu materialni tizimlashtirish va xulosa chiqarishga yordam beradi (1-jadvalga
qarang).
Oiladagi turli kamchiliklar ehtiyotkorlik bilan yashiringan vaziyatlarda
qo'shnilar, maktab o'qituvchilari bilan suhbatlashish yoki bolaning o'zi bilan
suhbatlashish yordam beradi.
Bolaning ahvoliga qarab, oilada jismoniy jazo muammosi mavjudligini
aniqlashingiz mumkin (agar ota-onalar uning mavjudligini yashirsa).
Bolalarning jismoniy, hissiy va aqliy rivojlanishi quyidagi mezonlar bo'yicha
baholanadi (D.G. Barnes):
bunday turdagi ulanishlarning biriktirilishi yoki kuchli buzilishi;
oilani ishonchli asos sifatida qabul qilishda jiddiy og'ish, buning asosida bolalar
yangi tajribalarni o'zlashtiradilar [4,78]
bola taqlid qiladigan va identifikatsiyasi shakllanadigan ota-ona modellarining
yo'qligi yoki kuchli buzilishi;
stress (tajovuz) bilan kurashishning disfunktsional uslublarining mavjudligi;
ota-onalar o'rtasida o'zaro tushunishning to'liq yoki qisman yo'qligi;
23

zarur yoki yoshga mos keladigan hayotiy tajribalarning yo'qligi (iliqlik, o'yin,
suhbat);
intizomiy usullarning etishmasligi yoki ortiqcha bo'lishi.
Tashxisdan so'ng siz oila bilan barcha turdagi ijtimoiy va pedagogik ishlarni
bajarishni boshlashingiz mumkin.
Ta'lim komponenti ikkita yo'nalishni o'z ichiga oladi: ta'lim va ta'limda yordam.
Ta'limga yordam berish oilada yuzaga keladigan muammolarning oldini olishga
va ota-onalarda pedagogik madaniyatni shakllantirishga qaratilgan. Shu munosabat
bilan, ijtimoiy ishchining faoliyati ota-onalarni quyidagi masalalar bo'yicha keng
qamrovli o'qitishni o'z ichiga oladi:
ota-onalarning kelajakdagi bolalarni tarbiyalash uchun pedagogik va ijtimoiy
tayyorgarligi;
tengdoshlariga nisbatan bolalarning munosib xulq-atvorini shakllantirishda ota-
onalarning roli;
bolalarni tarbiyalashda shaxsiy namuna va ota-onalarning obro'sining ahamiyati,
ota va onaning roli atributlari, bolalar o'rtasidagi munosabatlar;
oilada turli avlodlar o'rtasidagi munosabatlar, bolalarga pedagogik ta'sir
ko'rsatish usullari, bolalar va kattalar o'rtasidagi ijobiy munosabatlarni shakllantirish;
jins va yoshni hisobga olgan holda bolalarni tarbiyalash;
"qiyin" o'smirlarni tarbiyalashning ijtimoiy-psixologik muammolari,
e'tiborsizlikning bolaning ruhiyatiga salbiy ta'siri muammolari;
o'z-o'zini tarbiyalashning mohiyati va uni tashkil etish, o'z-o'zini tarbiyalashga
rahbarlik qilishda oilaning roli;
ota-onalarni tarbiyalashda rag'batlantirish va jazolash, ota-onalarning eng keng
tarqalgan xatolari;
nogiron bolalarni jismoniy va aqliy rivojlanishida tarbiyalash xususiyatlari va
boshqalar.
Ta'limga yordam berish ota-onalarga maslahat berish, oilaga o'z vaqtida yordam
berish muammosini hal qilish uchun maxsus ta'lim vaziyatlarini yaratishni o'z ichiga
oladi. Ota-onalik burchi, sevgisi, mas'uliyati, qiziqishi oilaning tarbiyaviy
24

funktsiyasini ta'minlaydigan oilaviy hayot sohasiga kiradi. Agar bu sohadagi
munosabatlar buzilgan bo'lsa, u holda ijtimoiy xodim kundalik talablar, o'zaro
mas'uliyat va hurmat orqali bolalar va ota-onalarning axloqiy ongini shakllantirishga
yordam berishi kerak. Ijtimoiy ishchi oilaga yordam ko'rsatishda ota-onalar bilan
ularning oilasida qo'llaniladigan ta'lim usullarini muhokama qilishi va ularga mos
keladiganini aniqlashga yordam berishi kerak. Oilalar bilan bunday ishlar profilaktika
va reabilitatsiya darajasida amalga oshiriladi.
Oila bilan ijtimoiy-pedagogik faoliyatning profilaktik darajasi zo'ravonliksiz
ta'limni targ'ib qilish, ota-onalarning pedagogik madaniyatini oshirishda amalga
oshiriladi. Profilaktik tadbirlarning samaradorligi bevosita oila bilan muloqot qilish
usulini to'g'ri tanlashga bog'liq. Uchrashuvda beparvo, kamsituvchi yoki haddan
tashqari rasmiy munosabat, shuningdek, qoralash, qo'rqitish va ultimatumlar qabul
qilinishi mumkin emas. Aks holda, psixologik to'siq yaratiladi, buning natijasida
odam hatto to'liq mos keladigan takliflarni ham etarli darajada idrok eta olmaydi.
Qiyin suhbatni kutgan holda, ijtimoiy ishchi uchrashuvga diqqat bilan
tayyorgarlik ko'rishi kerak. Oila haqida iloji boricha ko'proq ma'lumot to'plang,
suhbatning mazmuni va shaklini diqqat bilan ko'rib chiqing. Uchrashuv boshida
oilaviy hayotning ijobiy tomonlarini va suhbatdoshning ijobiy fazilatlarini ta'kidlash
kerak. Iltifot qozonganingizdan so'ng, muammoni aniqlashning xushmuomalalik
yo'lini topishingiz kerak.
Oilalar bilan muvaffaqiyatli ishlashga ijtimoiy ishchi va mijozlar o'rtasidagi
do'stona, sheriklik, norasmiy munosabatlar muhiti yordam beradi, bu mavzuli
uchrashuvlar, dam olish kechalari va boshqalar bilan yordam beradi. Ularni
birgalikda tayyorlash jarayonida ularga borish imkoniyati yaratiladi. bir-birini
yaxshiroq bilish, o'zaro qiziqish, e'tibor va iliqlik ko'rsatish. Bolalar va kattalar
o'rtasidagi muloqotni mohirona tashkil etish orqali ijtimoiy ishchi ularga qo'shma
faoliyatdan quvonch va qoniqish his qilishlariga yordam beradi, bu oila ilgari
boshdan kechirmagan bo'lishi mumkin.
Farzandiga haddan tashqari talablar qo'yadigan ota-onalar oldida ijtimoiy ishchi
bolaning haqiqiy fazilatlarini imkon qadar ko'proq ochib berishga harakat qilishi
25

kerak. Shunday qilib, tarbiya va ta'limga yordam berish jarayonida oilalar bilan
ishlashning profilaktik darajasi oilaning to'liq ishlashiga va bolalar o'rtasidagi
munosabatlardagi muammolarning oldini olishga yordam beradigan o'qituvchilarni
o'qitish va ota-onalarni o'qitish uchun maxsus dasturlarni ishlab chiqishni o'z ichiga
oladi. va ota-onalar.
Oilaga psixologik yordam ijtimoiy-psixologik yordam va tuzatishni o'z ichiga
oladi.
Psixologik yordam qisqa muddatli inqiroz davrida oilada qulay muhit yaratishga
qaratilgan. Ijtimoiy ishchi qo'shimcha psixologik ma'lumotga ega bo'lsa, har xil
turdagi stressni boshdan kechirayotgan oilalarga yordam ko'rsatishi mumkin, bundan
tashqari, bu ishni psixologlar va psixoterapevtlar bajarishi mumkin[7,163].
Shaxslararo munosabatlarni to'g'rilash oilada bolaga nisbatan ruhiy zo'ravonlik
sodir bo'lganda, uning nevropsik va jismoniy holatining buzilishiga olib keladi. Bu
qo'rqitish, haqorat qilish, sha'ni va qadr-qimmatini kamsitish, ishonchni buzishdir.
Yaqin vaqtgacha bu hodisaga etarlicha e'tibor berilmagan. Ba'zi ma'lumotlar (maishiy
qotilliklar, ijtimoiy xizmatchilar, shifokorlar, o'qituvchilar, Ichki ishlar vazirligining
ko'rsatmalari) uning ko'payishini tasdiqlaydi. Keling, oila ichidagi shafqatsizlik
turlariga batafsil to'xtalib o'tamiz.
Zo'ravonlik shakllari oila a'zolarining shaxsiga har qanday zo'ravonlik
hujumidir. Bu bo'lishi mumkin: do'stlar, qo'shnilar bilan muloqot qilishni taqiqlash,
xotinning uydan tashqarida ishlashiga yo'l qo'ymaslik, ta'lim olish, malaka oshirish,
masxara qilish, haqorat qilish va asossiz tanqid qilish.
Inson, uning salomatligi va hayoti uchun eng xavflisi jismoniy va jinsiy
zo'ravonlikdir. Jinsiy zo'ravonlik buzuq harakatdir. Ularni majburlash uchun
ko'pincha jismoniy zo'ravonlik qo'llaniladi. ammo, ba'zida hissiy jihatdan rad etilgan
va ijtimoiy e'tibordan chetda qolgan bolalar, ularning e'tiborini jalb qilish va
himoyalanish uchun kattalarga "pora berish" uchun jinsiy resurslaridan
foydalanadilar. Ushbu o'ziga xos xatti-harakatni tuzatish qiyin. Jismoniy va jinsiy
zo'ravonlikdan omon qolganlar uzoq muddatli depressiya, tashvish hujumlari,
26

teginishdan qo'rqish, dahshatli tushlar, yolg'izlanish hissi va o'zini past baholash bilan
ajralib turadi.
Zaifroq oila a'zolarini (bolalarni) zo'ravonlikdan himoya qilish ijtimoiy
ishchining eng muhim vazifalaridan biridir. Ba'zida bunday bolalar qo'rqib ketishadi
va ularga nima bo'layotganini ayta olmaydilar. Bunday xatti-harakatlar boshqalarning
ko'zidan yashiringan. Shuning uchun siz oilada bolalarga nisbatan zo'ravonlikning
to'g'ridan-to'g'ri va bilvosita belgilarini bilishingiz kerak: tajovuzkorlik, asabiylashish,
begonalashish, befarqlik, haddan tashqari xabardorlik, muvofiqlik yoki ehtiyotkorlik,
noma'lum etiologiyaning qorin og'rig'i, ovqatlanish bilan bog'liq muammolar, bezovta
uyqu, enurez. Bundan tashqari, kattalar va bola o'rtasidagi munosabatlarda maxfiylik,
har qanday oila a'zosidan qo'rqish va u bilan yolg'iz qolishni istamaslik ta'kidlanishi
mumkin. Bularning barchasi oiladagi vaziyatni jiddiy o'rganish uchun sababdir.
Ijtimoiy ishchi, psixolog, shifokor, politsiya xodimining ushbu tadqiqotda ishtirok
etishi sodir bo'layotgan voqealar haqida ob'ektiv tasavvur berishi, bolalarga nisbatan
zo'ravonlikni to'xtatishga yordam berishi, shuningdek, ota-onalik huquqidan mahrum
qilish yoki jinoiy javobgarlikka tortish to'g'risida ish qo'zg'atish uchun bahona bo'lishi
kerak. jinoyatchi.
Oila bilan ishlashning reabilitatsiya darajasida psixologik yordam ko'rsatiladi.
Reabilitatsiya darajasi uchta kichik darajadan iborat - individual, guruh va jamoa.
Ota-onalar yoki bola bilan reabilitatsiya ishlarining individual darajasida bir
nechta texnologiyalar qo'llaniladi.
Maslahat - bu ikki yoki undan ortiq odamlar o'rtasidagi o'zaro munosabatlar
jarayoni bo'lib, uning davomida maslahatchiga yordam berish uchun maslahatchining
ma'lum bilimlaridan foydalaniladi.
Konsalting treningdan farq qiladi, chunki maslahatchining bilimi emas, balki
uning hozirgi muammoga munosabati va shaxsiyatining ta'siri muhimdir.
Maslahat berish usullari va usullari:
suhbat;
ishtirokchilarni kuzatish;
e'tiqod;
27

ma'qullash yoki qoralash - murosaga kelish, harakatlarni muhokama qilish,
sabablarini aniqlash, hukm qilmaslikka harakat qilish;
faol tinglash texnikasi;
parafrazlash texnikasi - boshqa shaxsning fikrlarini boshqa so'zlar bilan
takrorlash orqali uning to'g'riligini tekshirish;
mijozning tiliga o'tish uchun mijozning asosiy iboralaridan foydalanish
(kinestetik, audit);
qarama-qarshilik usuli. Qarama-qarshilik - mijozga o'z hukmlarida, boshqa
nuqtai nazarlarida qarama-qarshilikni ko'rsatish. Qarama-qarshilik usuli xavflidir,
chunki u nizo, chuqur norozilik va yorilishlarga olib kelishi mumkin. Ammo bu usul
mijozning sifat jihatidan o'sishi uchun sharoit yaratish, uning qarama-qarshiliklarini
ochib berish uchun ishlatilishi mumkin;
I-xabarni qabul qilish. Bu mijozning harakatlari yoki pozitsiyasidan kelib
chiqadigan o'z hissiy tajribasi, noqulaylik haqida mutaxassisning bayonoti;
afsonaviy usul - mijozga xuddi shunday vaziyatdan chiqish yo'lini topgan
boshqa odam haqidagi hikoya orqali yordam berish usuli.
Telefon orqali maslahat - bu texnologiyadan foydalanganda vizual aloqa yo'q va
og'zaki bo'lmagan aloqa vositalaridan foydalanish mumkin emas.
Telefon orqali maslahat berish bosqichlari:
salomlashish, tanishtirish;
qabul qilish - mutaxassis ma'lumotni qabul qilishga tayyorligini ko'rsatadi;
yordamingizni taklif qilish;
mijozning muammosini o'rganish. Muammo aniq bo'lmasa, keyingi bosqichga
o'ting;
mijoz qanday yordam olishni xohlashini aniqlash;
rozilik so'rash;
sarhisob, birgalikdagi harakatlar rejasi;
ayriliq, da’vat uchun minnatdorchilik bildirish[7,106].
“Xat-murojaat” usuli. Kechiktirilgan fikr-mulohazalar bilan yoki bo'lmagan
qog'oz varag'i orqali aloqa vositasi.
28

Murojaat xatining maqsadlari: ma'lumot berish yoki uni so'rash, iltimosnoma;
mijozlar huquqlarini himoya qilish va boshqalar.
Ijtimoiy patronaj - mijoz bilan ishlashning universal shakllaridan biri, uyda turli
xil yordam ko'rsatish. Patronaj paytida siz turli xil yordam ko'rsatishingiz mumkin -
moddiy, psixologik, o'quv va boshqalar.
Patronaj mijozning turiga va tayinlangan vazifalariga, patronaj yordamining
mazmuniga qarab bir martalik yoki muntazam bo'lishi mumkin. Patronajni amalga
oshirish bir qator axloqiy tamoyillarga rioya qilishni talab qiladi: mijozning o'z
taqdirini o'zi belgilash printsipi, yordamni qabul qilishda ixtiyoriylik, maxfiylik,
shuning uchun oilani bo'lajak tashrif haqida xabardor qilish kerak. Patronaj quyidagi
maqsadlarga ega bo'lishi mumkin:
diagnostika - yashash sharoitlari bilan tanishish, mumkin bo'lgan xavf omillarini
o'rganish (tibbiy, ijtimoiy, maishiy);
nazorat - oila va bolaning holatini, muammolar dinamikasini baholash (agar oila
bilan aloqa takrorlangan bo'lsa); reabilitatsiya tadbirlarining borishini tahlil qilish,
ota-onalarning mutaxassislar tavsiyalarini bajarishi va boshqalar;
moslashish va reabilitatsiya - maxsus ta'lim, psixologik, vositachilik yordamini
ko'rsatish.
Patronajning nazorat qilish va diagnostika maqsadlari yashirin bo'lishi va orqa
fonga o'tkazilishi kerak va oila nazorat va qaramlik tuyg'usini boshdan kechirmasdan,
ijtimoiy ishchi tashrifining foydasini his qilishi kerak [7,145].
Asotsial oilalarga nisbatan boshqacha yondashuv qabul qilinadi. Bu erda
ijtimoiy ishchi bolaning manfaatlaridan kelib chiqib, huquqni muhofaza qiluvchi
tashkilotlar bilan birgalikda reabilitatsiya tadbirlarining borishini ochiqdan-ochiq
kuzatib boradi, oilaning reabilitatsiya faolligi past bo'lgan taqdirda, shu jumladan
"jazo" choralarini qo'llashda zarur ko'rsatma ta'sirini ta'minlaydi. , masalan, bolani
tarbiyalash uchun ota-ona huquqlaridan mahrum qilish tashabbuskori sifatida harakat
qilish.
Shunday qilib, o'zaro ta'sirning fazoviy va vaqt doirasini kengaytirib, homiylik
ijtimoiy va pedagogik faoliyatni yanada samarali qiladi.
29

Reabilitatsiya ishlarining guruh darajasi. Guruh - umumiy manfaatlar,
faoliyatlar, yashash joyi va boshqalar bilan bog'langan odamlar birlashmasi. Guruh
a'zolarining soni odamlarni birlashtiruvchi xususiyatga bog'liq.
Guruhni reabilitatsiya qilish usullari: suhbat; leksiya; munozara (bir muhim
masala bo'yicha tayyor muhokama); munozara (nizo yoki ziddiyatga olib kelishi
mumkin bo'lgan masala bo'yicha fikrlarning to'qnashuvi); uchrashuv (barcha
ishtirokchilarning manfaatlariga ta'sir qiluvchi dolzarb muammolarni muhokama
qilish uchun rejalashtirilgan tadbir); trening.
Reabilitatsiya ishlarining jamiyat darajasi. Jamoa ishining maqsadi animatsiya,
odamlarning yashash joylarini jonlantirishdir. Jamoaviy mehnat usullari - ma'ruzalar,
suhbatlar, suhbatlar, ommaviy tadbirlar (shanbaliklar, bayramlar) tashkil etish.
Mutaxassis jamoatchilik bilan ishlash uchun tashkilotchilik va ko‘rgazmalilik
qobiliyatiga ega bo‘lishi, ko‘pchilikni yondira olishi, samimiy bo‘lishi, albatta, eng
muhimi, nutqini puxta o‘ylashi kerak.
Ijtimoiy-pedagogik faoliyatda vositachi komponent tashkil etish,
muvofiqlashtirish va axborotlashtirishda yordamni o'z ichiga oladi.
Tashkil etishda yordam oilaviy dam olishni tashkil etishga qaratilgan: ishlatilgan
buyumlar ko'rgazmasi va savdosi, xayriya auktsioni, qiziqish klublari va boshqalar.
Muvofiqlashtirishda yordam: muayyan oila muammosini va undagi muayyan
bolaning ahvolini birgalikda hal qilish uchun turli bo'limlar va xizmatlarni
faollashtirish. Quyidagi muammolarni hal qilishda muvofiqlashtirish zarur:
bolani homiylik ostidagi oilaga o'tkazish. Bunday holda, ushbu oilani va uning
psixologik iqlimini tekshirish kerak. Bolani topshirgandan so'ng, bu oilaga homiylik
qilish, bola va ota-onalar bilan suhbatlashish, oilada bola uchun qulay shart-sharoitlar
yaratilishiga ishonch hosil qilish kerak. Agar ushbu oilada bolaning moslashuvi bilan
bog'liq muammo bo'lsa, ijtimoiy ishchi jalb qilinadi;
bolani asrab olish, bu muhtoj bolalarga doimiy g'amxo'rlik qilishni o'z ichiga
oladi. Shu bilan birga, ijtimoiy xodim ota-ona majburiyatlarining bajarilishini nazorat
qiladi;
agar kerak bo'lsa, bolalarni boshpanalarga joylashtirish.
30

Axborot berishda yordam berish oilalarga ijtimoiy himoya masalalari bo'yicha
ma'lumot berishni o'z ichiga oladi. U maslahat shaklida amalga oshiriladi. Savollar
uy-joy, oila va nikoh, mehnat, fuqarolik, pensiya qonunchiligi, bolalar huquqlari,
ayollar huquqlari va boshqalarga tegishli bo'lishi mumkin.
Ijtimoiy ishchining vazifasi oilada xavfsizlik hissini yaratishga yordam berishdir,
u o'z harakatlarining to'g'riligiga qat'iy ishonch hosil qilishi va u ishlamoqchi bo'lgan
mijozlarga o'z maqsadlarini aniq aytib bera olishi kerak.
Ijtimoiy ishchi doimiy ravishda oilalar bilan ishlashning yangi usullari va
usullarini o'rganishi, ularning ta'sir qilish mexanizmini tushunishi va ulardan
foydalanishga mas'uliyat bilan yondashishi kerak.
Birinchi bob bo‘yicha xulosalar
Har bir oila muhitida saxovat, yaxshilik, karamlilik, halimlik shakllantirilsa, bu
istiqbolda jamiyat muhiti mo tadilligini, istiqbolini ta’minlaydi. Bilamizki, karamliʻ
inson nafaqat yaxshi xulqlar bilan bezanadi, balki el manfaatini o‘z manfaatidan
ustun qo‘ya oladi. Oila muhitida shakllantirilgan halimlik asosida shaxs-xulq atvorida
afv (kechirimlilik); murosa (kelishuvchanlik); muloyimlik (mo tadillik) kabi hulqiy
ʻ
sifatlar shakllantiriladi. Demak, o‘zligida halimlik fazilati bo‘lgan kishi ruhan kuchli
inson hisoblanadi. Halimlik shaxs-xulq atvoridagi nodonlikka qarshi xushxulqlikdir
va ushbu fazilat kishini tinchliksevar inson sifatida voyaga yetkazadi. Or-nomus va
andisha insonning xulq-atvorida, e’tiqod-iymonida, yurish-turishida, fikr-
mulohazasida namoyon bo‘ladi. Or-nomusli va andishali kishi qat’iy intizom egasi
bo‘ladi.
Ma’naviy-axloqiy faoliyat kishilarning tarixan tarkib topgan xulq-atvori, yurish-
turishi, ijtimoiy va shaxsiy hayotdagi o‘zaro munosabatlarini tartibga soluvchi
ma’naviy yuksak norma hamda qoidalarni ifodalaydi. Jamiyatdagi munosabatlar
ma’naviy-axloqiy tamoyillar asosida shakllanadi, ijtimoiy rivojlanishning muhim
jihati sifatida namoyon bo‘ladi. Shuning uchun ham jamiyatda amalga oshirilayotgan
islohotlarning dastlabki bosqichidayoq kishilarning tafakkurini uyg‘otish,
tashabbuskorligini, faolligini oshirish ma’naviy islohot asosini tashkil etadi, chunki,
31

hurfikrlik tamoyillariga ko‘ra, rivojlanayotgan mamlakatlarda fikrlar erkinligi va
ongli faoliyat, axloqiylik jamiyat taraqqiyotining omilidir.
Jamiyat taraqqiy etgan sari axloqiy munosabatlarga e’tiborni kuchaytirish
ehtiyoji tug‘ilishi aniq. Rivojlanish, o‘sish, taraqqiy etish uchun tarbiyaviy jarayon,
tarbiyaviy faoliyat, fidoyilik va vatanparvarlik kerak. Tarbiya, tarbiyaviy faoliyat esa
axloqiy fazilatlarni singdirishdan, ma’naviy qadriyatlarni o‘zlashtirish va
shakllantirishdan boshlanadi.
Inson ma’lum maqsadga qaratilgan amaliy faoliyat ko‘rsatish yo‘li bilan
jamiyatni o‘zgarturuvchi kuchga aylanadi va sog‘lom ma’naviy-axloqiy muhitni
yaratadi. Inson faqat tarixiy sharoit va uning mahsuligina bo‘lib qolmay, balki
shunday sharoitlarning yaratuvchisi hamdir. Ijtimoiy hayot har bir shaxsning o‘z
burchini ko‘r-ko‘rona bajarish emas, balki unga ongli munosabatda axloqiy
tamoyillar asosida yondoshishni talab qiladi.
32

2-bob Oilaviy tarbiyadagi xatolarni tuzatish bo'yicha tuzatish ishlari
2.1. "Oilalarga salbiy bola-ota-ona munosabatlarini bartaraf etishda
ijtimoiy-pedagogik yordam" dasturi
Ish oldidan qo'yilgan gipotezani tasdiqlash uchun: "Bolani tarbiyalash
muammosini hal qilish quyidagilarga qaratilgan chora-tadbirlar majmuini amalga
oshirish sharti bilan mumkin:
-oilaga axborot yordamini ko'rsatish;
-maktab sharoitida oilalar bilan ishlash uchun tuzilgan algoritm asosida ijtimoiy
o'qituvchining rahbarligi va tashkiliy yordami bilan oilalarda ta'lim buzilishlarining
oldini olishni tashkil etish, biz haqiqatni hisobga olgan holda "Bolalarga ijtimoiy-
pedagogik yordam" dasturini taklif qildik. Ijtimoiy noqulaylikning paydo bo'lishining
asosi "bola-ota-ona munosabatlari" tizimidagi o'zaro munosabatlarning buzilishidir.
Dastur 1-sinfdan 11-sinfgacha bo'lgan bolalar uchun mo'ljallangan va bevosita
maktab orqali amalga oshiriladi. Dasturda bolalar bilan o'zaro munosabatlarda yuzaga
keladigan ota-onalarga yordam berishning mumkin bo'lgan turlari tasvirlangan:
paydo bo'ladigan oilaviy muammolarning oldini olish va ota-onalarning
pedagogik madaniyatini shakllantirish, shuningdek, birinchi navbatda, ota-onalar
bilan maslahatlashish orqali, ikkinchidan, bola bilan amalga oshiriladigan ta'limga
yordam berishdan iborat. maxsus tarbiyaviy vaziyatlarni yaratish orqali oilani
mustahkamlash va uning tarbiyaviy salohiyatidan maksimal darajada foydalanish
maqsadida unga o‘z vaqtida yordam ko‘rsatish muammosini hal qilish;
qisqa muddatli inqiroz davrida oilada qulay mikroiqlimni yaratish va shaxslararo
munosabatlarni tuzatishga qaratilgan psixologik, shu jumladan ijtimoiy va psixologik
yordam;
tashkiliy, shu jumladan oilaviy dam olishni tashkil etish;
oilani ijtimoiy himoya qilish masalalari bo'yicha axborot bilan ta'minlashdan
iborat bo'lgan axborot;
muayyan oila muammosini va ma'lum bir bolaning ahvolini birgalikda hal qilish
uchun turli bo'limlar va xizmatlarni faollashtirishga qaratilgan muvofiqlashtirish.
Dasturni amalga oshirishda foydalaniladigan asosiy ish shakllari va usullari.
33

Ish usullari:
1. diagnostika:
A) kuzatish - bu shaxs, jamoa yoki odamlar guruhi faoliyatining ko'rinishlarini
maqsadli, tizimli qayd etishni o'z ichiga olgan umumiy ilmiy tadqiqot usuli. Kuzatish
uzluksiz yoki tanlab olib borilishi mumkin; kiritilgan va oddiy; nazoratsiz va
boshqariladigan (kuzatilgan hodisalarni oldindan ishlab chiqilgan tartib bo'yicha qayd
etishda); dala (tabiiy sharoitda kuzatilganda) va laboratoriya (tajriba sharoitida);
B) so'rov - oldindan tuzilgan reja bo'yicha suhbat yoki suhbat shaklida
o'tkaziladigan ma'lumotlarni yig'ish usuli;
C) test - shaxsni, funktsiyalarning ruhiy holatini, mavjud va yangi olingan
bilimlarni diagnostika qilishdan iborat tadqiqot usullaridan biri;
2. boshqaruv - ta'lim usullari (faol), vaziyatli - rolli o'yinlar, ijtimoiy - psixologik
trening.
Ish shakllari: individual, guruhli va frontal (bunday ishlarga misol sifatida
maslahat, munozarali dialog, ma'ruza, seminar, psixoterapiya, tarbiyaviy va
shakllantiruvchi trening, psixokorreksiya bo'lishi mumkin).
Konsultatsiya - bu psixokorreksiya va oilaviy farovonlikdagi me'yordan chetga
chiqishning oldini olish maqsadida aqliy rivojlanishning yoshga va individual
xususiyatlariga ko'ra, bolalar va o'smirlarda oilaviy munosabatlar madaniyatini
shakllantirishga yo'naltirish.
Oila bilan ishlashda maslahat berishning eng keng tarqalgan usullaridan
foydalanish mumkin: hissiy yuqtirish, taklif, ishontirish, badiiy o'xshashlik, mini-
trening va boshqalar, maslahat suhbati turli mazmun bilan to'ldirilishi va turli
vazifalarni bajarishi mumkin - tarbiyaviy, psixologik, psixologik-pedagogik.
Agar oila ijtimoiy o'qituvchi bilan o'zaro aloqani boshlamasa, maslahat yashirin
shaklda o'tkazilishi mumkin. Maslahat ishining yakuniy maqsadi - maxsus tashkil
etilgan muloqot jarayoni orqali oilaning ichki resurslarini yangilash, uning
reabilitatsiya madaniyati va faolligini oshirish, bolaga munosabatini to'g'rilash.
Shaxsiy maslahat suhbatlari bilan bir qatorda, oilalar bilan ishlashning guruh
usullaridan foydalanish mumkin.
34

Ta'lim va rivojlantiruvchi ta'lim - bu bolalar va o'smirlarning tarbiyasi yoki
ijtimoiy muhitining xususiyatlariga ko'ra zaiflashgan, lekin ularning rivojlanishi
uchun zarur bo'lgan individual aqliy funktsiyalari, qobiliyatlari, ko'nikmalari va
oilaviy kompetentsiyalarini rivojlantirish, shakllantirishga qaratilgan tuzatish va
tarbiyalash usullaridan foydalanish. har xil faoliyat turlarida shaxsning o'zini
muvaffaqiyatli amalga oshirishi.
Guruhdagi ish usullari ota-onalarga bir-birlari bilan tajriba almashish, savollar
berish va guruhda qo'llab-quvvatlash va rozilikni izlash imkoniyatini beradi. Bundan
tashqari, ma'lumot almashishda etakchi rol o'ynash imkoniyati ota-onalarning
faolligini va ishonchini rivojlantiradi.
Tuzatish - bolaning shaxsiy va intellektual salohiyatini rivojlantirish uchun
maqbul imkoniyatlar va shart-sharoitlarni yaratish asosida aqliy rivojlanishdagi
og'ishlarni tuzatish; istalmagan, salbiy tendentsiyalarning oldini olish, shaxsiy va
intellektual rivojlanish.
Psixoterapiya - bu bolaning va kattalarning psixikasiga, butun tanasiga va xulq-
atvoriga terapevtik ta'sir ko'rsatish tizimi, aqliy, asabiy va psixosomatik kasalliklarni
kompleks davolash, mavjud simptomlarni yumshatish yoki yo'q qilish muammolarini
hal qilish va ijtimoiy munosabatlarga munosabatni o'zgartirish. atrof-muhit va o'z
shaxsiyati.
35

Dastur mazmuni
Oilaviy ta'limdagi muammolarni aniqlash uchun dastur turli diagnostikalarni
taqdim etadi:
36Birinchi bosqich. Oila ichidagi tarbiya turlarining ta'rifi
Ikkinchi bosqich. Ish usullari oiladagi tarbiya turlariga asoslanadi
Ota-onalar
yig'ilishlariKonsultatsiyalar
(bolalar va kattalar
bilan) Ajoyib soat Treninglar,
rolli o'yinlar Ota-onalar
uchun turing
Uchinchi bosqich. Pedagogik xodimlar va boshqa mutaxassislarni jalb
qilish
Sinf rahbari Maktab
ma'muriyati Narc.
dispanser Maktab
psixologi Ijtimoiy
organlar
himoya qilish
Vasiylik va
homiylik
organlari Qo'shimcha ta'lim
muassasalari Ommaviy
har qanday
tashkilotlar Bandlik
markazi Yoshlar
bilan ishlash
boshqarmasi
To'rtinchi bosqich. Boshqaruv
Yakuniy bosqich. Xulosa qilish. Ro'yxatdan o'chirishDominant
giperhimoy
a Ma'naviy
javobgarlikni
oshirish Hissiy rad
etish Suiiste'm
ol Giper-
himoya.Pandering
giperhimoyas
i

1. Bolalarni kuzatish. Maqsad: bolada muammolar mavjudligini, umumiy hissiy
holatni va psixologik portretini aniqlash.
2. So'rov, ota-onalarni so'roq qilish. Maqsad: oila haqida kerakli ma'lumotlarni
to'plash, shuningdek, oila ichidagi munosabatlarning mohiyatini aniqlash.
3. Bola-ota-ona munosabatlarini o'rganishga qaratilgan proyektiv metodlar; har
bir oila a'zosining etakchi xulq-atvor modellarini aniqlash; razvedkaning rivojlanish
darajasini aniqlash, oiladagi aloqalarning tabiatini o'rganish - to'g'ridan-to'g'ri yoki
bilvosita
Bolaga bo'lgan munosabatni to'g'rilashga qaratilgan oila bilan ishlash rejasini
ishlab chiqishda oilaviy tarbiya turi hisobga olingan.
Tashkil etildi:
dolzarb muammoni guruhda muhokama qilish uchun ota-onalar yig'ilishi, suhbat
natijasida ota-onalar o'zlarining hayotiy tajribalari bilan o'rtoqlashadilar va boshqa
ota-onalarning maslahatlarini tinglashadi;
Oilalarga mikro muhitni boshqarishni o'rganishga yordam beradigan
ko'nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan treninglar konstruktiv hayot maqsadlari va
konstruktiv o'zaro munosabatlarni tanlashga olib keladi. Ushbu ko'nikmalar orasida
quyidagilarni ta'kidlash kerak:
muloqot qobiliyatlari: "faol tinglash" mahorati, bu ota-onalarning bolasini
tinglash va tushunishga qiziqishini ko'rsatadigan hukmsiz reaktsiya; "Men xabarman"
mashq qilish, ota-onaning bolaning harakatlarining mumkin bo'lgan oqibatlari haqida
shaxsiy tashvishini ifodalash va h.k.;
stressli vaziyatlarni bartaraf etishning psixogigienik usullari. Kundalik o'z-o'zini
tartibga solish, bolaga psixoterapevtik ta'sir ko'rsatish va boshqalar;
psixologik va pedagogik usullar: erta rivojlanish ta'limi texnikasi, bolaning xatti-
harakatlarini o'zgartirish, o'yin terapiyasi va boshqalar.
3. ota-onalarning oilaviy ta'lim sohasidagi bilimlarini oshirish va kengaytirishga
qaratilgan biznes o'yini.
4. Ta'limning har qanday turi uchun individual maslahat zarur, chunki u eng
samarali natijalarni beradi. Oilaviy tarbiya bilan bog'liq mavzular bo'yicha suhbatlar
37

mumkin: tarbiya uslublari, ota-onalarning xatolari va ularning oqibatlari. Ammo eng
dolzarb mavzular ota-onalarning o'zlarini qiziqtiradigan mavzulardir, shuning uchun
savollar va muammolar yuzaga kelganda, ularni individual maslahat olish uchun
qiziqtirish va rag'batlantirish kerak.
5. Bolalarni tarbiyalash bo'yicha asosiy qoidalarni ko'rsatadigan "Ota-onalar
uchun turish" mumkin bo'lgan yordam haqida ma'lumot beradi, shuningdek, oilalar
bilan ishlashda ijtimoiy o'qituvchining ishining tavsifi: asosiy yo'nalishlar, shakllar va
usullar. uning ishi va, albatta, ish tartibi.
6. Patronaj ijtimoiy o'qituvchining ish shakllaridan biri bo'lib, diagnostika,
nazorat qilish va moslashish-reabilitatsiya maqsadlarida uyga tashrif buyurishdir.
Patronaj quyidagi maqsadlarda amalga oshiriladi:
Diagnostika: yashash sharoitlari bilan tanishish, yuzaga kelishi mumkin bo'lgan
ijtimoiy xavf omillarini o'rganish, mavjud muammoli vaziyatlarni o'rganish.
Nazorat testlari (oila va bolaning ahvolini baholash, muammolar dinamikasi,
ota-onalarning tavsiyalarini bajarish).
Moslashish va reabilitatsiya (maxsus ta'lim, psixologik va vositachilik yordamini
ko'rsatish)
Kattalarga munosabatni o'zgartirishga qaratilgan bolalar bilan ishlash rejasini
ishlab chiqishda quyidagi tadbirlar tashkil etilishi mumkin:
ma'lum bir mavzu bo'yicha bolalarning fikrlarini aniqlash, uni muhokama qilish
va muayyan vaziyatda xatti-harakatlarning mumkin bo'lgan shakllarini aniqlash
maqsadida sinf soati.
oilaga nisbatan mavjud munosabatlarni aniqlashga, shuningdek, oilaviy
sharoitga mos keladigan yangilarini shakllantirishga qaratilgan rolli o'yinlar.
bolalarning tasavvurlarini aniqlash va rivojlantirish uchun mashqlar, ularning
fantaziyalarini og'zaki ifodalash qobiliyati
ochiqroq va maxfiy suhbat uchun individual maslahatlashuvlar.
Dastur ijtimoiy o'qituvchi tomonidan oilaga yordam berish uchun turli
mutaxassislarni jalb qilish haqida gapiradi: axborot, vositachilik, bo'sh vaqt, ijtimoiy
va pedagogik.
38

Birinchidan, bu sinf o'qituvchilari, ma'muriyat va maktab psixologidan iborat
maktab o'qituvchilari.
Ikkinchidan, mikrojamiyat bo'yicha mutaxassislar.
Ijtimoiy o'qituvchi narkologiya klinikasi, voyaga etmaganlar ishlari bo'yicha
inspektor, aholini ijtimoiy muhofaza qilish organlari, vasiylik va homiylik organlari,
qo'shimcha ta'lim muassasalari, yoshlar bilan ishlash organlari bilan hamkorlik qiladi.
Dasturda ijtimoiy o'qituvchi va mikrojamiyat mutaxassislari o'rtasidagi o'zaro
munosabatlarning maqsadlari va natijalari batafsil bayon etilgan.
Ishni kuzatish va sozlash uchun dastur natijasida oilada sodir bo'lgan o'zgarishlar
dinamikasi ko'rib chiqiladi, har bir alohida holat uchun dasturda tavsiflangan hujjatlar
saqlanadi.
Dasturning bajarilishini nazorat qilish uchun uy sharoitida nazorat tashriflari,
takroriy diagnostika usullari, bolalar va ota-onalar bilan maslahatlashuvlar tashkil
etilishi mumkin, bu muammo belgilarini bartaraf etish darajasi va darajasini aniqlash.
Agar dastur natijalarini sarhisob qilganda, oiladagi nosozlik omillarini bartaraf
etish sezilarli bo'lsa, bu oilani ro'yxatga olishdan chiqarish uchun asos bo'ladi.
Ko'pincha dasturning samaradorligi quyidagi parametrlarda kuzatiladi: bolalarning
o'quv ko'rsatkichlari yaxshilandi, mashg'ulotlarga qatnashmaslik kamaydi, ularning
hissiy kayfiyati yaxshilandi va ularning umumiy psixologik holati normal holatga
yaqinlashdi.
39

2.2. "Oilalarga salbiy bola-ota-ona munosabatlarini bartaraf etishda
ijtimoiy-pedagogik yordam" dasturining samaradorligini tahlil qilish.
Dasturni sinovdan o‘tkazish uchun davlat ta’lim muassasasi maqomiga ega
bo‘lgan 11-sonli umumta’lim maktabi tajriba asosida tanlab olindi.
11-sonli maktabning maqsad, vazifalari va faoliyat yo'nalishlari.
Maktabning maqsadlari: o'quvchilarning intellektual, jismoniy va estetik
rivojlanishining yuqori darajasiga erishish, o'z faoliyatini umuminsoniy qadriyatlarga
yo'naltiradigan axloqiy shaxsni tarbiyalash, maktab o'quvchilarga bilim tizimini
o'zlashtirish imkoniyatini ham beradi. tabiat, jamiyat, inson va mustaqil faoliyat
usullari haqida, bunga qo'shimcha ravishda Maktab har kimga o'z qobiliyati va
kasbiga muvofiq ta'limni davom ettirish uchun teng imkoniyatlarni taqdim etadi.
Maqsadlardan kelib chiqqan holda, maktabning vazifalari quyidagilardan iborat:
boshlang'ich, asosiy va to'liq umumiy ta'lim bosqichlarida umumta'lim dasturlari va
davlat standartlarini, shuningdek qo'shimcha ta'lim dasturlarini amalga oshirish,
shuningdek, maktabgacha ta'lim muassasalarining maktabgacha ta'lim muassasalarini
rivojlantirish uchun eng qulay shart-sharoitlarni yaratish. talabaning aqliy, axloqiy,
hissiy va jismoniy rivojlanishi, uning qobiliyatlarini rivojlantirish
Maktab o'z oldiga qo'ygan maqsadlarga erishish va vazifalarni amalga oshirish
uchun o'quvchilarni jismoniy tarbiya va sog'lomlashtirishni tashkil qiladi, maktab
yoshidagi bolalarni davlat standartlari va dasturlari doirasida pullik va bepul asosda
ta'minlaydi.
11-maktab o‘zining umumiy maqsad va vazifalarini ota-onalar va jamoatchilik
bilan yaqin hamkorlikda amalga oshiradigan bolalar va kattalar ittifoqidir.
Maktab quyidagi dasturlarni amalga oshiradi: boshlang'ich umumiy, asosiy
umumiy, o'rta (to'liq) umumiy ta'lim dasturlari va qo'shimcha ta'lim dasturlari.
Maktab 1 – 4 sinf – I bosqich, 5 – 9 sinf – II bosqich, 10 – 11 sinf – III
bosqichdan iborat.
O‘quv jarayonini sifatli o‘tkazish uchun shart-sharoit yaratish maqsadida sinflar
kamida 25 kishi bilan ta’minlangan.
40

Sinflarda maktab hududida yashovchi maktab yoshidagi bolalar shug‘ullanadi.
To'liq umumiy ta'lim sinflari (3-bosqich) ta'lim dasturini o'zlashtirishga eng
qobiliyatli va tayyor talabalar orasidan tanlov asosida to'ldiriladi. Suhbat natijalariga
ko‘ra 8-sinfdan fanlarni (matematika va biologiya) chuqur o‘rganadigan sinflarga.
Maktab o'qish muddatini belgilaydi:
1-bosqich (boshlang'ich ta'lim) kamida 4 yil
2-bosqich (asosiy umumiy ta’lim) – 5 yil
3-bosqich (to'liq umumiy ta'lim) 2 yildan ortiq emas.
O'quv jarayonini psixologik qo'llab-quvvatlash maktab psixologi tomonidan
amalga oshiriladi, u maktab psixologi to'g'risidagi Nizom asosida ish olib boradi. 11-
sonli maktab o'qituvchi-psixologining mehnat vazifalariga quyidagilar kiradi:
muassasadagi ta'lim va tarbiya jarayonida o'quvchilarning psixologik, somatik va
ijtimoiy farovonligini saqlashga qaratilgan kasbiy faoliyatni amalga oshirish,
shuningdek, muvofiqlashtirishga ko'maklashish. muassasaning ijtimoiy sohasini
rivojlantirish va ijtimoiy moslashuvning oldini olish bo'yicha profilaktika choralarini
amalga oshirish, bundan tashqari, o'quvchilar, ota-onalar (ularning o'rnini bosuvchi
shaxslar), pedagogik xodimlarga muayyan muammolarni hal qilishda yordam beradi,
bundan tashqari, psixologik va psixologik yordam ko'rsatadi. o'qituvchilar tarkibini,
shuningdek ota-onalarni (ularning o'rnini bosuvchi shaxslarni) o'quvchilarning
shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishi muammolariga yo'naltirish maqsadida tadqiqot
materiallariga asoslangan pedagogik xulosalar va rivojlanishdagi og'ishlar darajasini
(aqliy, jismoniy, hissiy) aniqlaydi va amalga oshiradi. ularni psixologik va pedagogik
tuzatish.
114-sonli maktab o'qituvchi-psixologining funktsional vazifalariga turli xil
psixologik-pedagogik qiyinchiliklarga duchor bo'lgan o'quvchilarning individual
chuqurlashtirilgan diagnostikasini o'tkazish, so'ngra o'quvchilar va ularning ota-
onalariga har xil turdagi psixologik yordam (psixokorreksiya, maslahat) ko'rsatish
kiradi. o'qituvchilar va ota-onalarga psixologik ta'lim berish kabi.
Sinf o'qituvchisining funksionalligi bolalarga ijtimoiy g'amxo'rlik qilish bilan
bog'liq majburiyatlarni o'z ichiga oladi: bolalar salomatligiga g'amxo'rlik qilish,
41

g'ayriijtimoiy xatti-harakatlarning oldini olish, sinf o'quvchilarining ota-onalari bilan
muloqot qilish (ta'lim, maslahatlar, yordamni tashkil etish va boshqalar). Bu
funktsiyalar sinf o'qituvchilarida qoladi, ammo majmuada ijtimoiy o'qituvchilar
ishtirokida sinf o'qituvchilari qo'shimcha, juda aniq yordam oladilar. Agar kerak
bo'lsa, ular ijtimoiy o'qituvchilardan tushdan keyin o'quvchilarning xulq-atvori va
turmush sharoiti haqida to'liq tasavvurga ega bo'lishadi, oiladagi bolalarning ahvoli
va munosabatlari haqida ma'lumot oladilar va bu ma'lumotlarni o'z ishlarida tezda
hisobga olishlari mumkin.
Sinf o'qituvchilari va ijtimoiy o'qituvchilarning yagona ijtimoiy moslashuv
dasturlari mavjud bo'lib, ularning har biri o'z muloqot sohasida harakat qiladi, bir-
biriga bolani va uning oilasini yaxshiroq tushunishga yordam beradi va bolaning
shaxsiyatining optimal rivojlanishi uchun sharoit yaratadi.
Sinf o'qituvchilari oilalar va o'quvchilarni o'rganib chiqib, ijtimoiy yordamga
muhtoj bolalarni aniqlaydilar, qiyin bolalarni tarbiyalashda oilalarga yordam
berishadi va kerak bo'lganda ularni psixolog va / yoki ijtimoiy o'qituvchiga
yuborishadi.
Ijtimoiy o'qituvchi bir qator kasbiy vazifalarni bajaradi: bolalarning xatti-
harakatlarida, ularning muloqotida salbiy hodisalarning oldini olishni ta'minlaydi,
atrof-muhitni yaxshilash choralarini ko'radi, qiyin hayotiy vaziyatlarda bo'lganlarga
yordam beradi, shuningdek ota-onalar bilan ishlaydi. ijtimoiy himoyaga muhtoj
bolalar.
Ijtimoiy o'qituvchining vazifalariga quyidagilar kiradi: qiziqish va ehtiyojlarni,
qiyinchiliklar va muammolarni, ziddiyatli vaziyatlarni, o'quvchilarning xatti-
harakatlaridagi og'ishlarni aniqlash va ularga o'z vaqtida ijtimoiy yordam ko'rsatish,
psixologik qulaylik va shaxsiy xavfsizlik muhitini yaratishga ko'maklashish.
talabalar, alohida talabalar va muassasa, oila, atrof-muhit, turli xizmatlar
mutaxassislari o'rtasida vositachi bo'lib ishlaydi.
Diagnostika texnikasiga qo'yiladigan barcha talablarni inobatga olgan holda 2 ta
diagnostika texnikasi o'tkazildi, xususan: o'tkazilgan texnikalar sub'ektlarning ruhiy
va jismoniy salomatligiga tahdid solmagan; bir vaqtning o'zida usullarning soni va
42

mazmuni tekshirish maqsadlariga mos keladi va diagnostik gipotezani isbotlash yoki
rad etish imkoniyatini aks ettiradi; usullar hisobga olingan holda tanlangan:
sub'ektlarning yoshi va psixofiziologik holati, sub'ektlarning joy va vaqti va usullar
yuqori darajada haqiqiy va ishonchli.
Oilani chizish. Maqsad: bola va ota-ona munosabatlarini o'rganish; har bir oila
a'zosining etakchi xulq-atvor modellarini aniqlash; intellektning rivojlanish darajasini
aniqlash
Oila sotsiogrammasi. Maqsad: shaxslararo munosabatlar tizimida sub'ektning
o'rnini aniqlash; oiladagi aloqalarning tabiatini o'rganish - to'g'ridan-to'g'ri yoki
bilvosita.
Natijada, "Oila chizmasi" ni tahlil qilib, biz quyidagi ma'lumotlarni oldik:
Bolalarning 50 foizi oilada aloqa etishmasligidan aziyat chekmoqda
23% bolalar o'zlarini rad etilgan va istalmagan his qilishadi
Bolalarning 7 foizi o'z oilasida begona odamlarni o'z ichiga oladi
10% oilaviy munosabatlarga ega emas
10% oila a'zolaridan birini ajratib, qolganlarini e'tiborsiz qoldiradi
Oila sotsiogrammasini talqin qilish natijalari:
Bolalarning 50% oilada hissiy aloqani his qilmaydi
27% a'zolar bilan bilvosita, eng yoqimli oila a'zosi orqali muloqot qiladi
20% o'z oilasida quyi tizimlarni aniqladi: ona - ota, aka - opa, ona - qiz, ota -
o'g'il, ona - o'g'il va boshqalar.
Bolalarning 3% oilada o'zini past baholaydi va oilaning qolgan a'zolari
tomonidan qabul qilinadi.
Ushbu usullarning natijalarini sarhisob qiladigan bo'lsak, oila ichidagi
muloqotning yo'qligi va oila a'zolari o'rtasidagi munosabatlarning yo'qligidan
shikoyat qiladigan bolalarning 50 foizi ikki ota-onadan iborat, ya'ni onasi va dadasi
bilan yashaydi.
Olingan ma'lumotlar oilaning farovonligi oilaning tuzilishiga emas, balki oila
ichidagi tarbiya turlariga bog'liq degan xulosaga kelishimizga imkon berdi. Shu bois
43

tadqiqotimizning navbatdagi bosqichi bu oilalardagi tarbiya turlarini tegishli
metodlardan foydalangan holda o‘rganishdan iborat.
1. Ota-onalar uchun so'rovnoma "Oilaviy munosabatlar tahlili". Maqsad: ta'lim
jarayonining turli xil buzilishlarini aniqlash; noharmonik patologik ta'lim turini
aniqlash; Ushbu buzilishlarning ba'zi psixologik sabablarini aniqlang.
2. “Musiqa asboblari” metaforik testini chizish. Maqsad: oilaviy
munosabatlarning asosiy xususiyatlarini va ularni bolaning ko'zi bilan idrok etishni
aniqlash
So'ralgan oilalarda turli xil tarbiya turlari mavjud:
- Pandering giperhimoyasi 15%
- suiiste'mol qilish - 5%
- giperhimoya - 10%
- Barqaror ota-ona uslubi 10%
- ma'naviy javobgarlikni oshirish - 10%
- talablar etarli emas - bola uchun taqiqlar - 15%
- hissiy rad etish – 25% (12-ilova)
Oilalarning olingan xususiyatlari va umumiy dastur asosida biz bunday oilalar
bilan ishlash rejasini tuzdik.
Oilalar bilan ishlash shakllari:
Ruxsat etilgan tarbiya uslubiga ega bo'lgan oilalar uchun muammolarni
tinglagandan keyin konstruktiv muhokama qilish mumkin. Shundan kelib chiqib,
“Jazo va mukofot” mavzusida sinf miqyosidagi yig‘ilishlar tashkil etilib, unda
jazolash usullari va rag‘batlantirish turlari, shuningdek, jazolanishi va taqdirlanishi
mumkin bo‘lgan va lozim bo‘lgan xatti-harakatlar muhokama qilindi.
Mavzuni muhokama qilishda faol ishtirok etmagan ota-onalarga bunday tarbiya
jarayonida bolada shakllanadigan ko'rgazmali va gipertimik shaxsiyat xususiyatlarini
muhokama qilish uchun individual maslahatlar taklif qilindi.
Faqat 15% individual maslahat taklifiga javob berdi, qolganlari "farzandlarini
tarbiyalash haqidagi eslatmalarni" tinglashni istamasligini bildirdi.
44

Shafqatsiz munosabat va ma'naviy javobgarlik kuchaygan oilalar ko'p emas,
shuning uchun ota-onalar yig'ilishini tashkil qilishning hojati yo'q edi. Bunday ota-
onalar uchun individual maslahatlar tashkil etilgan bo'lib, ularda 5% dan atigi 2%
ishtirok etgan. Tashrif buyurgan ota-onalarga ular yashirayotgan bu xatti-harakatining
asl sababini bilishlarini aytishdi. Va hamkorlik qilishdan bosh tortgan taqdirda
terapiya samarasiz bo'ladi.
Suhbatdan so'ng kichik guruhlarda (5-7 kishilik) "Oilaviy tarbiya amrlari" biznes
o'yini tashkil etildi, uning oxirida oilalarning umumiy sonining yana 2 foizi maslahat
so'radi.
Bolalarning ma'naviy mas'uliyati oshgan oilalar uchun "Ota-onalar va
bolalarning o'zaro munosabati" ota-onalar yig'ilishi tashkil etildi.
Haddan tashqari himoyalangan tarbiya uslubiga ega bo'lgan oilalar uchun uyga
tashriflar uyushtirildi, chunki bu ota-onalar kamdan-kam hollarda ota-onalar
yig'ilishlariga kelishadi va qiziqish bildirmaydilar. Bunday oilalarga tashrif buyurgan
ota-onalar ularning 20 foizini farzandlarining maktabda qanday muammolar va
muvaffaqiyatlarga erishayotgani unchalik qiziqtirmasligini aniqladi. Bular asosan
o'rta maktab o'quvchilarining ota-onalari, shuning uchun kattalarning fikriga ko'ra,
bolalar maktabdagi qiyinchiliklarni o'zlari hal qilishlari va faqat oxirgi chora sifatida
ularga murojaat qilishlari kerak. Tashriflar muntazam edi: har ikki haftada bir marta.
Shuningdek, individual maslahatlashuvlar tashkil etildi. Ish jarayonida ota-onalarning
o'zlari ijtimoiy o'qituvchining tashrif buyurishini kutmasdan, farzandlarining maktab
hayotiga qiziqish bildira boshladilar.
Beqaror tarbiya uslubi mavjud bo'lgan oilalar bilan ishlash uchun "Ota-onalar va
bolalar o'rtasidagi muloqot muammolari" mavzusida ota-onalar yig'ilishlari tashkil
etildi. Ammo bu muammo turli xil tarbiya uslublari uchun juda dolzarb bo'lganligi
sababli, parallel sinflarda bir qator ota-onalar yig'ilishlarini o'tkazishga qaror qilindi.
Mavzuni muhokama qilgandan so'ng, hatto oila ichidagi muammolari bo'lmagan ota-
onalar ham yordam va maslahat uchun murojaat qilishdi.
45

Bolaga talablari etarli bo'lmagan oilalarda "Qarama-qarshilik yoki hamkorlik"
mavzusida ota-onalar yig'ilishlari tashkil etildi. Suhbat davomida ota-onalar faol
ishtirok etdilar va o'zlarining tarbiyalash tajribasi bilan o'rtoqlashdilar.
Emotsional rad etish mavjud bo'lgan oilalar bilan ishlash ota-onaning qattiqqo'l
uslubiga ega bo'lgan oilalar bilan olib boriladigan tadbirlarga to'g'ri keladi. “Ota-
onalar siz haqingizda va siz uchun”: bola shaxsini shakllantirishda oilaning o‘rni, oila
bola nigohida, ular bizni taniydimi?” mavzularida qo‘shma ma’ruzalar tashkil etildi.
Natijada, ba'zi ota-onalar o'z farzandlariga mehr va tushunish etishmasligini
tushunishdi. Farzandlari bilan munosabatlardagi bu muammoni bartaraf etish uchun
ular yordam va maslahat uchun ijtimoiy o'qituvchiga murojaat qilishdi.
Oiladagi psixologik iqlimni o'rganish uchun quyidagi ish shakllari tanlandi: uyga
tashrif buyurish, ota-onalar yig'ilishlarida ushbu mavzu bo'yicha muammolarni
muhokama qilish, sinf rahbarlari bilan yaqin hamkorlik.
Shuningdek, aloqaga chiqmaydigan va oilaviy muammolarini aytmaydigan ota-
onalar bilan muloqot qilish uchun quyidagi mazmundagi ota-onalar uchun stend
yaratildi.
Maktab va oila o'rtasidagi o'zaro munosabatlar. Bu ikkita ijtimoiy institut bo'lib,
ularning muvofiqlashtirilgan harakatlari bolani tarbiyalash jarayonining
samaradorligiga bog'liq. Maktab va ota-onalar o'rtasidagi aniq aloqalar qanday?
Oilaviy tarbiyaning pastligi, ota-onalar va bolalar o'rtasidagi ziddiyatlarning
sabablaridan biri ota-onalarning pedagogik madaniyatining pastligidir. Maktab ota-
onalar uchun psixologik-pedagogik ta'lim markaziga aylanib, bu borada ularga
yordam berishga majburdir. Ota-onalarning ta'lim shakllari: ma'ruzalar,
konferentsiyalar, sinfga asoslangan ota-onalar uyushmalari va boshqalar.
Ota-onalarga eslatma! Hurmatli ota-onalar! Maktab sizga farzandingizni
tarbiyalashda hamkorlik qilishni taklif qiladi.
O'smirlar bilan muloqotda nizolarni oldini olish uchun kattalar nima qilishlari
kerak. Bu masalada yordam beradigan ba'zi xatti-harakatlar qoidalari.
Maktab ota-onalarga nima berishi mumkin?
Ota-onalar uchun maslahat "Mening oilam - mening quvonchim".
46

Oilaviy tarbiyadagi xatolar va ularning oqibatlari.
Maktab va oilaning shartlari va o'zaro majburiyatlari to'g'risida kelishuv. Maktab
va oilaning bola oldidagi mas'uliyati.
Ota-onalar maktabda nima qilishlari kerak? Oddiy savolga javob.
Shu bilan birga, bizning eksperimental guruhimizga kiritilgan kam ta'minlangan
oilalar farzandlari bilan tuzatish ishlari olib borildi, unda quyidagi ish shakllari
qo'llanildi:
Kichik maktab o'quvchilari uchun quyidagilar tashkil etildi: "Mening oilam"
mavzusida suhbat, "7YA" o'yin treningi, "Onam, dadam, men - do'stona oila" rolli
o'yini.
Bolalar bilan ishlash jarayonida ijtimoiy ko'nikmalar, shuningdek, ota-onalar
bilan oila ichidagi munosabatlarga xulq-atvor reaktsiyalari moslashtirildi.
O'smirlar guruhi uchun quyidagilar tashkil etildi: "Ota-onalar va men", "Ota-
onalar bolalar nigohida", "Tirik haykal" rolli o'yini ("Oilangizni tasvirlang")
mavzularida bir qator sinf soatlari.
O‘smirlar bilan ishlash jarayonida oiladagi tarbiyaning yetakchi turlari aniqlanib,
ularning oiladagi tarbiyaning turli ko‘rinishlariga bo‘lgan munosabati shakllantirildi,
shuningdek, o‘tkazilgan tadbirlar davomida ba’zi bolalar axborot yordami va
individual maslahat so‘radilar. . Bunda ba'zi bolalar ota-onalarning xatti-harakati va
munosabatini tushunishdi va kelgusida individual ijtimoiy-psixologik yordam
ko'rsatishga rozi bo'lishdi.
Kattaroq maktab o'quvchilari uchun "O'smirlarning anonim hikoyalari",
"Oiladagi nizolarsiz muloqot" va "Ertakni davom ettiring" mashqlari bo'yicha bir
qator suhbatlar tashkil etildi. Ish natijalariga ko'ra, oilaviy munosabatlar bilan bog'liq
bo'lgan o'smirlar birlashmalarining sifat darajasi aniqlandi. Ish natijasida ko'plab
o'smirlar "ochildi": ular oiladagi muammolari haqida gapirib, yordam va individual
maslahat so'rashdi.
Buning uchun biz “O‘smirlar ota-onalar haqida” metodologiyasidan foydalanib,
ota-onalarning o‘smirlik va o‘smirlik davridagi ota-onalarga bo‘lgan munosabati,
xulq-atvori va tarbiyalash usullarini o‘rgandik. Metodika natijasida ota-onalarning
47

ob'ektiv, ya'ni ota-onaga bo'lgan munosabati va uslublari, shuningdek, o'smirlarning
ularni tarbiyalash amaliyoti haqidagi sub'ektiv g'oyalari ochib beriladi.
48

Umumiy xulosalar
Hozirgi bosqichda oila faoliyatidagi mavjud muammolar jamiyatdan yordam
olish zarurligini taqozo etmoqda. Pedagogik adabiyotlar tahlili, ayrim tadqiqotlar
shuni ko'rsatadiki, bu oila bilan tashkil etilgan ijtimoiy (yoki ijtimoiy-pedagogik) ish
orqali mumkin.
Darhaqiqat, agar oila turli sabablarga ko'ra yoki ijtimoiy tuzilmaviy nuqsonlar,
uning quyi tizimlaridagi munosabatlarning deformatsiyasi, mos yozuvlar guruhining
salbiy ta'siri, rol funktsiyalarining buzilishi tufayli o'zining etakchi funktsiyasini -
bola shaxsining birlamchi asosiy sotsializatsiyasini bajarmasa, 2001-2010 yillardagi
bolalarning ijtimoiy-siyosiy rivojlanishiga sabab bo'ladi. va hokazo), keyin ma'lum
bir maqsad uchun uni tashqaridan ta'sir qilish kerak: uning ishlashiga zarur tuzatishlar
kiritish, ya'ni. o'zgarishlar kiriting.
Oila jamiyatning ijtimoiy instituti sifatida bolaning ijtimoiylashuv jarayonini
amalga oshirish uchun katta imkoniyatlarga ega, bu jarayonning muvaffaqiyati uning
tarbiyaviy salohiyati bilan belgilanadi.
Shaxsning birlamchi sotsializatsiyasi funktsiyalarini bajarib, u ushbu
jarayonning qirollik sub'ekti sifatida ishlaydi va uni individual tarkibiy qismlardan
iborat murakkab ijtimoiy tizim sifatida tushunish kerak. Oilani tizim sifatida
tushunish, tadqiqot shuni ko'rsatdiki, uning tarbiyaviy salohiyatini oshirishga yordam
beradi.
Salbiy bola-ota-ona munosabatlari muammosining hozirgi holati tahlil qilindi
va bu muammo juda dolzarb ekanligini aytish mumkin.
Ijtimoiy sohaning rivojlanmaganligi, oilaviy muammolarga yo‘naltirilgan
bilimli mutaxassislarning yetishmasligi jamiyatdagi vaziyatga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda.
Bolaning moslashuvi turlarini aniqlab, biz sabablar oila tarkibida emas, balki
oilaviy tarbiyaning noto'g'ri uslubi va ota-ona va bola munosabatlari turining buzilishi
degan xulosaga keldik.
49

Adabiyot
1. O zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni “Yoshlar – kelajagimiz”ʻ
Davlat dasturi to g risida.
ʻ ʻ Qonun hujjatlari ma lumotlari milliy bazasi, ʼ
28.06.2018 y., 06/18/5466/1527-son
2. Abdurauf Fitrat. Oila yoki oila boshqarish tartiblari. T.: Ma naviyat, 2000. B-
ʼ
83.
3. Ochilova B.M. Ajdodlar merosiga ixlosmandlik va shaxs ma naviy-axloqiy
ʼ
kamoloti.: F.f.d-ri ilmiy darajasini olish uchun yozilgan Avtor…..f. –
Toshkent: O zMU, 2005. – 22 b.
ʻ
4. Saifnazarov I. Ma naviy barkamollik va siyosiy madaniyat. – Toshkent:
ʼ
Sharq, 2001. –
5. Buyanov M.I. Disfunktsional oiladan chiqqan bola: Bolalar psixiatrining
eslatmalari. M., 1988 yil
6. Varga A. Ya. Tizimli oilaviy psixoterapiya. Ma'ruza kursi. Sankt-Peterburg,
2001 yil
7. Vasilkova Yu.V. Ijtimoiy o'qituvchining metodikasi va ish tajribasi: Oliy
o'quv yurtlari talabalari uchun darslik. – M., 2001 yil
8. Garbuzov, Isaev, Zaxarov I.I. Oila moslashuvi
9. Gilinskiy Ya.I. Shaxsni ijtimoiylashtirish bosqichlari // Inson va jamiyat. 9-
son. 1971 yil.
10. Golovey L.A, Rybalko E.F. Rivojlanish psixologiyasi bo'yicha seminar.
Sankt-Peterburg, 2001 yil
11. Goncharova T. Disfunktsional oilalar va ular bilan ishlash // Xalq ta'limi.
2002 yil - 6-son
12. Divitsyna N.F. Nogiron bolalar va o'smirlar bilan ijtimoiy ish. Ma'ruza
matnlari. - Rostov-na-Donu, 2005 yil
13. Dubrovich A.B. Oilada psixoterapevt kim? M., 1985 yil
14. Zakatova I.N. Maktabda ijtimoiy pedagogika. – M., 1996 yil
15. Makarenko A. S. Asarlar. Ertalabki soat 7 da, 1951 yil
50

16. Makarenkova I.V., Misko A.V. Bolalar va o'smirlarning ijtimoiy moslashuvi
(tuzatish va profilaktika ishlarining psixologik va pedagogik asoslari). – M.,
2004 yil
17. Makeev G. A. Oilaviy hayot va bolalar. Volgograd, 1987 yil
18. O'smir oilasida psixologik kasalliklarni tashxislash va oldini olish
metodologiyasi (kommunal xizmatlar mutaxassislari uchun uslubiy
qo'llanma) // Juravleva E.A., Filippova E.B., Anipovich Z.N., Boykova O.V.,
Kassiy V.Yu. Krotova S.I., Kozlova O.V., Belyaeva A.A. – M., 2003 yil
19. Ijtimoiy o'qituvchining metodologiyasi va ish tajribasi. M., 2001 yil
20. Ijtimoiy o'qituvchining metodologiyasi va ish tajribasi / ostida. ed. L.V.
Kuznetsova. – M., 2005 yil
21. Mitina L.M. Yangi ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarda shaxsning shaxsiy va
kasbiy rivojlanishi // Psixologiya masalalari. - 1997 -. № 4
22. Mudrik A.V. Ijtimoiy pedagogika. M., 2002 yil
23. Ta'lim muassasasida ijtimoiy o'qituvchining tashkiliy va ijtimoiy-pedagogik
faoliyati: Uslubiy tavsiyalar.-M., 2004 // Comp. Dmitrieva V.G.,
Chernousova F.P., Yarkova I.V.
24. Ocharova R.V. Ota-onalar uchun psixologik yordam. – M. 2003 yil
25. Pezeshkian N. Ijobiy oilaviy psixoterapiya: oila terapevt sifatida. M., 1993 yil
26. Piaget J. Tanlangan psixologik ishlar. - M., 1994 yil.
27. Rivojlanish psixologiyasi bo'yicha seminar / Ed. Golovey L.A., Rybalko E.F.
- Sankt-Peterburg, 2001 yil
28. Psixodiagnostika: Ma'ruza matnlari/Tuzilgan. Posoxova S. T. - M., 2004 y
29. Razumixina G.P. Oila dunyosi. M., 1986 yil
30. Rean A.A. Shaxsni ijtimoiylashtirish // O'quvchi: Psixologiya
31. Oila. Ijtimoiy-psixologik va axloqiy muammolar: ma'lumotnoma / Zatsepin
V.I. va dr. Kiev, 1990 yil
32. Smirnova E. O., Bykova M. V. Ota-onalar munosabatlarining tuzilishi va
dinamikasi // Psixologiya savollari. 2000 yil № 3
51

33. Ijtimoiy pedagogika: Ma'ruzalar kursi/Umumiy tahririyat ostida. M.A.
Galaguzova. – M., 2000 yil
34. Tkacheva V.V. Oila ichidagi munosabatlarni uyg'unlashtirish: dadam, onam,
men - do'stona oila. Adekvat oila ichidagi munosabatlarni shakllantirish
bo'yicha seminar. – M., 2000 yil
35. Shakurova M.V. Ijtimoiy o'qituvchining ish usullari va texnologiyasi:
Darslik. nafaqa. – M.. 2002 yil
36. Eidemiller E.G., Dobryakov I.V., Nikolskaya I.N. Oila diagnostikasi va
oilaviy psixoterapiya. Shifokorlar va psixologlar uchun darslik. - Sankt-
Peterburg, 2003 yil
52

Oilalar bilan ishlashning axloqiy tamoyillari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish