Oilani mustahkamlashda ijtimoiy nazoratning o‘rni - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	29.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Oilani mustahkamlashda ijtimoiy nazoratning o‘rni

Купить

Oilani mustahkamlashda ijtimoiy nazoratning o‘rni
Reja
1.O‘zbekistonda oilaga nisbatan yo‘naltirilgan ijtimoiy himoya tizimini
shakllanishi.
2.Oila institutini mustahkamlashga xizmat qiluvchi omillar.
3.Oilani mustahkamlashga xizmat qiladigan sog‘lom ijtimoiy muhitning
nazorat faoliyatiga bog‘liqligi.

Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor munosabatlari yo‘lini tanlagan O‘zbekistonda
ijtimoiy himoya masalasi, jumladan oila institutini himoya qilish va
mustahkamlash masalasi hech qanday mubolag‘asiz bugungi kunning eng dolzarb
muammolardan biri sanaladi. Ijtimoiy himoyaga muhtoj guruhdagi ahaoliga,
jumladan, bolalarga majmuaviy yordam ko‘rsatib ularni jamiyatga
ijtimoiylashuvida oila institutini muhim rol o‘ynaydi. Buning uchun oila
institutining bugungi kundagi holati qanchalik sog‘lom va mustahkam ekanligini
ilmiy jihatdan tahlil qilish kerak bo‘ladi. Oila muammosi bugungi kunda
insoniyatni o‘ylantirib kelayotgan eng dolzarb va eng murakkab global muammo
hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoev “2017-
2021yillarda O‘zbekiston Republikasini rivojlantirishning besh ustuvor yo‘nalishi
bo‘yicha Harakatlar strategiyasi”da oila institutini mustahkamlash to‘g‘risida
gapirib, oila asoslarini yanada mustahkamlash, oilani yanada sog‘lomlashtirish
borasida kompleks chora-tadbirlarni ishlab chiqish va amalga oshirishni ustuvor
vazifa sifatida belgilab bergan. 1
Insoniyat jamiyati sivilizatsiyasining kelib chiqishi
oila institutining shakllanishi bilan bog‘liq bo‘lganligi sababli oila institutining
barbod bo‘lishi insoniyat sivilizatsiyasining halokatini keltirib chiqarishi mumkin.
Bugungi kunda inson zotini keyingi mavjud bulishini gumon qilib qo‘ygan
muammolar ichida oilaning global inqirozi ham bor. Oila inqirozi muammosi
xuddi yadro qirg‘in quroli taxdidi, terrorizm taxdidi va ekologik taxdid singari
insoniyani keyingi mavjud bo‘lishini gumon qilib qo‘ydi. Chunki oila ming yillar
davomida hayot mazmuni bo‘lgan xayotni davomiyligini ta’minlab keldi. Lekin
bugungi kunga kelib oilaning o‘z funksiyasini bajarishi muammo bo‘lib qolmoqda.
Oila funksiyasini bajarilmasligi insoniyatni yo‘q bulib ketishi darajasidagi
depopulyatsiya jarayonini keltirib chiqarishi mumkin. Oila muammosi bugungi
kunda insoniyatni o‘ylantirib kelayotgan eng dolzarb va eng murakkab muammo
deb aytishimiz mumkin. Ushbu muammo nafaqat jamiyatshunos olimlarni, balki
barchani, hatto oddiy odamlarni xam o‘ylantirmokda. Shuning uchun biz quyida
oila muammosi masalasini tarixiy, sotsiologik tahlil qilishga harakat qilib ushbu
1
Мирзиёев Ш.М. 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор
йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси. Тошкент. 2017 йил. 4-бет

muammoni keltirib chiqargan sabablarni topish va ularni bartaraf qilish yo‘llarini
topishga harakat qilamiz.
Oila muammosi to‘g‘risida gapirishdan oldin oila o‘zi nima ekanligini ya’ni
uni aniq bir ilmiy ta’rifini berishimiz kerak. Jamiyatshunos olimlar oilaga shunday
ta’rif berishadi: Oila nikoh asosida shakllangan, er-xotinlik, ota-onalik va
qarindoshchilik rishtalari bilan bog‘langan odamlar guruhi bo‘lib u bolani
dunyoga keltirish, boqish va hayotga tayyorlash funksiyalarini bajaradi. Demak
oila to‘laqonli oila bo‘lishi uchun u uch elementni yaxlitligidan va uchta asosiy
funksiyani bajarishi lozim ekan. Agar oilaning bu uch elementlaridan biri bo‘lmasa
va uchta asosiy funksiyalardan birini bajarmasa bu oilaning inkirozini alomati
bo‘lib hisoblanadi.
Xo‘sh oila inqirozining qanday alomatlari namoyon bo‘lmokda? Bugungi
kunda nikohsiz oilalar ko‘payib bormoqda, vaholanki, oila nikoh asosida
shakllanishi lozim. Shuning uchun nikohsiz oilalarni paydo bo‘lishi oila
inqirozining bir ko‘rinishi deb aytishimiz mumkin. Oiladagi ajralishlar ko‘payib
bormoqda, bir bolali yoki bolasiz oilalar paydo bo‘lmoqda hatto bir jinsli nikohlar
geylar va lesbiyankalar paydo bo‘lmoqda. Bularning barchasi bugungi kunda oila
o‘z boshidan inqirozni kechirayotganligini yaqqol ko‘rsatib turibdi. To‘g‘ri
oilaning global inkirozi G‘arb mamlakatlarida kuchliroq namoyon bo‘lmoqda,
bizlarda esa endigina kirib kelmoqda. Lekin biz oila inqirozi bizlardan ancha
uzoqlarda ro‘y berayapdi deb xotirjam bo‘lishimiz kerak emas, chunki globallashib
borayotgan dunyoda oilaning inkirozi barcha mamlakatlarda osonlik bilan kirib
kelmoqda. Shuning uchun dunyoning barcha malakatlari o‘z xududlarida oila
inqiroziga qarshi kurash olib borishlari lozim. Buning uchun eng avvalo oila
inqirozi sabablarini topishga harakat qilish kerak.
Oila inqirozining sababi oilaning muqaddasligini unutib quyishda va
odamlardagi egoizmning kuchayib borishida deb aytish mumkin. Buning sababi
esa global miqyosda ma’naviyatning qashshoqlashuvi bilan bog‘liqdir. Umuman
bugungi kunda mavjud bo‘lgan barcha muammolar oxir oqibatda ma’naviyatga

bog‘lik. Chunki inson oila oldida mas’uliyatni his qilishi uchun va oila to‘g‘risida
qayg‘urishi uchun u o‘zini oila oldida tiyib tura olishi kerak. Boshqacha qilib
aytganda inson oila manfaati oldida o‘z manfaatini tiya olishi kerak, oila
manfaatini o‘z shaxsiy manfaatidan ustun qo‘ya olishi kerak. Buning uchun esa
inson o‘z ustidan hokimiyatga ega bo‘lishi kerak va bunday hokimiyat ma’naviyat
orqali ta’minlanadi, chunki ma’naviyat odamga oila oldida o‘zini tiyish
imkoniyatini beradi.
2.Oila institutini mustahkamlashga xizmat qiluvchi omillar.
Oilani inqirozdan olib chiqish va uni mustahkamlash uchun inson oilaning
muqaddasligini anglab olishi kerak. Oila nima uchun muqaddas deyiladi? Oila
shuning uchun muqaddas deyiladiki, chunki oila hayot mazmunini ifodalaydi.
Hayotning mazmuni inson hayotining davomiyligini ta’minlashdan iborat va uni
ta’minlash oila orqali amalga oshiriladi. Inson zoti abadiy mavjudot emas u
qachonlardir paydo bo‘lgan va demak qachonlardir uni yo‘q bo‘lib ketish ehtimoli
bor va uni keyingi mavjud bo‘lishi oilaga bog‘lik bo‘lib kelgan. Oila insoniyatning
shunday noyob evolyusion kashfiyotiki u ming yillar davomida insoniyatni keyingi
mavjud bo‘lishini ta’minlab keldi, lekin bugungi kunga kelib oila o‘z
funksiyalarini bajarib insoniyatni ertaga mavjud bo‘lishini ta’minlashi gumon
bo‘lib qolmoqda.
Oilani mustahkamlashda asosiy e’tibor nikohga jiddiy munosabat
o‘rnatilishi bilan bog‘liq, chunki nikoh odamda oila oldida mas’uliyatni
shakllantiradi. Nikoh ham zamon qonunlari va ham shariat qonunlari asosida
amalga oshirilishi muhim ahamiyatga ega. Zamon qonunlari asosida davlat
ruyxatidan o‘tish odamda davlat oldida mas’uliyatni shakllantirsa, shariat
konunlari asosida nikohdan o‘tish esa Xudo oldida mas’uliyatni shakllantiradi.
Odamzot shunday mavjudotki u to‘g‘ri yo‘ldan yurishi va oila manfaati oldida
o‘zini tiyib turishi uchun u nimadandir qo‘rqib turishi lozim. Odam zamon
qonunlarini buzmasligi uchun davlatdan qo‘rqib turishi kerak, shariat qonunlarini
buzmasligi uchun esa oxirat azobidan qo‘rqishi kerak. Oila shunday noyob

evolyusion kashfiyotki uni avaylab asrash uchun zamon qonunlaridan xam, shariat
qonunlaridan ham foydalanish mumkin.
Oilani mustahkamlashda oilaning asosi bo‘lgan eru-xotinlik mustahkam
bo‘lishi muhim ahamiyatga, chunki eru-xotinlik oilaning yadrosini tashkil qiladi.
Yadro qanchalik mustahkam bo‘lsa oila shunchalik kuchli bo‘ladi. Buning uchun
ya’ni oilaning asosi bo‘lgan yadro kuchli bo‘lishi eru-xotin bir birini tushunishi
lozim. Ular nimani tushunishi kerak deganda ularning birini baxtli bo‘lishi
ikkinchisining baxtli bo‘lishi bilan bog‘liqligini tushunishi kerak. Buni anglagan
eru-xotin hayotda uchraydigan har qanday qiyinchiliklarni bartaraf qilishga qodir
bo‘ladi. Va aksincha buni tushunmagan eru-xotin arzimagan bir muammoni
bartaraf qila olmay oiladek bir muqaddas institutni barbod qilishi mumkin.
Shuning uchun oilani mustahkamlashda eru-xotinni oila oldidagi mas’uliyatini
oshirishga va mustahkamlashga alohida e’tibor qaratish lozim.
Oila oldida mas’uliyat kuchli bo‘lishi uchun inson bir oddiy haqiqatni bilishi
kerak ya’ni nikoh tuzilishi bilan odam faqat o‘zini o‘ylash huquqidan mahrum
bo‘lishini, endi ular bir birini o‘ylashi kerak bo‘ladi. Oilada bolaning tug‘ilishi
bilan esa eru-xotin endi o‘zlarini o‘ylash huquqidan mahrum bo‘lishini anglab
olish kerak, chunki endi ular bolani manfaati oldida o‘zlarini tiyib turishlari kerak
bo‘ladi. Chunki farzand ularning naslini davomchisi ya’ni ularning hayotini
mazmuni bo‘lib hisoblanadi. Ota-ona bolaga g‘amxo‘rlik qilib uni parvarishlab
hayotga tayyorlash barobarida o‘ziga keksalikka sharoit yaratgan bo‘lishini
unutmasligi kerak. Buning uchun inson yana bir oddiy haqiqatni bilishi kerak ya’ni
odamning baxtli bo‘lishi eng avvalo oilaga bog‘liqligini va inson zoti bor ekan u
tug‘ilib to dunyoni tark etgungacha oila doirasida himoyalangan bo‘lishi kerak.
Faqat oila inson zotiga beminnat xizmat qilishi va uni baxtli bulishini ta’minalshi
mumkin.
Oilaning inqirozining sabablaridan yana biri bu oiladagi ayol mehnatini
qadrsizlanishi bilan bog‘lik. Uzoq tarixiy jarayonda asta sekinlik bilan ayol oiladan
tashqariga ijtimoiy faoliyatga jalb qilina boshlandi va ayni paytda ayolning

oiladagi roli uni yelkasida saqlanib qolaverdi. Natijada ayol ham oilada, ham
ijtimoiy hayotda mehnat qila boshlaydi va bu jarayonda ayolning oiladagi mehnati
e’tibordan chetda qolib qadrlanmay qoladi. Buning natijasida ayolning oila
oldidagi mas’uliyati pasaya boshlaydi va oilaning mustahkamligiga salbiy ta’sir eta
boshlaydi. Vaholanki oilani ayolsiz va uning mehnatisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi,
chunki tabiat oilani shunday yaratganki unda asosiy rolni ayol o‘ynaydi. Shuning
uchun bugungi kunda oilani inqirozdan olib chiqish va uni mustahkamlash uchun
ayolning oiladagi rolini va mavqeini yanada musahkamlash lozim. Boshqacha
qilib aytganda ayolning oiladagi uy bekaligini ishsiz, bekorchi deb emas balki eng
kerakli va eng sharafli kasb deb qabul qilish lozim.
Muhtaram Prezidentimiz Shavkat Mirziyoev tomonidan xalq manfaatini
ifoda qilinishi mamlakatimizda ijtimoiy himoya muammolari davlat ijtimoiy
siyosatining ustuvor vazifalaridan ekanligini yaqqol ko‘rsatib turibdi. Mustaqillik
davrida yillarga nom berish an’anasi shakllangan bo‘lib bunda asosiy e’tibor u
yoki bu ijtimoiy himoya muammosiga qaratilmoqda. Bunday jarayon 1997 yilda
“Inson manfaatlari yili”dan boshlanib keyingi yillar bilan mantiqan bog‘liq bo‘lib
tizimli xarakterga ega bo‘ldi. Masalan, 2015 yil “Keksalarni e’zozlash yili” bo‘lsa
2016 yil “Sog‘lom ona va sog‘lom bola yili”, 2017 yilga “Xalq bilan muloqot va
inson manfaatlari yili” va 2019 yilga “Faol investitsiyalar va ijtimoiy rivojlanish
yili” deb e’lon qilinishida ham mantiqiy bog‘liqlikni ko‘rish mumkin. Chunki,
keksalarni e’zozlash ularni hayotini mazmunli qilish sog‘lom bolani tarbiyalash
bilan bog‘liq. Inson bolalik paytida qanchalik sog‘lom bo‘lsa uning keksalik davri
ham o‘shanga munosib tarzda sog‘lom bo‘ladi. Umuman inson bolalik va keksalik
paytida ko‘ngilchang bo‘lishi bilan xarakterlanadi va bu ularni ijtimoiy himoya
qilishni umumiy jihatlarini belgilab beradi.
3.Oilani mustahkamlashga xizmat qiladigan sog‘lom ijtimoiy muhitning
nazorat faoliyatiga bog‘liqligi.
Sog‘lom bolani tarbiyalash sog‘lom jamiyatga yoki ijtimoiy sog‘lom
muhitga bog‘liq ekan asosiy e’tiborni aynan ana shu sog‘lom ijtimoiy muhitni

shakllantirish masalalariga qaratish lozim. Buning uchun eng avvalo ijtimoiy
sog‘lom muhit nima ekanligini aniqlab olishimiz lozim. Ijtimoiy sog‘lom muhit
deganda adolat bilan razolat o‘rtasidagi kurashda adolat ustunlik qiladigan muhit
tushuniladi, va aksincha razolat g‘alaba qiladigan muhit nosog‘lom muhit deb
aytiladi. Ijtimoiy sog‘lom muhit inson baxtliligi uchun ham, oila mustahkamliligi
uchun ham va umuman jamiyat farovonligi uchun ham eng muhim omil bo‘lib
hisoblanadi. Chunki insonning baxtliligini muhim sharti bu nafaqat uning moddiy
va ma’naviy ehtiyojlarining to‘liq qondirilganlik holati balkim undagi qo‘rquvsiz
erkin yashash xissining mavjudligidir. Va bu qo‘rquvsiz erkin yashash hissining
mavjudligi eng avvalo ijtimoiy sog‘lom muhit o‘rnatilganligiga bog‘lik. Ijtimoiy
sog‘lom muhit deganda insonning baxtliligini muhim sharti bo‘lgan adolat qaror
topgan muhit tushuniladi. Adolat tamoyili buzilgan joyda hech kim va hech qachon
erkin va demak baxtli bo‘la olmaydi. Nosog‘lom muhitda ya’ni razolat hukmronlik
qilgan muhitda bolani ham, onani ham, oilani ham va jamiyatning ham huquqlari
paymol qilinishi mumkin. Bunday muhitda sog‘lom bolani tarbiyalashga qaratilgan
chora tadbirlar ham to‘liq amalga oshirilmay qog‘ozda qolib ketadi. Xuddi
shunday sog‘lom bolani tarbiyalashda muhim rol o‘ynaydigan sog‘lom ona va
sog‘lom oilani shakllantirishga qaratilgan tadbirlar ham yarim yo‘lda qolib ketadi.
Sog‘lom bolani tarbiyalashning muhim sharti bo‘lgan sog‘lom jamiyatni
shakllantirish nimaga bog‘liq? Sog‘lom jamiyat adolat qaror topgan muhit ekan,
biz eng avvalo adolat qaror topishi nimaga bog‘liqligini aniqlab olishimiz kerak.
Adolat qaror topishi qonun ustuvorligi va jazoning muqarrarligi amalda
ta’minlangan bo‘lishi lozim. Boshqacha qilib aytganda adolatli ijtimoiy tartibning
barqarorligi ta’minlangan bo‘lishi lozim. Buning uchun esa ijtimoiy tartibni
o‘rnatishga xizmat qiladigan huquq va axloq normalariga rioya qilinishini
ta’minlashga qodir bo‘lgan nazorat tizimi shakllangan bo‘lishi lozim. Bunday
nazorat tizimi davlat va jamiyatning nazorat borasidagi ijtimoiy sherikligi
orqaligina ta’minlanishi mumkin.

Mamlakatimizni modernizatsiyalash konsepsiyasi va Harakatlar strategiyasi
talablaridan kelib chiqib qabul qilingan va 2015 yil 1 yanvardan kuchga kirgan
“Ijtimoiy sheriklik” to‘g‘risidagi qonun, 2017 yil 3 yanvarda qabul qilingan
“Korrupsiyaga qarshi kurash to‘g‘risida”gi qonun va 2018 yil 12 aprelda qabul
qilingan “Jamoatchtlik nazoarti to‘g‘risida”gi qonun sog‘lom bolani tarbiyalashni
muhim sharti bo‘lgan adolatli ijtimoiy tartibni barqarorligini ta’minlash borasida
davlat va jamiyatning ijtimoiy sherikligini huquqiy asosi bo‘lib xizmat qiladi.
Bundan tashqari adolatni qaror topishida odamlardagi befarqlik kayfiyati jilovlanib
daxldorlik xissi shakllangan bo‘lishi lozim. Inson nimaga befarq bo‘lsa o‘shandan
mahrum bo‘ladi, ya’ni adolat tamoyiliga befarqlik adolatsizlikni keltirib chiqaradi.
Befarqlikni sababi ma’naviy qashshoqlik bilan bog‘liq, shuning uchun axloqiy
tarbiya negizida ma’naviyatni yuksaltirish borasida ham ijtimoiy sheriklik
kuchayib borishi maqsadga muvofiqdir. Ijtimoiy sheriklik o‘rnatilishi uchun
tomonlarning umumiy maqsadi bo‘lishi lozim. Sog‘lom bola va adolat tamoyili
davlat uchun ham, jamiyat uchun ham bir xil kerak bo‘lganligi uchun umumiy
maqsad bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Xulosa kilib aytganda oilaning bugungi kundagi inqirozli holatidan olib
chiqib uni yanada mustahkamlash uchun eng avvalo oila institutini muqaddasligini
angalab olish, oiladagi ayolning rolini yanada oshirish va qadrlash, ota-onaning
bola tarbiyasi oldidagi mas’uliyatini yanada oshirish hamda oila o‘z funksiyalarini
bajarishi uchun zarur bo‘lgan barcha sharoitlarni yaratish kerak. Bunda kadrlarni
tanlash va rag‘batlantirish tizimida oiladagi muhitning sog‘lomlik darajasi asosiy
mezon sifatida beligilab qo‘yilishi muhim ahamiyatga ega. Oilani mustahkamlash
davlat va jamiyatning hamkorlik va sheriklikda amalga oshiradigan eng muhim va
dolzarb vazifa sifatida qabul qilinishi lozim. Mamlakatimizda amalga
oshirilayotgan ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor munosabatlari yo‘lini oilaga nisbatan
ijtimoiy yo‘naltirilagn bozor munosabatlari yo‘li deb takomillashtirish maqsadga
muvofiq bo‘lar edi. Ushbu takliflarni amalga oshirilishi oila institutini inqirozli
holatdan olib chiqib va uni mustahkamlab ijtimoiy himoyaga muhtoj bo‘lgan
bolalarni ijtimoiylashuvini samarali qilishga xizmat qiladi.

Foydalanilgan manba va adabiyotlar:
.Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy tahlil, kat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik
barcha darajadagi rahbarlarning kundalik hayot qoidasi bo‘lishi kerak. Toshkent.
O‘zbekiston. 2017 yil.
2. Mirziyoev Sh.M. 2017-2021 yillvarda O‘zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning besh ustuvor yo‘nalishi bo‘ycha Harkatlar strategiyasi. Toshkent.
O‘zbekiston. 2017 yil.
3.Mirziyoev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent, 2021 yil.- 464 b.
4.Karimov I. A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish
va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. T. O‘zbekiston. 2010 y.
5.Bafoev Sh. Jamoatchilik nazorati demokratik huquqiy davlat va fuqarolik
jamiyati qurishning muhim omili sifatida // Ijtimoiy fikr. Inson huquqlari. – 2007
№ 1.
6.Mustafoev M. Jamoatchilik nazorati – jamiyat muvozanati // Muloqot 2004 y. №
4
7.Muxtorov N. Amnistiya aktlarini qo‘llanilishida jamoatchilik nazorati: davlat
boshqaruv organlari va fuqarolik jamiyati institutlarining hamkorligi // Fuqarolik
jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 y. № 3
8.Nabiev T., Soleev A. O‘zini o‘zi boshqarish organlari jamoatchilik nazoratining
sub’ekti sifatida // Fuqarolik jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society.
2008 y. № 4
9.Nabiev F. X. Obespechenie i sovershenstvovanie obщestvennogo kontrolya v
programmnыx dokumentax politicheskix partiy Uzbekistana // Fuqarolik jamiyati
– Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 № 3
10.Nabiev F. X. Ijtimoiy nazorat. Samarqand. 2016 yil.

Oilani mustahkamlashda ijtimoiy nazoratning o‘rni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish