Okean ekotizimlari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	107.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Okean ekotizimlari

Купить

Mavzu: Okean
ekotizimlari


Qirg oqʻ — suv havzalari (okean, dengiz, ko l va suv omborlari) va oqar suvlar (daryo, vaqtli oqar suvlar) bilan ʻ
quruqlik tutashgan hamda o zaro ta sir ro y berib turadigan kambar yer. Q.larning quruqlik tomondagi chegarasi —
ʻ ʼ ʻ
qirg oq chizig i deyiladi. Q.ning tarkib topishi va xususiyatlari to lqinlarga, oqar suvlarda oqim harakatiga bog liq.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Q.ning o zgarishiga tektonik harakatlar ham ta sir ko rsatadi. Q. ko rinishi, tuzilishi, o zgarishi va holatiga ko ra
ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ
xilmaxil bo ladi. Dengiz Q.lari balandligi, parchalanganligi, geologik tuzilishi, shakli, yoshi va boshqalarga ko ra
ʻ ʻ
turlarga ajratiladi: 1) endogen va ekzogen jarayonlar natijasida paydo bo lgan yosh Q.lar. Ularga dastlab tekis
ʻ
bo lib, keyin parchalangan tektonik va erozion-tektonik, erozion, muzlik, shamol ta sirida paydo bo lgan hamda
ʻ ʼ ʻ
vulkanik Q.lar kiradi;2) to lqindan boshqa jarayonlar ta sirida paydo bo lgan Q.lar dengiz suvi ko tarilib qaytganda
ʻ ʼ ʻ ʻ
hosil bo lgan, denudatsion, organik qoldiqlardan hosil bo lgan Q.lardan iborat;3) to lqinlar ta sirida vujudga kelgan
ʻ ʻ ʻ ʼ
Q.lar. Ular abraziya va akkumulyatsiya ta sirida, ya ni dengiz to lqinlari ta sirida vujudga keladi va juda ko p
ʼ ʼ ʻ ʼ ʻ
uchraydi. Yirik daryolarning quy-ilish joylarida delta q. shakllanadi (q. Delta). q. tiplari shakllani-shida va
tarqalishida tabiiy geografik zonallik aniq ko rinadi. Mas, termoabraziv Q.lar qutbiy zonalarga, marjonli va
ʻ
mangrali Q.lar tropik va ekvatorial mintaqalarga xos. Hozirgi zamon tektonik harakatlari ham dengiz Q.larining
shakllanishiga katta ta sir ko rsatadi. Muzlik davridan keyingi transgressiya ko tarilgan maydonlardagiga nisbatan
ʼ ʻ ʻ
tektonik cho kayotgan sohilbo yi rayonlarda quruqlik ichkarisiga ancha kirib borgan. Uchchala guruhdagi Q.lar
ʻ ʻ
ford, shxera, dalmatsiya, rias, panjasimon, liman, orol, dengiz tipli, marjonli, fitogen, abrazion-buxtali,
lagunali, qum tilli kabi tiplarga bo linadi. Oqar suvlarning Qlari rivojlani-shida o zan oqimi muhim omil
ʻ ʻ
hisoblanadi. Daryo Qlari tog va tekisliklarda bir-biridan keskin farq qiladi. Daryolardagi oqim faoliyati Qlarning
ʻ
eroziyasi, o zanning alohida joylarida oqiziqlarning to planishida namoyon bo ladi. Katta daryolar Qlarining
ʻ ʻ ʻ
shakllanishda gravitatsiya jarayonlari (surilma, ko chki, sochilma) muhim ahamiyatga ega. Suv bosadigan (qayirli)
ʻ
va suv bosmaydigan (tub, terrasali) daryo Q.lari farq qilinadi (qarang Vodiy, Terrassa). Q.larning kelib chiqishi,
o zgarishi, morfologiyasini o rganish port va ko priklar qurilishi, Q.larni mustahkamlash ishlarida, kema qatnovida,
ʻ ʻ ʻ
rekreatsiya zonalari tashkil etish, foydali qazilma konlarini o rganishda, suv omborlari qurishda katta ahamiyatga
ʻ
ega.


Dengiz – Dunyo okeanining [bir] qis-mi; okeandan quruklik yoki orollar, yarim
orollar va suv osti relyefining ko tarilgan joylari bilan ajralib turadi. O zining ʻ ʻ
gidrologik, meteorologik va iqlimiy rejimi bilan okeanning ochiq qismidan farq
qiladi. Dengiz quruqlik bilan qancha kòp uralgan bòlsa, okeandan tafovuti shuncha
kòp bòladi. Oke-anlarning ayrim ochiq qismlari shartli ravishda Dengiz deyiladi,
mas, Sargasso Dengiz va Filippin Dengiz Aslida kul (mas, Orol, Kaspiy, O lik
ʻ
dengizlari), lekin maydoni ancha katta bulganligidan Dengiz deb atalgan, ba zi
ʼ
Dengizlarga esa qo ltiq deyiladi (mas, Gudzon qo ltig i, Fors qo ltig i). Dengizlar
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
geografik o rni va gidrologik rejimi xususiyatlariga ko ra 3 guruhga bo linadi:
ʻ ʻ ʻ
materiklar orasidagi Dengizlar, materik ichkarisidagi Dengizlar va chekka Dengizlar.

Materiklar orasidagi Dengizlar juda chuqur buladi. Bularga O rta dengiz, Avstraliya
ʻ
va Osiyo orasidagi Dengizlar, Karib dengizi va Qizil dengiz kiradi. Materikdagi
Dengizlar biron materikning ichkarisida joylashgan bo ladi. Bularga Oq dengiz,
ʻ
Boltiq dengizi, Qora dengiz, Azov dengizi va boshqa kiradi.

Chekka Dengizlar okean va materiklarning chekkalarida bo ladi. Bularga Barens
ʻ
dengizi, Kara dengizi, Sharqiy Sibir dengizi, Chukotka dengizi, Bering dengizi,
Yapon dengizi, Shimoliy dengiz va boshqa kiradi.


Dengiz atrofidagi qurukdik Dengizning iqlimi, suv rejimi va suv osti yotqiziqlariga uz ta sirini ʼ
ko rsatadi. Bunday ta sir materik ichkarisidagi va materiklar orasidagi Dengizlarda ayniqsa katta
ʻ ʼ
buladi. Dengiz atrofidagi daryolar Dengizga chuchuk suv bilan birga loyqa (oqiziq) jinslarni keltiradi.
Dengizlar geologik nuqtai nazardan yosh hosillardir. Ular uchlamchi davrda vujudga kelgan,
to rtlamchi davrda to liq shakllangan. Eng chuqur Dengizlar Yer pustining upirilgan – yorilgan
ʻ ʻ
joylarida hosil bo lgan. Masalan, O rta dengiz (eng chuqur joyi 5121 m), Karib dengizi (eng chuqur
ʻ ʻ
joyi 7090 m) va boshqa Sayoz Dengizlar materik chekkalarining cho kkan qismlarini okean suvining
ʻ
bosishidan yoki okean sathining ko tarilishidan paydo bo lgan. Bunday Dengizlar ko pincha materik
ʻ ʻ ʻ
sayozliklarda joylashgan (qarang Shelf ). Masalan, Sharqiy Sibir dengizi, Shimoliy dengiz va boshqa.

Dengiz tubining relyefi okeanlarning ochiq qismi tubining relyefiga qaraganda oddiyroq tuzilgan.
Dengiz tubi relyefida katta masofaga cho zilgan suv osti baland tizmalari, keng platolar emas, balki
ʻ
uncha chuqur bo lmagan soyliklar, tepaliklar, sayozliklar ko p.
ʻ ʻ

Dengiz iqlimiga quruqlikning ta siri katta. Tropiklardagi Dengizlar ustida temperaturaning o rtacha
ʼ ʻ
yillik amplitudasi 15° (Fors qo ltig i), o rtacha kengliklarda esa 30° va undan ortiq (Yapon dengizi).
ʻ ʻ ʻ
Dengiz yuzasidagi suv temperaturasining amplitudasi o rtacha va subtropik kengliklardagi
ʻ
Dengizlarda eng katta (mas, O rta dengizda 17° gacha), ekvator atroflaridagi Dengizlarda esa eng
ʻ
kichik (mas, Sula-vesi dengizida 2° dan kam) bo ladi. Geografik o rniga qarab ba zi Dengizlar
ʻ ʻ ʼ
yuzasining temperaturasi qo shni okean yuzasinikiga qaraganda yuqoriroq bo ladi (mas, Qizil dengiz),
ʻ ʻ
ba zi Dengizlar yuzasining temperaturasi esa okean yuzasinikidan pastroq bo ladi (mas, Oxota
ʼ ʻ
dengizi).


Dengiz suvining sho rligi Dunyo okeanidan anchagina farq qiladi. Bug lanish quyiladigan ʻ ʻ
chuchuk suvdan kam bo lsa, sho rlik darajasi past bo ladi (mas, Boltiq dengizida 6—8%o).
ʻ ʻ ʻ
Bunda bug lanmay qolgan ortiqcha suv Dengiz yuzasidan oqeanga chiqib ketadi. Agar
ʻ
bug lanish quyiladigan chuchuk suvdan ortiq bo lsa, Dengizlarning sho rlik darajasi yuqori
ʻ ʻ ʻ
bo ladi (mas, Qizil dengizda 41,5%o). Bunda ortiqcha bug lanish natijasida Dengiz sathi
ʻ ʻ
pasayadi. Natijada oke-andan suv oqib keladi.

Dengizlarda sho rlik va temperatura turlicha taqsimlanganligi sababli suvning zichligi ham
ʻ
turlicha, mas, Boltiq dengizida 1,0100, Qizil dengizda 1,0287 (ochiq okeanda zichlik 1,0210—
1,02725). Dengiz yuzasida suvning zichligi mavsumlarga qarab sezilarli darajada o zgarib
ʻ
turadi.

Dengizlarda zichlikning mavsumiy o zgarib turishi natijasida, mavsumiy vertikal sirkulyasiya
ʻ
kuchli bo ladi. Suv yuzasidagi zichlik katta bo lgan dengizlarda vertikal sirkulyasiya dengiz
ʻ ʻ
tubigacha yetib boradi.

Oqimlar Dengizlarda kam. Quruklikdan quyilgan suvlar, atmosferadagi siklonlar, Yerning
aylanishidan vujudga kelgan buruvchi kuch ta sirida oqimlar aylanma harakat qiladi. Ularning
ʼ
yo nalishi Shimoliy yarim sharda soat mili yo nalishiga qarshi, Jan. yarim sharda esa soat mili
ʻ ʻ
yo nalishi bo ylab bo ladi.
ʻ ʻ ʻ

Dengizlar hayvonot va o simlik dunyosining endemik turlari ko pligi va organik dunyosining
ʻ ʻ
xilma-xil bo lishi bilan okeanlardan farq. qiladi.
ʻ

Atlantika okeani Shimoliy Muz okeani
Hind okeani
Tinch okeani Janubiy okeani
Argentina dengizi
Baffin dengizi
Muqaddas Lawrence koʻrfazi
Fundy dengizi
Karib dengizi
Meksika koʻrfazi
Sargasso dengizi
Shimoliy dengiz
Chesapik dengizi
Boltiq dengizi
Markaziy Baltika dengizi
Bosniya koʻrfazi
Bosniya dengizi
Fin koʻrfazi
Hebrid dengizi
Irland dengizi
Seltika dengizi
La- Mansh boʻgʻozi
Oʻrta Yer dengizi
Adriatika dengizi
Egey dengizi
Alboran dengizi
Marmara boʻgʻozi
Qora dengiz
Azov dengizi
Katalan dengizi
Ioniya dengizi
Ligur dengizi
Tirr dengizi
Sidra koʻrfazi Hudson koʻrfazi
Barens dengizi
Kara dengizi
Beaufort dengizi
Amundsen koʻrfazi
Grenland dengizi
Norveg dengizi
Chukotka dengizi
Laptev dengizi
Sharqiy Sibir dengizi
Oq dengiz
Lincoln dengizi Qizil dengiz
Aden koʻrfazi
Fors koʻrfazi
Oman koʻrfazi
Arab dengizi
Bengal koʻrfazi
Andaman dengizi
Timor dengizi Chili dengizi
Bering dengizi
Alaska koʻrfazi
Salish dengizi
Kaliforniya koʻrfazi
Oxotsk dengizi
Yapon dengizi
Seto Inland dengizi
Sharqiy Xitoy dengizi
Janubiy Xitoy dengizi
Sulu dengizi
Sulavesi dengizi
Mindanao dengizi
Filippin dengizi
Camotes dengizi
Flores dengizi
Banda dengizi
Arafura dengizi
Timor dengizi
Tasman dengizi
Sariq dengiz
Bohay dengizi
Polip dengizi Weddell dengizi
Ross dengizi
Buyuk Avstraliya koʻrfazi
Muqaddas Vincent
koʻrfazi
Spencer koʻrfazi
Scotia dengizi
Amundsen dengizi
Bellingshausen dengizi
Davis dengizi
Yopiq dengizlar
Orol dengizi
Kaspiy dengizi
Oʻlik dengiz
Galilee dengizi
Salton dengizi
Katta Shoʻr dengiz

Okean , Dunyo okeani (yun. Okeanos — Yerni aylanib oqadigan azim daryo) — Yerning materik va orollarni o rab turuvchi suv ʻ
qobig i. Gidrosferaning katta qismi (94%) ni,
ʻ Yer yuzasining taxminan 70,8% ini egallaydi. Fizik va kimyoviy xususiyatlari
hamda suvining kimyoviy tarkibi jihatidan Okean bir butun, lekin miqdor jihatidan gidrologik va geokimyoviy ko rsatkichlari
ʻ
xilma-xildir.
Gidrologik rejimining tabiiy-geografik xususiyatlariga ko ra, dunyo okeani alohida okeanlar, dengizlar, qo ltiqlar, buxta va
ʻ ʻ
bo g ozlarga ajralib turadi. 1650-yilda golland geografi B. Varenius Dunyo okeanini 5 alohida qismga: Tinch, Atlantika, Hind,
ʻ ʻ
Shimoliy Muz, Janubiy Muz Okeanlariga bo ldi. 1845-yilda London geografiya jamiyati ham buni tasdikladi. Keyinroq ba zi
ʻ ʼ
olimlar Dunyo okeanini faqat 3 ga ajratadilar: Tinch, Atlantika va Hind okeanlari. XX asrning 30-yillaridan boshlab Arktika
havzasi sinchiklab tekshirilgandan keyin, 4 alohida okean ajratildi: Tinch, Atlantika, Hind va Shimoliy Muz Okean
Yer sharida
Okean suvi va qurukliklarning taqsimlanishi turlicha. Shimoliy yarim sharda suv sathi yer sharining 61% ini egallaydi. Bu yerda
Okean suvlari quruqlikkacha ancha kirib borib, ko p sonli dengiz va qo ltiqlar hosil qiladi. Barcha ichki dengizlar Shimoliy yarim
ʻ ʻ
sharda joylashgan. Janubiy yarim sharda suv sathi 81% maydonni tashkil etadi, lekin dengiz va qo ltikdar kam. 81° shimoliy
ʻ
kenglikdan shimolida Shimoliy Muz okeanida va janubiy kenglikning taxminan 56° bilan 65° o rtasida Okean suvi yer sharini
ʻ
uzluk-siz qatlam shaklida o rab olgan. Suv yoki kurukdikning ko pligiga qarab yer shari okean yarim shari va materik yarim
ʻ ʻ
shariga bo linadi. Okean yarim sharining qutbi Yangi Zelandiyadan janubi-sharqda, materik yarim sharining qutbi esa
ʻ
Fransiyaning shimoli-g arbida joylashgan. Gidrosferaning bir qismi bo lgan Okean atmosfera va
ʻ ʻ Yer pusti bilan uzluksiz o zaro ʻ
aloqador; shuning uchun ham Okeanning ko pgina muhim xususiyatlari atmosfera va
ʻ Yer po stiga bog liq. ʻ ʻ
Okean issiqlik va namning juda katta akkumulyatoridir. Okean tufayli
Yerda temperatura juda keskin farq qilmaydi, uzoq-uzoq
o lkalarga namlik yetib boradi, natijada hayot uchun qulay sharoit vujudga keladi. Okean oqsil moddalarga ega bo lgan boy oziq-
ʻ ʻ
ovqat mahsulotlari manbaidir. Okean energetik, kimyoviy va mineral boyliklar manbai ham bo lib, ularning bir qismidan (suv
ʻ
ko tarilish energiyasi, ba zi kimyoviy elementlar, neft, gaz va boshqalardan) inson hozirdanoq foydalanmoqda. Okean va uning
ʻ ʼ
dengizlaridan xalqaro aloqalar o rnatishda juda kadim zamonlardan foydalanilgan. Bu esa yangi yerlarning ochilishi va madaniyat
ʻ
markazlaridan uzok, hududlarni o zlashtirish uchun sharoit yaratdi; transport vositalaridagi texnika taraqqiyoti bu jarayonni
ʻ
yanada tezlashtirdi. Dunyodagi yuk aylanishning 4/5 qismi Okean yo llari orkali amalga oshiriladi (qarang
ʻ Dengiz transporti ).

Okeanning insoniyat hayotidagi roli tez o smoqda. Dunyo mamlakatlari iktisodiyotining turli sohalarida Okeandan ʻ
foydalanish muammolari (kema qatnovi, baliq ovlash, Okean resurslaridan ratsional foydalanish, shelfni o zlashtirish,
ʻ
kontinentlararo kabellar yotqizish, suvni chuchuklashtirish, shuningdek, dengizlarni muhofaza qilish va ifloslanishining
oldini olish va boshqalar) olamshumul ahamiyatga ega bo lib, muhim iqtisodiy, siyosiy va huquqiy masalalarni hal qilish
ʻ
bilan bog liq.
ʻ
Keyingi yillarda Okeanda olib borilgan tadqiqotlar shuni kursatdiki, Okean tubining relyefi murakkabligi jihatidan
materiklar usti relyefidan qolishmaydi.
Tubining geologik tuzilishi va relyefi. Okean tubi maydonining kup qismi (73,8%) 3000 m dan 6000 m gacha
chuqurlikda joylashgan. Okean tubining planeta miqyosidagi morfostrukturalari (eng yirik shaklari)
Yer pusti ayrim
qismlarining tuzilishi va tarixiy rivojlanishidagi tafovutlarga qarab ajratiladi. Okean tubini eng yirik relyef shakllariga
qarab 4 qismga bo lish mumkin: 1) materiklarning suv ostida qolgan chekka qismlari; 2) Okean qa ri; 3) materiklarning
ʻ ʼ
suv ostida qolgan chekka kismlari bilan Okean qa ri o rtasidagi oraliq zona; 4) okean o rtasidagi tog tizmalari.
ʼ ʻ ʻ ʻ
Okean tubining materiklarga yondosh kismlarining
Yer pusti materiklarnikiga o xshash bo lib, materiklarning suv ʻ ʻ
ostidagi chekkasi hisoblanadi va unda relyef xususiyatlariga qarab shelf, materik yon bag ri va materik etagi farq
ʻ
qilinadi. Materik etagi bilan chegaradosh Okean qa ri uch qatlamli: yupqa po stdan iborat yumshoq cho kindili yuqori
ʼ ʻ ʻ
satlam (yoki "birinchi" seysmik qatlam), "ikkinchi" (bazalt usti qatlami) va pastki qatlam — bazalt qatlami.
Tinch okean chekkalarining katta qismida, Hind okeanining Shimoli-sharqida, shuningdek, Karib va Skosha (Skotiya)
dengizlarida materikning suv ostidagi chekkasi bilan Okean qa ri o rtasida oraliq zona joylashgan. Bu yerlarda chekka
ʼ ʻ
dengiz soyliklari (chuqurligi 4000– 5000 m gacha), yoysimon tizilgan orollar (bunday orollarning tepasi suv ustida tog
ʻ
tizmalarini hosil qilgan), chuqur novlar relyefning asosiy shakllaridir; Okeanning eng chuqur joylari ana shu novlarda
(Mariana novi — 11022 m). Bunday orollar zonasida zilzila bo lib, vulkanlar otilib turadi.
ʻ
Okean o rtasidagi suv osti tog tizmalari Okean tubining 4-yirik shaklidir. Barcha okeanlarni u boshidan bu boshga kesib
ʻ ʻ
o tgan suv osti tog larida rift vodiylari, rift tizmalari, ko ndalang siniklar, shuningdek, yirik vulkan massivlari uchraydi.
ʻ ʻ ʻ

Okean tubi cho kindilarʻ
Keyingi yillarda olib borilgan geologik va seysmik tadqiqotlar shuni ko rsatadi-ki, g ovak cho kindilarning
ʻ ʻ ʻ
qalinligi Okeanning materik yaqinidagi zonalarida 2000–3000 m va undan ham ortiq bo lsa, okean o rtasidagi
ʻ ʻ
tog tizmalarida, tik tog yon bag irlarida va materik yon bag ri jarliklarida bir necha o n m va, hatto, nol m ga
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
tengligi aniklandi.
Okean tubi cho kindilari orasida terrigen, biogen (ohakli va kremniyli), vulkanogen va aralash (poligen)
ʻ
cho kindilar ham bo ladi, chuqur suv osti qizil gillari ana shunday aralash (poligen) cho kindilardir. Terrigen
ʻ ʻ ʻ
cho kindilar materiklarning suv ostidagi chekkalarida, Okean qa rining chetlarida va chuqur suv novlarida
ʻ ʼ
uchraydi. Ohakli cho kindilar Okeanning issiq va mo tadil zonalarida (50° shimoliy kenglikdan 50° janubiy
ʻ ʻʼ
kenglikkacha) ko proq tarqalgan; Okean qa rida ular foramini-fera va kokkolit-foraminifera yotqi-ziqlaridan,
ʻ ʼ
sayoz joylarda — chig anoq va marjon yotqiziqlaridan iborat bo ladi. 4500–5000 m dan chuqurda SaSO3
ʻ ʻ
erigan holatda bo lgani uchun ohak cho kindilar yo q. Kremniyli cho kindilar (radiolyariya va diatom
ʻ ʻ ʻ ʻ
cho kindilar) yuqori mahsulli fitoplankton zonalariga muvofiq ravishda 3 mintaqa — ikkita qutb yoni va bitta
ʻ
ekvatorial mintaqalar hosil qiladi. Chuqursuv qizil gili 4500–5000 m va undan ham chuqur botiklarda bo ladi.
ʻ
Okeanning faol subaerol vulkanizm zonalariga yondashgan qismlarida vulkan cho kindilari shakllanadi. Okean
ʻ
tubida karbonatli cho kin-dilar (150 mln. km²), chuqursuv qizil gillari (PO mln. km² dan ko proq) va kremniyli
ʻ ʻ
gillar (60 mln. km²ga yakin) eng ko p maydonni egallagan.
ʻ
Okean tubida endogen moddalar suv usti vulkanlari mavjud joylardagina to planmay, Okean o rtasidagi tog
ʻ ʻ ʻ
tizmalari va yirik siniqdar yaqinida ham uchraydi. Tarkibida metallar, ba zi hollarda rudalar [(20—40% gacha
ʼ
Fe), Mn, Co, Ni, Pb, Zn, Ag, Se, Hg va boshqa elementlar] bo lgan qatlamlar ana shular jumlasidandir
ʻ

Suvlari geokimyosi
Okean suvi o rtacha 35 g/l konsentratsiyali tuzlar eritmasidan iborat. Okeanda hammasi bo lib 5-YU22 g erigan ʻ ʻ
tuzlar bor. Okean tuzlari massasi tarkibi materiklardan keladigan cho kindilarning erishi, atmosfera bilan
ʻ
modda almashish jarayoni va Okean tubi cho kindilari, shuningdek, dengiz organizmlarining hayot faoliyati
ʻ
natijasida tartibga solib turiladi. Ti, Mn, Zr va boshqa ba zi metallarning ionlari gidroliz natijasida
ʼ
koagulyasiyalanadi va gid-rooksidlar shaklida Okean tubiga cho kadi. Dengiz suvining bir kancha
ʻ
mikroelementlari — Si, Pb, Mo, Hg, Zn, U, Ag, siyrak yer elementlari va boshqa turli xil tabiiy sorbentlar —
organik modda, temir va marganets gidrooksidlari, kalsiy fosfat, silikatlar bilan adsorbsiyalanish yo li orqali
ʻ
cho kadi.
ʻ
Okean suvida atmosferadan tushadigan va okean suvi katlamlarida vujudga keladigan turli xil gazlar ham
erigan holda mavjud. Okeandagi hayot faoliyatini belgilab beradigan O2 va SO2 ayniqsamuhim ahamiyatga
ega. Bir qancha inert (kimyoviy reaksiyalarda ishtirok etmaydigan) gazlar —N2, Ar, Kg, Xe ham bor. Suvning
ustki qatlamlarida (100– 150 m) O2 miqdori eng ko p (7—8 ml/ l); chuqurlashgan sari 3,0—0,5 ml/l ga tushib
ʻ
qoladi, bir xil joylarda umuman O2 yo q. SO2 esa, aksincha, suvning chuqur qatlamlarida eng ko p bo ladi.
ʻ ʻ ʻ
Fitoplanktonning fotosintetik faoliyati suvning ustki (100–150 m gacha chuqurlikda bo lgan) qatlamlaridagi
ʻ
erigan gazlarni kislorod bilan boyitadi, SO2 ni yutadi. Organizmlar ugleroddan tashqari Si, Ca, Mg, K, Vg, I, R,
Na, shuningdek, fiziologik ahamiyatga ega bo lgan V, Zn, Cu, Co, Ni kabi bir qancha og ir metallarni ham
ʻ ʻ
yutadi. Organizmlar o lganda bu elementlarning bir qismi cho kadi va tegishli sharoitda to plana boradi. Temir-
ʻ ʻ ʻ
mar-ganetsli konkretsiyalarda Si, Zn, Ni, So, Mo, Ag, Ti, Pb va boshqa elementlar ham Yigiladi. Temir-
marganetsli konkretsiyalarning umumiy miqdorini 10p ga teng deb hisoblash qabul qilingan.

Mineral va energetika resurslari
Okean boy mineral resurslar manbaidir. Ular dengiz suvlarida erigan hoddagi kimyoviy elementlar; dengiz tubi ta-gidagi va tubi yuzasidagi foydali
kazilmalardan iborat.
20-asrning 70-yillarigacha dengiz suvlaridan, asosan, osh tuzi (yiliga 8 mln. t), natriy sulfat, magniy xlorid, kaliy xlorid, brom xlorid olinar edi.
Fantexnikaning keskin rivojlani-shi sharoitida dengiz suvlaridan xil-ma-xil kimyoviy elementlar olish is-tiqbollari ochilmoqda.
Okeandan olinadigan mineral xom ashyo umumiy qiymatining 90% neft va gazga to g ri keladi. Shelf zonasidagi neft va gazga boy maydon 13 mln. km² ga ʻ ʻ
teng (shelf umumiy maydonining /2 qismi). taxminan hisobga ko ra. Okeandagi neftning geologik zaxiralari (305 m chuqurlikkacha) 280 mlrd. t, gazniki —
ʻ ʻ
140 trillion m³. 20-asr 70-yillar boshi-gacha neft va gaz qirgokdan 150
km uzoklikdagi 100–110 m chuqurliklardan olinar edi, Yaqin kelajakda bu ishlarni
Okeanning qirg oqdan ancha uzoq va chuqurroq joylarida amalga oshirish imkoni tug iladi. 40 ga yaqin mamlakat dengiz tubidan neft va gaz chiqarish bilan
ʻ ʻ
shug ullanadi, 100 ga yaqin mamlakat dengiz va Okean shelf zonalarida qidiruv ishlari olib bormokda. Dengiz tubidan neft va gaz chiqarishning eng yirik
ʻ
konlari Fors va Meksika qo ltiqlarida joylashgan. Shimoliy dengiz tubidan ham neft va gaz olinmokda.
ʻ
Shelf metall rudalari va nometall qazilmalarga ham boy. Ular ichida titanli minerallar — ilmenit va rutil, shuningdek, sirkon va monatsit muhim ahamiyatga
ega; eng yirik konlar Avstraliya (sharqiy sohil)da bo lib, yiliga 1 mln. t titanli minerallar chiqariladi. Bunday sochma konlar Hin-diston, Shri Lanka,
ʻ
Malayziya va boshqa mamlakatlar yaqinida ham uchraydi. Qalay (Malayziya, Indoneziya, Tailand, Vyetnam va Osiyodagi b. mamlakatlar qirg oqlari
ʻ
yaqinidagi shelflarda), temir rudasi (Yaponiya, Kanadadagi Nyufaundlend), sof oltingugurt (Meksika), kumir (Kanada) va boshqa qazib chiqarish muhim
ahamiyat kasb etmoqda; bir qancha joylarda oltin va platina (mas, AQShdagi Alyaska va Kalifor-niyada), tantaloniobat, magnetit, titan-magnetit, xromit,
olmos (Afrikaning janubi-g arbiy qirg og idagi Namibiyada) ham topilgan. Fosforit konkretsiyalari yotkiziklari (Meksika, Peru, Chili, JAR va boshqalar)
ʻ ʻ ʻ
keng tarqalgan.
Okean tubining keng maydonlarida o ziga xos ko p komponentli rudalar — temirmarganets konkretsiyalari yotqiziqlari topilgan; ularning potensial
ʻ ʻ
zaxiralari bir necha trillion t hisoblanadi; bu rudalar tarkibidagi marganets, nikel, kobalt zaxiralari ularning quruqlikdagi zaxiralaridan bir necha marta ko p.
ʻ
Ba zi mamlakatlarda 4 ming m chuqurlikdan sanoat yo li bilan konkretsiyalar qazib chiqarish sinab ko rilmoqda.
ʼ ʻ ʻ
Neft va gazdan boshqa energetika resurslari ham muhim potensial ahamiyatga ega. Okeandan energiya olish uchun to lqinlar kuchi, suv ko tarilishi va
ʻ ʻ
qaytishi yuzaga keltiradigan sath ta-fovuti yoki suv yuzasi va tagidagi temperatura tafovutidan foydalanish mumkin. Suv ko tarilishi energiyasining quvvati
ʻ
1 mlrd. kVt hisoblanadi. Dastlabki suv ko tarilishi elektr stansiyasi Fransiyaning La-Mansh sohilida, Rane daryosi quyiladigan joyda qurildi (1967); Rossiya
ʻ
Federatsiyasida Kola yarim orolning shimolida Kislaya Guba suv ko tarilishi va qaytishi bilan ishlaydigan elektr styasi tajriba tariqasida qurildi (1968);
ʻ
yanada kattaroq quvvatli suv ko tarilishi va qay-tishi elektr stansiyalari qurish loyihalari tuzilmokda. Kanada, AQSH, Buyuk Britaniyada ham bunday
ʻ
stansiyalar loyihalari ishlab chiqilmokda. Okeanning ter-mik energiyasidan foydalanishda tropik o lkalarda sharoit ayniqsa, qulay. Bu yerlarda qirg oq
ʻ ʻ
zonasidagi suvlarning temperaturasi ustki qatlamlarda 30°, 400–500 m chuqurliqda esa 8—10°. Birinchi gidrotermal elektr stansiyasi Abidjan yaqinida (Kot-
d’Ivuar)da quriddi. Okean og ir vodorod (deytriy)ning asosiy manbaidir. Termoyadro reaksiyasini muvaffaqiyatli boshqarish masalasi xal qilinsa, og ir
ʻ ʻ
vodorod bitmas-tuganmas energiya manbaiga aylanadi.

glossariy

Yuzlama zona (200 m chuqurlikkacha) –suvlarning yuqori darajadagi harakatchanligi va o’zgaruvchanligi bilan
ajralib turadi. Buning asosiy sababi haroratning fasliy o’zgarii va to’lqinlardir. Unda dunyo okeani suvlarining 68,4
mln. km 3
hajmi to’plangan. Bu esa dunyo okeani hajmini 5,1% tashkil qiladi.

Oraliq zona (200 –2000 m). Mazkur zonada modda va issiqlikning kengliklar bo’yicha harakati meridional harkat
bilan almashinadi. Yuqori kengliklarda mazkur zonaga iliq suv qatlami kiradi. Ubu zonadagi suv hajmi 414,2
mln.km 3
yoki dunyo okeani hajmini 31% tashkil qiladi.

Chuqur zona (2000 –4000 m) modda va energiyani meridional siljishi va okeanlararo suv almaini zonasidir.
Mazkur zonada okean suvlarining 50,7% to’plangan (680 mln.km 3
).

Bental zona Okean tubing barcha qismlari

Afotik zona suv havzasining quyosh nuri muqlaqo tushmaydigan va fotosintezning deyarli yo qligi bilan ʻ
tavsiflanuvchi chuqur qatlami. Quyosh nurlarining ta sir qilish darajasi va fotosintez mavjudligi yoki yo qligiga
ʼ ʻ
ko ra ajratilgan suv omborlarining uchta ekologik hududidan biri
ʻ

Pelagial dengiz, okean va ko llarda suvning tirik organizmlar yashaydigan qatlami
ʻ


Okean oqimlari katta hajmdagi okean suvlarining uzoq masofalarga yo’nalgan gorizontal harakati

Promille – Biron narsaning mingdan bir bo’lagi, yoki 1 kg suvda necha gramm suv borligini bildiradi.

Okean ekotizimlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish