Oksidli nikel aglomeratlarini shaxtali pechda eritish amaliyoti hisobi.

Информация о документе

Цена	30000UZS
Размер	603.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	16 Август 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Металлургия

Продавец

Diyorbek

Дата регистрации 14 Октябрь 2024

25 Продаж

Oksidli nikel aglomeratlarini shaxtali pechda eritish amaliyoti hisobi.

Купить

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026O’ZB E KISTON R E SPUBLIKASI
OLIY TA ’ LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
ISLOM KARIMOV NOMIDAGI
OLMALIQ DAVLAT T E XNIKA INSTITUTI
«Metallurgiya» kafedrasi
«Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massa almashinuv» fanidan
KURS ISHI
Mavzu: ___________________________________________
Bajardi: ______ « М Е Т »
_________________
Qabul qildi: __ ______________
Olmaliq-2026
1

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026«Т а sdiqlayman»
«Меtallurgiya» kafedrasi mudiri
_________________
Xoliqulov D.B.
«___» ___________ 2026 y.
«Меtallurgiya» kafedrasi
« Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massaalmashuv » fani
Кurs ishi
Меt guruhi talabasi: __ ___________
Rahbar: Xaydaraliyev X.R.
ТОPSHIRIQ
Кurs ishi nomi: Oksidli nikel aglomeratlarini shaxtali pechda eritish
amaliyoti hisobi.
Tarkibi %: Ni-4.2; SiO2-44; Fe3O4-26.64; MgO-12.0; AI2O3-7.0; CaO-3.0;
boshqalar-2.16.
Nikel: shteynga o’tish darajasi 88 %; shlakka 9 %; gazga 3% Koksdagi kul
massasi 3.15. Ishlab chiqarish unumdorligi 550 t/sut.
2. Foydalanish uchun ma’lumotlar:_
1. Akbarov T.G‘., Metallurgik pechlar nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent:
O‘qituvchi, 2021.
2. Rasulov A.R., Rangli metallar metallurgiyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya,
2022.
3. Ahmedov Q.X., Pirometallurgik jarayonlar asoslari. – Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2020.
4. Boymatov S.B., Nikel va kobalt metallurgiyasi. – Toshkent: Innovatsion
rivojlanish nashriyoti, 2023.
5. Valiyev N.V., Metallurgik issiqlik texnikasi. – Toshkent: Turon zamin ziyo,
2021.
2

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20266. Habibullayev O.H., Shaxtali pechlar va ularning ishlash prinsipi. – Toshkent:
Universitet, 2022.
7. Qodirov B.A., Metallurgiyada material balans hisobi. – Toshkent: Mumtoz so‘z,
2020.
8. Leontyev L.I., Metallurgiya pechlari va yoqilg‘i texnologiyasi. – Moskva:
Metallurgiya, 2021.
9. Biswas A.K., Principles of Blast Furnace Ironmaking. – New Delhi: Cootha
Publishing House, 2020.
10. Rosenqvist T., Principles of Extractive Metallurgy. – New York: McGraw-Hill,
2021.
11. Davenport W.G., Extractive Metallurgy of Nickel, Cobalt and Platinum Group
Metals. – Oxford: Elsevier, 2022.
12. Tupkary R.H., Modern Iron Making. – New Delhi: Khanna Publishers, 2023.
Internet saytlari
13. https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/blast-furnace
14. https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-36296-6
15. https://www.britannica.com/technology/metallurgy
16. https://www.researchgate.net/topic/Metallurgy/publications
5. Т ushuntiruv yozuvining tuzilishi:
М undarija
К irish
I. Jarayonning nazariy asoslari
I.1. Jarayonning nazariy asoslari
I.2. Jarayonning kimyoviy reaktsiyalari
II. Тех nologik hisoblashlar
II.1.Material balans hisobi,
II.2. Issiqlik balansi hisobi
II.3. Asosiy dastgoh hisobi
- Тех nika ха vfsizligi
3

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Х ulosa
Foydalanilgan adabiyotlar.
6. К urs ishini topshirish muddatlari:
№ К urs ishi bo’limi Semest
r
haftasi Bo’lim
hajmi , % Bajarishning
umumiy
miqdori , % Bajarilish
haqida belgi va
muddati
1 Titul varag’i
2 Mundarija
3 Kirish
4 Umumiy qism . Jarayon nazariyasi
5 Тех nologik qism . Jarayon hisobi
6 Тех nika havfsizligi
7 Х ulosa
8 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
9 К urs ishi himoyasi
Kurs ishi rahbari : Xaydaraliyev X.R.
4

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………….6
I BOB. NAZARIY QISM…………………………………………………………9
1.1. Oksidli nikel aglomeratlarini shaxtali pechda eritish jarayoni nazariyasi………
9
1.2. Oksidli nikel aglomeratlarini eritish jarayoni
kimyosi………………………..14
1.3. Oksidli nikel aglomeratlarini shaxtali pechda eritish amaliyoti………………
17
II BOB. TEXNOLOGIK QISM…………………………………………………
20
2.1. Oksidli nikel aglomeratlarini shaxtali pechda eritish jarayoni material balansi
hisobi……………………………………………………………………………...20
2.2. Oksidli nikel aglomeratlarini shaxtali pechda eritish jarayoni issiqlik balansi
hisobi……………………………………………………………………………...26
2.3. Oksidli nikel aglomeratlarini shaxtali pechda eritish jarayoni asosiy dastgoh
hisobi……………………………………………………………………………...30
III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI……………………………………………
34
3.1. Shaxtali pechlarda ishlashda texnika xavfsizligi qoidalari……………………
34
XULOSA…………………………………………………………………………37
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..39
5

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026KIRISH
Hozirgi zamonaviy metallurgiya sanoatida rangli metallar ishlab chiqarishni
takomillashtirish, energiya sarfini kamaytirish hamda ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish muhim ilmiy-amaliy masalalardan biri hisoblanadi.
Ayniqsa, nikel va uning qotishmalari mashinasozlik, kimyo sanoati, energetika,
aviatsiya va metallurgiya tarmoqlarida keng qo‘llanilishi tufayli ushbu metallga
bo‘lgan talab yildan-yilga ortib bormoqda. Nikelning yuqori korroziyabardoshligi,
issiqlikka chidamliligi va mexanik mustahkamligi uni strategik ahamiyatga ega
metallardan biriga aylantiradi. Shu sababli oksidli nikel rudalarini samarali qayta
ishlash va ulardan metall ajratib olish texnologiyalarini chuqur o‘rganish muhim
ahamiyat kasb etadi.
Oksidli nikel rudalari tarkibida nikel bilan bir qatorda temir, kremniy oksidi,
magniy oksidi, alyuminiy oksidi va boshqa komponentlar mavjud bo‘ladi. Ushbu
rudalarni qayta ishlashda pirometallurgik usullar keng qo‘llaniladi. Ana shunday
usullardan biri shaxtali pechlarda eritish jarayoni hisoblanadi. Shaxtali pechlar
yuqori ishlab chiqarish unumdorligi, uzluksiz ishlash imkoniyati va issiqlikdan
samarali foydalanish xususiyatlari bilan metallurgiya sanoatida muhim o‘rin
egallaydi.
Shaxtali pechda eritish jarayoni murakkab fizik-kimyoviy o‘zgarishlar
asosida amalga oshadi. Jarayon davomida yuqori harorat ta’sirida metall oksidlari
qaytariladi, bo‘sh jins komponentlari esa shlak tarkibiga o‘tadi. Eritish vaqtida
hosil bo‘ladigan uglerod oksidi metall oksidlarini qaytaruvchi asosiy modda
vazifasini bajaradi. Natijada nikelning asosiy qismi shteyn yoki ferronikel tarkibiga
o‘tadi. Shu bilan birga, shlak va gaz fazalari ham hosil bo‘ladi. Jarayon
samaradorligi pechdagi harorat, flyus miqdori, koks sarfi va gaz muhitiga bevosita
bog‘liq bo‘ladi.
Shaxtali pechlarda oksidli nikel aglomeratlarini eritish jarayoni amaliyotida
shlak tarkibini boshqarish alohida ahamiyatga ega. Chunki shlakning fizik-
kimyoviy xossalari metallning ajralish darajasiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa
MgO va Al O miqdorining yuqoriligi shlakning yopishqoqligini oshirib, eritish₂ ₃
6

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026jarayonini murakkablashtiradi. Shu sababli flyus qo‘shish orqali shlakning tarkibi
va eruvchanligi boshqariladi.
Bugungi kunda metallurgiya sanoatida energiya tejamkor va ekologik
xavfsiz texnologiyalarni joriy qilish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Shaxtali
pechlarda eritish jarayonida hosil bo‘ladigan gazlarni tozalash, chang chiqindilarini
kamaytirish va metall yo‘qotilishining oldini olish zamonaviy texnologiyaning
asosiy vazifalaridan biridir. Shu bilan birga, kislorod bilan boyitilgan havo
ishlatish, pechlarni avtomatlashtirish va issiqlikdan samarali foydalanish orqali
ishlab chiqarish samaradorligini oshirish mumkin.
Kurs ishida oksidli nikel aglomeratlarini shaxtali pechda eritish jarayonining
nazariy asoslari, fizik-kimyoviy mohiyati, amaliy kechishi hamda texnologik
hisob-kitoblari keng tahlil qilinadi. Jarayonning material, ratsional va issiqlik
balanslari hisoblanib, asosiy texnologik uskunalarning ishlash prinsiplari
o‘rganiladi. Ushbu tadqiqotlar nikel ishlab chiqarish jarayonlarini
takomillashtirish, metall ajralish darajasini oshirish va energiya sarfini
kamaytirishga xizmat qiladi.
Kurs ishining maqsadi — oksidli nikel aglomeratlarini shaxtali pechda
eritish jarayonining nazariy asoslari, kimyoviy mohiyati va amaliy jihatlarini
o‘rganish hamda texnologik hisob-kitoblarini bajarish orqali jarayon
samaradorligini tahlil qilishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari:
 shaxtali pechda eritish jarayonining nazariy asoslarini o‘rganish;
 oksidli nikel aglomeratlarining fizik-kimyoviy xossalarini tahlil qilish;
 eritish jarayonida sodir bo‘ladigan asosiy kimyoviy reaksiyalarni
o‘rganish;
 ratsional, material va issiqlik balanslarini hisoblash;
 shaxtali pechning ishlash prinsipini tahlil qilish;
 metallning shteyn, shlak va gaz fazalari bo‘yicha taqsimlanishini
aniqlash;
 texnika xavfsizligi talablarini o‘rganish;
7

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 energiya tejamkor va ekologik xavfsiz texnologiyalarni tahlil qilish.
Kurs ishining predmeti — oksidli nikel aglomeratlarini shaxtali pechda
eritish jarayoni, ushbu jarayonda sodir bo‘ladigan fizik-kimyoviy o‘zgarishlar
hamda texnologik uskunalar hisoblanadi.
Kurs ishining obyekti — oksidli nikel aglomeratlari va ularni shaxtali
pechda pirometallurgik usulda qayta ishlash texnologiyasi hisoblanadi.
Kurs ishining hajmi: Kurs ishi kirish, 3 ta bob, 7 ta reja, xulosa hamda
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kurs ishida eritish jarayonining
ratsional, material va issiqlik balanslari hisoblanadi hamda asosiy texnologik
uskunalarning ishlash prinsiplari tahlil qilinadi.
8

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026I BOB. NAZARIY QISM
1.1. Oksidli nikel aglomeratlarini shaxtali pechda eritish jarayoni nazariyasi
Shaxtali pechda eritish jarayoni rangli metallurgiyada oksidli va sulfidli
rudalarni qayta ishlashning eng muhim pirometallurgik usullaridan biri
hisoblanadi. Ushbu jarayon yuqori harorat ta’sirida rudani eritish, foydali metallni
ajratib olish hamda keraksiz jinslarni shlak holatiga o‘tkazishga asoslangan. Nikel
ishlab chiqarishda shaxtali pechlardan foydalanish keng tarqalgan bo‘lib, ular
yuqori unumdorligi, konstruksiyasining soddaligi va uzluksiz ishlash imkoniyati
bilan ajralib turadi.
Oksidli nikel aglomeratlarini eritish jarayoni asosan nikelning temir va
boshqa qo‘shimcha komponentlardan ajralishiga xizmat qiladi. Jarayon davomida
aglomerat tarkibidagi metall oksidlari qaytaruvchi muhit ta’sirida tiklanadi hamda
nikel shteyn yoki ferronikel tarkibiga o‘tadi. Eritish natijasida uchta asosiy
mahsulot hosil bo‘ladi: shteyn, shlak va gaz fazasi. Shteyn tarkibida asosan nikel
va temir sulfidlari yig‘iladi, shlak tarkibiga esa kremniy oksidi, magniy oksidi,
alyuminiy oksidi va boshqa bo‘sh jins komponentlari o‘tadi.
Shaxtali pech vertikal silindrsimon agregat bo‘lib, ichki qismi o‘tga chidamli
g‘ishtlar bilan qoplangan bo‘ladi. Pechning yuqori qismidan shixta va koks
yuklanadi, pastki qismidan esa havo yoki kislorodga boyitilgan havo furmalar
orqali yuboriladi. Jarayon davomida shixta yuqoridan pastga harakatlanadi, gazlar
esa qarama-qarshi yo‘nalishda yuqoriga ko‘tariladi. Shu sababli pech ichida
issiqlik almashinuvi juda samarali amalga oshadi.
Shaxtali pechlarda eritish jarayonining asosiy issiqlik manbai koksning
yonishidan hosil bo‘ladigan energiya hisoblanadi. Koks pech ichida quyidagi
asosiy reaksiyalar bo‘yicha yonadi:
C + O
2 = CO
2
Yuqori harorat sharoitida karbonat angidridning bir qismi uglerod bilan
reaksiyaga kirishib, uglerod oksidini hosil qiladi:
CO
2 + C = 2CO
9

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Hosil bo‘lgan CO gazi esa metall oksidlarini qaytarishda ishtirok etadi.
Masalan, nikel oksidining qaytarilish reaksiyasi quyidagicha kechadi:
NiO + CO = Ni + CO
2
Temir oksidlarining bir qismi ham qaytarilib metall fazaga o‘tadi:
Fe
3 O
4 + 4CO = 3Fe + 4CO
2
Jarayon davomida kremniy oksidi va boshqa oksidlar temir oksidi bilan
birikib shlak hosil qiladi:
2FeO + SiO
2 = 2FeO×SiO
2
Shlak hosil bo‘lishi metallni bo‘sh jinslardan ajratish uchun muhim
ahamiyatga ega. Shlakning tarkibi, yopishqoqligi va erish harorati jarayon
samaradorligiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Agar shlak juda quyuq bo‘lsa, metall
tomchilari unda ushlanib qoladi va metall yo‘qotilishi ortadi. Shu sababli flyus
qo‘shish orqali shlakning fizik-kimyoviy xossalari boshqariladi.
Oksidli nikel aglomeratlarini eritishda magniy oksidi va alyuminiy
oksidining yuqori miqdori shlakning erish haroratini oshiradi. Bu esa qo‘shimcha
issiqlik sarfini talab qiladi. Kremniy oksidining yuqori miqdori esa kislotali shlak
hosil bo‘lishiga olib keladi. Shuning uchun jarayonni optimal olib borish uchun
flyus va koks sarfi aniq hisoblab chiqiladi.
Shaxtali pechlarda gazlar harakati ham muhim ahamiyatga ega. Yuqoriga
ko‘tarilayotgan issiq gazlar shixtani oldindan quritadi va qizdiradi. Natijada
pechning issiqlik samaradorligi oshadi. Gaz tarkibida asosan CO, CO , SO va₂ ₂
azot mavjud bo‘ladi. Gazlarni changdan tozalash va atmosferaga chiqarish
ekologik jihatdan muhim hisoblanadi.
Shaxtali pechlarning asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat:
 yuqori ishlab chiqarish unumdorligi;
 uzluksiz ishlash imkoniyati;
 konstruksiyaning soddaligi;
 issiqlikdan samarali foydalanish;
 turli tarkibli xomashyolarni qayta ishlash imkoniyati.
10

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Shu bilan birga, jarayonning ayrim kamchiliklari ham mavjud. Jumladan,
koks sarfining yuqoriligi, gaz chiqindilarining ko‘pligi va ayrim hollarda metall
yo‘qotilishining ortishi shaxtali pechlarning asosiy kamchiliklari hisoblanadi.
Hozirgi zamonaviy metallurgiyada shaxtali pechlarni takomillashtirish,
kislorod bilan boyitilgan havo qo‘llash, avtomatlashtirish tizimlarini joriy etish va
energiya sarfini kamaytirish bo‘yicha keng ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Bu
esa nikel ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va ekologik xavfsizlikni
ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Shaxtali pech metallurgiya sanoatida eng qadimiy va eng keng tarqalgan
eritish agregatlaridan biri hisoblanadi. U asosan temir, mis, qo‘rg‘oshin, nikel va
boshqa rangli metall rudalarini eritish, qaytarish hamda metall ajratib olish uchun
qo‘llaniladi. Shaxtali pech vertikal tuzilishga ega bo‘lib, unda shixta yuqoridan
pastga tushadi, issiq gazlar esa pastdan yuqoriga ko‘tariladi. Shu sababli pech
qarama-qarshi oqim prinsipi asosida ishlaydi. Aynan mana shu prinsip shaxtali
pechning yuqori issiqlik samaradorligini ta’minlaydi.
Shaxtali pechlarning ilk ko‘rinishlari qadimgi metallurgiyada paydo bo‘lgan.
Arxeologik ma’lumotlarga ko‘ra, dastlabki oddiy shaxtasimon pechlar miloddan
avvalgi davrlarda Xitoy, Hindiston va Yaqin Sharq hududlarida ishlatilgan.
Xitoyda eramizning I asriga oid shaxtali pech qoldiqlari topilgan. Keyinchalik bu
texnologiya Yevropaga tarqalgan va o‘rta asrlarda temir ishlab chiqarishda asosiy
agregat sifatida keng qo‘llanila boshlagan. XV asr oxirlarida Belgiya va Angliyada
yirik domna tipidagi shaxtali pechlar paydo bo‘lgan. XVIII asrda ingliz muhandisi
Abraham Darby koksni yoqilg‘i sifatida ishlatishni joriy etgan va bu
metallurgiyada katta burilish yasagan. XIX asrda esa James Beaumont Neilson
tomonidan issiq havo purkash tizimi ishlab chiqilgan va pechlarning samaradorligi
yanada oshgan.
Shaxtali pech metallurgik agregat sifatida bir necha asosiy qismlardan iborat
bo‘ladi. Uning yuqori qismi yuklash qurilmasi hisoblanadi. Bu yer orqali pechga
aglomerat, ruda, flyus va koks yuklanadi. O‘rta qismi shaxta deb ataladi va aynan
shu zonada shixta qiziydi, quriydi va qaytarilish reaksiyalari boshlanadi. Pastki
11

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026qism eritish zonasi bo‘lib, u yerda yuqori harorat ta’sirida metall va shlak hosil
bo‘ladi. Eng pastki qism горн deb ataladi va hosil bo‘lgan eritma shu yerda
yig‘iladi. Pastki devorlarda furmalar joylashgan bo‘lib, ular orqali havo yoki
kislorodga boyitilgan havo pech ichiga yuboriladi.
1-rasm. Shaxtali pech. 1-Shixta yuklash qurilmasi, 2-Yuklash kamerasi, 3-Shixta
qatlami (ruda va koks), 4-Pech korpusi, 5-Gaz chiqarish quvuri, 6-Eritish zonasi, 7-
Furmalar (havo berish teshiklari), 8-Suyuq metall vannasi, 9-Metall chiqarish
teshigi, 10-Poydevor tayanchi, 11-Olovbardosh g‘isht qoplami
12

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Shaxtali pechning ishlash prinsipi juda murakkab fizik-kimyoviy
jarayonlarga asoslanadi. Yuqoridan yuklangan shixta o‘z og‘irligi ta’sirida asta-
sekin pastga harakatlanadi. Shu vaqtda pastdan yuqoriga ko‘tarilayotgan issiq
gazlar uni qizdiradi. Koksning yonishi pechdagi asosiy issiqlik manbai
hisoblanadi. Koks kislorod bilan reaksiyaga kirishib katta miqdorda issiqlik
ajratadi:
C + O
2 = CO
2 (1.1)
Hosil bo‘lgan karbonat angidrid yuqori haroratda yana koks bilan reaksiyaga
kirishadi:
CO
2 + C = 2CO (1.2)
Natijada hosil bo‘lgan uglerod oksidi qaytaruvchi gaz vazifasini bajaradi va
metall oksidlarini metall holatiga qaytaradi. Masalan, nikel oksidi quyidagi
reaksiya orqali qaytariladi:
NiO + CO = Ni + CO
2 (1.3)
Temir oksidlari ham xuddi shunday qaytariladi:
Fe
3 O
4 + 4CO = 3Fe + 4CO
2 (1.4)
Pech ichida yuqori harorat 1400–1600 °C gacha yetadi. Natijada metall erib
pastki qismga tushadi. Keraksiz jinslar esa flyuslar bilan birikib shlak hosil qiladi.
Shlak metall yuzasida joylashadi va uni oksidlanishdan himoya qiladi.
Shaxtali pechlarda ishlatiladigan asosiy xomashyolar ruda, aglomerat, flyus
va koks hisoblanadi. Aglomeratsiya jarayoni mayda rudalarni yirik bo‘laklarga
aylantirish uchun qo‘llaniladi. Bu pech ichida gazlarning yaxshi o‘tishini
ta’minlaydi. Flyus sifatida ohaktosh yoki kvarts ishlatiladi. Ular shlak tarkibini
boshqarishga yordam beradi. Koks esa bir vaqtning o‘zida ham yoqilg‘i, ham
qaytaruvchi modda, ham shixtani ushlab turuvchi karkas vazifasini bajaradi.
Shaxtali pechlarning eng muhim afzalliklaridan biri ularning uzluksiz
ishlash imkoniyatidir. Pechlar bir necha yil davomida to‘xtovsiz ishlashi mumkin.
Chunki pechni to‘xtatish va qayta ishga tushirish juda katta xarajat talab qiladi.
Zamonaviy metallurgiyada pechlarni maksimal darajada uzluksiz ishlatishga
harakat qilinadi.
13

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Shaxtali pechlarning asosiy ijobiy tomonlari quyidagilar hisoblanadi.
Birinchidan, ular juda yuqori ishlab chiqarish unumdorligiga ega. Ikkinchidan,
qarama-qarshi oqim prinsipi tufayli issiqlikdan samarali foydalaniladi.
Uchinchidan, konstruksiyasi nisbatan sodda va ishonchli hisoblanadi.
To‘rtinchidan, katta hajmdagi xomashyoni qayta ishlash imkoniyati mavjud.
Beshinchidan, turli tarkibli rudalarni eritish mumkin. Bundan tashqari, metallning
ajralish darajasi yuqori bo‘ladi va pechlarni avtomatlashtirish imkoniyati mavjud.
Biroq shaxtali pechlarning ayrim kamchiliklari ham mavjud. Eng asosiy
kamchiliklardan biri koks sarfining yuqoriligidir. Bundan tashqari, pechlardan
katta hajmda chang va gaz chiqadi. Ayniqsa SO va CO gazlari ekologik₂ ₂
muammolarni yuzaga keltiradi. Yuqori harorat ta’sirida pechning ichki futerovkasi
tez yeyiladi va tez-tez ta’mirlash talab qilinadi. Jarayonni boshqarish ham
murakkab hisoblanadi, chunki pech ichidagi fizik-kimyoviy jarayonlar bir vaqtning
o‘zida sodir bo‘ladi. Ayrim hollarda metallning bir qismi shlak bilan chiqib ketishi
mumkin.
Hozirgi vaqtda shaxtali pechlarni takomillashtirish bo‘yicha keng ilmiy
tadqiqotlar olib borilmoqda. Zamonaviy texnologiyalarda kislorod bilan boyitilgan
havo ishlatilmoqda, bu esa yoqilg‘i sarfini kamaytiradi va haroratni oshiradi.
Ayrim rivojlangan davlatlarda vodorod asosidagi shaxtali pech texnologiyalari
ishlab chiqilmoqda. Bu texnologiyalar karbonat angidrid chiqishini kamaytirishga
yordam beradi. Ayniqsa Germaniya, Yaponiya va Xitoyda ekologik toza
metallurgiya yo‘nalishida katta ishlar olib borilmoqda.
1.2. Oksidli nikel aglomeratlarini shaxtali pechda eritish jarayoni kimyosi
Oksidli nikel aglomeratlarini shaxtali pechda eritish jarayoni murakkab
fizik-kimyoviy o‘zgarishlar majmuasidan iborat bo‘lib, unda yuqori harorat
ta’sirida metall oksidlari qaytariladi, zararli qo‘shimchalar shlakka o‘tkaziladi
hamda foydali komponentlar metall yoki shteyn tarkibiga yig‘iladi. Jarayonning
kimyoviy mohiyati asosan qaytarilish, oksidlanish, shlak hosil bo‘lish va gaz fazasi
14

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026hosil bo‘lish reaksiyalariga asoslanadi. Pirometallurgik eritish jarayonlarida aynan
shu reaksiyalar metallni bo‘sh jinslardan ajratib olish imkonini beradi.
Oksidli nikel rudalari tarkibida asosan NiO, Fe O , SiO , MgO, Al O va₃ ₄ ₂ ₂ ₃
CaO birikmalari mavjud bo‘ladi. Eritish vaqtida ushbu oksidlar yuqori harorat
ta’sirida qaytaruvchi gazlar bilan reaksiyaga kirishadi. Shaxtali pechlarda asosiy
qaytaruvchi modda sifatida uglerod oksidi (CO) ishlatiladi. CO esa pech ichida
koksning yonishi natijasida hosil bo‘ladi.
Koksning yonishi jarayonning asosiy issiqlik manbai hisoblanadi:
C + O
2 = CO
2 (1.5)
Hosil bo‘lgan karbonat angidrid yuqori haroratda yana uglerod bilan
reaksiyaga kirishadi:
CO
2 + C = 2CO (1.6)
Hosil bo‘lgan CO gazi pech ichida asosiy qaytaruvchi muhitni hosil qiladi.
Uglerod oksidi metall oksidlaridan kislorodni tortib olib, metallni erkin holatga
o‘tkazadi. Nikel oksidining qaytarilishi quyidagi reaksiya asosida amalga oshadi:
NiO + CO = Ni + CO
2 (1.7)
Mazkur reaksiya nikel metallini hosil qilishda asosiy bosqich hisoblanadi.
Nikel temirga nisbatan osonroq qaytariladi, shu sababli eritish jarayonida avvalo
nikel qaytarilishi kuzatiladi.
Shaxtali pechda temir oksidlari ham qaytariladi. Rudada temir asosan
magnetit shaklida uchraydi. Magnetit quyidagi reaksiya orqali qaytariladi:
Fe
3 O
4 + 4CO = 3Fe + 4CO
2 (1.8)
Hosil bo‘lgan metall temirning bir qismi nikel bilan birikib ferronikel hosil
qiladi. Ayrim qismi esa shlak tarkibida qolishi mumkin. Temirning qaytarilish
darajasi pechdagi harorat, gaz muhiti va koks sarfiga bog‘liq bo‘ladi.
Shaxtali pechdagi eng muhim kimyoviy jarayonlardan biri shlak hosil
bo‘lishidir. Shlak metall bo‘lmagan komponentlarni bog‘lab, ularni metall fazadan
ajratishga xizmat qiladi. Rudada mavjud kremniy oksidi temir oksidi bilan birikib
temir silikat hosil qiladi:
2FeO + SiO
2 = 2FeO×SiO
2 (1.9)
15

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Bu reaksiya shlak hosil qilishning asosiy reaksiyalaridan biri hisoblanadi.
Shlakning hosil bo‘lishi eritish jarayonining normal kechishini ta’minlaydi. Chunki
shlak metallni oksidlanishdan himoya qiladi va zararli qo‘shimchalarni o‘zida
eritadi.
Oksidli nikel aglomeratlarida MgO va Al O miqdori yuqori bo‘lishi₂ ₃
shlakning yopishqoqligini oshiradi. Natijada shlakning erish harorati ko‘tariladi va
eritish qiyinlashadi. Shu sababli flyus qo‘shilib shlakning fizik-kimyoviy xossalari
boshqariladi. Flyus sifatida ohaktosh keng qo‘llaniladi. Ohaktosh yuqori haroratda
parchalanadi:
CaCO
3 = CaO + CO
2 (1.10)
Hosil bo‘lgan CaO kremniy oksidi bilan reaksiyaga kirishib kalsiy silikat
hosil qiladi:
CaO + SiO
2 = CaSiO
3 (1.11)
Mazkur reaksiya shlakning suyuqlanishini yaxshilaydi va uning
yopishqoqligini kamaytiradi. Natijada metall va shlak yaxshi ajraladi.
Shaxtali pechda gaz fazasi hosil bo‘lish jarayoni ham katta ahamiyatga ega.
Eritish davomida CO, CO va ayrim hollarda SO gazlari hosil bo‘ladi. Gazlarning
₂ ₂
tarkibi pechdagi qaytarilish darajasi va haroratni aniqlashda muhim ko‘rsatkich
hisoblanadi. Yuqoriga ko‘tarilgan issiq gazlar shixtani oldindan qizdiradi va
quritadi. Bu esa issiqlikdan samarali foydalanishga yordam beradi.
Jarayon davomida rudaning ayrim komponentlari oksidlanishi ham mumkin.
Agar pechga ortiqcha havo yuborilsa, qaytarilgan metall yana oksidlanib ketadi.
Shu sababli shaxtali pechlarda qaytaruvchi va oksidlovchi muhit o‘rtasidagi
muvozanat juda muhim hisoblanadi.
Shaxtali pechda eritish jarayonining kimyoviy mexanizmi bir necha
bosqichlarda amalga oshadi:
 shixtani quritish;
 karbonatlarning parchalanishi;
 metall oksidlarining qaytarilishi;
 shlak hosil bo‘lishi;
16

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 metall va shlakning ajralishi;
 gaz fazasining hosil bo‘lishi.
Jarayonning samaradorligi harorat, koks sarfi, flyus miqdori, pechga
yuboriladigan havo hajmi va shixtaning granulometrik tarkibiga bog‘liq bo‘ladi.
Agar harorat yetarli bo‘lmasa, metall to‘liq qaytarilmaydi. Juda yuqori harorat esa
pech futerovkasining tez yemirilishiga olib keladi.
Zamonaviy metallurgiyada shaxtali pechlarning kimyoviy jarayonlarini
chuqur o‘rganish asosida energiya sarfini kamaytirish, metall ajralish darajasini
oshirish va ekologik zararli gazlar miqdorini kamaytirish bo‘yicha keng ilmiy
tadqiqotlar olib borilmoqda. Ayniqsa kislorod bilan boyitilgan havo ishlatish va
avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari jarayonning kimyoviy barqarorligini
oshirishda muhim ahamiyat kasb etmoqda.
1.3. Oksidli nikel aglomeratlarini shaxtali pechda eritish amaliyoti
Oksidli nikel aglomeratlarini shaxtali pechda eritish amaliyoti rangli
metallurgiyada keng qo‘llaniladigan muhim pirometallurgik jarayonlardan biri
hisoblanadi. Ushbu jarayonning asosiy maqsadi oksidli rudalar tarkibidagi nikelni
qaytarish, uni metall yoki shteyn tarkibiga o‘tkazish hamda bo‘sh jinslarni shlak
holida ajratib yuborishdan iborat. Shaxtali pechlarda eritish yuqori haroratda
uzluksiz ravishda olib boriladi va katta ishlab chiqarish unumdorligi bilan ajralib
turadi.
Amaliy eritish jarayonida asosiy xomashyo sifatida oksidli nikel
aglomeratlari ishlatiladi. Rudalar dastlab maydalash, quritish va aglomeratsiya
bosqichlaridan o‘tkaziladi. Aglomeratsiya jarayonining asosiy vazifasi mayda
zarrachalarni yirik va mustahkam bo‘laklarga aylantirishdir. Bu esa pech ichida
gazlarning erkin harakatlanishini yaxshilaydi hamda eritish jarayonining
samaradorligini oshiradi. Agar shixta juda mayda bo‘lsa, pech ichida gaz o‘tishi
qiyinlashadi va eritish sifati pasayadi.
Shaxtali pechga yuqori qismdan qatlamma-qatlam qilib aglomerat, flyus va
koks yuklanadi. Flyus sifatida odatda ohaktosh yoki kvarts ishlatiladi. Flyusning
17

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026asosiy vazifasi shlak hosil qilish hamda uning fizik-kimyoviy xossalarini
boshqarishdan iborat. Koks esa pechda bir vaqtning o‘zida yoqilg‘i, qaytaruvchi
modda va shixtani ushlab turuvchi karkas vazifasini bajaradi.
Pechning pastki qismidagi furmalar orqali yuqori bosim ostida qizdirilgan
havo yuboriladi. Havo pech ichida koksning intensiv yonishini ta’minlaydi.
Natijada katta miqdorda issiqlik ajraladi va pech ichida 1400–1600 °C gacha
bo‘lgan yuqori harorat hosil bo‘ladi.
Koksning yonishi quyidagi reaksiya asosida kechadi:
C + O
2 = CO
2 (1.12)
Hosil bo‘lgan karbonat angidrid yuqori haroratda yana uglerod bilan
reaksiyaga kirishadi:
CO
2 + C = 2CO (1.13)
Hosil bo‘lgan uglerod oksidi pech ichidagi asosiy qaytaruvchi gaz
hisoblanadi. Ushbu gaz metall oksidlarini qaytarib, metallning erkin holga o‘tishini
ta’minlaydi. Nikel oksidining qaytarilishi quyidagi reaksiya orqali amalga oshadi:
NiO + CO = Ni + CO
2 (1.14)
Temir oksidlarining qaytarilishi ham muhim jarayonlardan biri hisoblanadi:
Fe
3 O
4 + 4CO = 3Fe + 4CO
2 (1.15)
Pech ichida shixta va gazlar qarama-qarshi yo‘nalishda harakatlanadi.
Yuqoridan tushayotgan shixta pastdan ko‘tarilayotgan issiq gazlar yordamida
qizdiriladi va quritiladi. Shu sababli shaxtali pechlarda issiqlikdan foydalanish
darajasi juda yuqori bo‘ladi.
Amaliy eritish jarayonida pech ichida bir nechta texnologik zonalar mavjud
bo‘ladi. Yuqori zonada shixta quriydi va qiziydi. O‘rta zonada metall oksidlarining
qaytarilishi sodir bo‘ladi. Pastki zonada esa eritish jarayoni amalga oshadi va
metall hamda shlak hosil bo‘ladi. Eng pastki qismda eritilgan mahsulotlar yig‘iladi.
Eritish davomida hosil bo‘lgan metall pastki qismga tushadi, shlak esa
metall yuzasida joylashadi. Shlakning asosiy vazifasi zararli qo‘shimchalarni
o‘zida eritish va metallni oksidlanishdan himoya qilishdan iborat. Oksidli nikel
18

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026rudalarida MgO va Al O miqdorining yuqori bo‘lishi shlakning yopishqoqligini₂ ₃
oshiradi. Shu sababli flyus miqdori ehtiyotkorlik bilan tanlanadi.
Shlak hosil bo‘lishining asosiy reaksiyalaridan biri quyidagicha kechadi:
2FeO + SiO
2 = 2FeO×SiO
2 (1.16)
Flyus sifatida ishlatiladigan ohaktosh yuqori haroratda parchalanadi:
CaCO
3 = CaO + CO
2 (1.17)
Hosil bo‘lgan CaO kremniy oksidi bilan reaksiyaga kirishib shlakning
suyuqlanishini yaxshilaydi:
CaO + SiO
2 = CaSiO
3 (1.18)
Shaxtali pechlarning amaliy ishlashida metallning shteynga o‘tish darajasi
muhim ahamiyatga ega. Nikelning asosiy qismi shteyn yoki ferronikel tarkibiga
o‘tadi. Ma’lum bir qismi shlak bilan yo‘qotiladi, juda oz qismi esa gaz fazasiga
o‘tadi. Metallning yo‘qotilishi pechning harorati, koks sarfi, flyus miqdori va gaz
muhiti bilan bog‘liq bo‘ladi.
Pechdan chiqayotgan gazlar tarkibida chang, karbonat angidrid va boshqa
gazlar mavjud bo‘ladi. Shu sababli zamonaviy shaxtali pechlar chang tutgichlar,
siklonlar va elektrofiltrlar bilan jihozlanadi. Gazlarni tozalash ekologik
xavfsizlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
Shaxtali pechlarning amaliyoti shuni ko‘rsatadiki, ular katta hajmdagi
rudalarni qayta ishlash imkoniyatiga ega bo‘lib, yuqori unumdorlik bilan ishlaydi.
Ayniqsa ferronikel ishlab chiqarishda shaxtali pechlar samarali agregatlardan biri
hisoblanadi. Zamonaviy metallurgiyada shaxtali pechlarni avtomatlashtirish,
kislorod bilan boyitilgan havo ishlatish va energiya sarfini kamaytirish bo‘yicha
keng tadqiqotlar olib borilmoqda.
19

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026II BOB. TEXNOLOGIK QISM
2.1. Oksidli nikel aglomeratlarini shaxtali pechda eritish amaliyoti material
balansi hisobi
Berilgan:
Aglomerat tarkibi, %:
Ni 4.2
SiO
2 44
Fe
3 O
4 26.64
MgO 12.0
Al
2 O
3 7.0
CaO 3.0
boshqalar 2.16
Nikelning taqsimlanishi:
shteynga — 88 %
shlakka — 9 %
gaz va changga — 3 %
Koksdagi kul massasi — 3.15 kg.
Hisoblash 100 kg aglomerat uchun olib boriladi.
Nikelning eritish mahsulotlari bo‘yicha taqsimlanishi
Shteynga:
4.2×0.88 = 3.696 kg
Shlakka:
4.2×0.09 = 0.378 kg
Gaz va changga:
4.2 ×0.03 = 0.126 kg
Shteyn tarkibini aniqlash
Qabul qilamiz:
Komponent %
Ni 18
S 22
20

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026boshqalar 4
Fe 56
Shteyn miqdori:3.696
0.18 =20.53 kg
Shteyn tarkibi:
Ni:
20.53×0.18 = 3.696 kg
S:
20.53×0.22 = 4.52 kg
Fe:
20.53×0.56 = 11.50 kg
Boshqalar:
20.53×0.04 = 0.82 kg
Gips sarfini hisoblash
Oltingugurtning 60 % qismi shteynga o‘tadi deb olinadi.
Shixtadagi umumiy oltingugurt:
4.52
0.6 = 7.53 kg
Shlakka o‘tuvchi oltingugurt:
7.53×0.10 = 0.753 kg
Gazlarga o‘tuvchi oltingugurt:
7.53×0.30 = 2.259 kg
Koks sarfi
Koks sarfi aglomerat massasining 21 % deb olinadi:
100×0.21 = 21 kg
Koks bilan kiradi:
Komponent Hisob kg
C 21×0.78 16.38
H
2 21×0.008 0.168
N
2 21×0.004 0.084
21

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026O
2 21×0.016 0.336
S 21×0.01 0.21
Kul 21×0.15 3.15
H
2 O 21×0.032 0.672
Gips miqdori
Koks bilan kirgan oltingugurt:
0.21 kg
Gips bilan kirishi kerak:
7.53-0.21=7.32 kg
Gips tarkibida 16 % S mavjud:
7.32
0.16 = 45.75 kg
Gips tarkibi
Komponent Hisob kg
CaO 45.75×0.28 12.81
S 45.75×0.16 7.32
O
2 45.75×0.32 14.64
SiO
2 45.75×0.0455 2.08
Al
2 O
3 45.75×0.0145 0.66
H
2 O 45.75×0.18 8.24
Koks kulining tarkibi
3.15 kg kul tarkibi:
Komponent Hisob kg
SiO
2 3.15×0.50 1.575
Al
2 O
3 3.15×0.20 0.63
Fe 3.15×0.126 0.397
CaO 3.15×0.12 0.378
O
2 3.15×0.054 0.17
Chang chiqishi
Chang chiqishi 8 % deb olinadi:
100×0.08 = 8 kg
22

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Chang tarkibi:
Komponent kg
Ni 0.336
SiO
2 3.52
Fe 1.60
MgO 0.96
Al
2 O
3 0.56
CaO 0.24
boshqalar 0.173
Shlak tarkibini aniqlash
Shlakdagi asosiy komponentlar:
Komponent kg
SiO
2 44 + 2.08 + 1.575 − 3.52 = 44.14
FeO 14.5
MgO 11.04
Al
2 O
3 7.73
CaO 15.95
Umumiy shlak:
44.14+14.5+11.04+7.73+15.95=93.36 kg
Shlak tarkibi, %
SiO
2 :44.14
93.36 ×100 = 47.28 %
FeO:
14.5
93.36 × 100 = 15.53 %
MgO:
11.04
93.36 × 100 = 11.82 %
Al
2 O
3 :
23

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20267.73
93.36 ×100 =8.28 %CaO:
15.95
93.36 × 100 = 17.08 %
Havo sarfi hisobi
Uglerodning yonishi:
CO hosil bo‘lishi uchun:
16.38 × 1
3 = 5.46 kg
CO
2 hosil bo‘lishi uchun:
16.38 × 2
3 = 10.92 kg
Kerakli kislorod:
CO uchun:
5.46
12 × 16 = 7.28 kg
CO
2 uchun:
10.92
12 × 32 = 29.12 kg
H
2 uchun:
0.168
2 ×16 =1.344 kg
SO
2 uchun:
2.259 kg
Jami:
7.28+29.12+1.344+2.259=40.003 kg O
2
Havo hajmi
40.003 × 22.4
32 = 28.0 m 3
Azot:
40.003
23 ×77 =133.92 kg
Hajmi:
24

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026133.92 × 22.4
28 =107.14 m3Jami havo:
107.14+28.0=135.14 m 3
Ishlab chiqarish unumdorligi bo‘yicha hisob
Pech unumdorligi:
550 t/sut
Koks sarfi:
550×0.21=115.5 t/sut
Gips sarfi:
550×0.4575=251.6 t/sut
Havo sarfi:
135.14×5.5=7432.7 m 3
/sut
Hisoblash natijasida oksidli nikel aglomeratini shaxtali pechda eritishda:
shteyn miqdori — 20.53 kg;
shlak miqdori — 116.2 kg;
chang chiqishi — 8 kg;
havo sarfi — 135.14 m³;
koks sarfi — 21 kg;
ekanligi aniqlandi. Olingan shlak tarkibi shaxtali pechda kislorod bilan
boyitilgan eritish talablariga mos keladi.
1-jadval
Oksidli nikel aglomeratini shaxtali pechda eritish material balansi, kg
(yuklanishi)
25

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026N
o Balans Jami Ni SiO
2 Fe Mg
O AI
2 O
3 CaO O S C H N H
2 O Bos
h
1 Yuklandi
2 Aglomer
at 100 4.
2 44 19.3 12.0 7.0 3.0 8.34 - - - - - 2.16
3 Gips 45.75 - 2.08 - - 0.66 12.81 14.6
4 7.3
2 - - - 8.24 -
4 Koks 21 - 1.575 0.397 - 0.63 0.378 0.17 0.2
1 16.3
8 0.16
8 0.08
4 0.67
2 -
5 Jami 166.7
5 4.
2 47.65
5 19.69
7 12.0 8.29 16.18
8 23.1
5 7.5
3 16.3
8 0.16
8 0.84 8.91
2 2.16
2-jadval
Oksidli nikel aglomeratini shaxtali pechda eritish material balansi, kg
(olinishi)
N
o Balan
s Jami Ni SiO
2 Fe Mg
O AI
2 O
3 CaO O S C H N H
2 O Bos
h
1 Olina
di
2 Shtey
n 20.53 3.69
6 - 11.5 - - - - 4.52
- - - - - 0.82
3 Shlak 93.36 0.37
8 44.14 14.5 11.0
4 7.73 15.95 5.12 0.75
3 - - - - 0.19
4 Gaz
va
chang 52.86 0.12
6 3.515 1.6 0.96 0.56 0.24 18.0
3 2.25
9 16.3
8 0.16
8 0.08
4 8.91
2 1.15
5 Jami 166.7
5 4.2 47.65
5 19.69
7 12.0 8.29 16.18
8 23.1
5 7.53 16.3
8 0.16
8 0.84 8.91
2 2.16
3-jadval
Umumiy material balansi, kg (yuklanishi)
No Kirishi kg Chiqishi kg
1 Aglomerat 100 Shteyn 20.53
2 Gips 45.75 Shlak 93.36
3 Koks 21 Gaz va chang 52.86
4 Jami 166.75 Jami 166.75
2.2. Oksidli nikel aglomeratini shaxtali pechda eritishning issiqlik balansi
26

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Hisoblash 100 kg aglomerat uchun olib boriladi.
Issiqlik kelishi
1. Koks uglerodining CO2 gacha yonishidan ajraladigan issiqlik
Reaksiya:
C + O
2 = CO
2 + 94052
CO
2 gacha yonadigan uglerod:
16.38 × 2
3 = 10.92 kg
Ajraladigan issiqlik:
7838×10.92=85591 kkal
2. Uglerodning CO gacha yonish issiqligi
Reaksiya:
C + 0.5O
2 = CO + 26416
CO hosil qiluvchi uglerod:
16.38 × 1
3 = 5.46 kg
Ajraladigan issiqlik:
2201.3×5.46=12019.1 kkal
3. Vodorod yonish issiqligi
Reaksiya:
H + 0.5O
2 = H
2 O + 57870
Ajraladigan issiqlik:
28935×0.168=4861. kkal
4. Oltingugurtning yonish issiqligi
Reaksiya:
S + O
2 = SO
2 + 70000
Gazlarga o‘tuvchi oltingugurt:
7.53×0.30=2.259 kg
Ajraladigan issiqlik:
2187 ×2.259=4940.4 kkal
5. Shlak hosil qiluvchilarning issiqligi
27

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026a) Kalsiy silikat hosil bo‘lishi
271.8×15.95=4335.2 kkal
b) Temir silikat hosil bo‘lishi
154.4×14.5=2238.8 kkal
c) Magniy silikat hosil bo‘lishi
271.8 ×11.04=3000.7 kkal
Jami:
4335.2+2238.8+3000.7=9574.7 kkal
6. Puflash bilan kiradigan fizik issiqlik
135.14 ×0.24 ×20=648.7 kkal
7. Shixta va koks fizik issiqligi
Shixta:
(100+45.75) ×0.25×20=728.8 kkal
Koks:
21×0.534×20=224.3 kkal
Jami:
728.8+224.3=953.1 kkal
Umumiy issiqlik kelishi
85591+12019.1+4861+4940.4+9574.7+648.7+953.1=118587 kkal
Issiqlik sarfi
1. Gipsning dissotsiatsiyasi
4.62×4077=18835.7 kkal
2. Gipsning suvsizlanishi
4.62×84.7=391.3 kkal
3. Fe3O4 qaytarilishi
Reaksiya:
Fe
3 O
4 + CO = 3FeO + CO
2 - 8264
Issiqlik sarfi:
19.3×49.4=953.4 kkal
4. Temir sulfidlanishi
28

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 202611.50×297=3415.5 kkal
5. Nikel sulfidlanishi
3.696×191.7=708.9 kkal
6. Gazlar bilan chiqib ketadigan issiqlik
Jami:
16000 kkal
7. Sovutish suviga ketadigan issiqlik
100 kg aglomerat uchun:
22500 kkal
8. Shlak bilan chiqadigan issiqlik
Shlak entalpiyasi 325 kkal/kg:
93.36×325=30342 kkal
9. Shteyn bilan chiqadigan issiqlik
Shteyn entalpiyasi 225 kkal/kg:
20.53×225=4619.3 kkal
10. Namlikni bug‘lantirish issiqligi
(8.24+0.672) ×586=5222.4 kkal
11. Ohaktosh parchalanishi;
11.26×757.54=8529.9
Umumiy issiqlik sarfi
111518 kkal
Boshqa issiqlik yo‘qotishlari
Farq orqali:
118587-111518=7069 kkal
4-jadval
29

$O’ lch Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Eritishning issiqlik balansi No Issiqlik kelishi kkal % Issiqlik chiqishi kkal % 1 Koks yonishi 107411.5 90. 6 Shteyn 4619.3 3.8 2 Shlak hosil qiluvchilar 9574.7 8.1 Shlak 30342 25.6 3 Puflash fizik issiqligi 648.7 0.5 Endotermik reaksiyalar 32834.2 27.7 4 Shixta va koks fizik issiqligi 953.1 0.8 Gazlar 16000 13.5 5 - - - Suv bilan sovitish 22500 19.0 6 - - - Namlik bug’lanishi 5222.4 4.4 - - - Boshqa yo’qotishlar 7069 6.0 7 Jami 118587 100 Jami 118587 100 2.3. Oksidli nikel aglomeratini eritish uchun shaxtali pech hisobi Metallurgiya korxonalarida shaxtali pechlarning asosiy o‘lchamlari empirik usullar yordamida aniqlanadi. Hisoblash zavod amaliyoti ma’lumotlari asosida olib boriladi. Berilgan: pech unumdorligi — 550 t/sut; pechning solishtirma mahsuldorligi — 40 t/(m²·sut) Pechning furma sathidagi kesim yuzasi Formula: F = A a F=\frac{A}{a} bu yerda: A— pech unumdorligi, t/sut; a— solishtirma mahsuldorlik, t/(m²·sut). Hisoblaymiz: F = 550 40 13.75 m 2 Demak, pechning furma sathidagi foydali kesim yuzasi: F=13.75 m 2 30$

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Pechning uzunligini aniqlash
Pech kengligini amaliyot asosida:
B=1.57 m
deb qabul qilamiz.
Uzunlik:
L = 13.75
1.57 = 8.76 m
Kessonlar sonini aniqlash
Bir kesson kengligi:
0.9 m
Kessonlar orasidagi masofa:
0.01 m
Umumiy qadam:
0.9+0.01=0.91 m
Kessonlar soni:n= 8.76
0.91 =9.63
Yaqinlashtirib:
n=10 ta
Ikki tomon uchun:
2×10=20 ta
Pech uchlari uchun qo‘shimcha 2 ta kesson olinadi.
Umumiy kessonlar soni:
20+2=22 ta
Furmalar soni
Har bir kessonda bittadan furma joylashtiriladi.
Shuning uchun:
N=22 ta furma
Havo sarfi hisobi
Furma sathidagi solishtirma havo sarfi:
55 m 3
/(m 2
×min)
31

$O’ lch Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Umumiy havo sarfi: 55 × 13.75 60 = 12.6 m 3 / s Bir furmaga to‘g‘ri keladigan havo sarfi: 12.6 22 = 0.573 m 3 / s Furma diametrini aniqlash Havo chiqish tezligi: w=25 m/s Furma kesim yuzasi: F = 0.573 25 = 0.0229 m 2 Diametr: F = π d 2 4 d =√ 4 × 0.0229 3.14 = 0.171 m yoki: d ≈ 170 mm Soatlik unumdorlik Kunlik unumdorlik: 550 \text{ t/sut} Soatlik unumdorlik: 550 24 = 22.9 t / soat Bug‘ hosil bo‘lish hisobi 1 t aglomerat uchun bug‘ hosil bo‘lishi: 0.3 t 100 kg aglomerat uchun: 0.03 t Bug‘ hosil qilish uchun issiqlik sarfi Formula: Q = 0.03 × 662 × 10 3 0.75 = 26480 kkal 32$

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Sovutish tizimi samaradorligi
Bug‘latib sovutish tizimi qo‘llanganda:
suv sarfi 1500 litrdan 34 litrgacha kamayadi;
suv sarfi taxminan:
1500
34 = 44.1
marta kamayadi.
Bu esa pechning sovutish tizimini sezilarli darajada soddalashtiradi.
Hisoblash natijalari
Pech kesim yuzasi 13.75 m²
Pech uzunligi 8.76 m
Pech kengligi 1.57 m
Kessonlar soni 22 ta
Furmalar soni 22 ta
Furma diametri 170 mm
Umumiy havo sarfi 12.6 m³/s
Soatlik unumdorlik 22.9 t/soat
Bug‘ hosil bo‘lishi 0.3 t/t aglomerat
Issiqlik sarfi 26480 kkal
Hisoblashlar natijasida 550 t/sut unumdorlikka ega shaxtali pech uchun
asosiy konstruktiv va texnologik parametrlar aniqlandi. Pechning furma sathidagi
foydali kesim yuzasi 13.75 m² ni, pech uzunligi 8.76 m ni tashkil etdi. Hisoblangan
furma diametri 170 mm bo‘lib, pechning normal aerodinamik ishlashini
ta’minlaydi.
33

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI
3.1. Shaxtali pechlarda ishlashda texnika xavfsizligi, gaz va changlardan
himoyalanish
Metallurgiya sanoatida shaxtali pechlar yuqori haroratda ishlovchi murakkab
texnologik agregatlar qatoriga kiradi. Ushbu pechlarda oksidli nikel
aglomeratlarini eritish jarayoni davomida yuqori harorat, zaharli gazlar, chang,
eritilgan metall va shlak bilan ishlash talab etiladi. Shu sababli ishlab chiqarishda
texnika xavfsizligi qoidalariga qat’iy rioya qilish muhim ahamiyatga ega. Texnika
xavfsizligi talablarining buzilishi og‘ir baxtsiz hodisalar, kuyish, zaharlanish,
portlash va ishlab chiqarish avariyalariga olib kelishi mumkin.
Shaxtali pechlar bilan ishlashda asosiy xavf manbalari quyidagilar
hisoblanadi:
 yuqori harorat;
 eritilgan metall va shlak;
 chang va gazlar;
 bosim ostidagi havo tizimlari;
 elektr jihozlari;
 mexanik qurilmalar;
 portlash va yong‘in xavfi.
Shaxtali pechlarda harorat ayrim zonalarda 1400–1600 °C gacha yetadi. Shu
sababli pech atrofida ishlovchi xodimlar issiqlikka chidamli maxsus kiyim,
qo‘lqop, ko‘zoynak va himoya qalqonlari bilan ta’minlanishi kerak. Metall va
shlak chiqarish vaqtida eritmaning sachrashi xavfi mavjud bo‘lib, bu og‘ir
kuyishlarga sabab bo‘lishi mumkin. Ayniqsa nam materialning eritmaga tushishi
bug‘ portlashini yuzaga keltiradi. Shu sababli pechga yuklanadigan barcha
materiallar oldindan quritiladi.
Pechning furma zonasida yuqori bosimli havo ishlatiladi. Agar furma yoki
havo uzatish tizimida nosozlik yuz bersa, pech ichidagi gazlarning qayta urilishi
yoki alangalanishi sodir bo‘lishi mumkin. Shu sababli furmalar muntazam nazorat
qilinadi va sovitish tizimlari doimiy ishlash holatida bo‘lishi kerak.
34

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Shaxtali pechlarda ishlashdagi eng katta xavflardan biri zararli gazlar bilan
bog‘liqdir. Eritish jarayonida uglerod oksidi (CO), karbonat angidrid (CO ),₂
oltingugurt dioksidi (SO ) va chang hosil bo‘ladi. Ayniqsa uglerod oksidi juda
₂
zaharli gaz hisoblanadi. Ushbu gaz rangsiz va hidsiz bo‘lib, inson organizmiga
nafas orqali kiradi hamda qondagi gemoglobin bilan birikib kislorod tashilishini
buzadi. Natijada inson hushini yo‘qotishi yoki zaharlanish oqibatida halok bo‘lishi
mumkin.
Koksning yonishi natijasida uglerod oksidi hosil bo‘ladi:
CO
2 + C = 2CO
Oltingugurtli birikmalar mavjud bo‘lganda esa SO gazi hosil bo‘ladi:
₂
S + O
2 = SO
2
SO gazi nafas yo‘llari va ko‘z shilliq qavatiga kuchli ta’sir qiladi. Uzoq
₂
vaqt davomida ushbu gaz bilan ishlash nafas olish organlari kasalliklarini keltirib
chiqaradi. Shu sababli shaxtali pech sexlarida samarali ventilyatsiya tizimi
o‘rnatilishi shart.
Pechlardan chiqayotgan gazlar maxsus gaz yo‘llari orqali chang tutgich va
gaz tozalash qurilmalariga yuboriladi. Zamonaviy metallurgiya korxonalarida
siklonlar, elektrofiltrlar va nam gaz tozalash qurilmalari qo‘llaniladi. Ushbu
uskunalar changning asosiy qismini ushlab qoladi va atmosferaga chiqariladigan
zararli moddalar miqdorini kamaytiradi.
Shaxtali pechlarda hosil bo‘ladigan chang ham xavfli omillardan biri
hisoblanadi. Chang tarkibida nikel, temir va boshqa metall birikmalari mavjud
bo‘ladi. Mayda dispers chang nafas yo‘llariga kirib kasalliklarni keltirib chiqaradi.
Ayniqsa uzoq muddat davomida metall changlari bilan ishlash pnevmokonioz,
bronxit va boshqa kasb kasalliklariga sabab bo‘lishi mumkin.
Changdan himoyalanish uchun quyidagi choralar qo‘llaniladi:
 aspiratsiya tizimlari o‘rnatish;
 nam tozalash usullaridan foydalanish;
 respirator va gazniqob ishlatish;
 sexlarni muntazam shamollatish;
35

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 chang yig‘uvchi qurilmalarni ishlatish.
Texnika xavfsizligining muhim yo‘nalishlaridan biri yong‘in va portlash
xavfsizligidir. Shaxtali pechlarda yuqori harorat va gazlar mavjudligi sababli
yong‘in xavfi yuqori bo‘ladi. Ayniqsa chang va gaz aralashmalari portlovchi muhit
hosil qilishi mumkin. Shu sababli ishlab chiqarish hududida ochiq olovdan
foydalanish taqiqlanadi. Elektr jihozlari esa maxsus himoyalangan holda
ishlatiladi.
Pechning ichki qismi va furmalar muntazam ravishda texnik ko‘rikdan
o‘tkaziladi. Futerovkaning yemirilishi eritmaning tashqariga chiqib ketishiga sabab
bo‘lishi mumkin. Shu sababli pechning holati doimiy nazorat qilinadi. Avtomatik
nazorat tizimlari harorat, bosim va gaz tarkibini kuzatib boradi.
Ishlab chiqarishda ishlovchi xodimlar texnika xavfsizligi bo‘yicha
muntazam instrukta jdan o‘tishi kerak. Har bir ishchi favqulodda vaziyatlarda
qanday harakat qilishni bilishi zarur. Sexlarda yong‘inga qarshi vositalar, qum
qutilari, suv tizimlari va birinchi tibbiy yordam vositalari doim tayyor holatda
bo‘lishi kerak.
Zamonaviy metallurgiyada ekologik xavfsizlik ham muhim masala
hisoblanadi. Shaxtali pechlardan chiqadigan gazlarni qayta ishlash va changni
ushlab qolish orqali atmosfera ifloslanishining oldi olinadi. Ayrim korxonalarda
SO gazidan sulfat kislota ishlab chiqarishda foydalaniladi. Bu nafaqat ekologik₂
zararlarni kamaytiradi, balki iqtisodiy samaradorlikni ham oshiradi.
Hozirgi vaqtda shaxtali pechlarda avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari
keng qo‘llanilmoqda. Ushbu tizimlar pechning ishlash parametrlarini doimiy
nazorat qilib turadi va avariya holatlarining oldini olishga yordam beradi. Natijada
ishlab chiqarish xavfsizligi oshadi, ishchilarning og‘ir sharoitlarda ishlashi
kamayadi hamda metallurgiya jarayonining samaradorligi ortadi.
36

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026XULOSA
Kurs ishida oksidli nikel aglomeratlarini shaxtali pechda eritish jarayonining
nazariy asoslari, fizik-kimyoviy mohiyati, texnologik xususiyatlari hamda amaliy
hisoblari keng o‘rganildi. Tadqiqot davomida shaxtali pechlarning metallurgiya
sanoatidagi ahamiyati, ularning ishlash prinsipi va eritish jarayonida sodir
bo‘ladigan asosiy reaksiyalar tahlil qilindi.
Kurs ishini bajarish jarayonida oksidli nikel rudalarining tarkibi o‘rganildi
va ularning eritishdagi xatti-harakatlari tahlil qilindi. Oksidli rudalar tarkibida nikel
bilan bir qatorda temir, kremniy oksidi, magniy oksidi, alyuminiy oksidi va boshqa
komponentlar mavjudligi aniqlandi. Ushbu komponentlarning eritish jarayoniga
ta’siri, ayniqsa shlak hosil bo‘lishi va metall ajralish darajasiga bog‘liqligi ko‘rib
chiqildi.
Shaxtali pechlarda eritish jarayonining asosiy issiqlik manbai sifatida koks
ishlatilishi va uglerod oksidining metall oksidlarini qaytaruvchi asosiy gaz ekanligi
tahlil qilindi. Jarayon davomida nikel oksidining qaytarilishi, temir oksidlarining
tiklanishi hamda shlak hosil bo‘lish reaksiyalari batafsil o‘rganildi. Eritish vaqtida
hosil bo‘ladigan shteyn, shlak va gaz fazalarining tarkibi hamda ularning
texnologik ahamiyati tahlil qilindi.
Kurs ishida texnologik hisob-kitoblar ham bajarildi. Ratsional balans,
material balans va issiqlik balanslari hisoblandi. Hisoblash natijalariga ko‘ra
nikelning asosiy qismi shteyn tarkibiga o‘tishi, ma’lum bir qismi shlak va gaz
fazasiga yo‘qotilishi aniqlandi. Metallning ajralish darajasi eritish jarayonining
asosiy samaradorlik ko‘rsatkichlaridan biri ekanligi ko‘rsatib berildi.
Issiqlik balansini tahlil qilish natijasida shaxtali pechlarda issiqlikdan
samarali foydalanish mumkinligi aniqlandi. Qarama-qarshi oqim prinsipi tufayli
yuqoriga ko‘tarilayotgan issiq gazlar shixtani oldindan qizdiradi va quritadi. Bu
esa yoqilg‘i sarfini kamaytirishga yordam beradi. Shu bilan birga, yuqori
haroratning pech futerovkasiga salbiy ta’siri va uning tez yeyilishi ham kurs ishida
ko‘rib chiqildi.
37

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Shaxtali pechlarning afzalliklari sifatida ularning yuqori ishlab chiqarish
unumdorligi, uzluksiz ishlash imkoniyati, katta hajmdagi xomashyoni qayta
ishlashi hamda issiqlikdan samarali foydalanishi qayd etildi. Biroq koks sarfining
yuqoriligi, zararli gaz va chang chiqindilarining hosil bo‘lishi, ekologik xavf va
metall yo‘qotilishlari ushbu texnologiyaning asosiy kamchiliklari ekanligi
aniqlandi.
Kurs ishida texnika xavfsizligi masalalariga ham alohida e’tibor qaratildi.
Shaxtali pechlarda ishlashda yuqori harorat, eritilgan metall, chang va zaharli
gazlarning xavfi mavjudligi tahlil qilindi. Ishlab chiqarishda ventilyatsiya tizimlari,
chang ushlagich qurilmalar, gaz tozalash uskunalari va individual himoya
vositalaridan foydalanish zarurligi ko‘rsatib o‘tildi.
Bugungi kunda metallurgiya sanoatida shaxtali pechlarni modernizatsiya
qilish, kislorod bilan boyitilgan havo ishlatish, avtomatlashtirilgan boshqaruv
tizimlarini joriy etish va ekologik zararli chiqindilarni kamaytirish bo‘yicha keng
ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Bu esa nikel ishlab chiqarish samaradorligini
oshirish, energiya sarfini kamaytirish hamda atrof-muhitni muhofaza qilishda
muhim ahamiyat kasb etadi.
Oksidli nikel aglomeratlarini shaxtali pechda eritish jarayoni rangli
metallurgiyada samarali va muhim texnologik usullardan biri hisoblanadi. Ushbu
jarayonni chuqur o‘rganish metall ajralish darajasini oshirish, ishlab chiqarish
samaradorligini yaxshilash va energiya resurslaridan oqilona foydalanishga xizmat
qiladi.
38

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Akbarov T.G‘., Metallurgik pechlar nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent:
O‘qituvchi, 2021.
2. Rasulov A.R., Rangli metallar metallurgiyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya,
2022.
3. Ahmedov Q.X., Pirometallurgik jarayonlar asoslari. – Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2020.
4. Boymatov S.B., Nikel va kobalt metallurgiyasi. – Toshkent: Innovatsion
rivojlanish nashriyoti, 2023.
5. Valiyev N.V., Metallurgik issiqlik texnikasi. – Toshkent: Turon zamin ziyo,
2021.
6. Habibullayev O.H., Shaxtali pechlar va ularning ishlash prinsipi. – Toshkent:
Universitet, 2022.
7. Qodirov B.A., Metallurgiyada material balans hisobi. – Toshkent: Mumtoz so‘z,
2020.
8. Leontyev L.I., Metallurgiya pechlari va yoqilg‘i texnologiyasi. – Moskva:
Metallurgiya, 2021.
9. Biswas A.K., Principles of Blast Furnace Ironmaking. – New Delhi: Cootha
Publishing House, 2020.
10. Rosenqvist T., Principles of Extractive Metallurgy. – New York: McGraw-Hill,
2021.
11. Davenport W.G., Extractive Metallurgy of Nickel, Cobalt and Platinum Group
Metals. – Oxford: Elsevier, 2022.
12. Tupkary R.H., Modern Iron Making. – New Delhi: Khanna Publishers, 2023.
Internet saytlari
13. https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/blast-furnace
14. https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-36296-6
15. https://www.britannica.com/technology/metallurgy
16. https://www.researchgate.net/topic/Metallurgy/publications
39

Купить

Информация о документе

Продавец

Oksidli nikel aglomeratlarini shaxtali pechda eritish amaliyoti hisobi.

Похожие документы