Olam va yer haqida umumiy tushunchalar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	126.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Olam va yer haqida umumiy tushunchalar

Купить

OLAM VA YE R HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHALAR
Reja:
1. Olamning tuzilishi.
2. Quyosh sistemasining paydo bo‘lishi.
3. Olamning kelajak taqdiri.
4. Yerning paydo bo‘lishi .
5. Yer taraqqiyotini bosqichlari

Olamning tuzilishi.
Eramizdan avvalgi uzoq o‘tmishda odamlar Olam deganda o‘zlarini o‘rab
turgan muhitni tushunishgan va o‘zlari yashagan joyni esa Olamning markazi deb
tasavvur etganlar. Qadimgi Xitoy, Xindiston, Vavilon va Misr olimlari dunyoning
(olamning) markazi Yer deb faraz qilishgan. Olam tuzilishining «geotsentrik
sistema» sini (yunoncha ge-yer) qadimgi yunon mutafakkiri Ptolemey (eramizning
avval 1 asri) asoslab berdi. Bu g‘oyaga ko‘ra Quyosh, sayyoralar va boshqa barcha
osmon jismlari murakkab orbita bo‘ylab Yer atrofida aylanadi. Bu g‘oya XVI
asrga qadar hukmron bo‘lib keldi.
Buyuk polyak astronomi N.Kopernik 1543 yilda Olam tuzilishining
«geliotsentrik sistema» sini (yunoncha helix-Quyosh) asoslab berdi. Shubhasiz,
bu olamni bilish borasidagi eng katta yutuqlardan biri edi. Mohiyati: Yer va
boshqa sayyoralar Quyosh atrofida o‘zlarining orbitalari bo‘ylab aylanadi.
Fan-texnika taraqqiyoti Kopernik g‘oyasini isbotlash bilan birga, Quyosh
sistemasi Samon yo‘li galaktikasining chekkaroq qismida aylanishini, Samon yo‘li
esa taxminan 150 mlrd Quyosh singari yulduzlardan tashkil topganligini, Olamda
galaktikalarning juda ko‘pligi isbotlandi. Demak, Olamning Markazi yashash
joydan Yerga, Yerdan Quyoshga, Quyoshdan galaktikamiz Samon yo‘liga ko‘chdi.
Olimlarning fikricha Olamning haqiqiy markazi «Katta portlash» sodir bo‘lgan
faraziy nuqtadir.
Olam - bizni o‘rab turgan borliq. Olam - sanog‘i yo‘q yulduzlar dunyosidan
iborat bo‘lgan cheksiz makondir. Olamdagi barcha koinot jismlari turlicha
sistemalarga guruhlashgan. Olam metagalaktikalar guruhidan, metagalaktikalar
galaktikalar guruhidan, galaktikalar guruhi esa yulduzlar guruhidan, yulduzlar esa
sayyoralar guruhidan, o‘z navbatida sayyoralar yo‘ldoshlardan tashkil topadi.
Masalan, Bizning Samon yo‘li galaktikamiz 150 mlrd Quyosh singari
yulduzlardan, Quyosh 9 ta sayyoradan, Yer bitta Oy, Yupiter 16-ta
yo‘ldoshdashdan tashkil topgan. Shuningdek, Olam asteroidlar, kometalar,
meteorit, kosmik chang, gaz, muz zarrachalaridan iborat.
Olam qanday paydo bo‘lgan.

Bu savolga qadimdan qiziqib kelganlar va to‘g‘ri javob topishga uringanlar.
Olamning paydo bo‘lishi haqidagi ilmiy g‘oyaga 1929 yilda amerikalik astronom
E.Xabbl zamin yaratdi. U kuzatilayotgan barcha galaktikalarning umumiy
yorug‘lik spektr chizig‘i qizil (ya’ni uzun to‘lqinli ) nur tomon siljishini kashf etdi.
Xabbl bu hodisani Dopler effekti deb atadi. Mohiyati: galaktikalar bizdan
qanchalar uzoqda joylashgan bo‘lsa, ular shunchalar katta tezlikda bizdan
yiroqlashadi. Buni shishirilayotgan sharchadagi nuqtalarning bir-biridan
uzoqlashish tezligiga qiyoslash mumkin. Ushbu kashfiyoti uchun Xabbl Nobel
mukofatiga sazovor bo‘ldi. Xabbl qonuni V=Hr formula bilan ifodalanadi. Bu
yerda V-galaktikalarning uzoqlashishi tezligi, N-Xabbl doimiyligi, r-galaktikalar
orolig‘idagi masofa. Xabbl doimiysiga ko‘ra har bir megaparsek (1megapar
sek=3260000 yorug‘lik yil uzoqlik) da galak-tikalarning uzoqlashuvi 55 yoki 75
km/s ga ortib borar ekan.
Xabbl qonuni Olamning kengayib boryotganidan dalolat beradi.
Gallaktikalarning bir-biridan (deyarli yorug‘lik tezligida) «qochishi» Olamning
«Katta portlash» oqibatida paydo bo‘lgan degan g‘oyaga asos bo‘ldi. Hisob
kitoblar Olamning yoshi taxminan 18 mlrd yil ekanligini ko‘rsatdi. Yadro fizikasi
juda kichik nuqtada had-hudsiz energiya to‘planishi va portlab ketishi
mumkinligini isbotlay oladi. Demak, Olam «Katta portlash» mahsulidir.
Olamning kelajak taqdiri.
Bu masala to‘g‘risida juda ko‘plab fikr-mulohazalar aytilgan. Katta
portlash ta’sirida Olam kengayib borar ekan Butun Olam tortilish qonuniga ko‘ra
jismlar tezligi sekinlashishi, so‘ngra to‘xtashi va kengayshi siqilish bilan
almashinishi kerak.
Olamning taqdiri neytrino (ya’ni vodorod atomlari-barion-proton va
neytron)lar zichligi bilan Olamning kritik zichligi nisbatlariga bog‘liq ekan.
Neytrinoning zichligi 1 m 3
da 5-10 ta vodorod atomi uchraydi demakdir. Bu
galaktikalar makonidagi o‘rtacha zichlik (10 -30
-10 -31
g/sm 3
) bilan teng ekanligini
ko‘rsatadi. Xulosa shuki: birinchidan, agar neytrononing zichligi Olamning kritik

zichligidan kichik bo‘lsa Olamning kengayishi cheklanmagan va zichligi ham
cheksiz bo‘ladi; ikkinchidan, agar neytrinoning zichligi kritik zichlikdan katta
bo‘lsa, u holda ertami kechmi kengayish siqilish bilan almashinadi. Bu holat
Olamning taqdirining ochiq va yopiq modelini asoslab beradi. Bundan tashqari
Olamning pulslanuvchi va «muttasil holat» modellari ham mavjud.
Xullos «Katta portlash» mahsuli bo‘lmish zarrachalar harakatdagi
materiyaning bir ko‘rinishi bo‘lib, osmon jismlarining tarkib topishiga olib kelgan.
Quyosh sistemasining paydo bo‘lishi.
Quyosh sistemasining paydo bo‘lishi haqidagi g‘oyalarni ko‘pgina olimlar
aytishgan. Ularning ayrimlari hozirgi tadqiqot ishlarining natijasi bilan isbotlangan
bo‘lsa, boshqalari asossiz ekanligi ma’lkm bo‘ldi. Ma’ruzamiz davomida
shularning ayrimlari haqida ma’lumot beramiz.
R.Dekart ta’limoti . Quyosh sistemasining paydo bo‘lishi haqida haqiqatga
yaqin ta’limotni birinchilardan bo‘lib 1644 yilda fransuz faylasufi R.Dekart ishlab
chiqdi. Uning fikricha gaz va changlardan iborat bo‘lgan bulutlarning quyuqli
harakati natijasida uning markazida Quyosh, atroflarida sayyoralar yo‘ldoshlari
bilan hosil bo‘lgan.
Kant - Laplas ta’limoti . Taxminan yuz yildan so‘ng (1755 yilda) nemis
faylasufi I.Kant, keyinchalik (1796 yilda) fransuz astronomi P.S.Laplas
aylanayotgan tumanliklarning dinamikasini Nyuton mexanikasiga tadbiq etdilar.
Ular yaratgan g‘oya bir-biriga juda yaqin bo‘lganligi uchun Kant-Laplas ta’limoti
deb nom oldi. Ularning fikricha Quyosh va uning sayyoralari yagona gazsimon
tumanlikdan tarkib topgan. Jumladan, dastlab o‘z tortilish kuchi ta’sirida
siqilayotgan bulutlar tezroq aylanib diskni eslatuvchi yasmiq shakliga ega bo‘ladi.
Ma’lum bosqichda markazdan qochma kuchning ortishi bilan disk chetidan birin-
ketin xalqalar ajralib chiqadi. Keyinchalik har bir xalqaning yig‘indisidan
sayyoralar va ularning yo‘ldoshlari, diskning markazida esa Quyosh tarkib topadi.
Hozirgi paytda Dekart-Kant-Laplas ta’limoti Quyosh sistemasining paydo
bo‘lishini eng to‘g‘ri isbotlovchi ta’limot tariqasida tan olingan.

E.V.Sobitovich ta’limoti . XIX asrning 80 yillarida E.V.Sobitovich yangi
g‘oyani ishlab chiqdi. Uning fikricha 15±4 mlrd yil muqaddam yangi galaktikalar
doirasidagi gazlarning quyuqlashuvidan yulduzlarning birinchi avlodi tarkib
topgan. Yulduzlarning ikkinchi avlodi 12±2 mlrd yil avval, uchinchi avlodi esa 5-
4,7 mlrd yil muqaddam yangi portlash kuzatilgan bo‘lib, portlash mahsuloti gaz-
chang-bulutlarning uyg‘onlashuvidan paydo bo‘lgan degan fikrni aytgan. Quyosh
va sayyoralar uchinchi yulduzlar avlodiga mansub bo‘lib, 4,7-4,6 mlrd yil
muqaddam shakllangan.
Katostrofik g‘oya. Bu g‘oya tarafdorlaridan Fesenkov va Jins fikrlarini
aytib o‘tish joiz. Rus olimi A.S.Fesenkov Quyoshdagi katta portlash tufayli uning
ma’lum massasi qoinotga ajralib chiqqan va olam tortilish qonuniga ko‘ra ular
harakatlanib sayyoralar va yo‘ldoshlariga aylangan. Ingliz olimi Jinsning fikricha
Quyoshga qandaydir yulduz juda yaqinlashib kelgan. Quyoshdagi olovli plazma
tortishish kuchi ta’sirida cho‘zinchoq shaklida ajralib chiqqan. Quyoshdan yulduz
uzoqlashgandan so‘ng, ajralib chiqqan massa Quyoshning tortishish kuchi ta’sir
doirasida qolib ketgan. Massaning markazida yirik, chetlarida esa kichik sayyoralar
yo‘ldoshlari bilan tarkib topgan.
Hozirgi paytda bu katostrofik-holokatli ta’limotlar ko‘pchilik olimlar
tomonidan tan olinmadi.
Quyoshning taqdiri.
Quyosh o‘ta qizigan-olovli sferik massadir. Uning markazida harorat 15-20
mln gradusga teng. Bunday sharoitda vodorod geliyga aylanib, uzluksiz yadro
reaksiyasi sodir bo‘lib turadi. Buning natijasida issiqlik energiyasi olamga taraladi.
Quyosh 160 ming kilometr, ba’zan 586 ming kilometr balandlikkacha olovli
plazmali gazlarni uloqtirib turadi. Natijada Quyosh har sutkada o‘z massasini to‘rt
million to‘nnaga kamaytirmoqda.
Quyosh tarkibidagi vodorod (71%) geliyga aylanib tugashi turgan gap.
Hisob-kitoblarga qaraganda, Quyoshning «yoqilg‘i» zaxirasi (vodorod) kam

deganda yana 5 mlrd yilga yetar ekan. So‘ngra Quyosh so‘nadi va «qora
o‘pqon»ga aylanadi. Qora o‘pqon shunchalar qudratli gravitatsiya tortilish kuchiga
egaki, hatto yorug‘lik nuri ham qayta chiqib keta olmay yutilib ketadi. Bu shuning
uchun ham «qora o‘pkon»ki, unga har qanday modda va energiya (nur) tushib
ketadi, lekin qaytib chiqmaydi.
Yerning paydo bo‘lishi .
Yerning paydo bo‘lishi Quyosh sistemasining paydo bo‘lishi bilan bir
vaqtda sodir bo‘lgan. Shuning uchun ham Quyosh sistemasining paydo bo‘lishiga
tegishli g‘oya va ta’limotlar Yer uchun ham taalluqlidir. Aytilgan g‘oyalar
qo‘shimcha qilib ingliz olimi X.Jefrisning sayyoralar Quyosh gardishiga boshqa
yulduzning kelib urilishi natijasida paydo bo‘lgan degan fikrini, rus olimi
O.Yu.Shmidt va shved fizigi X.Alvinning sayyoralar Quyoshning galaktikadagi
gaz-changli bulutlarga ro‘para kelib, ular orqali o‘tganida gravitatsiya kuchi
ta’sirida moddalarni o‘ziga ergashtirib olishi oqibatida paydo bo‘lgan degan
fikrlarini aytib o‘tish joizdir.
Yer taraqqiyotini bosqichlari
Yer taraqqiyotini to‘rtta bosqichga ajratib o‘rganish maqsadga muvofiq.
1. Astronomik bosqich davrida Yer changsimon bulutli zarrachalarning
quyuqlashib sharsimon ko‘rinishga ega bo‘ladi. Bu shaklni protoyer, ya’ni
dastlabki Yer deb atash mumkin. Protoyerning hajmi va zichligi tobora orta boradi.
Gravitatsion zichlikning ortishi, radiaktiv elementlar ajratgan issiqlik protoyer
moddalarining qizishiga olib keladi. Yerning shu davrdagi yoshi 4,6 mlrd yildir.
2. Geologik bosqich davrida moddalar saralona boshlaydi: yengil
elementlar Yer yuzasiga tomon, og‘irlari esa markazi tomon harakatlanadi.
Natijada Yerning ichki qobiqlari paydo bo‘ladi. Yer taraqqiyotining geologik
bosqichi moddalarning differensiatsiyalanishi, vulkanlarning harakati, zilzila va
orogenez jarayonlarining boshlanishi bilan ajralib turadi. Yerning ichki qobiqlari-
yadro, mantiya va yer po‘sti 4 mlrd yil muqaddam shakllanadi. Bu paytda litosfera,
atmosfera va gidrosfera tarkib topadi.

3. Yerning biologik bosqichi . Yerda hayot issiq o‘lkalarning dengiz sohilida
suv muhitida 3,8-3,5 mlrd yil muqaddam paydo bo‘ladi. Organizm dastlab suvda,
keyinchalik asta sekin kuruqlikni egallay boshlaydi. Yerning navbatdagi biosfera
qobig‘i shu tariqa tarkib topadi.
4. Antronogen bosqich Yerda odamning paydo bo‘lgan davridan
boshlanadi. Tadqiqotchi olimlar dastlabki odamlar 3,5-2 mln yil muqaddam paydo
bo‘lganligini, lekin aqilli inson atigi 40 ming yil avval shakllanganligini
isbotladilar. Hozirgi kunda ilm-fan, texnika bilan qurollangan inson har qanday
geologik kuchga teng bo‘la oladigan qudratli kuchga ega. Insonning tabiatiga
ko‘rsatgan ta’sir darajasini hisobga olib V.I.Vernodskiy Yerimizda sifat va miqdor
jihatdan yangi mazmundagi qobiq-noosfera (aql-idrok qobig‘i) tarkib topganligini
alohida o‘qtiradi.
Geoxronologik shkala
Yerning geologik taraqqiyoti, organik dunyoning evolyutsiyasi, tog‘
jinslarining paydo bo‘lishi va yoshini o‘rganish asosida geoxronologik jadval
tuzilgan. Binobarin , geoxronologik jadvalda Yer taraqqiyoti bosqichlarining
ketma-ketligi va o‘zaro bo‘ysunganligi aks ettirilgan. Lekin bu tushunchaning
sinonimi tariqasida stratigrafik shkala ishlatiladi. Odatda stratigrafik shkalada yer
po‘stidagi tog‘ jinslarining birin-ketin to‘planishini qo‘rsatadi.
Hozirgi geoxronologik jadvalda geologik vaqt dastlab ikkita eonga, ya’ni
fanerozoy (aniq hayot) va kriptozoy (yashirin hayot)ga bo‘linadi. Eonlar beshta
eralarga ajraladi. Masalan, kriptozoy (tokembriy deb ham ataladi) ikkita eraga
Arxey (birlamchi, ilk) proterozoy (eng qadimgi hayot); fanerozoy esa uchta eraga-
paleozoy (qadimgi hayot), mezozon (o‘rta hayot) va kaynazoy (yangi hayot)
eralariga bo‘linadi. O‘z navbatida eralar davrlarga ajraladi, davrlar esa epoxalarga,
epoxalar asrlarga bo‘linadi. Eralarga stratigrafik shkaladagi tog‘ jinsi guruhlari
to‘g‘ri kelsa, davrlarga sistemalar, epoxalarga bo‘limlar, asrlarga esa yaruslar mos
keladi.
Yerning shakli va o‘lchamlari

Geosferalarning tuzilishi va tarkibi, iqlim mintaqalari va boshqa geografik
qonuniyatlarni, tabiatda kuzatilayotgan jarayonlarning sabab va oqibatlarini bilish
uchun Yerning shakli, to‘g‘risida aniq tasovvurga ega bo‘lish kerak. Darhaqiqat,
Yerning shakli, kattaligi va harakatlarini tadqiq etish paytida ko‘plab tabiat
qonuniyatlari (masalan, materik va okeanlarning joylashuvi, fasl va kun bilan
tunning almashinuvi, zonallik va h.q) kashf etilgan.
Yerning shakli. Qadimgi zamonlarda odamlar Yer shaklini o‘zlari yashab
turgan tabiiy geografik sharoitga bog‘liq holda sezish darajasiga binoan tasavvur
etganlar. Masalan, Yerni dastlab yassi disk shaklda tasavvur etishgan. Ayrim
odamlar suvda suzayotgan toshbaqa ustida fillar, fillar ustida esa yer joylashgan
deb, boshqalar kitlar uning ustida yassi Yer; yana bir guruh odamlar xo‘qizning
shohida yassi Yer joylashgan deb faraz qilishgan. Demak, yerli xalqlar uchun eng
qudratli kuchga ega bo‘lgan hayvonlar Yerni ko‘tarib turgan va uni yassi disk
shaklda deb, atrofini esa Okean nomli afsonaviy daryo chegaralab turgan deb faraz
qilgan, o‘lkamiz singari materik ichkarisidagi xalqlar xo‘qizni eng qudratli hayvon
deb hisoblaganlar.
Yerning shar shaklda ekanligini birinchi bo‘lib qadimgi yunon faylasufi
Fales (taxminan er. av. 625-547 yil, antik davr falsafasi va Milet maktabining
asoschisi) aytgan bo‘lsa, uch asrdan so‘ng yunon olimi Arximed (er.avval 287-212
yil) Yerni sferoid, ya’ni yuzasi qobiq (doira) shakliga yaqinligini aytgan.
Birinchi bo‘lib Nyuton 1687 yilda Yer qiyofasi haqidagi nazariyani yaratdi
(Pikar va Kapernik ma’lumotlariga tayangan holda). Mohiyati: uncha tez
aylanmagan taqdirda Yer shakli ellipsoid aylanishiga ega bo‘ladi. Yerning ellipsoid
aylanishi shar shaklidan shu bilan farq qiladiki, uning qutblari botiqroq bo‘lib,
meridianlari ellips shakliga ega bo‘ladi. Binobarin, qutbiy yarim o‘qlari ekvatorial
yarim o‘qlardan kaltaroq bo‘ladi. Shuning hisobiga meridianlarning egriligi
qutblarga qaraganda ekvatorda kattaroq bo‘ladi.

Geoid va ellipsoid aylanmasining yuzasi
So‘ngi hisob-kitoblarga asoslanib Yerning shakli shar shaklida ham emas,
ikki o‘qli ellipsoid ham emas, balki uch o‘qli ellipsoid aylanishiga ega ekanligi
isbotlandi. Qisqacha Krasovskiy ellipsoidi deb yuritiladi (rus olimining nomini
sharaflab shunday nom berilgan).

Yerning sun’iy yo‘ldoshlari ma’lumotlarini tahlil qilib Yerning, janubiy
qutbi shimoliga nisbatan botiqroq ekanligini aniqladilar. Shunday qilib hozirgi

davrda yerning uch o‘qli ellipsoid shakliga ko‘ra yuraksimon ko‘rinishga ega
bo‘lganligi uchun kardioid shaklda deb atash qabul qilingan.
Gipsografik egri chiziq
Yerning o‘lchamlari . Yerning kattaligi to‘g‘risidagi aniq ma’lumotni
birinchi bo‘lib er.av. III-II asrlarda Eratosfen o‘lchagan. U Yerning shar shaklda
ekanligiga asoslanib Asuon va Aleksandriya shaharlarining geografik
kengliklaridagi farqni aniqladi. Uning hisobiga ko‘ra Yerning radiusi 6311000
metrga teng keladi. Bunday ma’lumot XVII asrgacha hukmron bo‘lib keldi.
Fransuz astronomi Pikar 1669-1670 yillarda meridian yoyining uzunligi 1 0
22 "
55 "
ekanligini topib Yerning radiusi 6371692 metrga teng deb hisobladi.
1940 yilda F.N.Krasovskiy boshchiligida uch o‘qli ellipsoid elementlari
hisoblab chiqildi. Katta ekvatorial o‘q R
E =6378,245 km. Kichik ekvatorial o‘q
R
E =6378,032 km, qutbiy R
q =6358,863 km R
E - R
q =21,382 km, Yerning siqiqligi
1:298,3 ga teng. 1964 yil Xalqaro astronomik ittifoq R
E =6378,160 km ,
R
q =6356,780 km deb e’lon qildi. Shuningdek Yernig maydoni 510 mln kv.km,
ekvatorning uzunligi 40 ming km.
Yerning aylanma harakatlari

Yer sayyorasining kunlik, yillik va galaktik aylanma harakatlari mavjud.
Somon yo‘li galaktikamiz o‘z o‘qi va orbitasi bo‘ylab harakatlanadi. Jismlar, ya’ni
yulduzlar yoki sayyoralar galaktika yadrosidan qancha uzoqda yoki uning chetida
joylashsa bo‘lsa, ular shuncha tez harakatlanadi. Quyosh va boshqa unga yaqin
yulduzlar Galaktikamizni to‘liq aylanib chiqishi uchun kam deganda 180 mln yil
kerak bo‘ladi. Bunda Quyosh sistemasi joylashgan Galaktikaning shu qismi
(yulduzlar to‘plami, tumanliklar) Galaktika yadrosi atrofida 250 km/s tezlikda
aylanma harakat qiladi. Lekin Galaktikaning o‘zi Yakkashox (Yedinorog)
yulduzlar turkumi tomon 210 km/s tezlikda harakat qiladi.
Albatta, Quyosh sistemasi va uning tarkibiy qismi bo‘lgan Yer ham ana shu
harakatlarda ishtirok etadi. Ehtimol yerdagi tub tabiiy o‘zgarishlar (ya’ni tog‘
burmalanishlari, iqlimining o‘zgarishlari, eralarning almashinishlari Quyosh
sistemasining Galaktika yilidagi (180-200 mln yil) harakatlari bilan bog‘liqdir.
Yer Quyosh atrofida o‘z orbitasi bo‘ylab bir yilda to‘liq aylanib chiqadi. Bu
aylanma harakat uchun 365 kun 5 soat 48 minut 46 sekund vaqt ketadi. Yer
orbitasining Quyoshga eng yaqin joylashgan nuqtasini perigeliy, eng uzoq
nuqtasini esa afiley deb ataladi. Yer perigeliyda eng tez, afileyda sekin
harakatlanadi. Yerning o‘z orbitasi bo‘ylab harakat tezligi 29780 m/s tashkil etadi.
Lekin, perigeliy bilan afeliydagi tezligining farqi 950 m/s dir. Shuning uchun ham
Yer orbitasining bir bo‘lagini (21 martdan 23 sentyabrga qadar) 186 kunda bosib
o‘tsa, qolgan ikkinchi qismiga (23 sentyabrdan 21 martgacha) 179 kun sarflaydi.
Yer o‘z orbitasi bo‘ylab harakatlanishi bilan birga o‘z o‘qi atrofida ham
harakatlanadi. Yer o‘z o‘qi atrofida 23 soat 56 minut 4 sekund davomida bir marta
to‘liq aylanib chiqadi. Uning harakat tezligi 465 m/s ga teng.
Yer Quyosh atrofida aylanganida yil fasllari almashinadi, o‘z o‘qi atrofida
aylanganida esa tun bilan kun almashinadi. Ayniqsa gidrometeorologlar uchun eng
muhimi Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishining geofizik oqibatlarini bilishdir.
Fizikadan ma’lumki, ekvatorial mintaqaning qavariqligi, qutblarning botiqligi
aylanayotgan jismning markazdan qochma kuchi ta’sirida yuzaga kelishi mumkin.
Ana shu markazdan qochma kuch ta’sirida burilish tezlanishi (ya’ni Koriolis

tezlanishi) paydo bo‘ladi. Shimoliy yarimsharda daryolarning o‘ng qirg‘og‘ini
yuvishi, Janubiy yarimsharda esa chap qirg‘og‘ini yuvishi kuzatilishi shundan. Bu
hodisani 1851 yilda Fuko tajriba qilib qo‘rgan. Sankpeterburgdagi Isaakov
soborida ham Fuko tajribasi o‘rnatilgan. Yerning harakati havo massalari, suv
qalqishlarining o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.
Yerning o‘lchamlari muhim geofizik ahamiyat kasb etadi. Birinchi
navbatda Yerning tortishi kuchini yenga oladigan tezlik (  )ning qiymati uning
massasi (M) va radiusi (R) ga bog‘liqdir. Bu holat quyidagi ifodada o‘z aksini
topgan:
 2
= 2f M/R,
bu yerda f – gravitatsion doimiylik. Ma’lumki, Yerning tortishish kuchini
yengadigan ikkinchi kosmik tezlik 11,3 km/s ga teng.

Olam va yer haqida umumiy tushunchalar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish