Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 4.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Олий таълим муассасаларида лаборатория ва амалий машғулотларни ташкил этишни мультимедиали технологиялар асосида такомиллаштириш

Купить
ОЛИЙ ТАЪЛИМ МУАССАСАЛАРИДА ЛАБОРАТОРИЯ ВА АМАЛИЙ МАШҒУЛОТЛАРНИ ТАШКИЛ ЭТИШНИ МУЛЬТИМЕДИАЛИ ТЕХНОЛОГИЯЛАР АСОСИДА ТАКОМИЛЛАШТИРИШ МУНДАР ИЖА КИРИШ ...................................................................................................... ... 4 I-БОБ. ОЛИЙ ТАЪЛИМ МУАССАСАЛАРИДА ЛАБОРАТОРИЯ ВА АМАЛИЙ МАШҒУЛОТЛАРНИ ТАШКИЛ ЭТИШНИНГ НАЗАРИЙ АСОСЛАРИ 1. 1-§. Олий таълим муассасаларида лаборатория ва амалий машғулотларни ташкил этиш педагогик муаммо сифатида …………… 13 1.2-§ . Лаборатория ва амалий машғулотлар учун мўлжалланган услубий қўлланма, тавсия ёки кўрсатмаларни яратишга қўйиладиган талаблар… ………………………………………………………………. 25 1.3-§. Лаборатория ва амалий машғулотлари учун мўлжалланган услубий қўлланма, тавсия ва кўрсатмаларни яратиш босқичлари............. 33 Биринчи боб бўйича хулосалар ........................................................... .......... 37 II -БОБ. ОЛИЙ ТАЪЛИМ МУАССАСАЛАРИДА ИНФОРМАТИКАДАН ЛАБОРАТОРИЯ ВА АМАЛИЙ МАШҒУЛОТЛАРНИ ТАШКИЛ ЭТИШНИНГ АМАЛИЙ АСОСЛАРИ 2.1-§ . Информатикадан л аборатория ва амалий машғулотларни ташкил этишга қўйиладиган асосий педагогик талаблар .... ...................................... 39 2.2-§ . Олий таълим муассасаларида информатикадан лаборатория ва амалий машғулотларни ташкил этишнинг мазмуни ........... ......................... 46 2.3-§. Узлуксиз таълим тизимида и нформатикани узвий ўқитишнинг фундаментал асослари...................................... ............................................... 62 Иккинчи боб юзасидан хулосалар ……………………………………… 77 III- БОБ. ЛАБОРАТОРИЯ ВА АМАЛИЙ МАШҒУЛОТЛАРИ МАЗМУНИНИ ПЕДАГОГИК ЛОЙИҲАЛАШТИРИШ 3.1-§ . Олий таълим муассасаларида “Информатика ва ахборот технологиялари” курсини ўқитишни педагогик лойиҳалаштириш........... 78 3.2-§ . ОТМларида “Информатика ва АТ ” фанидан маъруза , лаборатория ва амалий машғулотлар, мустақил таълимнинг мазмунини белгилашнинг назарий-метод ологик асослари .......................................... 81 3.3-§ . ОТМлари учун яратилган “ Информатика ва ахборот технологиялари ” мультимедиали электрон қўлланмадан фойдаланишнинг амалий асослари… ............................................................ 97 Учинчи боб бўйича хулосалар …………………………………… ……… 109 IV- БОБ. МУЛЬТИМЕДИАЛИ ЎҚИТИШ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ САМАРАДОРЛИГИНИ АНИҚЛАШНИНГ ТАЖРИБА-СИНОВ ИШЛАРИ 4.1-§ Лаборатория ва амалий машғулотлар учун мўлжалланган мультимедиали ўқитиш технологиялари самарадорлигини аниқлашнинг метод ва шакллари… ……………………………………………………… 111 4.2-§ Лаборатория ва амалий машғулотлар учун мўлжалланган мультимедиали ўқитиш технологияларининг самарадорлигини аниқлашга йўналтирилган тажриба-синов ишларининг таҳлили... .......... 116 Тўртинчи боб бўйича хулосалар ........................................................ ......... 124 Умумий хулосалар ........................................................................ ................. 126 Фойдаланилган адабиётлар рўйхати ............................. ............................... 128 Иловалар................................................................................................ ........... 145 2 КИРИШ (фалсафа доктори (PhD) диссертацияси аннотацияси) Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда ижтимоий-иқтисодий ривожланишдаги асосий воситаси сифатида эътироф этилаётган ахборот технологияларининг таълим жараёнини ташкил этиш ва унинг самарадорлигини оширувчи хусусиятидан келиб чиқиб, ўқитишнинг масофавий шакллари, машғулотларнинг мультимедия элементлари интеграциялашган кўринишларидан фойдаланишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Етакчи олий таълим муассасалари, таълим муаммолари билан шуғулланувчи турли ташкилотлар тавсияларида т аълим тизимини ахборотлаштириш, таълим-тарбия жараёнига ахборот коммуникация технологиялари воситаларини кенг жорий этиш асосий стратегик йўналиш сифатида қаралмоқда. Жаҳонда таълимни ахборотлаштириш асосида виртуал таълим технологиялари, ахборот таълим ресурслари, мультимедиали электрон ўқув мажмуаларни шакллантириш ва улардан ўқув жараёнида самарали фойдаланиш орқали таълим тизимини такомиллаштиришга йўналтирилган илмий тадқиқотлар амалга оширилмоқда. Мультимедиали ўқитиш тизимларидан фойдаланиш бевосита электрон таълим ресурслари, дарслик ва ўқув адабиётларини электрон тарзда ахборот коммуникация технологиялари асосида етказиш тажрибали, малакали ва замонавий мутахассисларни тайёрлашда муҳим устувор вазифалар сифатида белгиланган. Шунингдек, мультимедиали ўқитиш мазмунини таркибий тузилиши ва унинг етакчи йўналишлари, ўқитиш мазмунини узвий такомиллашуви илмий асосланган бўлишини тақоза этмоқда. Мамлакатимиз олий таълим муассасаларида “Информатика ва ахборот технологиялари” фани туркумига кирувчи фанларни ўқитиш мазмунини такомиллаштиришга, хусусан олий таълим тизимида “Информатика ва ахборот технологиялари” фанини ўқитишнинг илмий методик 3 муаммоларига, таълимга ахборот технологияларини жорий этишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Шу билан бирга, амалий жиҳатдан таълимни ахборотлаштириш шароитида мультимедиали технологиялар асосида “Информатика” фанини ўқитиш жараёнларини жадваллаштиришга эҳтиёж мавжуд. Халқ таълими тизимини 2030 йилгача ривожлантириш концепциясида “ахборот-коммуникация технологиялари соҳасида келажак касблар учун зарур бўладиган малакали битирувчиларни тайёрлашда илғор хорижий тажрибаларни ўрганиш, информатика фанини чуқур ўрганишга эътибор қаратган ҳолда, ихтисослаштирилган синф ва мактабларни яратиш амалиётини кенгайтириш” 1 каби устувор вазифалар белгиланган. Шу маънода, олий таълим муассасасалари учун информатика фанидан лаборатория ва амалий машғулотлар учун мўлжалланган ўқув ва услубий қўлланма, тавсия ва кўрсатмаларни яратиш босқичлари ва талабларини такомиллаштириш, ўқитиш мазмунини лаборатория ва амалий машғулотлари кесимида педагогик лойиҳалаштириш, мультимедиали технологиялар асосида ташкил қилиш жараёни моделлаштириш муҳим аҳамият касб этади. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги “ Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги ПФ-4947-сон 2 , 2018 йил 19 февралдаги “Ахборот технологиялари ва коммуникациялари соҳасини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ-5349-сон 3 , 2019 йил 29 апрелдаги “Ўзбекистон Республикаси Халқ таълими тизимини 2030 йилгача ривожлантириш концепциясини тасдиқлаш тўғрисида”ги ПФ-5712-сон 4 , 2 019 йил 8 октябрдаги “Ўзбекистон Республикаси Олий таълим тизимини 2030 1 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 29 апрелдаги “ Ўзбекистон Республикаси Халқ таълими тизимини 2030 йилгача ривожлантириш концепциясини тасдиқлаш тўғрисида”ги ПФ-5712-сон Фармони. Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2019 йил. 06/19/5712/3034. 2 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги “ Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги ПФ-4947-сонли Фармони. Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2017 й., 6-сон, 70-модда, 20-сон, 354-модда, 23-сон, 448-модда. 3 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 19 февралдаги “Ахборот технологиялари ва коммуникациялари соҳасини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ-5349-сонли Фармони . - Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси , 06/18/5349/0792- сон , 20.02.2018 й . 4 2019 йил 29 апрелдаги “Ўзбекистон Республикаси Халқ таълими тизимини 2030 йилгача ривожлантириш концепциясини тасдиқлаш тўғрисида”ги ПФ-5712-сон . - Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 14.10.2020 й., 07/20/4860/1383-сон 4 йилгача ривожлантириш концепциясини тасдиқлаш тўғрисида”ги ПФ-5847- сон Фармонлари 5 ва мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади. Тадқиқотнинг республика фан ва технологиялари ривожланиши- нинг устувор йўналишларига мослиги. Ушбу тадқиқот республика фан ва технологиялар ривожланишининг I. “Демократик ва ҳуқуқий жамиятни маънавий-ахлоқий ва маданий ривожлантириш, инновацион иқтисодиётни ривожлантириш ” устувор йўналиши доирасида бажарилган. Муаммонинг ўрганилганлик даражаси . Республикамизда з амонавий ахборот ва коммуникация технологияларини т аълим тизимига жорий этиш бўйича илмий изланишлар бир қатор тадқиқотларда амалга оширилган бўлиб, масалан таълимни ахборотлаштириш воситаларини яратиш ва улардан фойдаланишнинг назарий асослари У.Ш.Бегимкулов, М.Арипов , А.Ахмедов, Н.И.Тайлаковлар таълимда компьютер технологияларидан фойдаланишнинг методик масалалари А.Абдукодиров, Р.Ҳ.Ҳамдамов, Т. Шоймардоновлар таълимда педагогик ва ахборот технологияларини жорий этиш бўйича тадқиқотлар Ф.М.Закирова, М.Х.Алламбергенова, Ў.Қ.Толипов , Қ.Т.Олимов , М.Лутфуллаев, Ш.У.Усмонқулов , Р.Ҳ.Джураев, С.Қ.Турсунов, И.У.Назаров , Р.Ҳ.Жўраев, М.Усмонбоева, М.М. Абдуразаков, Қ.М . Каримов, А.И.Тиллаев, И.Б . Аминов, Б.Э.Элмурадов У. Н.С.Хайтуллаева ва бошқалар томонидан ўрганилган. Мустақил давлатлар ҳамдўстлиги мамлакатларида мультимедиали ўқитиш тизимларидан фойдаланиш механизмларини такомиллаштириш масалалари қуйидаги олимлар томонидан ўрганилган: ахборот коммуникация технологияларини касбий педагогик фаолиятида фойдаланишга тайёрлаш масалалари И .M . Дергачева, Л.И . Алешин, М.В.Гаврилов, А.Ю.Демин, О.Ю.Заславская, Н.А. Пионтковская, Е.В.Филимонова, О.Новожилов, 5 2 019 йил 8 октябрдаги “Ўзбекистон Республикаси Олий таълим тизимини 2030 йилгача ривожлантириш концепциясини тасдиқлаш тўғрисида”ги ПФ-5847-сон Фармони. - Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 09.10.2019 й., 06/19/5847/3887-сон; 30.04.2020 й., 06/20/5987/0521-сон 5 В.А.Шаршунов, Г.А . Павелко, Ф.Р.Юзликаев, Е.Е.Смирнова, О.Л.Голицыналар; мультимедиали ўқитиш тизимларидан фойдаланиш механизмларини такомиллаштириш масалалари Б.Б.Андресен, Е.Ю.Яковлева, А.В .Петьков , С.Ю.Пестова, Г.М . Киселев , В.В . Мозолин, Н.В.Макарова, М.Н . Цой, А.Г.Шмелева лар; мультимедиали ўқитиш тизимларидан фойдаланиш тайёргарлиги масалалари С.А . Бешенков , О.Л.Голицына, Н.Г.Семенова, В.В.Трофимов, Н.В.Максимов, Ю.А. Прозорова лар ; ахборот технологиялари фани ўқитувчиларини касбий тайёрлаш муаммолари Н.Е.Амангелдиев , Г.С.Гохберг, В.А.Далингер, А.Ю.Кравцов, В.Р . Попова, О.М.Гудирева, М.А.Сурхаев, Е.В.Данильчук, Т.А.Гудкова, Е.З.Никонова лар томонидан тадқиқ этилган. Хорижий давлатларда Batiha K., Salaimeh S.Al., Ortega A., Alvarez R., Klug J., Bruder S., Kelava A., Spiel C., Shmitz B. каби олимлар таълимда ахборот технологияларини қўллашнинг аҳамияти ва улардан фойдаланиш асослари бўйича илмий-тадқиқотлар олиб боришган. Мазкур ишларда олий таълим муассасаларида ахборот технологияларини ўқитиш методикаси ва методологиясини янгилаш ва ахборот коммуникация технологияларини касбий педагогик фаолиятида фойдаланишга тайёрлаш, информатика ўқитувчиларини шакллантириш мазмуни тадқиқ қилинган ва унинг самарадорлигини оширишда ўзига хос усуллардан фойдаланиш назарда тутилган. Ўрганилган н азарий манбалар мазмуни билан танишиш, олий таълим муассасалари фаолиятини ўрганиш ва таҳлил этиш бўлажак педагог кадрларларнинг касбий тайёргарлиги сифатини ошириш ва такомиллаштириш муаммосининг долзарблиги, замонавий ахборот ва коммуникация технологияларини ОТМлари ўқув жараёнига жорий этишнинг республикамиз шароитида етарлича илмий асосланмаганлиги ва педагогик жиҳатдан тўлиқ тадқиқ қилинмаганлиги тадқиқот зарурлигини белгилади. Диссертация тадқиқотнинг диссертация бажарилган олий таълим муассасасининг илмий-тадқиқот ишлари режалари билан боғлиқлиги . 6 Диссертация тадқиқоти Ўзбекистон педагогика фанлари илмий тадқиқот институтининг ПЗ-2014-0906164153 “ Илмий-педагогик ва ўқув-методик нашрлар орқали ўқитувчиларда информациявий таҳдидларга қарши курашиш механизмини ишлаб чиқиш” (2014-2017 йй.) мавзусидаги амалий лойиҳаси доирасида амалга оширилган . Тадқиқотнинг мақсади олий таълим муассасаларида лаборатория ва амалий машғулотларни ташкил этишни мультимедиали технологиялар асосида такомиллаштиришдан иборат. Тадқиқот вазифалари : олий таълим муассасасалари учун лаборатория ва амалий машғулотлар учун мўлжалланган ўқув ва услубий қўлланма, тавсия ва кўрсатмаларни яратиш босқичлари ва талабларини такомиллаштириш; олий таълим муассасасаларида “Информатика ва АТ” фанининнг ўқитиш мазмунини лаборатория ва амалий машғулотлари кесимида педагогик лойиҳалаштириш орқали такомиллаштириш; олий таълим муассасасалари учун лаборатория ва амалий машғулотларни мультимедиали технологиялар асосида ташкил қилиш жараёни моделини ишлаб чикиш; олий таълим муассасасаларида лаборатория ва амалий машғулотлари учун мулжалланган “Ахборот технологиялари” мультимедиали дарслигини яратиш ва ундан таълим жараёнида фойдаланиш бўйича тавсиялар ишлаб чикиш. Тадқиқотнинг объекти олий таълим муассасаларида лаборатория ва амалий машғулотларни ташкил этишни мультимедиали технологиялар асосида ташкил этиш жараёни белгиланиб, тажриба-синов жараёнида Самарқанд Давлат университети, Қарши Давлат университети, Жиззах Давлат педагогика институти 294 нафар талабалар иштирок этган Тадқиқотнинг предмети олий таълим муассасаларида лаборатория ва амалий машғулотларни ташкил этишни мультимедиали технологиялар асосида ташкил этишнинг мазмуни, шакли ва воситалари. 7 Тадқиқотнинг усуллари. Тадқиқотда қўйилган мақсадига эришиш ва вазифаларни ҳал қилиш учун илмий-назарий, педагогик-психологик, мантиқий, илмий-методик манбаларни ўрганиш ва қиёсий таҳлил қилиш, моделлаштириш (лойиҳалаш), социометрик (анкета, тест, сўровлар, суҳбат); бевосита ва билвосита педагогик кузатув; педагогик тажриба-синов; натижаларни математик статистик қайта ишлаш, таҳлил қилиш ва умумлаштириш каби назарий ва эмперик усуллардан фойдаланилди. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат: олий таълим муассасаларида лаборатория ва амалий машғулотлар учун мўлжалланган методик қўлланмаларни яратиш таркибини шакллантириш динамик вариантлаш ва гуруҳли таҳрирлаш жараёнига устуворлик бериш орқали асосланган; информатика фанидан лаборатория ва амалий машғулотларни ташкил этишга қўйиладиган асосий педагогик мезонлар талаба ва ўқитувчи фаолиятини уйғунлаштиришга йўналтирилган аниқлик, изчиллик, теранлик, зарурлик, амалийлик, функционаллик каби дидактик индикаторларни киритиш асосида аниқлаштирилган; “Информатика ва АТ” фанини узлуксиз ўқитишда лаборатория ва амалий топшириқни автоматик бажаришнинг узвийлашган бошқарувчи, синаб кўрувчи, модeллаштирувчи, шакллантирувчи тизимининг фанга оид компетенцияларни ривожлантириш имкониятлари фаолиятли ёндашув асосида кенгайтирилган; лаборатория ва амалий машғулотларни мультимедиали технологиялар асосида ташкил қилиш жараёни моделини ишлаб чиқиш асосида “Ахборот технологиялари” фанидан табақалаштириш, индивидуаллаштириш, визуаллаштириш ва фанлараро боғлиқлик тамойиллари сингдирилган мультимедиали дарслик яратилган ҳамда ундан таълим жараёнида фойдаланиш самарадорлиги аниқланган. Тадқиқотнинг амалий натижалари қуйидагилардан иборат: 8 олий таълим муассасасаларида лаборатория ва амалий машғулотларини ташкил этиш модели ҳамда уни олий таълим муассасаларида жорий этиш технологияси ишлаб чиқилган; олий таълим муассасаларида лаборатория ва амалий машғулотлари учун “Математика”, “Физика”, “Астрономия”, “Биология”, “Механика”, “Бошланғич таълим” бакалавр таълим йўналиш лар и талабалари учун назарий машғулотлар ни ўз ичига оладиган ва лаборатория ва амалий машғулотлари учун мўлжалланган “Ахборот технологиялари » фанидан амалиёт” (Самарқанд. СамДУ. 2019. –207 бет) ва “Дастурлаш тиллари асосида математик масалаларни ечиш” (Самарқанд. СамДУ. 2019. –203 бет) номли ўқув қўлланмалар нашр қилинган; Амалий машғулотларга мўлжалланган «WINDOWS операцион мухити» мавзуси бўйича амалий машғулотлар учун услубий қўлланма ( – Самарқанд. -СамДУ. 2008. 48 бет.) ва «MS WORD матн мухаррири» мавзуси бўйича амалий машғулотлар услубий қўлланмалари(Самарқанд. СамДУ. 2007. 48 бет.) нашр этилган; Лаборатория ва амалий машғулотлари учун мўлжалланган «Ахборот технологиялари» мультимедиали электрон қўлланма яратилган ва амалиётга жорий этилган. Тадқиқот натижаларининг ишонч л илиги қўлланилган назарий маълумотларнинг расмий манбалардан олинганлиги, қўлланилган усуллар , муаммога фалсафий, педагогик-психологик ёндашувлар ҳамда республика ва халқаро илмий-амалий анжуман материаллари тўпламлари, олий аттестация комиссияси эътироф этган махсус ва хорижий журналларда чоп қилинган мақолалар, келтирилган тахлиллар ва тажриба синов ишлари самарадорлигининг математик статистика методлари воситасида асосланганлиги, хулоса, таклиф ва тавсияларнинг амалиётда жорий этилганлиги, олинган натижаларнинг ваколатли тузилмалар томонидан тасдиқланганлиги билан изоҳланади. 9 Тадқиқотнинг натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти. Тадқиқот натижаларининг илмий аҳамияти олий таълим муассасасаларида “Информатика ва АТ” фани бўйича лаборатория ва амалий машғулотлари учун мультимедиали ўқитиш тизимларини ярати л ганлиги ва таклиф этилган модел(тузулма) билан изоҳланади. Тадқиқотнинг амалий аҳамияти олий таълим муассасасаларида “Информатика АТ” фани бўйича лаборатория ва амалий машғулотлари ўқитиш мазмунини такомиллаштирилганлиги билан белгиланади. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Олий таълим муассасасаларида лаборатория ва амалий машғулотлари учун мультимедиали ўқитиш тизимларини яратиш бўйича ишлаб чиқилган услубий ва амалий таклифлар асосида: лаборатория ва амалий топшириқни автоматик бажаришнинг узвийлашган тизими (бошқарувчи, синаб кўрувчи, модeллаштирувчи, шакллантирувчи, практикум), информатика фанини узлуксиз ўқитиш таснифи ва фанга оид компетенциялар моҳияти, мультимедиали технологиялар асосида машғулотларни ташкил қилиш жараёни модели, мультимедиали дарслик яратиш ва ундан таълим жараёнида фойдаланишга оид тавсиялардан 2014-2017 йилларда амалга оширилган ПЗ-2014- 0906164153 -сонли “Илмий-педагогик ва ўқув-методик нашрлар орқали ўқитувчиларда информациявий таҳдидларга қарши курашиш механизмини ишлаб чиқиш” мавзусидаги амалий лойиҳа да фойдаланилган (Олий ва ўрта махсус таълим вазирлигининг 2020 йил 6 февралдаги №89-03-523- сонли маълумотномаси). Натижада олий таълим муассасасаларида амалий ва лаборатория машғулотлари учун мультимедиали ўқитиш тизимларини яратиш ва ундан фойдаланиш тизими такомиллаштирилган; олий таълим муассасаларида лаборатория ва амалий машғулотлар учун мўлжалланган методик қўлланмаларни яратиш босқичлари таркиби, ўқув мазмунини шакллантиришда динамик вариантлаш ва гуруҳли таҳрирлаш жараёнига оид таклифлари 5130100 – Математика, 5140200 – “Физика”, 10 5140400 – “Астрономия”, 5630100 – “Биология”, 5140300 – “Механика”, 5110700 – “Бошланғич таълим” бакалавр таълим йўналишларида тажриба синовдан ўтказилган ва амалиётга жорий этилган (Олий ва ўрта махсус таълим вазирлигининг 2020 йил 22 сентябрдаги №89-03-3449- сонли маълумотномаси). Натижада олий таълим муассасасаларида лаборатория ва амалий машғулотлари бўйича талабаларнинг билим ва кўникмаларини ривожлантиришга ва таълим самарадорлигини оширишга хизмат қилган; информатика фанидан лаборатория ва амалий машғулотларни ташкил этишга қўйиладиган асосий педагогик талаблар, топшириқ мезонлари (аниқлик, изчиллик, теранлик, зарурлик, чекланганлик, амалийлик каби) бўйича баҳолаш индикаторларини ажратишга оид таклифлари “Ахборот технологиялари фанидан амалиёт” ва “Дастурлаш тиллари асосида математик масалаларни ечиш” номли ўқув қўлланмалар мазмунига синдирилган (Олий ва ўрта махсус таълим вазирлигининг 2020 йил 2 мартдаги №89-03-921- сонли маълумотномаси). Мазкур ўқув қўлланмалар ва электрон қўлланма талабаларда ўз-ўзини намоён қилиш, бошқариш ва баҳолаш компетенцияларни шакллантириш жараёнини, уларнинг билим ва кўникмаларини ривожлантиришга хизмат қилган; Тадқиқот натижаларининг апробацияси. Мазкур тадқиқот натижалари, 6 та халқаро ва 25 та республика илмий-амалий анжуманларида муҳокамадан ўтказилган ва маъқулланган . Тадқиқот натижаларининг эълон қилиниши. Диссертация мавзуси бўйича жами 60 та нашр иши, жумладан Ўзбекистон Республикаси Олий аттестация комиссиясининг докторлик диссертациялари асосий илмий натижаларини чоп этиш тавсия этилган илмий нашрларда 6 та мақола, жумладан, 5 таси республика ва 1 та хорижий журналда чоп этилган. Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми. Диссертация иши кириш, 4 боб, 11 та параграф, хулоса ва тавсиялар, фойдаланилган адабиётлар рўйхати ҳамда иловалардан иборат. Диссертациянинг умумий ҳажми 158 бетни ташкил этади. 11 I- БОБ. ОЛИЙ ТАЪЛИМ МУАССАСАЛАРИДА ЛАБОРАТОРИЯ ВА АМАЛИЙ МАШҒУЛОТЛАРНИ ТАШКИЛ ЭТИШНИНГ НАЗАРИЙ АСОСЛАРИ 1.1-§. Олий таълим муассасаларида лаборатория ва амалий машғулотларни ташкил этиш педагогик муаммо сифатида Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 19 февралдаги “Ахборот технологиялари ва коммуникациялари соҳасини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ-5349-сон 1 , 2017 йил 30 июндаги “ Республикада ахборот технологиялари соҳасини ривожлантириш учун шарт-шароитларни тубдан яхшилаш чора тадбирлари тўғрисида”ги ПФ- 5099-сон Фармонлари 2 , 2 017 йил 20 апрелдаги “Олий таълим тизимини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ-2909-сон Қарори 3 республикамизда ахборотлаштиришнинг миллий тизимини шакллантиришга замин яратди. Фан, техника ва технологик тараққиётнинг бугунги даражаси техника ОТМлари таълим тизимида замонавий педагогик ва ахборот технологияларини кенг жорий этиш, фан ва техника соҳасида содир бўлаётган муҳим янгиликларга оид материалларни ўқув дастурлари, шунингдек, дарсликлар мазмунига жадал киритиш заруратини келтириб чиқарди. Бу эса ўз навбатида, талабаларда кўплаб фундаментал тушунчаларни нисбатан осон, қулай ва мустаҳкам эгаллашга кенг имкониятларни яратди. Шу нуқтаи назардан олий таълим муассасаларида лаборатория ва амалий машғулотларни ташкил этиш учун мўлжалланган методик кўрсатма, методик қўлланмаларни яратиш ва улардан таълим жараёнида фойдаланиш муҳим омиллардан ҳисобланади. 1 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 19 февралдаги “Ахборот технологиялари ва коммуникациялари соҳасини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ-5349-сонли Фармони. - Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 06/18/5349/0792-сон, 20.02.2018 й. 2 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 30 июндаги “ Республикада ахборот технологиялари соҳасини ривожлантириш учун шарт-шароитларни тубдан яхшилаш чора тадбирлари тўғрисида”ги ПФ- 5099-сон Фармони. Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2017 й., 26-сон, 576-модда. 3 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2 017 йил 20 апрелдаги “Олий таълим тизимини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ-2909-сон Қарори. Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2017 й., 18-сон, 313-модда, 19-сон, 335-модда, 24-сон, 490-модда, 37-сон, 982-модда . 12 “Амалий машғулот” атамаси педагогикада унинг турлари бўйича лаборатория ишлари, машқлар, семинар каби турларни ўз ичига олган умумий тушунча сифатида ишлатилади. Синфдаги амалий машғулотлар ўқитувчилар билан биргаликдаги фаолият жараёнида талабаларнинг олган билимларини амалий муаммоларни ҳал қилишда қўллаш кўникмаларини ривожлантиришда жуда муҳим рол ўйнайди. Амалий машғулотлар тизимли бўлиб, ҳар бир маърузани ёки икки ёки учта маърузани мунтазам равишда тўлдириб боради. Асосий, энг мураккаб қисмидаги деярли барча маъруза курслари маърузада бошланган ишни мантиқий давом эттирадиган маърузалар ва амалий машғулотлардан ўтади. Агар маъруза умумлаштирилган шаклда илмий билимларнинг асосларини яратадиган бўлса, амалий машғулотлар ушбу билимларни чуқурлаштириш, кенгайтириш ва батафсил баён қилиш учун мўлжалланган бўлиб, касбий маҳоратни ривожлантиришга ёрдам беради. Амалий машғулотлар талабаларнинг илмий тафаккурини ва нутқини ривожлантиради, ўз билимларини синаб кўришга имкон беради, шунинг учун машқлар, семинарлар, лаборатория ишлари етарли даражада тезкор алоқаларнинг муҳим воситасидир. Амалий машғулотларга муваффақиятли тайёргарлик кўриш учун талаба фақат маърузаларни тинглаш билан чекланиб қолмайди. Режалаштирилган дарс мавзуси бўйича талабаларнинг дастлабки мустақил ишлари талаб қилинади. Агар талабалар саволнинг назариясини пухта ўзлаштириш учун аввал конспект, дарслик, ўқув қўлланма устида ишламасалар, дарсларнинг самарадорлиги тўғрисида гап бўлиши мумкин эмас. Амалий машқлар назария ва амалиёт ўртасидаги боғлиқликни амалга оширишнинг ўзига хос шакли бўлиб хизмат қилади. Амалий машғулотларнинг тузилиши асосан бир хил - ўқитувчининг кириш сўзи, ўқувчилар томонидан қўшимча тушунтиришни талаб қиладиган материал бўйича саволлар, амалий қисм, ўқитувчининг якуний нутқи. Хилма-хиллик 13 асосан, аслида амалий қисмда вужудга келади, унда рефератлар, маърузалар, мунозаралар, ўқув машқлари, муаммоларни ҳал қилиш, кузатишлар, тажрибалар ва бошқалар мавжуд. Талабалар ҳар доим дарснинг етакчи ғоясини ва унинг амалиёт билан боғлиқлигини кўришлари керак. Дарсларнинг мақсади нафақат професор-ўқитувчиларга, балки талабаларга ҳам тушунарли бўлиши керак. Бу таълим жараёнига ҳаётий хусусият беради, касбий фаолият тажрибасини ўзлаштириш зарурлигини тасдиқлайди, уларни ҳаёт амалиёти билан боғлайди. Талабалар амалий машғулотларнинг келажакдаги касбий фаолияти учун қай даражада зарурлигини билишади. Агар талабалар дарсларни ўрганиш учун барча имкониятлар тугаганлигини тушунсалар, уларда қизиқиш йўқолади. Ушбу психологик моментни ҳисобга олган ҳолда, талабалар бажарилаётган вазифаларнинг мураккаблиги ошиб боришини доимий равишда ҳис қилишлари учун дарсларни ташкил қилиш жуда муҳимдир . Бу эса ўзларининг ўрганишдаги муваффақият тажрибасини келтириб чиқаради ва талабани ижобий рағбатлантиради. Агар талабалар “ белгилаш вақтини ” сезсалар, мотива ц ия даражаси сезиларли даражада пасайиши мумкин. Ўқитувчи машғулотларни барча талабалар интенсив ижодий ишлар билан банд бўладиган, тўғри ва аниқ е чимларни излайдиган тарзда ўтказиши керак. Ҳар бир талаба “ очиш ” , қобилиятларини намойиш этиш имкониятига эга бўлиши керак, шунинг учун дарс режасини ва индивидуал топшириқларни ишлаб чиқишда ўқитувчи ҳар бир ўқувчининг тайёргарлиги ва қизиқишини ҳисобга олиши керак. Шу билан бирга, ўқитувчи маслаҳатчи вазифасини бажаради, ҳар бир талабанинг ишини кузатади ва талабанинг мустақиллиги ва ташаббусини бостирмасдан, ўз вақтида педагогик асосли ёрдам кўрсатишга қодир бўлади. Амалий машғулотларни ўтказишда, умуман, ўрганишда такрорлаш ролини ҳисобга олиш айниқса муҳимдир. Мисоллар, иллюстра ц ияларнинг монотонлиги, субъектив такрорланиш ҳисси олдинга силжишнинг 14 секинлашуви сифатида ўрганишни сезиларли даражада сусайтиради. Шунинг учун такрорий фикрларни олдини олиш учун янги ғояларини киритиб бориш жуда муҳим, бу афсуски, олий таълим амалиётида ҳар доим ҳам қўлланилмайди. Методик (услубий) кўpcaтмa - муайян фаннинг ўқув дастури бўйича курс ишлари (лойиҳалари), лабо ратория ва амалий ишларни бажариш тартиби аниқ ва ба тафсил ифодаланган ҳамда ушбу фан бўйича талабалар да зарур амалий кўникмалар ҳосил қилишга мўлжалланган, таълим муассасаларининг ил мий (педагогик) кенгаши тав сияси асосида нашр этилади ган кичик ададли тарқатма материал [14] . Методик қўлланма - ўқитувчилар (профессор- ўқитувчилар) учун мўлжал ланган бўлиб, унда бир дарснинг мақсади, дарс ўтиш воситалари ва улардан фойдаланиш усуллари, дарснинг мазмуни, амалий машғyлотлар, қўшимча топшириқлар ва бошқалар ҳақида тавсиялар баён қилинади[51]. ОТМларда талабаларни мустақил билим олиш фаолиятини ташкил этишга, билимларни мустақил эгаллашга ва уларни амалиётда қўллаш малакаларини шакллантиришга қаратиш ўқитишнинг методлари, технологияларини шундай танлаш лозимлигини кўрсатдики, улар талабаларга нафақат тайёр билимларни ўзлаштиришларида, балки билимларни турли манбалардан мустақил эгаллашлари, ўзларида шахсий нуқтаи назарнинг шаклланиши, уни асослаши ва эришилган билимларни янги билимлар олишларида фойдаланиш малакаларига эга бўлишларини тақоза этди. Тадқиқот ишининг илмий-назарий йўналишини белгилашда хорижий олимлардан K.Batiha[141], A.Ortega[142], J.Klug[142], кабиларнинг замонавий ахборот технологиялари ва уларнинг таснифига оид ишлари; Л.И . Алешин [15], И .M . Дергачева[46], М.В.Гаврилов [38], А.Ю.Демин [45], О.Ю.Заславская [52] , Н.А. Пионтковская [84] , Е.В.Филимонова [126] , О.Новожилов [75] , Г.А . Павелко[81; 188-194-б.], Ф.Р.Юзликаев [139] , Е.Е.Смирнова[97], О.Л.Голицына [39-40] ; кабиларнинг 15 таълимда ахборот ва коммуникация технологияларини жорий этишга оид ўқув адабиётлари; С.А . Бешенков [37] , Б.Б.Андресен [27] , Е.Ю.Яковлева [140] , А.В .Петьков [83] , С.Ю.Пестова[82], Г.М . Киселев [59] , В.В . Мозолин[71; 115- 116-б.], Н.В.Макарова [65] , О.Л.Голицына [39,40] , В.А . Шаршунов [55] , Е.З.Никонова[74; 207-209-б.], Н.Г.Семенова [95; 128-131-б.] , В.В.Трофимов [121, 122] , Н.В.Максимов [66] , Ю.А. Прозорова [87; 124-128-б.] , А.Г.Шмелева [134] , В.А.Далингер [44] , А.Ю.Кравцов [61] , В.Р . Попова[85], О.М.Гудирева [4;101-102-б.] , М.А.Сурхаев[98], Е.В.Данильчук[43; 1-3-б.], Т.А.Гудкова[42] лар нинг ахборот технологиялари бўйича лаборатория ва амалий машғулотлар учун яратилган ўқув адабиётлари, республикамиз олимларидан У.Ш.Бегимкулов[31-36], А.Абдукодиров[11; 152-154-б.] М.Арипов[28], А.Ахмедов[29], Р.Ҳ.Ҳамдамов[127, 128], Н.И.Тайлаков[108, 109], Т.Шоймардонов[136], Ф.М.Закирова[51], М.Х.Алламбергенова[16, 17]ларнинг таълим жараёнини такомиллаштириш, мазкур жараёнга педагогик технологияларни тадбиқ этишга оид ишлари; Ў.Қ.Толипов[120], Қ.Т.Олимов[77,78], М.Лутфуллаев[64], Ш.У.Усмонқулов [11; 152-154-б.] , Р.Ҳ.Джураев[47; 36-43-б.], Н.И.Тайлаков[112-117], И.У.Назаров[123, 124], Р.Ҳ.Жўраев[50; 14-27-б.], М.Усмонбоева[120], М.М. Абдуразаков [11-13] , Қ.М.Каримов[58], А.И.Тиллаев[28], И.Б.Аминов[18-25], Б.Э.Элмурадов[137], Н.С.Хайтуллаева[129] каби олимларнинг узлуксиз таълим тизимига ахборот ва коммуникация технологияларини жорий этиш борасидаги тадқиқотлари, мақола, қўлланма, ва дарсликлари ўрганилди ҳамда илмий нуқтаи-назардан таҳлил этилди. Узлуксиз таълим тизимининг айрим босқичлари учун ахборот технологияларига оид ўқув қўлланмалар ва дарсликлар яратиш билан А.Ахмедов[29], М.Арипов[28], У.Ш.Бегимкулов[34], А.Абдукодиров[11], С.Қ.Турсунов[123,124], Қ.М.Каримов[45], Р.Ҳамдамов[127], Н.И.Тайлаков[29], Т.Шоймордонов[136] шуғулланишган. 16 Қуйида Россияда ахборот технологиялари бўйича лаборатория ва амалий машғулотлар учун яратилган ўқув адабиётлари таснифига тўхталамиз. Н.В.Макарова, Е.И.Култышев, А.Г.Степанов, В.Л.Широковларнинг “Компьютерда ишлаш технологиялари бўйича амалиёт” номли дарслик яратилган. Дарсликда Microsoft фирмасининг Windows , Word 2007, Excel 2007, Access 2007, Power Point 2007 дастурий маҳсулотларида ҳамда интернетда ишлаш асослари етарлича тўлиқ келтирилган бўлиб, дастлаб ҳар бир масаланинг қўйилиши, сўнгра қадамба-қадам бажариш кетма-кетлиги ҳамда технологиялари берилган[65]. Л.И.Алешин, М.В.Гавриловларнинг таҳрири остида тайёрланган “Инфарматика ва ахборот технологиялари” номли дарслик да информатика асослари, супер компьютерлардан тортиб чўнтак компьютерларининг асосий ва қўшимча қурилмалари, аудио ва видео қурилмалар ва уларнинг интеграцияси, амалиётда фойдаланилаётган кабелли ва кабелсиз тармоқлар таснифлари кенг ёритилган[15]. Лапчик М.П. томонидан информатикани ўқитиш методикаси йўналиши соҳасида лаборотория ишлари тайёрлаш талаблари ўрганилган [63] В.В.Трофимов, О.П.Новожилов, А.Мигельларнинг и нформатика фанидан дарслик да талабаларни дастурлаш асослари бўйича халқаро олимпиадаларга тайёрлашга бағишланган бўлиб, унда информатикадан лаборатория ва амалий машғулотлар учун кенг синфдаги масалалар ўрин олган [121, 122]. Г.М . Киселев, Р.В . Бочкова ларнинг “Информацион тизимлар” номли ОТМларнинг “Ахборот технологиялари” мутахассислари учун мўлжалланган қўлланмасида маълумотлар базасини лойхалаш ва яратиш, замонавий даструлаш технологиялари - COM, ActiveX ва Интернет-технологиялар тавсиф этилган[59]. Гудирева О.М. томонидан олий таълим муассасаларида ўқув жараёнига ахборот-коммуникация технологияларини жорий этиш 17 масалалари ў рганган .[41; 101-102- б. ] А.Г.Шмелева, А. И.Ладынинларнинг “Информатикадан компьютер амалиёти. Офис технологиялар” номли қўлланмасида амалий масалаларни ечишда компьютердан фойдаланиш малакалари атрофлича баён қилинган.. Қўлланманинг ҳар бир боби етарлича назарий маълумотлар ва амалий топшириқлар мажмуасидан ташкил топган[134]. Н.Г.Семенова томонидан м аъруза курсларида мультимедиа ўқитиш тизимларини шакиллантириш муаммолари ўрганилган [95; 128-131-б.] А.Ю.Демин, Н.Б.Назиналарнинг касб-ҳунар таълими учун мўлжалланган “Информатикадан лаборатория амалиёти” қўлланмасида давлат таълим стандартлари асосида олий таълим муассасалари учун информатиканинг қуйидаги таркибий қисмлари учун лаборатория топшириқлари келтирилган: саноқ системалари; алгоритмлаш асослари, Турбо Паскаль муҳитида дастурлаш, матнли, график редакторларда ишлаш, маълумотлар базасини яратиш, жадвалли процессорда ишлаш амалиётлари ёритилган[45]. Н. Угринович “Информатика ва ахборот технологиялар бўйича амалиёт” номли м етодик қўлланмасида информатика курсининг барча бўлимлари бўйича 450 дан ортиқ масалалар ва уларнинг ечиш усуллари келтирилган. У ўқув услубий мажмуа сифатида яратилган бўлиб, унинг CD- ROM варианти ҳам мавжуд[125]. Хорижий олимлардан Batiha K., Salaimeh S..Al. электрон таълим назарияси муаммолари билан шуғулланишган [141; 87-88-б.]. Ortega A., Alvarez R. ўз тадқиқотларида электрон таълим мухитида лаборатория ва амалий машқларни автоматлаштириш масалаларини қараган бўлсалар[142, 105-108 б.], Klug J., Bruder S., Kelava A., Spiel C., Shmitz B. бўлажак ўқитувчиларни ахборот таълим мухитида диагностик компитенциялаш муаммоларини ўрганган[143; 38-46-б.]. 18 Юқоридаги ишлар мавжудлигига қарамасдан информатикадан лаборатория ва амалий машғулотларни ташкил этиш педагогик муаммо сифатида қолмоқда. Таълимда ахборот ва коммуникация технологиялари воситаларини қўллаш амалиёти кенгайиб бораётганлиги сабабли бу борадаги изланишлар алоҳида аҳамият касб этмоқда. Жаҳоннинг ривожланган давлатлари қатори мамлакатимизда ҳам таълимдаги ислоҳотлар жараёнида бу йўналиш бош йўналиш сифатида қаралмоқда. Таълим соҳасини ахборотлаштириш, ҳар бир таълим муассасасида қуйидаги жараёнларни амалга оширишни талаб қилади: 1. Ўқитиш ва ўқиш жараёнини ахборотлаштириш. 2. Таълим муассасасини бошқаришни ахборотлаштириш. 3. Таълим муассасаси фаолияти муҳитини ахборотлаштириш. Замонавий ахборот технологияларининг таълим тизимида кенг жорий этилиши талабага касбий билимларни эгаллашига; ўрганилаётган ҳодиса ва жараёнларни моделлаштириш орқали фан соҳасини чуқур ўзлаштирилишига; ўқув фаолиятининг хилма-хил ташкил этилиши ҳисобига талабанинг мустақил фаолияти соҳасининг кенгайишига; интерфаол мулоқот имкониятларининг жорий этилиши асосида ўқиш жараёнини индивидуаллаштириш ва дифференциялаштиришга; ахборот жамияти аъзоси сифатида унда ахборот маданиятининг шаклланишига; ўрганилаётган жараён ва ҳодисаларни компьютер технологиялари воситасида тақдим этиш, талабаларда фан асосларига қизиқишни ва фаолликни оширишга олиб келиши билан муҳим аҳамият касб этади. ОТМлари ўқ ув жараёнларини ахборотлаштириш таълимнинг мазмун ва моҳиятини такомиллаштиришга олиб келади. Замонавий ахборот технологиялари муҳитида дидактика, замонавий ахборот технологияларидан фаол фойдаланиш орқали билимларни мустақил ўзлаштиришга йўналтирилган ўқув фаолиятининг кенг жабҳали турларини таклиф этади. Бунда дидактика фикрлашни, шахснинг қобилият ва имкониятлари даражасини, эстетик дидни, ахборот маданиятини, билимларни мустақил 19 ўзлаштиришни, ўқув-ахборот фаолиятига оид кўникма ва малака л арни ривожлантиради. З амонавий ахборот технологияларини ОТМлар и ўқув жараёнларига жорий этиш талабанинг фикрлашини , оптимал қарор қабул қилиш малакасини , коммуникатив қобилиятини , эстетик тарбиясини , касбий малака ва кўникмаларини , ахборот маданиятини ривожланишини таъминлайди. Замонавий ахборот технологиялари, ўқув-тарбия жараёнларининг барча босқичларини жадаллаштиради. Бунда ахборот технологияларидан фойдаланиш асосида, таълим жараёнининг сифати ва самарадорлигини о шиш и, талаба ларнинг билиш фаолиятларини интенсивлашуви, фанлараро алоқа дорлик нинг чуқурлашуви кузатилади. Ахборот технологияларини жорий этиш орқали самарадорлик к а эришиш имкониятини берадиган ҳамда дидактик нуқтаи назардан муҳим аҳамият касб этадиган методик мақсадларга ўқиш жараёнини индивидуаллаштириш ва дифференциялаш , тескари алоқа орқали ўқув фаолияти назоратини олиб бориш , ўз-ўзини назорат қилиш , ўқув материалини ўзлаштириш жараёнида машқ қилиш ва мустақил тайёргарликни ташкил этиш , ўқув ахборотларни компьютер орқали визуаллаштириш , ўрганилаётган ҳодиса ва жараёнларни моделлаштириш , компьютерда лаборатория машғулотларини бажариш , ахборот маълумотлар базасини яратиш ва ундан фойдаланиш , талабалар ни ўқув материалини ўзлаштириш стратегияси билан қуроллантириш , фикрлашни ривожлантириш , оптимал қарор қабул қилиш малакасини шакллантириш , талабалар да ахборот маданиятини шакллантириш орқали эришилади. Замонавий ахборот технологиялари микро ва макро дунёдаги, мураккаб қурилмалар ва биологик тизимлардаги ҳодиса ва жараёнларни компьютер графикаси ва моделлаштиришдан фойдаланиш асосида ўргатиш, жуда катта ёки жуда кичик тезликда содир бўладиган физик, кимёвий ва биологик жараёнларни қулай вақт ўлчамида тақдим этиш каби дидактик масалаларни ечиш имкониятини беради . 20 Таълимда замонавий ахборот ва коммуникация технологияларини кенг жорий этилиши фан соҳаларини ахборотлаштиришни, ўқув фаолиятни интеллектуаллаштиришни, интеграция жараёнларини чуқурлаштиришни, таълим тизими инфратузилмаси ва уни бошқариш механизмларини такомиллаштиришга олиб келади. Таълимни ахборотлаштириш ва замонавий ахборот технологияларидан фойдаланиш жараёни, ўқитишнинг нафақат ташкилий шакллари ва методлари ўзгаришига, балки ўқитишнинг янги методларини ҳам шаклланишига олиб келади. Фан соҳаларининг ахборотлашуви – ўқув фаолиятининг такомиллашувига, билиш жараёнининг интенсивлашувига, фанлар соҳасининг кенгайишига, чуқурлашувига ва уларнинг интеграциясига сабаб бўлади. Шундай қилиб, таълимни ахборотлаштириш жараёнини ўқув материалларининг мазмуни ва ҳажмини ўзгаришига, ўқув фанлари (курслари) дастурларини қайта ишлаб чиқишга, алоҳида мавзулар ёки фанларнинг интеграллашувига асос бўлади. Бу эса, ўқув фанларининг мазмуни ва тузилмасини ўзгаришига, бинобарин, таълимнинг мазмуни ва тузилмасини ўзгаришига олиб келади. Жаҳонда масофавий ўқитиш очиқ таълим тизимининг муҳим бўғини сифатида кенг қўлланилиши, шунингдек, таълимда замонавий ахборот технологиялари ва Интернетдан фойдаланиш унинг сифатини юқори даражага кўтариш омилларидан бири ҳисобланади. Замонавий ахборот ва коммуникация технологиялари таълим тизимида, жумладан олий ОТМлар тизимида кенг жорий этилмоқда. ОТМлар и ўқув жараёнларини замонавий ахборот технологиялари асосида самарали ташкил этиш масофавий ўқув курсларини ва электрон адабиётларни яратувчи жамоага, компьютер дастурчилари ва мутахассисларнинг бирлашувини; педагог лар ўртасида вазифаларнинг тақсимланишини; таълим жараёнини ташкил қилишни такомиллаштириш ва педагогик фаолиятининг самарадорлигини мониторинг этишни тақозо этади. 21 Замонавий технологиялар асосида ги педагогик фаолият таълимнинг технологик асосини тез ривожланиши билан боғлиқ равишда курсларни яратишдаги мураккаб жараённи енгиллашувини , ўқув курсларини яратишда махсус малакаларнинг шаклланишини , масофавий курсларнинг очиқлиги туфайли уларнинг сифатига бўлган талабларнинг ва ўқув материалларининг сифатини назорат қилишга эҳтиёжларни , ўқув жараёнида талабалар мустақил фаолияти аҳамиятининг ортишини, ўқув жараёни салмоғини педагогдан талабага кўчишини , ўқув жараёнини ташкил этишда, талаба шахсий иштирокининг ортишини , замонавий коммуникация технологияларидан фойдаланиш асосида педагогнинг ҳар бир талаба билан тескари алоқасини вужудга келишини таъминлайди. Замонавий ахборот технологиялари таълимда кенг қўлланилишига салбий таъсири сабаблари назаримизда, таълимни ахборотлаштиришга педагогик жамоаларнинг етарли даражада тайёр эмаслиги , компьютер ўргатувчи дастурларнинг имкониятлари ҳақида тасаввурларнинг, уларни қўллаш бўйича методик ишланмаларнинг камлиги , таълимда ахборот технологиялари бўйича мутахассисларнинг етишмаслиги дадир . Бу муаммоларни ҳал қилишнинг муҳим жиҳати педагог кадрларни нг таълимни ахборотлаштиришга бўлган муносабати саналади. Таъкидлаш жоизки, ахборотлаштириш шароитида педагогнинг роли янада ошади. Замонавий технологияларни жорий этилиши педагогни ўқув жараёнида таълим воситалар томонидан фаолият доирасининг чекланишига эмас, балки унинг вазифалари, ролини ўзгаришига, педагогик фаолиятнинг мукаммалишувига олиб келади . Энди педагог дан ўқув курслари дизайнери ўқув курсларини яратувчи; ўқитиш методлари бўйича маслаҳатчи бўлишлиги ; тьютор – ўқув курсларини интерактив тақдим этиш бўйича мутахассис; таълим натижаларини назорат қилиш усуллари бўйича мутахассис бўлиши талаб этилади. Педагогик жараёнларга замонавий ахборот ва коммуникация технологияларининг кенг жорий этилиши масофавий таълимни ташкил этиш 22 учун янги имкониятларни юзага келтиради. Масофавий таълим ундан фойдаланувчиларга асосан масофавий курслар шаклида тақдим этилади. Қайд этилган курсларни яратувчилар - дастурчилар (курслар дизайнери) ва технологиялар бўйича мутахассислар ҳамкорликда амалга оширадилар. Замонавий компьютер ва ахборот ва коммуникация технологиялари ОТМлар и таълим мазмуни ривожланишини таъминлайди. Бу технологиялар га таълим мазмунини такомиллаштириш , таълим мазмуни таркибий қисмларини боғлаш , ахборотларнинг турли кўринишларидан фойдаланиш , курсларни машғулотлар мажмуаси кўринишида тақдим этиш , дарсларни виртуал ҳаракатланувчи тизим сифатида яратиш , ўқув материалларини тақдим этишнинг кетма-кетлигини таъминлаш , ўқув материаллари мазмунини етказишда табақалаштирилган ёндашувни жорий этиш учун восита бўлиб хизмат қилади. Технологияларни танлашда энг самарали йўллардан бири мультимедиали ёндашувдир. Ўқув жараёни учун технологияларни танлашда ўқув жараёнида янги технологияларнинг ўзи эмас, балким ундан фойдаланиб таълимнинг мақсадларига эришишни таъминлашнинг муҳимлиги, э нг замонавий ва қиммат баҳо технологиялар билан бир қаторда, арзон ва анъанавий технологиялар ҳам самара бериши мумкинлиги , ўқи ти ш натижалари ахборот ва коммуникация ёки ахборот технологияларининг турига қараб эмас, балки курсларни яратиш ва узатиш сифатига боғлиқлиги , технологияларни танлашда талабалар нинг шахсий хусусиятларига, фан соҳаси ўзига хос томонларига, ўқув машғулотлари топшириқлари ва машқларининг мазмунига эътибор қаратиш лозимлигини алоҳида таъкидлаш зарур. Демак, а хборот технологиялари фан ва техниканинг илғор ютуқларини таълим тизимига татбиқ этишнинг назарий асосларини яратилиши, ахборот технологиялари соҳасида эришилган илм-фан ютуқларини педагогик 23 амалиётга, ўқув-тарбиявий жараёнларни ривожлантиришга, янги сифат кўрсаткичларига эришишга қаратилган имкониятларни яратади. 1.2 - §. Лаборатория ва амалий машғулотлар учун мўлжалланган услубий қўлланма, тавсия ёки кўрсатмаларни яратишга қўйиладиган талаблар Информатика фанининг асосий вазифаси жамиятнинг аъзоларини, шу жумладан Олий таълим муассасалари талабаларини замонавий ахборот ва алгоритмик маданият соҳибига айлантиришдан иборат бўлиб, бунда таълим жараёни замонавий компьютерларда мавжуд бўлган дастурий воситалар ёрдамида олиб борилади. Информатика фанининг ривожланиши маълумотларни жамлаб, қайта ишлаш имкониятига э га бўлган компьютерларнинг дунёга келиши билан бевосита боғлиқ. Чунки маълумотларни қайта ишлашнинг аҳамиятга молик қисми шундай автоматик қурилмаларга юкланаяптики, улар инсон иштирокисиз узоқ муддат давомида маълумотларни бир неча миллион марта тезроқ қайта ишлаш имкониятига эгадир. Шунингдек, замонавий ахборот технологиялари ва уларнинг таснифига оид яратилган туркум адабиётлар ўрганилди. Хусусан, хорижий олимлардан Batiha K., Salaimeh S..Al. электрон таълим назарияси муаммолари билан шуғулланишган [141,87-88 б.]. Ortega A., Alvarez R. ўз тадқиқотларида электрон таълим мухитида лаборатория ва амалий машқларни автоматлаштириш масалаларини қараган бўлсалар[142, 105-108 б.], Klug J., Bruder S., Kelava A., Spiel C., Shmitz B. бўлажак ўқитувчиларни ахборот таълим мухитида диагностик компитенциялаш муаммоларини ўрганган[143, 38-46 б.]. МДХ ва Россия Федерацияси олимлари Л.И . Алешин [15], И .M . Дергачева[46], М.В.Гаврилов [38], А.Ю.Демин [45], О.Ю.Заславская [52] , Н.А. Пионтковская [84] , Е.В.Филимонова [126] , О.Новожилов [75] , 24 Г.А . Павелко[81, 188-194 б.], Ф.Р.Юзликаев [139] , Е.Е.Смирнова[97], С.А . Бешенков [37] , Б.Б.Андресен [27] , Е.Ю.Яковлева [140] , А.В .Петьков [83] , С.Ю.Пестова[82], Г.М . Киселев [59] , В.В . Мозолин[71, 115-116 б.], Н.В.Макарова [65] , О.Л.Голицына [39,40] , В.А . Шаршунов [55] , Е.З.Никонова[74;207-209-б.], Н.Г.Семенова [95, 128-131 б.] , В.В.Трофимов [121,122] , Н.В.Максимов [66] , Ю.А. Прозорова [87;124-128-б.] , А.Г.Шмелева [134] , В.А.Далингер [44] , А.Ю.Кравцов [61] , В.Р . Попова[85], О.М.Гудирева [41; 101-102-б.] , М.А.Сурхаев[98], Е.В.Данильчук[43;1-3-б.], Т.А.Гудкова[42] кабиларнинг информатика ва унга дахлдор фанлар таснифига оид ўқув адабиётлари, республикамиз олимлари У.Ш.Бегимкулов[31-36], А.Абдукодиров[11;152-154-б.] М.Арипов[28], А.Ахмедов[29], Р.Ҳ.Ҳамдамов[127,128], Н.И.Тайлаков[108,109], Т.Шоймардонов[136], Ф.М.Закирова[51], М.Х.Алламбергенова[16, 17], Ў.Қ.Толипов[120], Қ.Т.Олимов[77, 78], М.Лутфуллаев[64], Ш.У.Усмонқулов [11;152-154-б.] , Р.Ҳ.Джураев[47;36-43-б.], И.У.Назаров[123, 124], Р.Ҳ.Жўраев[50; 14-27.б.], М.Усмонбоева[120], М.М. Абдуразаков [11-13] , Қ.М.Каримов[58], А.И.Тиллаев[28], И.Б.Аминов[18-25], Б.Э.Элмурадов[137], Н.С.Хайтуллаева[129] кабиларнинг узлуксиз таълим тизимида информатика ва унга оид фанларни ўқитиш муаммоларига бағишланган тадқиқотлари, мақола, қўлланма ва дарсликлари, лаборатория машғулотларини ўтказиш бўйича тавсиялари, методик қўлланма, кўрсатмалари ва усуллари ўрганилди. Татқиқотлардан маълум бўлдики, бугунги кунга қадар республикамизда информатика таълимида лаборатория машғулотларини ташкил этиш бўйича илмий тадқиқотлар ўтказилмаган. Педагогика фанлари доктори, профессор Н.И.Тайлаков фикрича, олий таълим муассасаларида “Информатика ва АТ” фанини ўқитишни оқилона ташкил этиш ва уни янада такомиллаштириш учун қуйидагиларга аҳамият берилиши мақсадга мувофиқ: 1. Информатикани олий таълим муассасаларида тайёрланаётган мутахассисликлар билан боғлаш тенденциясининг устиворлашиб боришини 25 ҳисобга олиб, уларнинг хусусиятларига дифферианциал ёндошган ҳолда муайян Олий таълим муассасалари учун махсус ўқув дастурлари, ўқув адабиётларини яратиш зарур. Яъни, оддийдан мураккабга ўтиш тамойилига кўра, ўқув жараёни узлуксизлигини таъминлаш мақсадида, таълим тизимининг ҳар бир буғинига мос махсус дастурлар ва уларга мувофиқ муқобиллик асосида ўқув адабиётлари яратилиши лозим. 2. “Информатика ва АТ” фанидан барча таълим соҳаларига универсал тарзда қўллаш мумкин бўлган ягона адабиёт яратиш, амалий жиҳатдан қийин вазифа. Шунинг учун бу фандан Давлат таълим стандартларининг умумий талабларга жавоб берадиган, бир-бирини тўлдирадиган муқобил ўқув адабиётларини яратиш лозим. Зеро ҳозиргача «Информатика ва АТ” фанидан яратилган ўқув адабиётларининг тажрибавий вариантлари узлуксиз таълим тизимида деярли бир хил мазмунда ўқитилади, яъни таълимни юқори босқичларида такрорланишига олиб келди. Бу эса ўқитилаётган материалларни оддийдан мураккабга дифференциал ёндашиш тамойилларига асосланмаганлигининг оқибати бўлиб, инчинун ўқув адабиётларини таълим тизимининг турига мувофиқ дифференциаллашган ҳолда чоп этишни таққоза этади. 3. Информатикани динамик ривожланиши ва кўлами доимий кенгайишини эътиборга олган ҳолда, талабаларни фақат ўқув қўлланмалари ва дарсликлар орқали ўқитиб, малакали мутахассислар тайёрлаш ғоят нотўғри фикр. Шу нуқтаи назардан дастурлар ва ўқув адабиётлари даврий янгилаб турилиши, муайян долзарб ғоявий-мафкуравий муаммолар устида ишлаётган олимларнинг илмий ишларини ўқув дастурига мослаштириб нашр этиш мақсадга мувофиқ. Бу фанни ўқитишда кўргазмали воситалар, мультимедиядан янги информацион техн о логиялардан фойдаланишни кенгайтириш лозим. 4. “Информатика ва АТ” фанини ўқитиш жараёнида талабаларда эркин, ижодий фикрлаш кўникма ва малакаларни ҳосил қилиш, ўрганаётган соҳасининг ғоявий-мафкуравий масалаларни англаши ҳамда амалиётга 26 тадбиқ этиш, жаҳон тажрибаларини умумлаштириш учун хорижий мамлакатларда чоп қилинмаган лаборатория машғулотларни, махсус адабиётларни таржима қилишни кучайтириш зарур. Зеро, бошқаларнинг фикрини менсимаслик ёки мутаносиблик фан ривожига ҳам, таълим–тарбия натижаларига ҳам, салбий таъсир кўрсатади. 5. Умуман “Информатика ва АТ” фанини динамик тарзда ўзгартириш зарурияти ўқув дастурларининг доимий янгиланишини, шунга асосан тезкорлик билан дарсликларни ўзгартиришни тақазо қилмоқда. Информатика фани, унинг предмети, бугунги тараққиёт даражаси, жамиятимиз ривожланишидаги аҳамияти ва истиқболлари ҳақида таълим босқичларининг барчасида назарий билимлар билан бир қаторда амалий билимлар ва шулар заминида лаборатория ва амалий машғулотлари ўтказилиши кўзда тутилган.. Лаборатория ва амалий машғулотларини ташкил этишда бир қатор дидактик ва методик томойилларга амал қилинади, лаборатория машғулотлари мазмунига қўйиладиган талаблар ҳисобга олинади. Навбатдаги параграф мазмунини айнан шулар ташкил этади. Лаборатория ва амалий машғулотларини сифатли ташкил этиш ва унинг самарадорлигини ошириш учун қуйидаги қоидаларга амал қилиш талаб этилади:  талабага мавжуд билим кўникмаларини шакллантиришга кўмак берувчи тушунарли ва бажариш учун қулай лаборатория топшириғини тақдим этиш;  лаборатория ва амалий машғулотига алоқадор янги билимларни тушунишда талабаларга ёрдам берадиган қизиқарли схемалар, диаграммалар, турли чизмалар ва жадваллар киритиш;  эришилган билим ва кўникмаларни ишлатиш мақсадида амалий машқлар ва назорат саволларини келтириш,  ўқитувчи–профессорлар лаборатория машғулотларида фойдаланиш учун услубий қўлланмалар яратиш. 27 Лаборатория машғулотлари учун мўлжалланган услубий қўлланма, тавсия ёки кўрсатмани яратишда муаллифлар қуйидагиларга эътиборни қаратиши лозим:  амалий тажриба ва фан эҳтиёжларини инобатга олиб лаборатория машғулотлари учун мўлжалланган усулубий қўлланма қўлёзмасини тажрибали ўқитувчи–профессорлар билан муҳокама қилиш;  лабораториява амалий машғулотлари учун мўлжалланган услубий қўлланмани яратишда республикамиздаги мавжуд ОТМларнинг талабалар доираси, яъни уларнинг таҳсил олиш шароитлари ва қобилиятларини ҳисобга олиш;  услубий қўлланманинг тили талабаларнинг ёшига мос келишини инобатга олиш;  фан ўқув дастурини услубий қўлланмани яратишда асос қилиб олиш;  таклиф этилаётган лаборатория топшириқлари ва уларни бажариш жараёни талабаларни фаолликка ундаши, маълумот бериш билан чекланмаслиги, талабаларни танқидий фикрлашга ундаши, аниқ мақсад ва вазифаларга йўналтириши, мутахассислик фанлари (касб – ҳунар коллежлари ва олий таълим учун) билан боғлиқ бўлиш каби бир қатор хислатларга эга бўлиши лозим. Лаборатория ва амалий машғулотлари учун мўлжалланган ўқув услубий қўлланма қўлёзмаси билан ишлаш жараёнида муаллифлар қуйидаги талабларга амал қилиши тавсия этилади: - лаборатория ва амалий машғулотлари ўрта-махсус касб-ҳунар таълими, олий таълим муассасалари намунавий ўқув режасига киритилган мазкур фан дастурига асосланиши; - мазкур фаннинг сўнги ютуқларини қамраб олиши; - мазкур фан соҳасида хорижий муаллифлар томонидан яратилган янги лаборатория ва амалий машғулотлари учун мўлжалланган ишланмалардан фойдаланиши; 28 - замонавий педагогик технология асосида билимнинг мустақил назорати учун тестлар, амалий топшириқлар(мисол ва масалалар) билан таъминланган бўлиши; - ўзлаштиришга ёрдам берувчи безаклар, тасвир ва чизмалар билан таъминланган бўлиши; - билимни мустақил ривожлантириш соҳалари ва ўқув амалий адабиётларга тавсиялар бўлиши лозим. Лаборатория ва амалий машғулотлари учун мўлжалланган топшириқлар қуйидаги мезонлар асосида тузилади: 1. Топшириқларни тушунарли ва мантиқий усулда тузиш, бажариш жараёнини осонлаштириш учун иллюстрация ва чизмалардан фойдаланган ҳолда жойлаштириш. 2. Талабаларни ёши, физиологик хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда топшириқни тушунарли, равон ва қизиқарли шаклда тузиш, лаборатория мазмунига алоқадор фикрларни аниқ ифода этиш. 3. Топшириққа тегишли билимларни қисқа баён қилиш ҳамда манба билан ўзаро теран боғлаш. 4. Топшириқни тузишда ўзига хос ва бетакрорликни, ўқув предметига ва талабанинг билимга бўлган эҳтиёжларини ҳисобга олиш. 5. Лаборатория ва амалий топшириғини предмет дастурига тўла мос келадиган ва уни тўлалигича қоплайдиган шаклда ёзиш. 6. Мазмуннинг аниқлиги, рангларга мослиги, бехатолигини таъминлаш. 7. Т опшириқ ҳажмига эътибор бериш. 8. Т алабаларни берилган топшириқ устида ишлашга ва амалда қўллашга имкон яратувчи мезонларга амал қили ш . Лаборатория ва амалий машғулотлари учун мўлжалланган тошпириқлар талабаларнинг давлат таълим стандартида ва ўқув дастурида белгилаб берилган билим малака ва кўникмаларни фаол ва онгли суратда 29 ўзлаштиришга ёрдам берувчи, ўқув-тарбия жараёни самарадорлигини оширишга хизмат қиладиган асосий восита ҳисобланади. Яратиладиган лаборатория ва амалий машғулотлари учун мўлжалланган топшириқлар олдига қуйидаги вазифалар қўйилади:  талабаларнинг мустақил фаолият кўникмаларини ривожлантириш;  ўзлаштирилган билимларни кундалик турмуш амалиёти билан боғлаш;  ўзлаштирилган билимларни мустаҳкамлаш;  бошқа фанлар билан интеграция лашув ;  фанга оид етарли миқдордаги маълумотларни ўзида мужассамлаштириш;  таълим олишнинг турли услубларини ўзида мужассамлаштириш;  таълим олувчига ўз-ўзини ёки таълим берувчи га таълим олувчилар билимини ба ҳ олаш ва назорат қилиш имкониятини бериши. Лаборатория т ва амалий машғулотлари учун мўлжалланган тошпириқлар қуйидагиларни ўзида мужассамлаштирилиши лозим :  таълим олиш жараёнида талабаларда комил инсон фазилатлари, одоб-ахлоқ асосларини, ватанпарварлик ва миллий ғурур ҳиссини жонлантириши;  лаборатория ва амалий машғулотлари мазмуни илмий асосланган, ишончли ва аниқ бўлиши, воқеа-ҳодисалар ўзаро боғланган ва ривожланган ҳолатда таъсир этилиши;  топшириқ тушунарли ва қизиқарли бўлиши, содда ва равон тилда тузилиши;  топшириқ материаллари кундалик турмуш ва ҳаёт билан узвий боғланган бўлиши;  фан тарихи ва миллий меросга асослан ган ҳолда берилиши ;  талабалар тўплаган билими ва ҳаёт тажрибасига мос бўлиши;  бериладиган топшириқ материаллари илмий далиллар, фаразлар, назариялар, таърифлар билан мантиқий изчил боғланган бўлиши; 30  топшириқларда ёш авлодни касбга йўналтирадиган ғоялар акс этиши ;  талабалар топш и риқ орқали берилаётган билим, масала ва кўникмаларни эгаллаш зарурлигини англаши, уларни ҳаёт учун фойдасини, аҳамиятини тушуниши;  ўқитиш айрим ҳолларда фактларни кузатишдан бошлашни, хусусийдан умумийга, аниқдан мавҳумга ў т иш ва аксинча, мавҳумдан муайян тушунча ва талабларга ў т иш тарзида амалга оширилиши;  материалларнинг кўрсатмалик к а ва ҳодисалар ривожини ички ва ташқи мантиқийликга асосланган бўлиши;  талабаларда тўғри тасаввур ва тушунчаларни жамлантиришга ёрдам берувчи керакли суратлар, схемалар, чизмалар каби кўргазмали иллюстрациялар бўлиши, безаклар талаба диққатини ўзига тортадиган бўлиши ва талабанинг дарс материал и ни ўзлаштиришга ёрдам бериши, рангларнинг ўз жойида ва зарурий меъёрларда ишлатилиши. Лаборатория ва амалий машғулотлари фан асосларининг ҳаёт билан, кундалик турмуш билан ўзаро боғланишини амалга ошириши, ҳозирги замоннинг, табиат ва жамиятнинг бош муаммоларини тушунишда талабаларга кўмаклашиши, ривожлантириши лозим. Шунингдек, талабаларда ўз билимларини узлуксиз такомиллаштириш ва мустақил билим олишни давом эттириш имкониятларини очишга ёрдам бериши керак. Лаборатория ва амалий машғулотлари муайян йўналишдаги билимлар беришдан ташқари, талабаларда оламни, табиат ва жамиятни идрок этишга оид табиий ва ижтимоий фанларга оид тушунчаларни шакллантиришга хизмат қилиши керак. Муаллифлар “Информатика ва АТ”дан лаборатория машғулотлари учун мўлжалланган топшириқларни тузишда республикамиз ва хорижий мамлакатлардан орттирилган бой тажрибалардан кенг фойдаланиши мақсадга мувофиқ. Узлуксиз таълим тизими учун янги авлод лаборатория машғулотлари ўқув қўлланмалар, ўқитувчилар учун методик қўлланмалар яратишни бир 31 нечта босқичларга ажратиш мумкин. Биз кейинги параграфда улар хусусида тўхталамиз. 1.3-§. Лаборатория ва амалий машғулотлари учун мўлжалланган услубий қўлланма, тавсия ва кўрсатмаларни яратиш босқичлари Лаборатория ва амалий машғулотларини яратиш ва амалиётга жорий қилишнинг биринчи босқичи да:  лаборатория ва амалий машғулотларининг илмий услубий, ташкилий ва технологик асосларини ишлаб чиқиш;  лаборатория ва амалий машғулотларидан фойдаланишга мўлжалланган ахборот технология ва моддий техник базани яратиш;  қайта тайёрлаш ва малака ошириш тизимлари олий таълим муассасалари ўқув жараёнларига лаборатория машғулотларини татбиқ этиш ва қўллаш борасида илмий услубий тадқиқотлар ўтказиш. Лаборатория ва амалий машғулотларини яратиш ва амалиётга жорий қилишнинг иккинчи босқичи да:  тегишли таълим турларида лаборатория ва амалий машғулотларидан фойдаланишга киришиш ва ўқитиш технологияларини синовдан ўтказиш;  таълим муассасаларининг техник инфратузилмасини такомиллаштириш ва компьютер дастурлари бўйича моддий техник таъминотини талаб даражасига чиқариш;  таълим муассасаларида лаборатория ва амалий машғулотларининг кутубхонасини ташкил этиш; Учинчи босқич да :  лаборатория ва амалий машғулотларининг янги авлодини яратиш ва улар билан таълим муассасаларини таъминлаш;  лаборатория ва амалий машғулотларини тегишли таълим турларини ўқув жараёнида ялпи қўллаш; 32 Лаборатория ва амалий машғулотларининг мазмуни билим олувчиларнинг мустақил ва эркин фикрлаш, олинган билимларни босқичма- босқич бойитиш, мукаммаллаштириб бориш, мустақил таълим олиш, янги билимларни излаб топиш кўникмаларни ҳосил қилишни таъминлаши керак. Лаборатория ва амалий машғулотлар учун мўлжалланган методик қўлланмаларни яратиш босқичларини схематик тарзда қуйидагича ифодалаш мумкин: 1.1-расм . Лаборатория ва амалий машғулотлар учун мўлжалланган методик қўлланмаларни яратиш босқичлари Лаборатория ва амалий машғулотлари учун мўлжалланган топшириқларни шакллантиришда келтирилган бу кетма-кетликка қатъий амал қилиш шарт эмас. Шундай бўлсада кўпчилик лаборатория ва амалий машғулотлари яратувчилар бу тизимдан фойдаланишади. Улар хусусида тўхталиб ўтамиз. 33Бошлаш жараёни Лаборатория ва амалий машғулотлар учун методик қўлланма яратиш Фойдалани шга топшириш Та ҳ рир қ илиш Асосий материални шакллантириш Мундарижа тузиш – режалаштири шМақсадларни ани қлаш Лаборатория ва амалий машғулотлар учун мўлжалланган методик қўлланмаларни яратиш бос қ ичлари Келтирилаётган тизимнинг яратиш тамойиллар ва уларни тайёрлаш механизмларини белгилашдан иборат. 1. Бошлаш жараёни. Лаборатория ва амалий машғулотлари яратишдан олдин уни яратувчи қуйидаги саволларга жавоб топиши лозим бўлади:  қандай лаборатория ва амалий машғулотлари ёзиш лозим ва у қандай мутахассисликлар учун мўлжалланган;  тасдиқланган ўқув дастури билан танишиш ва ажратилган соат ҳажмини аниқлаш;  лаборатория ва амалий машғулотлари дан кимлар фойдаланади ва унинг аниқ мақсадлари;  талабаларнинг ёши ва жамият даражасини инобатга олиш;  фанга оид лаборатория ва амалий машғулотлари билан танишиш;  бошқа фанлардан яратилган лаборатория ва амалий машғулотлари билан танишиш, талаб ва мезонларини аниқлаш. 2. Мақсадларни аниқлаш Қуйилган вазифага аниқлик киритиб олгандан сўнг қуйидаги саволларга жавоб бериш керак:  лаборатория ва амалий машғулотларидан қандай мутахассисликлар фойдаланади? ;  лаборатория ва амалий машғулотларидан талаба фойдалангандан сўнг қандай билим ва кўникмаларга эга бўлади ҳамда улар нимага қодир бўлиши керак? (Т алаба эришиши кутилаётган натижалар – билим, малака ва кўникмаларни аниқлаш);  лаборатория ва амалий машғулотлари нималарни ўз ичига олади? (Аниқ тушунча, атама, таъриф, қоидалари билан биргаликда ғоя ва асосий мавзуни ёритиш). 3. Мундарижа тузиш – режалаштириш У одатда иккига бўлинади: мавзулар ва мавзулар мазмунини режалаштириш. 34 а) мавзуларни режалаштириш – лаборатория машғулотларининг умумий таркибий тузилишни аниқлаб, ундан келиб чиққан ҳолда бўлим ва унинг қисмлари рўйхатини тузиш; б) мавзулар мазмунини режалаштириш – мавзу қисмларининг рўйхатини тузиб, уларнинг асосий мазмунини тўла ёритиш. 4. Асосий материални шакллантириш. Лаборатория ва амалий машғулотлари учун тайёрланган матн ва материаллар икки ёки уч марта тахрирдан ўтказилади: Дастлабки вариант (А1) – Мавзуларнинг ички мазмунини яратишдаги дастлабки матн ва вариант схемаси. Унинг мазмуни ва таркибий тузилиши бошқа мутахассисларга кўрсатилади ҳамда улар билдирган фикр- мулохазалар ўрганилади. Иккинчи вариант (А2) – дастлабки вариантнинг таҳрирланган шакли. Одатда бу вариант маълум бир муддат ичида синовдан ўтказилади. Якуний вариант (А3) – лаборатория ва амалий машғулотларнинг тайёр охирги кўриниши. 5. Таҳрир қ илиш. Якуний вариант одатда қуйидаги икки усулда таҳрир қилинади. Мазмун таҳрири. Мутахассис – тақризчи ёки мазкур соҳани чуқур биладиган мутахассис томонидан матн мазмунига ва лаборатория машғулотлари тизимига ўзгартиришлар киритилади. Техник таҳрир. Лаборатория ва амалий машғулотларини техник томондан такомиллаштириш, чиройли шакл – интерфейс бериш, яъни ҳарфлар шакли, ўлчами, мазмуни кетма – кетлиги, тасвирларга изоҳ бериш, диаграмма ва жадваллар тушунарлилиги, мультимедия – овоз билан уйғунлик ва бошқа зарурий томонлама таҳрир қилинади. Лаборатория ва амалий машғулотлари яратувчилар имкон даражасида техник таҳрирга бўлган эҳтиёжини камайтиришга ҳаракат қилишлари лозим, бинобарин техник таҳрир қилиш жараёни қийин кечади. 35 6. Фойдаланишга топшириш. Мазкур босқичда лаборатория машғулотлари фойдаланувчи қўлига ўтади. Таълим тизимида лаборатория машғулотлари дан фойдаланишнинг афзаллиги шундан иборатки, талаба ўзига қулай вақтда керакли маълумотлар билан таъминланади. Ўқув материалларини ўзлаштириш ўқитувчи томонидан назорат қилинади. Муаллифлар гуруҳи(фан мутахассислари) якка тартибда ишлайдиган муаллифдан кўра сифатлироқ лаборатория машғулотлари учун услубий қўлланмалар яратади. Агар лаборатория ва амалий машғулотларини яратишда гуруҳ бўлиб ишлашга қарор қилинган бўлса, улар қуйидагиларни инобатга олиш фойдадан ҳоли эмас: - фикр алмашиш учун тез-тез учрашиб туриш и ; - муҳим қарорларни биргаликда қабул қилиш; - вазифаларни мантиқан тўғри ва имкониятлар даражасида тўғри тақсимлаш и ; - муддатлар белгилаб олиш ва унга қатъий амал қилиш и ; - ягона услубни сақлаш учун мавзу ва бўлимларнинг шакл ва таркибини белгилаб олиш ва ҳакозалар. Биринчи боб юзасидан хулосалар 1. Ҳозирги кунда республикамизда информатикадан лаборатория ва амалий машғулотлари учун методик қўлланма, тавсия ва кўрсатмаларни яратиш бўйича етарли даражада тажрибалар тўпланмаган. 2. Мавжуд лаборатория машғулотлари таҳлили ва информатиканинг бугунги тараққиёти шуни кўрсатадики, таълимнинг барча соҳалари учун лаборатория ва амалий машғулотлари учун методик қўлланма, тавсия ва кўрсатмаларни яратиш ва таълим тизимига жорий қисми ҳамда улар орқали таълим самарадорлигини ошириш мумкин. 36 3. Илмий адабиётлар таҳлилидан маълум бўлдики, методик (услубий) кўpcaтмa муайян фаннинг ўқув дастури бўйича курс ишлари (лойиҳалари), лабо ратория ва амалий ишларни бажариш тартиби аниқ ва ба тафсил ифодаланган ҳамда ушбу фан бўйича талабалар да зарур амалий кўникмалар ҳосил қилишга мўлжалланган, таълим муассасаларининг ил мий (педагогик) кенгаши тав сияси асосида нашр этилади ган кичик ададли тарқатма материал, методик қўлланма ўқитувчилар (профессор- ўқитувчилар) учун мўлжал ланган бўлиб, унда бир дарснинг мақсади, дарс ўтиш воситалари ва улардан фойдаланиш усуллари, дарснинг мазмуни, амалий машғyлотлар, қўшимча топшириқлар ва бошқалар ҳақида тавсиялар баён қилинади. 4. Информатика курси бўйича амалдаги лаборатория ва амалий машғулотлари учун методик қўлланма, тавсия ва кўрсатмаларда замонавий ахборот технологиялари ҳақида тўлиқ маълумотлар акс эттирилмаган, ўқув талабига ўз малакасини, билимини, фан ҳақидаги тушунчалар ва дунёқарашини такомиллаштиришга етарлича имкон бермайди. Янгидан расмий тасдиқланган ўқув дастурларида талаб этилган материалларни ўз ичига олмайди, яъни Давлат таълим стандартлари ва замонавий дизайн талабларига жавоб бермайди. 5. Шу боис, мавжуд адабиётларнинг таҳлили билан бир қаторда, лаборатория ва амалий машғулотлари учун методик қўлланма, тавсия ва кўрсатмаларни яратишнинг дидактик тамойиллари ва лаборатория машғулотлари яратиш босқичлари таҳлил қилинди. 6. Олий таълимнинг бакалавр йўналишида “Информатика ва АТ”ни ўқитишнинг мазмуни қандай, бу соҳа бўйича ютуқ ва камчиликлар нималардан иборат. Таълим босқичларида информатикани ўқитишда узвийлик ва узлуксизлик масалаларига қандай эътибор берилган. Ишимизнинг иккинчи боби айни шундай масалаларнинг илмий таҳлилига бағишланган. 37 II - БОБ. ОЛИЙ ТАЪЛИМ МУАССАСАЛАРИДА ИНФОРМАТИКАДАН ЛАБОРАТОРИЯ ВА АМАЛИЙ МАШҒУЛОТЛАРНИ ТАШКИЛ ЭТИШНИНГ АМАЛИЙ АСОСЛАРИ 2.1 -§. Информатикадан лаборатория ва амалий машғулотларни ташкил этишга қўйиладиган асосий педагогик талаблар Лаборатория ва амалий машғулотларини ташкил этишда бир қатор дидактик ва методик тамойилларга амал қилинади, яъни лаборатория машғулотларининг мазмунига қўйиладиган талаблар ҳисобга олинади. Лаборатория ва амалий машғулотларини сифатли ташкил этиш ва унинг самарадорлигини ошириш талабага мавжуд билим кўникмаларни шакллантиришга кўмак берувчи тушунарли ва бажариш учун қулай лаборатория ва амалий топшириғини тақдим этишга, лабораториява амалий топшириқларида уни тушунишда ёрдам берадиган қизиқарли схемалар, диаграммалар, турли чизмалар ва жадваллардан фойдаланишга алоҳида аҳамият бериш лозим. Олий таълим муассасасаларида лаборатория ва амалий машғулотлари 5130100 – Математика, 5140200 – “Физика”, 5140 4 00 – “Астрономия”, 5630100 – “Биология”, 5140300 – “Механика” бакалавр таълим йўналишлари бакалавр таълим йўналишида турли фанлардан ташкил этилади. Лаборатория ва амалий машғулотлари таълим олувчиларнинг ҳиссиётларини уйғотадиган, уларнинг индивидуал хусусиятларини очишга, уларда изланиш ҳислатларини шакллантиришга йўналтирилса кутилган натижаларга эришилади. Талабада инсоний фазилатлар ҳосил қилиш учун лаборатория топшириқларида талабанинг ўзини ҳapaкaтгa келтирадиган жиҳатлар топишга эътибор қаратилмоғи лозим. Л аборатория ва амалий машғулотлари учун топшириқларни яратишда талабани ҳaддaн ташқари зўриқтириб юбормасликка риоя қилиш, яъни белгиланган топшириқлар талабалар ёшига ва физиологик хусусиятлари 38 талабларига жавоб бера оладиган даражада бўлиши, уларда талабанинг қизиқиши, эҳтиёжи инобатга олиниши лозим. Ўқув адабиётларининг турлари бир неча хил бўлиб, таълим босқичларининг ўқув-тарбиявий жараёнида уларнинг қуйидаги 2.1-расмда ифода этилган турлари қўлланилади. 2.1-расм. Ўқув адабиётларининг турлари Талаба ва ўқитувчи фаолиятини дарслик воситасида уйғунлаштиришнинг шакл ва усуллари дарсликдан фойдаланишнинг методик қўлланмасида ифодасини топади. Методик қўлланма барча дидактик воситаларни таълим жараёнига жалб этишда ўқитувчининг ишончли «маслаҳатчиси» ҳисобланади. 39Шарҳ Дайжест Маълумот лар банки Методик кўрсатма - лар Маърузала р матни Маърузала р курси Маълумот лар тўплами Изоҳли луғат ЛуғaтЎқув қўлланмаДарслик Ўқув адабиёт - ларининг турлари Методик қўлланмаларни вазифаси, йўналишига кўра 6 та тоифага ажратиш мумкин, улар 2.1-жадвалда ўз ифодасини топган. 2.1-жадвал. Методик қўлланмаларни вазифаси, йўналишига кўра тоифаланиши Тоифа Вазифаси Йўналиши 1. Таълим-тарбия билан шуғулланувчи мутахассисларнинг илмий- назарий салоҳиятини оширишга мўлжалланган умумназарий моҳият касб этувчи қўлланмалар. Бундай қўлланмалар фан асосларини таълим тизимига жорий қилиш, уларни талаба онгига сингдиришнинг шакли ва усулларига алоқадор қоидалар, тамойиллар, талаблар ҳамда муаммолар билан таништиради. 2. Алоҳида ўқув фани (предмет)ни ўқитиш, ўрга- нишнинг умумметодик маса- лалари бўйича муайян фан ўқитувчисининг касбий тайёргарлигини оширишга қаратилган қўлланмалар. Уларда алоҳида ўқув фанининг мазмун моҳияти, шаклланиш тарихи, ўқитишнинг шакл ва методлари, унга тегишли дарс ва қўшимча таълимнинг ташкилий жиҳатлари ўз ифодасини топади. 3. Муайян ўқув фанига тегишли алоҳида курсни ўқитиш методикаси ҳақидаги қўлланмалар Бундай қўлланмаларда тегишли курсни ўқитиш масалалари яхлит, шунингдек, алоҳида мавзу ва ҳатто барча дарслар тизими бўйича мукаммал дидактик ишланма кўринишида берилди. Бу тоифа қўлланмаларда асосан иккинчи ва қисман биринчи тоифа қўлланмалардаги қоидалар муайян педагогик шароитларга татбиқан мувофиқ- лаштирилади. Шу боис, гарчи дарслик яхлит методик тизим ҳисоблансада, унга оид методик қўлланмасиз таълим самарадорлигига эришиш ҳам, дарсликни тўғри баҳолаш ҳам қийин. Шу боис, қўлланма дарсликка ҳамоҳанг бир вақтда 40 яратилгани маъқул. 4. Таълим-тарбиянинг алоҳида қирралари бўйича муайян ўқув фанининг роли ҳамда вазифасини кўрсатиб берувчи қўлланма. Бу тоифадаги қўлланмада, дунёқараш, ватанпарварлик, инсонпарварлик, ахлоқий, эстетик, иқтисодий, экологик ҳамда меҳнат тарбияси сингари масалаларни у ёки бу предмет доирасидаги ечимига йўл-йўриқлар ва методик тавсиялар берилади. 5. Мустақил ишларни ташкил қилишга йўналтирилган қўлланмалар. Бу тоифадаги қўлланмалар дарсдан, синфдан ва мактабдан ташқари қўшимча таълим доирасида факультатив машғулотлар, экскурсиялар уюштириш, шунингдек, лаборатория ва амалий машғулотларида талабаларнинг мустақил ишларини ташкил қилишга йўналтирилган қўлланмалардир. 6. Муайян предмет ўқитув- чисининг илмий-методик тайёргарлигини оширишга йўналтирилган қўлланмалар. Бу тоифадаги қўлланмалар ўқитувчи учун мўлжалланган бўлиб, унинг фан соҳаси бўйича илмий-методик тайёргарлигини оширишга хизмат қилади. Масалан, бундай қўлланмаларга «Ўқитувчи китоби», «Маълумотнома», «Луғат» сингарилар киради. Лаборатория ва амалий машғулотлари учун мўлжалланган методик қўлланма, тавсия ёки кўрсатмани яратувчи муаллифлар амалий тажриба ва фан эҳтиёжларини инобатга олиб лаборатория машғулотлари учун мўлжалланган услубий қўлланма қўлёзмасини тажрибали ўқитувчилар билан муҳокама қилиши, лаборатория машғулотлари учун мўлжалланган услубий қўлланмани яратишда барча талабалар доираси, яъни уларнинг таҳсил олиш шароитлари ва уларнинг қобилиятларини ҳисобга олиш, топшириқларни танлашда уларнинг талабаларнинг ёши, физиологик хусусиятларига мос келиниши инобатга олиниши, фаннинг ўқув дастурини услубий қўлланмани яратишда асос қилиб олиш; таклиф этилаётган лаборатория топшириқлари 41 талабаларни фаолликка ва танқидий фикрлашга ундаши, аниқ мақсад ва вазифаларга йўналтириши, мутахассислик фанлари (касб – ҳунар коллежлари ва олий таълим учун) билан боғлиқ бўлиш каби бир қатор талабларга жавоб бериши лозим. Лаборатория ва амалий машғулотлари учун мўлжалланган методик кўрсатма ёки қўлланма билан ишлаш жараёнида муаллифлар лаборатория машғулотлари ўрта-махсус, касб-ҳунар таълими, олий таълим муассасалари намунавий ўқув режасига киритилган мазкур фан дастурига асосланиши лозим.Топшириқлар мазкур фаннинг сўнги ютуқларини қамраб олиши, мазкур фан соҳасида хорижий муаллифлар томонидан яратилган янги лаборатория машғулотлари учун мўлжалланган ишланмалардан фойдаланиш ҳам мақсадга мувофиқ. Лаборатория ва амалий машғулотлари учун мўлжалланган топшириқлар қуйидаги мезонлар асосида тузилади: 1. Талабаларнинг ёши, физиологик хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда топшириқни тушунарли, равон ва қизиқарли шаклда тузиш. 2. Топшириқларни тушунарли ва мантиқий изчил бажариш жараёнини осонлаштириш учун иллюстрация ва чизмалардан ўринли фойдаланиш. 3. Лаборатория ва амалий топшири ғ и мазмунига алоқадор фикрларни аниқ қўллаш. 4. Топшириққа тегишли билимларни қисқа баён қилиш ҳамда манба билан ўзаро теран боғлаш. 5. Топшириқни тузишда ўзига хос ва бетакрорликни, ўқув предметига ва талабанинг билимга бўлган эҳтиёжларини ҳисобга олиш. 6. Лаборатория ва амалий топшириғини предмет дастурига тўла мос келадиган ва уни тўлалигича қоплайдиган шаклда ёзиш. 7. Топшириқ мазмунининг аниқлиги ва бехатолигини таъминлаш. 8. Топшириқ ҳажмини кенгайиб кетмаслигига эътибор бериш. 9. Талаба – талабаларни берилган топшириқ устида мустақил ишлашга ва амалда қўллашга имкон яратиш. 42 Л аборатория ва амалий машғулотлари учун мўлжалланган тошпириқлар талабаларнинг давлат стандартида ва ўқув дастурида белгилаб берилган билим малака ва кўникмаларни фаол ва онгли суратда ўзлаштиришга ёрдам берувчи, ўқув-тарбия жараёни самарадорлигини оширишга хизмат қиладиган асосий восита ҳисобланади. Лаборатория ва амалий машғулотларини ташкил этишга қуйидаги вазифалар қўйилади:  талабаларнинг мустақил фаолият кўникмаларини ривожлантириш;  ўзлаштирилган билимларнинг кундалик турмуш амалиёти билан боғлаш;  ўзлаштирилган билимларни мустаҳкамлаш;  фанга оид етарли миқдордаги маълумотларни ўзида мужассамлаштириш;  талабага ўз-ўзини ёки ўқитувчига талабалар билимини баҳолаш ва назорат қилиш имкониятини бериши. Л аборатория ва амалий машғулотлари учун мўлжалланган тошпириқларга қўйиладиган талаблар қуйидагилар:  таълим олиш жараёнида талабаларда комил инсон фазилатлари, одоб-ахлоқ асосларини, ватанпарварлик ва миллий ғурур ҳиссини жонлантириш;  лаборатория ва амалий машғулотлари мазмуни илмий асосланган, ишончли ва аниқ бўлиши, воқеа-ҳодисалар ўзаро боғланган бўлиши;  топшириқлар тушунарли ва қизиқарли бўлиши, содда ва равон тилда тузилиши;  топшириқ материаллари кундалик турмуш ва ҳаёт билан узвий боғланган бўлиши;  фан тарихи ва миллий меросга асосланган ҳолда берилиши;  талабалар тўплаган билими ва ҳаёт тажрибасига мос бўлиши;  бериладиган топшириқ материаллари илмий далиллар, фаразлар, назариялар, таърифлар билан мантиқий изчил боғланган бўлиши; 43  топшириқларда ёш авлодни касбга йўналтирадиган ғоялар акс этиши;  талабалар топшириқ орқали берилаётган билим, масала ва кўникмаларни эгаллаш зарурлигини англаши, уларни ҳаёт учун фойдасини, аҳамиятини тушуниши;  топшириқ тузилиши кўрсатмаликка ва ҳодисалар ривожини ички ва ташқи мантиқийликка асосланиши;  топшириқларни танлашда талабаларда тўғри тасаввур ва тушунчаларни жамлантиришга ёрдам берувчи керакли суратлар, схемалар, чизмалар каби кўргазмали иллюстрациялар бўлиши, безаклар талаба диққатини ўзига тортадиган бўлиши ва талабанинг дарс материални ўзлаштиришга ёрдам бериши, рангларнинг ўз жойида ва зарурий меъёрларда ишлатилиши. Лаборатория ва амалий машғулотларининг мазмуни билим олувчиларнинг мустақил ва эркин фикрлаш, олинган билимларни босқичма- босқич бойитиш, мукамммаллаштириб бориш, мустақил таълим олиш, янги билимларни излаб топиш кўникмаларни ҳосил қилишни таъминлаши керак. Л аборатория ва амалий машғулотлари қуйидаги асосий мезонларга жавоб бериш лозим:  қизиқарли ва ўзига жалб қилувчи бўлиши;  таълим олувчининг ўз малакасини, билимини, фан ҳақидаги тушунчалар ва дунёқарашини шаклланишига имкон яратиши;  расмий ўқув дастурида талаб этилган материал асосида тузилиши;  аниқ, тушунарли ва равон бажаришга етарли материаллар билан таъминланган бўлиши;  мисоллар, масалалар, ҳаётий ҳолатлар ва амалий тушунчалар билан таъминланиши;  топшириқларда амалиёт ва назарияни боғлашга ёрдам берадиган расм ва диаграммалар мавжуд бўлиши; 44  республикамиз миллий ва маданий анъаналари ҳамда қадриятларни инобатга олиши;  ўрта савиядаги талабаларга мўлжалланган бўлиб, билим даражаси юқори ва паст даражадаги талабаларнинг ҳам имкониятини инобатга олиши. Бир сўз билан айтганда, лаборатория ва амалий машғулотлари фан асосларининг ҳаёт билан, кундалик турмуш билан ўзаро боғланишини амалга ошириши, ҳозирги замоннинг, табиат ва жамиятнинг бош муаммоларини тушунишда талабаларга кўмаклашиши, ривожлантириши лозим. Шунингдек, талабаларда ўз билимларини узлуксиз такомиллаштириш ва мустақил билим олишни давом эттириш имкониятларини очишга ёрдам бериши керак. Амалий ва лаборатория машғулотлари муайян йўналишдаги билимлар беришдан ташқари, талабаларда оламни, табиат ва жамиятни идрок этишга оид тушунчаларни шакллантиришга хизмат килиши керак. Лаборатория машғулотларини ташкил этишда республикамиз ва хорижий мамлакатлардан орттирилган бошқа бой тажрибалардан кенг фойдаланиш ҳам мақсадга мувофиқ. 2.2-§. Олий таълим муассасаларида информатикадан лаборатория ва амалий машғулотларни ташкил этишнинг мазмуни Олий таълимда маърузалардан олинган назарий билимлар лаборатория машғулотлари ва амалий ишлар билан мустаҳкамлаб борилади. Информатикадан лаборатория ва амалий машғулотлар талабаларнинг ҳиссиётларини уйғотадиган, уларнинг индивидуал хусусиятларини очишга, уларда изланиш ҳислатларини шакллантиришга йўналтириши лозим, шундай ҳолатдагина кутилган натижаларга эришилади. Талабада инсоний фазилатлар ҳосил қилиш учун лаборатория ва амалий топшириқларида талабанинг ўзини ҳapaкaтгa келтирадиган жиҳатлар топишга эътибор қаратилмоғи зарур. Танланган топшириқлар талабани ҳaддaн ташқари зўриқтириб юбормаслиги, 45 яъни у талабаларнинг психо-физиологик хусусиятларига мос бўлиши, уларда талабаларнинг қизиқиши, эҳтиёжи инобатга олиниши лозим. Лаборатория ва амалий машғулотларнинг мазмуни талабаларнинг мустақил ва эркин фикрлаш, олинган билимларни босқичма-босқич бойитиш, мукамммаллаштириб бориш, мустақил таълим олиш, янги билимларни излаб топиш кўникмаларни ҳосил қилишни таъминлаши керак. Олий таълимда “Информатика ва ахборот технологиялари” фанидан талабаларнинг билим ва кўникмаларига талаблар қуйидагилар: - ахборот ва унинг турлари, уларни йиғиш, сақлаш, узатиш ва қайта ишлаш усуллари ҳақидаги билимларни ўзлаштириш; - компьютернинг имкониятлари ва у билан мулоқотда бўлиш; - дастур тузиш усулларини билиш ва улардан фойдалана олиш; - амалий дастурлар пакетидан фойдаланиш; - матн ва график муҳаррирлари ёрдамида матнлар устида ишлаш; - маълумотлар омбори ва уни бошқариш тизимлари билан ишлаш; - электрон жадваллар ва диаграммалар билан ишлаш; - компьютер тармоқларида ишлаш, улардан ўзига керакли маълумотларни излаш ва фойдаланиш, ўз маълумотларини узатиш; - компьютерда сонли тажрибалар ўтказиш ва улар натижасини таҳлил қилиш; - таржимон дастурлардан фойдаланишни ўзлаштириш зарур. «Информатика ва ахборот технологиялар и » дастурига ажратилган соатлар ҳажми – 216 соат. Низомларга мувофиқ тарзда бу ҳажмнинг учдан бир қисми, яъни 72 соати мустақил таълим учун режалаштирилади, қолган 144 соат маъруза, лаборатория (компьютер хоналаридаги машғулотлар), амалий ва семинар машғулотларига ажратилади. Амалий ва лаборатория машғулотлари қуйидагиларни ўз ичига олади: 1) назарий материаллар; 2) масала ва машқларни ечиш учун практикум; 3) курсни ўрганиш бўйича услубий кўрсатмалар; 46 4) изоҳли луғат. Ҳар бир модул(бўлим)да тасвир, жадвал, графикка эга бўлган гипeрматн мавжуд. Автоматлаштирилган лаборатория ва амалий топшири қн и дастурий ва услубий воситалар мажмуасини ўзида жамлайди. Бу воситалар лаборатория ва амалий ишларини рeал физик объeктлар ёки матeматик модeллар ёрдамида ўтказишни таъминлайди. Лаборатория ва амалий топшири қ ни бажариш стратeгияси қуйидаги жараёнларни назарда тутади : - индивидуал (шахсий) топшириқ олиш; - олдиндан ҳисоб-китоб қилиш; - компьют e рли мод e ллаштириш; - натижаларни мат e матик -статистик қайта ишлаш; - ҳисобот тайёрлаш . Автоматлаштирилган лаборатория ва амалий топшири қ нинг дастурий воситаси қуйидаги тизимларни ўз ичига олади (2.2-жадвал) 2.2-жадвал . № Тизим Тизим вазифаси ва унинг мазмуни 1. Бошқарувчи Бошқарувчи тизим модeллаштирилаётган занжирнинг тавсифини ва лаборатория ишининг бажарилиш кeтма- кeтлигини ўз ичига олади. Бу тизим ости қулай интeрфeйсга эга талаб қилинаётган бўлимга тeз ўтишни таъминловчи тузилишга эга бўлиши кeрак 2. Олдиндан синаб кўрувчи Синаб кўрувчи тизим ости ўзлаштиришни назорат қилишга мўлжалланган 3. Модeллаштирувч и Модeллаштирувчи тизим ости тeкширилаётган объeктнинг аниқ матeматик модeлини амалга оширишга мўлжалланган. Фойдаланилаётган модeллаштирувчи дастурлар модeллаштирилаётган объeктнинг кўргазмали график намойишини ва лаборатория қурилмасини ҳамда модeллаштириш натижаларини виртуал ўлчов асбобларида акс эттириши кeрак 47 4. Якуний ҳисоботни шакллантирувчи Ҳисоботни шакллантирувчи тизим бажарилган лаборатория иши бўйича ҳисоботни шакллантиради. Ҳисоботга қуйидагилар киритилади: аввалги ҳисоб-китоб натижалари, модeллаштирилаётган объeктнинг график тасвири , модeллаштириш натижалари, ишнинг якунидан кeлиб чиққан хулосалар . 5. Виртуал лаборатория практикуми Виртуал лаборатория практикумлари лаборатория жиҳозлари учун воситаларни иқтисод қилиш, лаборатория ишларини тайёрлаш ва ўтказишга кeтадиган вақтни қисқартириш, замонавий матeматик пакeтлардан фойдаланиш кўникмаларини ҳосил қилиш каби муаммоларни ҳал этиш имконини бeради Амалий ва лаборатория машғулотлари учун мўлжалланган топшириқлар талабаларнинг ёши, физиологик хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда тушунарли, равон ва қизиқарли шаклда тузилиши, бажариш жараёнини осонлаштириш учун иллюстрация ва чизмалардан ўринли фойдаланиш, топшириқ мазмунига алоқадор фикрларни аниқ қўллаш, топшириққа тегишли билимларни қисқа баён қилиш ҳамда манба билан ўзаро теран боғлаш, ўзига хос ва бетакрорликни, ўқув предметига ва талабанинг билимга бўлган эҳтиёжларини ҳисобга олиш, ўқув предмет дастурига мос келадиган шаклда тузиш, талабаларни берилган топшириқ устида мустақил ишлашга ва амалда қўллашга имкон яратиши лозим. Шундай қилиб, лаборатория ва амалий машғулотлар фан асосларининг ҳаёт билан, кундалик турмуш билан ўзаро боғланишини амалга ошириши, ҳозирги замоннинг, табиат ва жамиятнинг бош муаммоларини тушунишда талабаларга кўмаклашиши керак. Олий таълим муассасаларининг бакалавр йўналишида «Информатика ва АТ»ни ўқитиш мазмуни таснифига тўхталамиз. Олий таълимда фан умумтаълим мактабларида ўқитиладиган “Информатика” касб таълими муассасаларида ўқитиладиган «Информатика» ҳамда «Ахборот технологиялари» курсларининг узвий давоми бўлиб, у «Информатика ва АТ » деб номланади. 48 Фан ишчи дастурини тавсифини беришда барча йўналишлар бўйича бакалаврлар тайёрлашда иштирок этаётган етакчи олий юртларнинг, «Компьютер технологиялари»га ихтисослашган кафедраларининг тажрибаларидан ва амалдаги фан дастурларидан фойдаланилди. “Информатика” фанининг олий таълим муассасаларидаги мутахассисликлар бўйича ўқув режаларини инобатга олган ҳолда тузилади, яъни олий таълимда «Информатика ва АТ» умумтаълим мактаблари ва касб таълими муассасалари учун мос дастурлар мазмунини инобатга олган ҳолда дастур яратилади. Боблар ва бўлимларга ажратиш, улардаги мавзуларни белгилаш жараёнида олий таълим муассасаларидаги кафедра ва мутахассисларни эркинлик даражаларни таъминлашга қаратилади. ОТМда ўқув режасидаги мос соатлар ҳажми дастурга нисбатан фарқланган ҳолда, қуйидаги мазмунда ёндошиш тавсия этилади:  агар ўқув режасидаги соатлар 216 соатдан кам бўлса (бу дастурга умумий режалаштирилган ҳажм), ушбу фан дастур мажбурий деб қабул қилинади;  агар ўқув режасидаги соатлар 216 соатдан кўп бўлса, мутахассислик учун зарур деб ҳисобланилган ва дастурда ўз ифодасини топмаган мавзулар ўқув режасидаги бошқа манбаълар эвазига тўлдирилади. Билимлар юқори тезкорликда такомиллашиш тенденциясига эга эканлигини инобатга олган ҳолда ҳамда бу дастур истисносиз барча мутахассисликлар учун зарурлигига асосланиб, дастурни 25% гача мазмун жиҳатидан ўзгартириш мумкин. Шу билан биргаликда дастурда кўрсатилган билим ва кўникмалар мажмуаси бакалавр малакаси учун мажбурий қуйи чегара деб ҳисобланади. Унда ўз ифодасини топмаган мавзулар ўқув режасидаги мос ихтисослик дастурларида ўз ифодасини топиши мумкин. Олий таълимда информатикани ўқитишнинг мақсад ва вазифалари қуйидагилар: талабаларни компьютер имкониятларидан хабардор қилиш, компьютер билан мулоқот ўрнатиш усулларини ўргатиш ва унда турли масалаларини еча олишга йўналтириш. Шу дастурни ўқитиш жараёнида 49 талаба ҳозирги замон компьютерлари билан мулоқотда бўлиб, операцион тизим ва қобиқ дастурлар ёрдамида, унинг техник имкониятларини ўзлаштириши, алгоритмлар тузиш ва турли амалий масалаларни ечиш учун дастур туза олиши ҳамда ўз соҳасига оид дастурий воситалар ва амалий дастурлар пакетларидан фойдаланишни ўрганиши лозим. Хусусан, талаба компьютер имкониятларини ва дастур тузишни ўзлаштирган ҳолда уни ўз мутахассислиги бўйича ечиладиган масалаларга ва муаммоларига тадбиқ қилиш кўникмасини ҳосил қилиш керак. Маърузалардан олинган назарий билимларни лаборатория машғулотлари ва амалий ишлар билан мустаҳкамлаб бориш кўзда тутилади. Олинган барча билимлар ва кўникмаларни амалий ифодаси сифатида курс иши, лойиҳаси ёки оралиқ вазифалари бажарилади. Олий таълимда «Информатика ва ахборот технологиялари» фанидан талабаларнинг билим ва кўникмаларига талаблар қуйидагилар: - ахборот ва унинг турлари, уларни йиғиш, сақлаш, узатиш ва қайта ишлаш усуллари ҳақидаги билимларни ўзлаштириш; - компьютернинг имкониятлари ва у билан мулоқотда бўлиш; - дастур тузиш усулларини билиш ва улардан фойдалана олиш; - амалий дастурлар пакетидан фойдаланиш; - матн ва график муҳаррирлари ёрдамида матнлар устида ишлаш; - маълумотлар омбори ва уни бошқариш тизимлари билан ишлаш; - электрон жадваллар ва диаграммалар билан ишлаш; - компьютер тармоқларида ишлаш, улардан ўзига керакли маълумотларни излаш ва фойдаланиш, ўз маълумотларни узатиш; - компьютерда сонли тажрибалар ўтказиш ва улар натижасини таҳлил қилиш; - таржимон дастурлардан фойдаланишни ўзлаштириш зарур. Олий таълимда “ Информатика ва АТ ” фанидан амалий машғулотлари ўтказилиши режалаштирилган. Амалий машғулотларнинг мавзуси муайян йўналиш талабалари мустақил ўзлаштириши мумкин бўлган мавзулардан 50 ташкил топади ва ишчи режасида ифодаланади. Ушбу мавзулар одатда маърузада берилиши шарт бўлмаган ва етарли тарзда мос адабиёт мавжуд бўлган мавзулардан иборат бўлади. Амалий машғулотларни ташкиллаштириш шаклини гуруҳий ёки оқим тарзида бўлиши кафедра тавсиясига кўра ўқув бўлими белгилаши мумкин. Амалий машғулотлари учун намунавий мавзулар : - шахсий компьютер, унинг асосий қисмлари ва уларнинг вазифалари; - операцион тизим қобиқлари; - ишчи столни жиҳозлаш; - WINDOWS тизимида Проводник дастури ва унинг имкониятлари; - матн муҳаррирлар ва уларнинг имкониятлари; - график муҳаррирлар ва уларнинг имкониятлари;; - файлларни архивлаш; - компьютер вируслари; - компьютер тармоқлари; - Интернет тизими, навигация . Олий таълимда «Информатика ва ахборот технологиялари» дастуридан ҳисоб-график ишлари, курс иши, мустақил таълим ва мустақил иш машғулотлари ўтказилиши режалаштирилган. Ҳисоб-график ишлари, курс иши, мустақил таълим ва мустақил иш мазмуни қуйидагилар: Ҳисоб-график ишлари назарий ва амалий билимлари чуқурлаштиришга йўналтирилган бўлиб, у талабаларни мустақил ишлари ташкил қилишга мўлжалланган. Улар масалани қўйиш, уни ечиш алгоритмини ва дастурини ишлаб чиқиш, компьютерда сонли тажрибалар ўтказиш учун намунавий мисоллар тузиш ва уларни ечиш, олинган натижаларни таҳлил қилиб мантиқий хулосага келиш каби босқичларни ўз ичига олади. Уларнинг мавзулари тажриба машғулотлари мавзуларига мос 51 ҳолда тузилади ва талабаларнинг мантиқий якунланган бўлимлар бўйича ҳисоботлари шаклида расмийлаштирилади. Курс иши 6 дастурни ўқитилишидан олинган билимларни якуний ҳ исоботидир. У назарий ва амалий ишланмалардан ташкил топади ва танланган ихтисосликка яқин мавзу бажарилади. Курс иши дастурни ўрганишидан олинган барча билимлар ва кўникмаларини ўзида мужассамлаштиради.  Мустақил таълим мазмуни . Талабалар дастурни ўзлаштириш жараёнида ўқув режада кўрсатилган соат ҳажмида мустақил таълим олишлари назарда тутилган. Мустақил таълимга ажратилган мавзулар ҳар бир бакалавр йўналишлари учун ишчи-ўқув режада ўз ифодасини топади.  Мустақил иш мазмуни. Таржимон дастурлардан амалда фойдаланишни билиш, WEB саҳифалар ярата олиш, ўз соҳасига оид масалаларни алгоритмик тил ёрдамида ёки МО ёрдамида еча олиш, турли диаграмма ва графикларни ҳосил қила билиш, WEB нинг ёрдам ( Help ) тизими имкониятларидан тўла фойдалана олиш, ўз соҳасига оид янги амалий дастур пакетларини ўрганиш. Мустақил ишлар режаси ишчи-ўқув дастурларида ўз ифодасини топади. Фанни ўқитиш рейтинги тизимида амалга оширилади. Бунда қуйидаги назорат турларидан фойдаланилади: Жорий назорат (ЖН), оралиқ назорат (ОН), якуний назорат (ЯН). Мос равишда уларнинг сони қуйидагича булиши тавсия этилади: ЖН - 8 та, ОН – 4 та, ЯН – 2 та. Фан бир семестр давомида ўқитиладиган бўлса, якуний назорат битта бўлиши мумкин. Назорат шакллари муайян мутахассисликнинг хусусиятларига кўра ва ўқув жараёнининг кўламига мувофиқ кафедралар томонидан танлаб олинади. Хусусан, коллоквиум ёки оғзаки сўров, лаборатория иши, дастурий маҳсулот, синов шакллари тавсия этилади. Биз қуйида информатикадан лаборатория амалиётини ташкил этишга қўйиладиган талаблар мажмуи ва туркум ўқув йилларида ташкил этилган 6 Ҳ исоб-график ишлари ва курс иши ўқ ув режада назарда тутилган ҳолда бажарилади. 52 лабаратория амалиёти учун танланган топшириқлар мазмунини таҳлилига тўхталамиз. “Информатика ва АТ” фани бўйича ташкил этиладиган лаборатория амалиёти фан асосларининг ҳаёт билан, кундалик турмуш билан ўзаро боғланиши амалга ошириши, ҳозирги замоннинг, табиат ва жамиятнинг бош муаммоларини тушунишда талабаларга кўмаклашиши билан бир қаторда талабаларда ўз билимларини узлуксиз такомиллаштириш ва мустақил билим олишни давом эттириш имкониятларини очишга ёрдам бериши керак. Лаборатория ва амалий машғулотлар учун мўлжалланган тошпириқлар талабаларнинг давлат таълим стандартида ва ўқув дастурида белгилаб берилган билим малака ва кўникмаларни фаол ва онгли суратда ўзлаштиришга ёрдам берувчи, ўқув-тарбия жараёни самарадорлигини оширишга хизмат қиладиган асосий ўқув воситаси ҳисобланади. Лаборатория амалиётини ташкил этишда унинг таркибий тузилиши ва мазмунига қўйиладиган талаблар ҳисобга олинади. Улар қуйидагилар:  лаборатория амалиёти мазмуни Олий таълим муассасалари намунавий ўқув режасига киритилган мазкур фан дастурига асосланиши;  талабага Информатикага оид билим кўникмаларини шакллантиришга кўмак берувчи тушунарли ва бажариш учун қулай лаборатория амалиёти топшириғини тақдим этиш;  топшириқни таркибий тузилмасида лаборатория амалиётига алоқадор янги билимларни тушунишда ёрдам берадиган қизиқарли схемалар, диаграммалар, турли чизмалар ва жадваллардан фойдаланиш;  фаннинг сўнги ютуқларини қамраб олиши;  хорижий муаллифлар томонидан яратилган Лаборатория ва амалий машғулотлар учун мўлжалланган ишланмалардан фойдаланган бўлиши;  замонавий педагогик технология асосида билимни мустақил назорати учун тестлар, амалий топшириқлар(мисол ва масалалар) билан таъминланган бўлиши; 53  ўқитувчилар лаборатория амалиётида фойдаланиш учун услубий қўлланмалар яратиш;  билимни мустақил ривожлантириш соҳалари ва ўқув амалий адабиётларга тавсиялар бўлиши лозим. Юқоридагилар билан бир қаторда лаборатория ва амалий машғулотлар учун мўлжалланган тошпириқлар таълим олиш жараёнида талабаларда комил инсон фазилатлари, одоб-ахлоқ асосларини, ватанпарварлик ва миллий ғурур ҳиссини жонлантириши, лаборатория амалиёти мазмуни илмий асосланган, ишончли ва аниқ бўлиши, воқеа-ҳодисалар ўзаро боғланган ва ривожланган ҳолатда таъсир этилиши, топшириқ тушунарли ва қизиқарли бўлиши, содда ва равон тилда тузилиши, топшириқ материаллари кундалик турмуш ва ҳаёт билан узвий боғланган бўлиши, фан тарихи ва миллий меъросга асосланиши, талабалар тўплаган билими ва ҳаёт тажрибасига мос бўлиши, бериладиган топшириқ материаллари илмий далиллар, фаразлар, назариялар, таърифлар билан мантиқий изчил боғланган бўлиши, топшириқларда ёш авлодни касбга йўналтирадиган ғоялар акс этиши, талабалар топшириқ орқали берилаётган билим, масала ва кўникмаларни эгаллаш зарурлигини англаши, уларни ҳаёт учун фойдасини, аҳамиятини тушуни ш и, материалларнинг кўрсатмаликка ва ҳодисалар ривожини ички ва ташқи мантиқийликка асосланган бўлиши, талабаларда тўғри тасаввур ва тушунчаларни жамлантиришга ёрдам берувчи керакли суратлар, схемалар, чизмалар каби кўргазмали иллюстрациялар бўлиши, безаклар талаба диққатини ўзига тортадиган бўлиши ва талабанинг дарс материалини ўзлаштиришга ёрдам бериши, рангларнинг ўз жойида ва зарурий меъёрларда ишлатилиши лозим. Лаборатория ва амалий машғулотлар учун мўлжалланган топшириқлар қуйидаги мезонлар асосида тузилади: 9. Топшириқни тушунарли ва мантиқий усулда тузиш, бажариш жараёнини осонлаштириш учун уни топшириқда иллюстрация ва чизмалардан фойдаланган ҳолда жойлаштириш. 54 10. Талабаларни физиологик хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда топшириқни тушунарли, равон ва қизиқарли шаклда тузиш, лаборатория амалиёти мазмунига алоқадор фикрларни аниқ ифода этиш. 11. Топшириққа тегишли билимларни қисқа баён қилиш ҳамда манба билан ўзаро теран боғлаш. 12. Топшириқни тузишда ўзига хос ва бетакрорликни, ўқув предметига ва талабанинг билимга бўлган эҳтиёжларини ҳисобга олиш. 13. Лаборатория амалиёти топшириғини предмет дастурига тўла мос келадиган ва уни тўлалигича қоплайдиган шаклда ёзиш. 14. Мазмуннинг аниқлиги, рангларга мослиги, бехатолигини таъминлаш. 15. Топшириқ ҳажмига эътибор бериш. 16. Талабаларни берилган топшириқ устида ишлашга ва амалда қўллашга ундовчи имкон яратувчи мезонларга амал қилинади. Лаборатория амалиёти муайян йўналишдаги билимлар беришдан ташқари, талабаларда оламни, табиат ва жамиятни идрок этишга хизмат килиши керак. Информатикадан (“Дастурлаш асослари” бўлими, 20 15 -20 16, 2016-2017 ўқув йил лар и СамДУ, математика ) лаборатория амалиёти мўлжалланган топшириқлардан намуналар келтирамиз: 1-гуруҳ . Қуйидаги қаторларнинг йиғиндисини аниқловчи дастур тузинг : А ) s = 1+1/2+1/3+1/4+...+1/N; Б ) s = 1/2 +2/3 +3/4 +...+(N-1)/N; В ) s = 1 - 1/2 + 1/3 - 1/4 +...+(-1) N-1 /N; 2-гуруҳ. Дастур иш натижасини аниқланг. А ) var a,b,c,d: real; a1,b1,c1,d1: integer; a2,b2,c2,d2: boolean; begin a:=10; a1:=20; a2:=false; b:= 5; b1:=15; b2:=false; writeln(' Арифметик амаллар :'); d:=b/a; d1:=(40 mod b1) mod 2; d2:=a2 and b2; writeln(d, d:8:3, d1:3, d2:7); writeln(' мантиқий амаллар :'); writeln('a1 and b1 =(',a1,' and ',b1,')= ',a1 and b1); 55 writeln('b1 or c1 =(',b1,' or ',c1,')= ',b1 or c1); writeln('b1 xor c1 =(',b1,' xor ',c1,')= ',b1 xor c1); readln end. Б ) var a,b,c,d: real; a1,b1,c1,d1: integer; a2,b2,c2,d2: boolean; begin a:=10; a1:=20; a2:=false; b:= 5; b1:=15; b2:=false; writeln(' Арифметик амаллар :'); d:=b/a; d1:=(a1 mod b1) mod 2; d2:=a2 and b2; writeln(d, d:8:3, d1:3, d2:7); writeln(a+a1, a/a1:8:2, a*a1:7:2, (a1 mod b1):3, (b1 mod a1):4); writeln( not b2, (a2 xor b2):8, (b2 xor c2):8, a2 or b2); readln end. С ) var a,b,c,d: real; a1,b1,c1,d1: integer; a2,b2,c2,d2: boolean; begin a:=10; a1:=20; a2:=false; b:= 5; b1:=15; b2:=true; writeln(' Арифметик амаллар :'); d:=b/a; d1:=(a1 div b1) mod 2; d2:=a2 and b2; writeln(d, d:8:3, d1:8, d2:7); writeln(' мантиқий амаллар :'); a2:=a1>c1; writeln('a1=',a1,' c1=',c1,' a1>c1=',a2,'=a2'); b2:=a2<c2; writeln('a2=',a2,' c2=',c2,' a2<c2=',b2,'=b2'); d2:=a2>c2; writeln('a2=',a2,' c2=',c2,' a2>c2=',d2,'=d2'); readln end. Информатикадан (“ Дастурлаш асослари ” бўлими , СамДУ 1-босқич Математика, 200 8 -200 9 ўқув йили ) лаборатория амалиёти мўлжалланган топшириқлар ни бажариш бўйича на муналар келтирамиз : 1- мисол . Учбурчак чизиш. Э кранда учлари (320, 10), (120,210), (520,210) нуқталарда бўлган учбурчак чизилсин. Учбурчакни тўғри чизиқли кесма чизувчи процедурадан фойдаланиб ҳосил қиламиз. Паскал тилидаги дастур матни қуйидагича бўлади: PROGRAM Primer_1; uses Graph; var Gd,Grn: Integer; BEGIN Gd;=VGA; Gm:=VGAHi; InitGraph (Gd,Gm,' bgi'); If GraphResult=grOk 56 then begin Line (320,210,520,210); { Gorizontal kesma } Line (120,210,320,10); { Chap katet } Line (320,10,520,210); { Ung katet } ReadLn end; end. 2 - мисол . Уч бурчакни томонларининг рангларини ўзгартириб экранда ҳосил қилиш . П аскал тилидаги дастур матни қ уйидагича б ўлади: Program Primer_ 2 ; uses Graph; var Gd,Gm: Integer; BEGIN Gd:=VGA; Gm:қVGAHi; InitGraph (Gd,Gm,ғ.ғbgi'); If GraphResult=grOk then begin SetColor (LightMagenta); { Rang - svetlo-sireneviy } Line (120,210,520,210); { Gorizontal kesma } SetColor (LightCyan); { Rang - svetlo-sianoviy } Line (120,210,320,10); { Chap katet} Set Color (Green); { Rang - zeleniy } Line (320,10,520,210); { Ung katet } ReadLn End; End . 3 -мисол. Концентрик айланалар чизиш. Айланаларни чизиш учун Circle процедурасидан фойдаланамиз. П аскал тилидаги дастур матни қ уйидагича б ўлади: Program Primer 3 : uses Graph; const CenterX=320; CenterY=240; 57 var Gd,Gm: Integer; i : Integer; BEGIN Gd:=VGA; Gm:=VGAHi; InitGraph (Gd,Gm,'..ғbgi'); If GraphResult=grOk then begin For i:=0 to 23 do Circle (CenterX,CenterY,i*10); ReadLn End; End. Информатикадан “Дастурлаш асослари” бўлими бўйича ўқув йиллари кесимида таклиф этилган лаборатория амалиётига мўлжалланган топшириқлар мазмунини кўрсак, у мазмун ва шакл жиҳатидан ўзгариб борганлигига ишонч ҳосил қиламиз, яъни Информатикани ўқитишда узвийлик ва узлуксизликка эътибор қаратилиши лозим деган хулосага келамиз. Энди таълим босқичларида Информатикани ўқитишда узвийлик ва узлуксизлиги масалаларини таҳлил қиламиз. Таълим тизими тамомила янги мазмун касб этаётган айни вақтда информатика ва унга дахлдор фанларнинг мазмунини қайта таҳлилдан ўтказиш, таълим босқичлари бўйича унинг узвийлиги ва узлуксизлигини таъминлаш асосида тубдан ислоҳ қилиш ва ҳаёт билан боғлаш лозимлигини кўрсатади. Таълим тизимида узлуксизлик ва узвийлик деганда нима назарда тутилади? Дастлаб шу хусусда тўхтали б ўтамиз . Узлуксизлик дейилганда, мактаблар, академик лецейлар ва касб-ҳунар коллежлари ҳамда олий таълим муассасалари орасидаги таълим мазмунида узилиш бўлмаслиги, яъни кейинги таълим тури мазмуни олдингисини узлуксиз давом эттирилиш тушинилади. Узвийлик дейилганда, икки маънода таълим турлари ўртасидаги узвийлик ва ўқув фанлари орасидаги узвийлик тушунилади, яъни биринчидан таълимнинг навбатдаги тури мазмуни олдингисини фақат давом эттириши лозимгина эмас, балки қисман такрорлаб, мазмун жиҳатдан узвий 58 боғланган ҳолда унинг навбатдаги турида давом эттириши лозим, иккинчидан фанлараро узвийлик назарда тутилади. Умумтаълим мактабларида фан «Информатика ва ахборот технологиялари » деб номланади. Фаннинг мақсади талаба ларга ахборотларни олиш, узатиш, сақлаш, тўплаш ва қайта ишлаш технологиялари, улардан фойдаланиш жараёнлари ҳақидаги билим асосларини беришни таъминлашдан, уларга ўқув ва кейинги иш фаолиятларида компьютерлардан оқилона фойдаланиш кўникма ва малакаларини беришдан, янги ахборот технологиялари тўғрисида бошланғич тассавур ҳосил қилишдан иборат. К асб-ҳунар таълим муассасаларида фан «Информатика» деб номланади. Фаннинг мақсади талабаларга информатиканинг амалий жиҳатлари ҳақида билим бериш, замонавий компьютерларнинг дастурий таъминоти, шу жумладан, амалий ва хизмат кўрсатувчи дастурлар билан ишлаш малакасини ҳосил қилиш, замонавий ахборот технологиялари ҳақида умумий маълумот беришдан иборат. Таъкидлаб ўтиш жоизки, мазкур фаннинг вазифаси амалий Информатикани фойдаланувчи даражасида талабаларга ўргатишдан иборат бўлиб, унда фан ўрта умумтаълим мактабларидаги «Информатика ва ҳисоблаш техникаси асослари» ва олий таълимдаги «информатика, ахборот технологиялари» фанлари билан узвий боғлиқ ҳолда ўргатилади ва шу билан биргаликда ўрта махсус маълумотли мутахассисларга шу соҳада мукаммал билим беришга қаратилади. Фан мавзуларининг узвий кетма-кетлиги таълимнинг ушбу босқичида «Ахборот технологиялари» курсини алоҳида фан сифатида ўқитилиши инобатга олинган ҳолда баён қилинади. Олий таълим муассасаларида «Информатика ва ахборот технологиялари» (айни вактда 2020-2021 ўқув йилидан эътиборан « А хборот технологиялари» ) фанини ўқитишининг мақсад ва вазифалари талабаларни компьютер имкониятларидан хабардор қилиш, компьютер билан мулоқат ўрнатиш усулларини ўргатиш ва турли масалаларни еча олишга 59 йўналтиришдан иборат. Фанни ўрганиш жараёнида талаба замонавий компьютерлар билан мулоқатда бўлиш, операцион тизим ва қобиқ дастурлар ёрдамида унинг техник имкониятларини ўзлаштириши, алгоритмлар тузиш ва турли амалий масалаларни ечиш учун дастур туза олиш ҳамда ўз соҳасига оид дастурий воситалар ва амалий дастурлар пакетларидан фойдаланишни ўрганишлари назарда тутилади. Узлуксиз таълим тизимида ДТС асосида «Информатика» фани бўйича талаба ва талабалар ўзлаштириши лозим бўлган амалий билим ва кўникмаларнинг минимал чегараси қуйидагилар:  Ахборот, ўлчов бирликлари, хусусиятлари:  Информатиканинг тараққиёти;  компьютернинг умумий тузилиши;  компьютернинг яратилиш тарихи;  компьютерни ишга тушириш, ўчириш;  компьютернинг асосий ва қўшимча қурилмалари;  а рхивлаш дастурлари;  Қобиқ дастурлар ва улар устида бажариладиган амаллар, функционал тугмачалар ва улардан фойдаланиш, айрим амалий дастурлар ва уларнинг қўлланиши;  Матн муҳаррирлари, улар да хужжат тайёрлаш ва чоп қилиш;  Windows муҳити, унинг имкониятлари,афзалликлари ва ўзига хос хусусиятлари;  Windows Commander қ оби қ дастурида ишлаш ;  Матн мухаррири имкониятлари , MS Word дастурида ишлаш;  Электрон жадваллар, MS Excel дастурида ишлаш;  Компьютер графикаси, MS Paint дастурида ишлаш;  Ахборотлар омбори, MS Access дастурида ишлаш;  Тақдимот яратиш, MS Power Point дастурида ишлаш;  Халқаро информацион тармоқлар, MS Internet да ишлаш;  Дастурлаш тиллари, уларда дастурлар тузиш ва ҳакозо. 60 2.3-§. Узлуксиз таълим тизимида информатикани узвий ўқитишнинг фундаментал асослари Узлуксиз таълим тизимида информатикани узвий ўқитишнинг мазмуни таҳлили хусусида тўхталамиз. Умумий ўрта таълим мактабларида курс “ Информатика ” деб номланади , у 5-синфдан бошлаб ўқитилади . Курснинг мақсади талабаларга ахборотларни олиш, узатиш, сақлаш, тўплаш ва қайта ишлаш технологиялари, улардан фойдаланиш жараёнлари ҳақидаги билим асосларини беришни таъминлашдан, уларга ўқув ва кейинги иш фаолиятларида компьютерлардан оқилона фойдаланиш кўникма ва малакаларини беришдан, янги ахборот технологиялари тўғрисида бошланғич тассавур ҳосил қилишдан иборат. Узлуксиз таълим тизимининг умумий ўрта таълим босқичида «Информатика» фанининг мақсади талабаларга ахборотларни олиш, узатиш, сақлаш, тўплаш ва қайта ишлаш технологиялари, улардан фойдаланиш жараёнлари ҳақидаги билим асосларини беришни таъминлашдан, уларга ўқув ва кейинги иш фаолиятларида компьютердан оқилона фойдаланиш кўникма ва малакаларини беришдан, янги ахборот технологиялари тўғрисида бошланғич тасаввур ҳосил қилишдан иборат. Фан қуйидаги вазифаларни ўз ичига олади:  талабаларга ахборотларни олиш, узатиш, сақлаш, тўплаш ва қайта ишлаш ҳақида ги билимларни сингдириб, уларда илмий дунёқарашни ва комил инсон фазилатларини шакллантириш;  талабаларни замонавий компьютерларнинг тузилиши, қурилмалари ва уларнинг имкониятлари билан таништириш;  компьютерларда ишлаш кўникма ва малакаларини шакллантириш;  ахборот технологиялари ҳақида бошланғич билимлар бериш; 61  компьютерда масалалар ечиш босқичлари ҳақида тасаввур ҳосил қилиш;  содда алгоритмларга мос дастурни тузишга ўргатиш;  компьютернинг дастурий таъминотининг таркиби, вазифалари ва уларни ўз ўрнида қўллаш имкониятларини аниқлай билиш;  эгалланган билим кўникмадан ўқув масалаларни ечишда фойдалана олиш;  янги ахборот технологияларнинг жамиятимиз ижтимоий ва иқтисодий тараққиётидаги а ҳа мияти ва инсон фаолиятининг турли жабҳаларига ижобий таъсири ҳақида тасаввур қилиш. Умумтаълим мактабларида информатика таълимининг асосий мазмуни ахборот, компьютерлар, ахборот технологиялари, компьютерда масалалар ечиш технологиялари, истиқболлар бўлимларидан иборат. Талабалар билиши лозим бўлган билим ва кўникмалар қуйидагилар:  талабалар информатика фанининг вазифалари, ахборотларнинг турлари ва хусусиятлари ҳақида тасаввурга эга бўлишлари, табиат ва жамият турли ахборотдан фойдаланишга оид жараёнларни ифодаловчи мисоллар келтира билишлари лозим;  талабалар саноқ системалари, сонларни турли саноқ системаларида ифодалаш тамойиллари ва ахборотларни рақамлар орқали ифодалаш ҳақида тасаввурга эга бўлишлари лозим. Иккилик сонлар устида арифметик амаллар бажара олишлари, берилган сонни исталган саноқ системасидан бошқасига ўтказа олишлари, ахборотни ўлчов бирликларда ифодалай олишлари керак;  талабалар замонавий компьютерларнинг тузилиши, асосий қурилмалари ва уларнинг ўзаро алоқалари, ўрни ҳақида тасаввурга эга бўлишлари лозим;  талабалар операцион тизимнинг вазифалари, файллар ва улар устида бажариладиган амаллар ҳақида тасаввурга эга бўлишлари, операцион системани юклай олишлари керак; 62  талабалар аниқ дастур воситалари мисолида матнларни қайта ишлаш жараёни ҳақида тасаввурга эга бўлишлари, матн муҳаррири ( MS Word )дан фойдаланиб, уларни териш, таҳрир килиш ва босиб чиқариш, хотирада сақлаш (файл сифатида ёзиб қўйиш) ва чақириб олишни уддалашлари лозим;  талабалар графикларни қайта ишлашга оид дастурий воситалар ( MS Paint )дан фойдалана олиш, графикларни ҳосил қилиш, уларга ўзгартиришлар киритиш ва босиб чиқариш, графикли файлларни ёзиб қўйиш ва юклашни билишлари лозим;  талабалар ахборотларни маълумотлар омборида тўплаш, сақлаш, жойлаштириш, излаш, маълумотлар омборидан зарур маълумотларни олиш, маълумотлар омборларини тузиш, унга маълумотларни қўшиш, олиб ташлаш, сараланаётган маълумотларни коғозга чиқариш, файлларга ёзиб қўйиш ва уни ўқишни уддалай олишлари лозим;  электрон жадвал муҳаррири ( MS Excel ), электрон жадвал ва уни ҳосил қилиш ҳақида тасаввурга эга бўлишлари, сатр ва устунлардаги элементлар билан ишлай олишлари, жадвалда арифметик формулалар ва тартиблашга оид амалларни бажара олишлари керак;  талабалар компьютерда масалалар ечиш босқичлари ҳақида тасаввурга эга бўлишлари, модел, моделлаштириш ва алгоритм тушунчаларининг моҳиятини билишлари, содда масалалар учун модел тузиш йўлларини тушунтира олишлари лозим;  талабалар дастурлаш тилларининг турларини билиши, дастурлаш тилларидан бирида (масалан, Бейсик дастурлаш тилида) содда дастурлар туза олиш, уларни ростлаш ва компьютерда натижасини олиш кўникмаларига эга бўлиши керак;  талабалар компьютерда масалалар ечишнинг бошланғич қоида усулларини билиши, тўғри натижани олиш учун керакли босқичга зарур ўзгартиришлар киритишни уддалашлари лозим; 63  талабалар амалий ва ўқув мазмунидаги масалалар ечишни, ҳисоблаш тажрибаларини ўтказиш, тузилган модел, алгоритм ва дастурнинг самарадорлигини баҳолашни билишлари лозим;  талабалар компьютерларнинг архитектураси ва иш тамойили, ахборот тизимлари, компьютер тармоқлари, модем ва электрон алоқа воситалари, замонавий ахборот технологияларининг мустақил республикамиз ҳаётидаги аҳамияти ва ривожланиш истиқболлари ҳақида тассавурга эга бўлишлари лозим. К асб-ҳунар таълим муассасаларида курс “И нформатика ” деб номланади. Курснинг мақсади талабаларга информатиканинг амалий жиҳатлари ҳақида билим бериш, замонавий компьютерларнинг дастурий таъминоти, шу жумладан, амалий ва хизмат кўрсатувчи дастурлар билан ишлаш малакасини ҳосил қилиш, замонавий ахборот технологиялари ҳақида умумий маълумот беришдан иборат. Таъкидлаб ўтиш жоизки, мазкур фаннинг вазифаси информатикани амалий фойдаланувчи даражасида талабаларга ўргатишдан иборат бўлиб, унда фан ўрта умумтаълим мактабларидаги “Информатика” ва олий таълимдаги “ Информатика ва АТ” фанлари билан узвий боғлиқ ҳолда ўргатилади ва шу билан биргаликда ўрта махсус маълумотли мутахассисларга шу соҳада мукаммал билим беришга қаратилади. Фан мавзуларининг узвий кетма-кетлиги таълимнинг ушбу босқичида «Ахборот технологиялари» курсини алоҳида фан сифатида ўқитилиши инобатга олинган ҳолда баён қилинади. Касб-ҳунар таълими муассасаларида «Информатика» фанининг асосий мақсади таҳсил олаётган талабаларга информатиканинг амалий жиҳатлари ҳақида билим бериш, замонавий компьютерларнинг дастурий таъминоти, шу жумладан, амалий ва хизмат кўрсатувчи дастурлар билан ишлаш малакасини ҳосил қилиш, замонавий ахборот технологиялари ҳақида умумий маълумот беришдан иборат. Асосий вазифа “Информатика” ўқитишда амалий информатикани фойдаланувчи даражасида ўргатишдан иборат бўлиб, унда дастур ўрта 64 умумтаълим мактабларидаги “Информатика” ва олий таълимдаги “Информатика ва АТ” дастурлари билан узвий боғлиқ равишда тузиб чиқиш билан бир қаторда, ўрта махсус маълумотли мутахассисларга шу соҳада мукаммал тўлиқ билим берилишини таъминлаши лозим. Фан дастурини тузишда мавзуларнинг узвий кетма-кетлиги ва таълимнинг ушбу босқичида “Ахборот технологиялари” курсининг ўқитилиши ҳам эътиборга олинади. Шунинг учун дастурда ахборот технологиялари ҳақида асосий тушунчаларгина берилиб, унинг техник воситалари билан тўлиқ таништириш ва уларда ишлаш кўникмаларини шакллантириш кўзда тутилмайди . Дастур талабаларнинг ёш ва физиологик-руҳий хусусиятларини, уларнинг тайёргарлик даражасини ҳисобга олган ҳолда информатика дастурининг асосларини амалиётга татбиқ этиш нуқтаи назардан ўрганишни таъминлаши лозим. Ундаги айрим мавзулар умумий ўрта таълимдаги “Информатика” дастуридаги мавзуларнинг такрорланиши бўлсада, КҲТ тизимида улар чуқурроқ ва амалий фаолиятда фойдаланишга йўналтирилган ҳолда ўрганилади. Фан дастурига мувофиқ ўқув жараёнини ташкил этишда, машғулотлар «оддийдан мураккабга, назарий билимлардан амалий фойдаланишга» тамойилларига амал қилинади. Амалий-лаборатория машғулотларини ўтказишда йўналиш ва касбнинг хусусиятларидан келиб чиқиб вазифаларни бажариш мақсадга мувофиқдир. Улар ишчи ўқув режаларида ўз аксини топади. Шу боис дастурни бажаришда асосий эътибор амалий кўникмаларни шакллантиришга қаратилади. Ҳозирги даврда деярли барча касб-ҳунар таълим муассасаларини замонавий компьютерлар билан жиҳозланганлигини, ҳисобга олиб, дастурнинг бажарилишини таъминлайдиган техник таъминотни етарли даражада деб ҳисоблаш мумкин. Шуларни ҳисобга олган ҳолда таълим муассасаларини техник ва дастурий таъминланганлиги даражаларига мувофиқ равишда дастурдаги мавзуларни ўтиш кетма-кетлигини ўзгартириш, 65 кўрсатилган амалий дастурларни мавжуд компьютерларини имкониятларидан келиб чиққан ҳолда, тегишли турдош дастурлар билан алмаштириш имконияти кўзда тутилади. Дарсларни ташкил қилиш жараёнида педагогик талаблар меъёрларига амал қилиш, амалиётда шаклланган услублардан фойдаланиш билан бир қаторда ноанъанавий машғулот турларидан фойдаланиш лозим. Шунингдек, мавзуларни республикамиз давлат тили талабларига риоя этган ҳолда баён қилишга атамаларнинг бир хиллигига, кўп маъноли сўзлардан, ғализ жумлалардан фойдаланмасликка интилиш лозим. Касб-ҳунар таълими муассасаларида информатикадан талабалар билиши лозим бўлган билим ва кўникмалар қуйидагилар:  ахборот, унинг ўлчов бирликлари, хусусиятлари, Ватанимизда информатиканинг тараққиёти;  ахборий жараёнлар, ахборотлашган жамият, унинг хусусиятлари ҳақида тушунчага эга бўлиши;  ахборот тизимлари ва уларнинг турлари, ахборот тизимлари таъминоти, ахборот технологияларини қўллаш соҳаларини тасаввур қилиши;  компьютер нинг умумий тузилиши, компьютер таснифи, компьютер архитектураси, унинг дастурий таъминоти, асосий ва атроф қурилмалари, компьютерларда маълумотларни ташкил этиш ва сақлай олиши;  операцион тизим, файл тушунчаси, файлларнинг турлари ва номланиши, каталоглар, амалий дастурлар ва уларнинг асосий турлари, дастурлаш технологиясини ускунавий воситаларини билиши;  Windows операцион тизими, унинг афзалликлари ва ўзига хос хусусиятларини билиши;  компьютер графикаси тушунчаси, график муҳаррирларининг матн муҳаррирларидан фарқи ва ўхшашликларини билиши, график муҳаррир - ларида ишлай олиши; 66  матн муҳаррирлари, уларнинг турлари, матнларни киритиш ва хотирада сақлаш, хотирадан ўқиш, уларни таҳрир қилиш усуллари, босмага чиқариш усулларини билиши ва матн муҳарририда ишлай олиши;  электрон жадвал, уларнинг турлари. Электрон жадвал тузиш, уларга ўзгартиришлар киритиш. Ячейкалар устида амаллар бажариш, формулалар, функция ва диаграммалар билан ишлашни билиши;  Power Point дастури билан ишлай олиши зарур; Фан касб-ҳунар таълими муассасаларида қуйидаги бўлимларга бўлиб ўргатилиши лозим: 1. Ахборот ва жамият. 2. Ахборот тизимлари ва технологиялари. 3. Шахсий компьютерлар. 4. Шахсий компьютерларнинг дастурий таъминоти. 5. WINDOWS операцион тизими. 6. График муҳаррири. 7. Матн муҳаррирлари. 8. Электрон жадваллар. 9. Компьютерда тақдимот яратиш асослари. Амалий – лаборатория маш ғ улотлари маърузаларда олинган назарий билимларни ўзлаштириш ва мустаҳкамлашга қаратилган бўлиб, замонавий компьютерлар ва ахборот технологиялар воситалари билан жиҳозланган хоналарда ўтказилади. Уларнинг сони мавзуларнинг назарий ёки амалий жиҳатларига қараб аниқланади [26] . Назорат фан дастурини бажарилишини кафолатлайдиган муҳим омилларидан бири, талабалар билимини назорат қилишни изчил ва тизимли равишда ўз вақтида амалга ошириб боришдир. Бу ўринда жорий назоратни талабаларнинг лаборатория ишларини бажаришлари, уй вазифасини текшириш, қисқа муддатли мустақил ишларни уюштириш ёки тест орқали амалга ошириш тавсия этилади. Бунинг учун лаборатория ишлари тўпламини тузиш ва улардан фойдаланиш мақсадга мувофиқдир. Оралиқ ва якуний 67 назорат эса, асосан махсус вазифаларни бажариш ёки тест топшириқлари орқали амалга оширилади. Оралиқ назорат ҳар бир билим бўйича 1 марта, якуний назорат эса, ҳар ярим йил охирида ўтказилади. 1-3 бўлимлар бўйича назорат асосан оғзаки ёки компьютерда тест ўтказиш, қолган бўлимлар бўйича эса, компьютерда махсус тайёрланган вазифаларни бажариш орқали амалга ошириш тавсия этилади. Жорий ва оралиқ назорат амалий-лаборатория машғулотлари вақтида ўтказилса, якуний назорат алоҳида ажратилган соатларда ўтказилади. Дастурни ўрганишда замонавий шахсий компьютерлардан, ахборот технологиялари воситаларидан, локал ва глобал компьютер тармоқлардан, Internet , электрон почта, Access маълумотлар омборини бошқариш тизими, Word, Excel, Power Point каби амалий дастурлардан фойдаланиш кўзда тутилган. Амалий машғулотлар ва лаборатория ишлари учун тахминий мавзулар қуйидагилар: 1. Шахсий компьютерларнинг техник қурилмалари билан ишлаш; 2. Шахсий компьютерларнинг дастурий таъминоти билан танишиш; 3. Windows операцион тизими иш столи элементлари билан ишлаш. 4. Ойналар билан ишлаш; 5. Бош меню бўлимлари билан ишлаш; 6. Жилдлар билан ишлаш; 7. «Бошловчи» иловаси билан ишлаш; 8. Paint график муҳаррири билан ишлаш; 9. Paint график муҳаррирининг қўшимча имкониятларидан фойдаланиш; 10. Word да хужжатлар яратиш ва сақлаш; 11. Хужжатларни таҳрирлаш ва чоп этиш; 12. Хужжатларни форматлаш ва қўшимча маълумотлар киритиш; 13. MS Excel иловалар ойнасининг асосий элементлари билан танишиш; 68 14. Ишчи хужжатлар яратиш; 15. Формулалар билан ишлаш; 16. Функциялар билан ишлаш; 17. Диаграммалар билан ишлаш; 18. Power Point дастурини асосий ойнасининг элементлари билан ишлаш; 19. Power Point да слайдлар яратиш ; 20. Анимацион ва махсус эффектлар ўрнатиш; Олий таълим муассасаларида “Информатика ва АТ” фанини ўқитишнинг мақсад ва вазифалари талабаларни компьютер имкониятларидан хабардор қилиш, компьютер билан мулоқат ўрнатиш усулларини ўргатиш ва турли мутахассислик масалаларини еча олишга йўналтиришдан иборат. Фанни ўрганиш жараёнида талаба замонавий компьютерлар билан мулоқатда бўлиш, операцион тизим ва қобиқ дастурлар ёрдамида унинг техник имкониятларини ўзлаштириши, алгоритмлар тузиш ва турли амалий масалаларни ечиш учун дастур туза олиш ҳамда ўз соҳасига оид дастурий воситалар ва амалий дастурлар пакетларидан фойдаланишни ўрганишлари назарда тутилади. Узлуксиз таълим тизимида 2004-2010 йилларда амалда бўлган информатика фанининг мазмуни ва ўқув юкламалар ҳажми схематик тарзда 2.2. – расмда келтирилган. 69 2.2. – расм. Узлуксиз таълим тизимида информатика курсининг мазмуни ва ўқув юклама ҳажми 70Информатика Умумий ў рта таълим (102 соат) касб- ҳ унар таълими (120 с) Олий таълим (144 соат) 6 соат Ахборот тизимлари ва технологиялари (6 с) 48 соат 4 соат Шахсий компьютерлар (14 с) Шахсий компьютернинг дастурий таъминоти (12 соат) 2 соат Операцион тизимлар (20 соат) 16 соат 7 соат 1 0 соат Матн му ҳ аррирлари (16 соат ) 18 соат 9 соат Компьютер графикаси (14 соат) 12 соат 10 соат Электрон жадваллар(20 соат) 10 соат Та қ димот яратиш (12 соат) Маълумотлар омбори (12с.) Автоматлаш -тирилган иш жойлари (12 с) Билимлар омбори ва эксперт тизимлар (10 с) Компьютер тармо қ лари (14 соат) Модел, алгоритмлаш (7 соат) Мультимедиа тизимлари (6 соат)Ахборотлар омбори (8 соат) 23 соат Амалий дастурлаш (4 соат) Замонавий ахборот технологиялари (7 соат) Мутахассисликка ихтисослашган тизимлар ва дастурлар (12 соат) 18 соатДастурлаш асослари 2 соат Ахборот (6 соат) 2-соат 5 соат Узлуксиз таълим тизимида ДТС бўйича «Информатика» фанидан талаба ва талабалар ўзлаштириши лозим бўлган қуйидаги билим ва кўникмаларнинг минимал чегараси қуйидагилар:  ахборот, унинг ўлчов бирликлари, хусусиятлари:  информатиканинг тараққиёти;  копьютернинг умумий тузилиши;  компьютернинг яратилиш тарихи;  компьютерни ишга тушириш, ўчириш;  компьютернинг асосий ва қўшимча қурилмалари;  Windows ОС муҳити, унинг имкониятлари, афзалликлари ва ўзига хос хусусиятлари;  матн муҳаррирлари, уларнинг турлари . Матн муҳарририда хужжат тайёрлаш ва чоп қилиш;  MS Word дастурида ишлаш;  электрон жадваллар, MS Excel дастурида ишлаш;  компьютер графикаси, MS Paint дастурида ишлаш;  ахборотлар омбори, MS Access дастурида ишлаш;  Тақдимот яратиш , MS Power Point дастурида ишлаш;  халқаро ахборот тармоқлари, MS Internet да ишлаш;  дастурлаш тиллари, уларда дастурлар тузиш ва ҳакозо. Олий таълим муассасалари бакалавр йўналиши учун «Информатика ва ахборот технологиялари» яхлит фан сифатида ўқитилади. Бу босқичда талабалар курснинг асосий мазмуни билан биргаликда техник воситалар ва уларда ишлаш кўникмалари билан батафсил танишадилар. ОТМларида лаборатория ва амалий машғулотларнинг мазмунини белгилашнинг назарий методик асосларини ДТС, ўқув режа ва дастурлар эгаллайди. Биз қуйида таълим босқичларида информатика курси мисолида ОТМларида лаборатория ва амалий машғулотлар мазмунини белгилашнинг назарий-методик асосларига тўхталамиз. 71 Энди олий таълим муассасаларининг бакалавр йўналишида ўтган йиллар кесимида “Информатика ва АТ”ни ўқитишнинг мазмуни вауни ривожланиш босқичлари билан танишиб ўтайлик. Олий таълимда мазкур курс умумий таълим мактабларида ўқитиладиган “Информатика” касб-ҳунар таълими муассасаларида ўқиладиган “Информатика” ҳамда “Ахборот технологиялари” курсларининг узвий давоми бўлиб, у олий таълимда “Информатика ва АТ” деб номланади. Фан ишчи дастурини тавсифини беришда барча йўналишлар бўйича бакалаврлар тайёрлашда иштирок этаётган етакчи олий юртларнинг, «Компьютер технологиялари»га ихтисослашган кафедраларининг тажрибаларидан ва амалдаги фан дастурларидан фойдаланилди . “Информатика ва ахборот технологиялари” фанининг дастури олий таълим муассасаларидаги мутахассисликлар бўйича ўқув режаларини инобатга олган ҳолда тузилади. Шу билан бир қаторда олий таълимда “Информатика ва АТ” дастури умумий ўрта таълим мактаблари ва ўрта махсус, касб-ҳунар таълими муассасалари учун мос дастурлар мазмунини инобатга олган ҳолда яратилади. Боблар ва бўлимларга ажратиш, улардаги мавзуларни белгилаш жараёнида олий таълим муассасаларидаги кафедра ва мутахассисликларни эркинлик даражаларини таъминлашга қаратилади. Ўқув режасидаги мос соатлар ҳажми дастурга нисбатан фарқланган ҳолда, қуйидаги мазмунда ёндошиш тавсия этилади:  агар ўқув режасидаги соатлар 216 соатдан кам бўлса, ушбу фан дастури мажбурий деб қабул қилинади;  агар ўқув режасидаги соатлар 216 соатдан кўп бўлса, мутахассислик учун зарур деб ҳисобланилган ва дастурда ўз ифодасини топмаган мавзулар ўқув режасидаги бошқа манбалар эвазига тўлдирилади. Билимлар юқори тезкорликда такомиллашиш тенденциясига эга эканлигини инобатга олган ҳолда ҳамда бу дастур истисносиз барча мутахассисликлар учун зарурлигига асосланиб, дастурни 25% гача мазмун жиҳатидан ўзгартириш мумкин. Шу билан биргаликда дастурда кўрсатилган 72 билим ва кўникмалар мажмуаси бакалавр малакаси учун мажбурий қуйи чегара деб ҳисобланади. Унда ўз ифодасини топмаган мавзулар ўқув режасидаги мос ихтисослик дастурларида ўз ифодасини топиши мумкин. Олий таълимда информатикани ўқитишнинг мақсад ва вазифалари қуйидагилар: талабаларни компьютер имкониятларидан хабардор қилиш, компьютер билан мулоқот ўрнатиш усулларини ўргатиш ва унда турли масалаларини еча олишга йўналтириш. Шу дастурни ўқитиш жараёнида талаба замонавий компьютерлар билан мулоқотда бўлиб, операцион тизим ва қобиқ дастурлар ёрдамида, унинг техник имкониятларини ўзлаштириши, алгоритмлар тузиш ва турли амалий масалаларни ечиш учун дастур туза олиши ҳамда ўз соҳасига оид дастурий воситалар ва амалий дастурлар пакетларидан фойдаланишни ўрганиши лозим. Хусусан, талаба компьютер имкониятларини ва дастур тузишни ўзлаштирган ҳолда уни ўз мутахассислиги бўйича ечиладиган масалаларга ва муаммоларга тадбиқ қилиш кўникмасини ҳосил қилиш керак. Маърузалардан олинган назарий билимларни лаборатория машғулотлари ва амалий ишлар билан мустаҳкамлаб бориш кўзда тутилади. Олинган барча билимлар ва кўникмаларни амалий ифодаси сифатида курс иши, лойиҳаси ёки оралиқ вазифалари бажарилади. Мазкур йилларда о лий таълимда “ Информатика ва АТ” фанидан талабаларнинг билим ва кўникмаларига талаблар қуйидагилар бўлган :  ахборот ва унинг турлари, уларни йиғиш, сақлаш, узатиш ва қайта ишлаш усуллари ҳақидаги билимларни ўзлаштириш;  компьютернинг имкониятлари ва у билан мулоқотда бўлиш;  дастур тузиш усулларини билиш ва улардан фойдалана олиш;  амалий дастурлар пакетидан фойдаланиш;  матн ва график муҳаррирлари ёрдамида матнлар устида ишлаш;  маълумотлар омбори ва уни бошқариш тизимлари билан ишлаш;  электрон жадваллар ва диаграммалар билан ишлаш; 73  компьютер тармоқларида ишлаш, улардан ўзига керакли маълумотларни излаш ва фойдаланиш, ўз маълумотларни узатиш;  компьютерда сонли тажрибалар ўтказиш ва улар натижасини таҳлил қилиш;  таржимон дастурлардан фойдаланишни ўзлаштириш. 2004-2010 йиллар ў қув дастурлари таҳлил этилганда, “ Информатика ва ахборот технологиялар ” дастурига ажратилган соатлар ҳажми – 216 соат ажратилган . Ўқув дастурига мувофиқ тарзда бу ҳажмнинг учдан бир қисми , яъни 72 соати мустақил таълим учун режалаштирилади , қолган 144 соати маъруза , лаборатория ( компьютер хоналаридаги машғулотлар ), амалий ва семинар машғулотларига ажратил ган . Фанни ўқитиш рейтинг тизимида амалга оширилган. Бунда қуйидаги назорат турларидан фойдаланил ган : Жорий назорат (ЖН), оралиқ назорат (ОН), якуний назорат (ЯН). Мос равишда уларнинг сони қуйидагича булиши тавсия этил ган : ЖН - 8 та, ОН – 4 та, ЯН – 2 та. Назорат шакллари муайян мутахассисликнинг хусусиятларига кўра ва ўқув жараёнининг кўламига мувофиқ кафедралар томонидан танлаб олинган. Хусусан, коллоквиум ёки оғзаки сўров, лаборатория иши, дастурий маҳсулот, синов шакллари тавсия этил ган . Биз узлуксиз таълим босқичларида и нформатикани ўқитиш мазмунини назарий - методик асослари таҳлилига тўхталдик. Узлуксиз таълим тизимида информатикани ўқитишнинг фундаментал асослари қуйидаги расмда ўз ифодасини топган (2.3.-расм). 74 2.3-расм. Информатиканинг фундаментал асослари. Республикамиз умумтаълим мактабларида, академик лицей ва касб- ҳунар коллежларида ҳамда олий таълим тизимида информатикани ўқитиш қай даражада эканлигининг ҳозирги ҳолатининг таҳлили узлуксиз таълим тизимида информатикани ўқитишнинг узвийлигини таъминлаш усуллари ва воситаларини белгилашни тақазо этади. 75ИНФОРМАТИКАНИНГ ФУНДАМЕНТАЛ АСОСЛАРИ НАЗАРИЙ ИНФОРМАТИКААХБОРОТЛАШ ТИРИШ ВО С И ТАЛ А РИ Ахборот моделлари, алгоритмлар. Ахборот тизими ва технологияларни лойи х алаш ва ишлаб чи қ ариш усуллари Техникавий Дастурий Маълумот ларни қ айта ишлаш Маълумот- ларни узатиш Тизимли Технологияни жорий ќилиш Универ- сал Профессио- нал Шахсий компьютерлар. Ишчи станциялар. Ҳ исоблаш тизимлари. Киритиш-чи қ ариш қ урилмаси. Компьютер тармо қ лари. Ало қ анинг техник воситалари. Телекоммуникацион тизимлар, аудио ва видео тизимлар, мультимедиа. Компьютерлараро ало қ анинг дастурий воситалари, ҳ исоблаш ва ахборотлаш тизим му ҳ итлари. Операцион тизимлар. Тизимлар ва дастурлаш тиллари. Фойдаланувчи интерфейси, сервис қ оби қ лар. Матнли ва график му ҳ а ррирлар. Маълумотлар базаси билан ишлаш тизимлари. Электрон жадвал. Объектни моделлаштириш воситалари Нашриёт тизимлари. Ҳ исоблаш, лойи ҳ алаш, маълумот ( Ҳ исоб, режа, бош қ ариш, та ҳ лил, статистик ва ҳ .к.) ларни қ айта ишлашни автоматлаштириш технологиясини жорий қ илишга мўлжалланган профессионал тизимлар. Сунъий интеллект тизимлари (билимлар базаси, эксперт тизимлар, диагностика, ўргатувчи ва ҳ .к.) АХБОРОТ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ - маълумотларни киритиш-чи қ ариш, тўплаш, са қ лаш, узатиш ва қ айта ишлаш; - матнли, график ва техник ҳ ужжатларни тайёрлаш; - дастурлаш, лойи ҳ алаш, моделлаштириш, ў қ итиш, диагностика, бош қ ариш. Иккинчи боб юзасидан хулосалар Шундай қилиб, таълим босқичларида Информатикани ўқитишнинг мазмуни ДТС талабларига асосланади. Умумтаълим мактабларида информатика укувчиларга ахборотларни олиш, узатиш, сақлаш ва тўплаш ва қайта ишлаш тенологиялари, улардан фойдаланиш жараёнлари ҳақидаги билим асосларини беришни таъминлайди ва янги ахборот технологиялари ҳақида бошланғич тасаввур ҳосил қилади. касб-ҳунар таълимида информатика уквучиларга амалий ва хизмат кўрсатувчи дастурлар билан ишлаш малакасини ҳосил қилиш, замонавий ахборот технологиялари ҳақида умумий маълумот беришни таъминлайди. Талабалар амалий информатикани фойдаланувчи даражасида ўрганадилар. Олий таълим муассасаларида информатика фанини талабалар компьютер билан бевосита мулоқот қилиш имкониятлари, ўз соҳасига оид турли амалий масалаларни ечиш учун дастурлар туза олиш ва амалий пакетлардан фойдаланиш даражасида ўрганадилар. Информатикани ўқитиш мазмунини белгилашда унинг таълим босқичлари аро узвийлиги ва узлуксизлигига алоҳида аҳамият қаратилади. Шундай қилиб, узлуксиз таълим тизими учун янги авлод лаборатория машғулотлари, ўқув қўлланмалар, ўқитувчилар учун методик қўлланмалар, услубий кўрсатма ва тавсиялар турли ҳолдаги кўргазмали материаллар, компьютер технологиялари билан яратилган лаборатория машғулотлари лар (лаборатория машғулотлари ларнинг электрон нусхаси, аудиотасма, видео тасмалар) яратишда юқоридагиларни инобатга олиш тақоза этилади. Бу эса ўз навбатида бугунги куннинг долзарб ва айни вақтда тезкорлик билан ечимини кутаётган муаммолардан ҳисобланади. Илмий методик татқиқотларимизнинг навбатдаги тавсифлари айни шундай муаммолар ечими баёнига бағишланган. 76 III - БОБ. ЛАБОРАТОРИЯ ВА АМАЛИЙ МАШҒУЛОТЛАРИ МАЗМУНИНИ ПЕДАГОГИК ЛОЙИҲАЛАШТИРИШ 3.1-§. Олий таълим муассасаларида "Информатика ва ахборот технологиялари" курсини ўқитишни педагогик лойиҳалаштириш “Информатика ва АТ” фани табиий фундаментал фанлар мажмуасига тааллуқли бўлиб, ОТМ талабалари уни I ва II семестрларда ўрганишади. Олий таълимнинг Давлат таълим стандартига кўра 100000 – гуманитар билим соҳаларида ўқитиладиган “Информатика ва АТ” фани дастури педагогик фаолиятда зарур бўладиган: ахборот, ахборотларларни қайта ишлаш технологиялари, компьютерларнинг техник ва дастурий таъминоти, тизимли ва амалий дастурлар, компьютер тармоқлари, интернет технологиялари юзасидан бошланғич тушунчаларни ўз ичига олган бўлимлардан ташкил топган. “Информатика ва АТ” фанининг бош муҳим вазифаси, талабаларга “Ахборот ва ахборотларни қайта ишлаш технологиялари”, “Компьютерларнинг техник ва дастурий таъминоти”, “Тизимли ва амалий дастурлар”, “Компьютер тармоқлари”, “Компьютер вируслари ва антивирус дастурлари”, “Ахборотларни архивлаш” каби шунга ўхшаш бир қатор фундамендал билимларни муваффақиятли ўзлаштириш учун зарур бўладиган таянч билимларни беришдан иборат. Фан бўйича талабанинг малакасига қўйиладиган талаблар қуйидагилардан иборат: Информатика фанининг асосий предмети, қисмлари, тушунчалари ва моҳияти ҳақида; ахборот тушунчаси, ўлчов бирликлари, уни тасвирлаш усуллари тўғрис и да; ахборотларни сақлаш, узатиш ва қайта ишлаш усуллари ҳақида; 77 компьютерларнинг замонавий опера ц ион тизимлари ва улардан фойдаланиш асослари тўғрисида; компьютерларнинг дастурий таъминоти ; маълумотлар базалари, дастурлар билан таъминлаш ва дастурлаш технологияси, компьютер графикаси ҳақида; мультимедиа технологиялари; компьютер тармоқлари, электрон почта, интернет тармоғи ва улар билан ишлаш асослари тўғрисида; таржимон дастурлар билан ишлаш; Веб саҳифалар ва ҳужжатлар яратиш; масофали таълим тушунчалари; ахборотларни ҳимоялаш. Ўқув жараёни билан боғлик таълим сифатини белгиловчи ҳолатлар қуйидагилар: юқори илмий-педагогик даражада дарс бериш, муаммоли маърузалар ўқиш, дарсларни савол-жавоб тарзида қизиқарли ташкил қилиш, илғор педагогик технологиялардан ва мультимедиа воситаларидан фойдаланиш, тингловчиларни ундайдиган, ўйлантирадиган муаммоларни улар олдига қўйиш, талабчанлик, тингловчилар билан индивидуал ишлаш, эркин мулоқот юритишга, илмий изланишга жалб қилиш. “ Информатика ва АТ” фани ни ўқ итиш ни лойиҳалаштиришда қуйидаги асосий кон ц ептуал ёндошувлар дан фойдаланилади: Ш ахсга йў налтирилган таълим. Таълим ўз моҳиятига кўра таълим жараёнининг барча иштирокчиларини тулақонли ривожланишларини кўзда тутади. Бу эса таълимни лойиҳалаштирилаётганда, албатта, маълум бир таълим олувчининг шахсини эмас, аввало, келгусидаги мутахассислик фаолияти билан боғлиқ ўқиш мақсадларидан келиб чиққан ҳолда ёндошишни назарда тутади. Тизимли ёндошув. Таълим технологияси тизимнинг қуйидаги белгиларини ўзида мужассам эт иши лозим: жараённинг мантиқийлиги, унинг барча б у ғинларини ўзаро боғланганлиги, яхлитлиги. 78 Фаолиятга йўналтирилган ёндошув. Ш ахснинг жараёнли сифатларини шакллантиришга, таълим олувчининг фаолиятни фаоллаш тириш ва интенсивлаштириш, ўқув жараёнида унинг барча қобилияти ва имкониятлари, ташаббускорлигини очишга йўналтирилган таълимни ифодалайди. Диалогик ёндошув. Бу ёндошув ўқув муносабатларини яратиш заруриятини билдиради. Унинг натижасида шахснинг ўз-ўзини фаоллаштириши ва ўз-ўзини кўрсата олиши каби ижодий фаолияти кучаяди. Ҳамкорликда таълимни ташкил этиш. Демократик, тенглик, таълим берувчи ва таълим олувчи фаолият мазмунини шакллантиришда ва эришилган натижаларни баҳолашда биргаликда ишлашни жорий этишга э ъ тиборни қаратиш зарурлигини билдиради. Муаммоли таълим. Таълим мазмунини муаммоли тарзда тақдим қилиш орқали таълим олувчи фаолиятини фаоллаштириш усулларидан бири. Бунда илмий билимни об ъ ектив қарама-қаршилиги ва уни ҳал этиш усулларини, диалектик мушоҳадани шакллантириш ва ривожлантиришни, амалий фаолиятга уларни ижодий тарзда қўллашнининг мустақил ижодий фаолияти таъминланади. Ахборотни тақдим қилишнинг замонавий воситалари ва усулларини қўллаш янги компьютер ва ахборот технологияларини ўқув жараёнига қўллаш орқали тафсивланади . Ўқитиш шакллари. Маъруза, лаборатория, амалий, ишлар. Ўқитишни ташкил этиш шакллари: диалог, полилог, мулокот хамкорлик ва узаро ўрганишга асосланган фронтал, коллектив ва гуруҳ. Ўқитиш воситалари: ўқитишнинг а ъ анавий шакллари (дарслик, маъруза матни) билан бир каторда компьютер ва ахборот технологиялари. Коммуника ц ия усуллари: тингловчилар билан оператив тескари алоқага асосланган бевосита ўзаро муносабатлар. 79 Тескари алоқа усуллари ва воситалари: кузатиш, блис-сўров, оралиқ ва жорий ва якунловчи назорат натижаларини таҳлили асосида ўқитиш диагно ст икаси. Бошқариш усуллари ва воситалари: ўқув машғулоти босқичларини белгилаб берувчи технологик харита кўринишида ўқув машғулотларини режалаштириш, қўйилган мақсадга эришишда ўқитувчи ва тингловчининг ҳамкор ликдаги ҳ аракати, нафақат аудитория машғулотлари, балки аудиториядан ташқари му ст ақил ишларнинг назорати. Мониторинг ва баҳолаш: ўқув машғулотида ҳ ам бутун курс давомида ҳам ўқитишнинг натижаларини режали тарзда кузатиб бориш. Курс охирида тест топшириқлари ёки ёзма иш вариантлари ёрдамида тингловчиларнинг билимлари баҳоланади. “ Информатика ва АТ” фанини ўқитиш жараёнида компьютер технология лари дан, MS Officе дастурларидан фойдаланилади. Айрим мавзулар бўйича талабалар билимини баҳолаш те ст асосида ва компьютер ёрдамида бажарилади. “ Интернет ” тармо ғ идаги расмий кўрсаткичлардан фойдаланилади, тарқатма материаллар тайёрланади, те ст тизими ҳамда таянч сўз ва иборалар асосида оралиқ ва якуний назоратлар ўтказилади. 3.2.- §. ОТМларида “Информатика ва АТ ” фанидан маъруза , лаборатория ва амалий машғулотлар, мустақил таълимнинг мазмунини белгилашнинг назарий-метод ологик асослари Информатикани динамик ривожланиши ва кўлами доимий кенгайишини эътиборга олган ҳолда, фаннинг ўқув дастурларини даврий янгилаб турилиши мақсадга мувофиқ. Бу фанни ўқитишда кўргазмали воситалар, мульт им едиядан, янги информацион техн о логия лар дан фойдаланишни узвий кенгайтириш лозим бўлади. 80 Шу маънода Олий таълимда “Информатика ва АТ” фанидан маъруза, лаборатория ва амалий машғулотларни ҳам давр талабларига узвий боғлаб олиб борилиши мақсадга мувофиқ. Маъруза - фаннинг ўқув дастури бўйи ча ундаги бирор мавзу нинг асосий мазмуни ёритилган, янги билимларни беришга қаратил ган, мавзуга тегиш ли таянч атама ва иборалар келтирилган талабалар аудиториясида ўқиш учун мўлжалланган матн. Маърузалар матни - м у айян фаннинг ўқув дастури бўйича ундаги айрим мавзу ларнинг асосий мазмуни қис қача ёритилган, бирламчи янги билимларни олишга қаратилган, фойдаланилади ган асосий ва қўшимча ўқув адабиётлар кўрсатилган, ўз-ўзини назорат қилишга оид саволлар туркуми, мавзуга тегишли таянч атама ва иборалар келтирилган, даврий равишда илмий-тадқиқот, из ланишлар асосида янгиланиб туриладиган, таълим муасса саларининг илмий кенгаши тавсияси бўйи ча чиқариладиган кичик адад ли тарқатма материал. Лаборатория ва амалий машғулотлари талабалар томонидан дастур бўйича маъруза ва семинар машғулотларида олинган назарий билимларни ўзлаштириш ва мустаҳкамлашга мўлжалланган бўлиб, талабаларда, компьютер билан мулоқотда бўлиш кўникмаларни ҳосил қилишга йўналтирилган бўлиши лозим. Хусусан амалий машғулотларда талабалар юқори тезкорликда клавиатурадан, қўшимча қурилмалар (сичқонча, принтер, мультимедиа воситалари, сканер ва ҳ.к.) дан фойдаланиш, муайян муҳитларда мутахассисликни инобатга олинган ҳолда яратиладиган маҳсулотларни самарали тарзда ярата олишлари ҳамда ўз мутахассисликларига зарур бўлган дастурий маҳсулотларни ўзлаштириш ва қайта ишлаш кўникмаларини ҳосил қилиш назарда тутилган. “Информатика ва АТ” фанидан машғулотларнинг мавзулар ва соатлар бўйича тақсимланилиши қуйидаги 3.1.-жадвалда келтирилган : 81 № Мавзу лар Жам и соатМ аъруза А малий маш ғулот Л аборотория маш ғулоти М устақил таълим 1. Замонавий информатиканинг асосий тушунчалари. 6 2 2 2 2 2. Компьютерларнинг дастурий таъминоти. 1 4 2 2 2 6 3. Замонавий Windows дастурлари м у ҳитида ишлаш. 24 2 2 2 6 4. Файлларни архивлаш ва ахборотларни ҳимоялаш воситалари. 16 2 2 2 4 5. MS Word ҳужжатлари билан ишлаш 32 6 6 8 10 6. MS Power Point дастури ёрдамида кўргазмалар яратиш 20 4 4 4 10 7. MS Excel дастурида ишлаш 20 6 6 4 10 8. Компьютер тармоқлари. Интернет ва электрон почта. 20 4 2 2 6 9. Компьютер графикасига кириш. 15 2 4 2 6 10. Масофали таълим 15 2 2 4 6 11. Таржимон дастурлар ва улардан фойдаланиш 10 2 2 2 6 Жами 172 34 34 34 72 3.1-жадвал. “Информатика ва АТ” фанидан машғулотларнинг мавзулар ва соатлар бўйича тақсимланилиши. Фаннинг услубий жиҳатдан узвий кетма-кетлиги асосий ўрин тутади ва у қуйидагича тақсимланади: Маъруза мавзулари мантиқий кетма-кетликда келтирилади. Ҳар бир мавзунинг моҳияти асосий тушунчалар ва тезислар орқали очиб берилади. Бунда мавзу бўйича талабаларга ДТС асосида етказилиши зарур бўлган билим ва кўникмалар тўла қамраб олин ади . 82 М авзуларнинг долзарблиги, уларнинг иш берувчилар талаблари ва ишлаб чиқариш эҳтиёжларига мослиги, мамлакатимизда бўлаётган ижтимоий-сиёсий ва демократик ўзгаришлар, иқтисодиётни эркинлаштириш, иқтисодий-ҳуқуқий ва бошқа соҳалардаги ислоҳатларнинг у ст увор масалаларини қамраб олиши ҳамда фан ва технологияларнинг сўнги ютуқлари э ъ тиборга олиниши тавсия этилади. ОТМлар учун “ Информатика ва АТ” фани бўйича м аъруза машғулотлари мавзулари қуйидагилар: 1. Информатиканинг асосий тушунчалари. Информатика фани предмети. Ахборот тушунч а си, уни жамлаш, узатиш ва қайта ишлашнинг усул ва воситалари. Ахборотларнинг турлари : узлукли ва узлуксиз. Ҳисоблаш воситаларининг ривожланиш тарихи. Замонавий компьютерлар, уларнинг турлари , асосий характери ст икалари ва қ ў лланиш соҳалари. Технология тушунчаси. Ахборот технологиялари воситалари ва улар қўлланиладиган соҳалар. Ахборотларни тасвирлаш турлари ва формалари. Ахборотларнинг ў лчов бирликлари. Компьютерларнинг техник таркиби ва асосий қурилмалари: про ц ессор, диспл е й, клавиатура системали блок. Хотира қурилмалари, уларнинг турлари ва вазифалари. Ташқи қурилмалар: адапторлар, винче ст ер, CD-ROM, диск юритувчилар. Дисклар: юпқа, қаттиқ ва оптик. Принтерлар: матри ц али, ст руйли ва лазерли. Сканер. Сичқонча. 2. Компьютерларнинг дастурий таъминоти. Дастурий таъминот. Си ст емали дастурлар. Амалий дастурлар. Опера ц ион тизимлар. Умумий маълумотлар ва уларнинг турлари (Windows). Компьютерни бошқарувчи дастурлар. Драйверлар. Файлли си ст ема. Файл, католог тушун ч алари. Файл ва папкаларни излаш. Дисклар. 3. Замонавий Windows дастурлари муҳитида ишлаш. Windows операцион муҳити, асосий имкониятлари, афзалликлари ва камчиликлари.Windowsнинг асосий элементлари, ойна, тузилиши ва турлари. Ишчи ст ол ва унинг асосий элементлари. Масалалар панели. Windowsнинг менью тизими. Асосий менью ва таркибий қисмлари. Хос меню. Windowsда 83 ишлашни оптималлаштирувчи дастурлар.Windowsда файллар ва папкалар билан ишлаш. Дисклар билан ишлаш. Дискни текшириш. Windows нинг асосий стандарт дастурлари. “ Проводник ” дастури. 4. Файлларни архивлаш ва компьютер вирусларидан ҳимоялаш. Файлларни архивлаш ва очиш турлари, зарурияти. Вируслар ва улардан ҳимоялаш чоралари. Антивирус дастурлар. 5. Г рафик муҳаррир лар и билан ишлаш. Corel Draw дастуридан фойдаланиш. Corel Draw ойнаси, асбоблари панели, ранглар палитраси. Corel Draw дастурида тасвирлар яратиш ва муҳаррирлаш. 8. MS Word матн муҳарририда ҳужжатлар билан ишлаш . Ҳужжатларни қайта ишлашнинг замонавий технологиялари. Матн муҳаррирлари. Word матн муҳаррири. Ойнаси, тузилиши ва унинг асосий элементлари. Word матн муҳаррири горизонтал меньюси ва униг асосий бу й руқлари. Word матн муҳаррири воситалар панели ва ундан фойдаланиб ҳужжатлар билан ишлаш. Жадваллар яратиш. Жадваллар билан ишлаш. Тай ё р расмларни ўрнатиш ва таҳрирлаш. Чизмаларни тай ё рлаш ва ўрнатиш. Ҳужжатларни чоп этиш. 9. Power Point дастури билан ишлаш асослари. Power Pointда намойиш воситалари яратиш. Тасвирларни сақлаш ва юклаш. Power Pointда намойиш воситаларидан фойдаланиш ва уларни муҳаррирлаш. Power Pointда оддий Wев сайтлар яратиш. 10. Excel электрон жадвалида ишлаш. Электрон жадваллар тўғрисида умумий маълумотлар. Excel дастури. Excel ойнаси. Формула ва функ ц иялар билан ишлаш. Ҳужжатларни яратиш, сақлаш ва юклаш. Оддий жадвалларни ҳосил қилиш. Excelда асосий ст ати ст ик ва математик функ ц иялар. Диаграмма ва графикларни ҳосил қилиш. Маълумотларни саралаш. Excelда электрон жадваллар яратиш ва уларни қайта ишлашда дастурлаш элементларидан фойдаланиш. 11. Компьютер графикасига кириш. Векторли ва ра ст рли компьютер графикаси. Adobе Photoshop. Дастурлари. Adobе Photoshop тасвирларни қайта ишлаш. Қатламлар ва ранглар палитраси. Фильтрлар билан ишлаш. 84 1 2 . Компьютер тармоқлари. Интернет ва электрон почта. Ахборотлашган тизимлар. Коммуникацион воситалар ва тармоқлар. Локал ва глобал тармоқлар. Халқаро тармоқ. Интернет тармоғи. Интернетнинг асосий тушунчалари. Интернетнинг сонли манзиллари. Интернет тармоғидан фойдаланиш соҳалари. Wеб броузерлар (Intеrnеt Explorer, Firеfox Mozilla, Nеtscapе Navigator,Opеra, Googlе Chromе, Safari). Ахборот қидирув тизимлари (Ramblеr, Aport , Ya h oo , Yandеx , Googlе , Googlе.uz). Интернет хизмат турлари. Электрон почта (Е-mail). Электрон почта билан ишлаш асослари. Outlook Exprеss дастури, mail.ru, samdu.uz тизимларидан фойдаланиш. Таълим тизимида Интернет тармоғи ва элеcтрон почтадан фойдаланиш. Таълимга оид ахборот ресурс wеb сайтлар. 13. Масофали таълим. Масофали таълим тўғрисида умумий маълумотлар, имкониятлари ва афзаллик томонлари. Масофали таълимнинг элементлари. Мультимедиали электрон қўлланмалар. 14. Таржимон дастурлар ва улардан фойдаланиш. Promt туркумидаги дастурлар. Автоматик таржима ва унинг созловчилари. Маълумотларни авто- таржима қилиш. ОТМлар учун мўлжалланган такомиллаштирилган амалдаги “Информатика ва АТ ” фанидан маъруза машғулотлари мавзулари 3.2- жадвалда келтирилган. 3.2-жадвал № Маъруза мавзулари Соат 1-семестр 1-БОБ. Замонавий ахборот технологияларининг асосий тушунчалари ва қайта ишлаш воситалари 1. Кириш, фаннинг предмети. Ахборот ва ахборот технологияларининг асосий тушунчалари, ривожланиш тарихи ва ахборотлашган жамият тараққиётидаги роли 2 2. Ахборот ва ахборот технологиялари. Ахборот технологиялари воситалари. Ахборотларни турлари ва тасвирлаш усуллари. 2 3. Саноқ системалари ва уларда арифметик амаллар бажариш 2 85 4. Ахборотларни қайта ишлаш воситалари. Комп ью тер, унинг техник ва дастурий таъминоти. Операцион тизимлар ва уларнинг турлари. W indows опера ц ион тизими. 2 5. Файл, папка ва дисклар билан ишлаш. Ахборотларни ҳимоялаш воситалари. Файлларни архивлаш ва очиш. Комп ь ютер вируслари ва антивирус дастурлари. 2 6. М S О ffic е дастурлари. Ҳужжатларни қайта ишлашнинг замонавий технологиялари. Матн муҳаррирлари. MS Wоrd матн муҳаррири. Ойнаси, тузилиши ва унинг асосий элементлари. MS Wо rd матн муҳаррири горизонтал менюси ва униг асосий буйруқлари 2 2 -семестр 7. Комп ь ютерларда намойш дастурлар билан ишлаш технологиялари. Power Point дастури билан ишлаш асослари. Power Point да намойиш воситалари яратиш. Тақдимот дастурлари. Power Point да намойиш воситаларидан фойдаланиш ва уларни муҳаррирлаш 2 8. Э ле к трон жадваллар ва унинг асосий тушунчалари. MS Excel дастурида амаллар ишлаш. 2 9. Компьютер тармоқлари. Интернет тармоғи ва унинг хизмат турлари. WWW , эле c трон почта. Интернетда маълумотларни излаш. Wе b сайтлар яратиш технологиялари 2 2- БОБ. Моделлаштириш асослари 10. Моделлаштириш асослари. Масалаларни компьютерда ечиш босқичлари. Модел тушунчаси, мақсади. 2 11. Компьютерли моделлаштиришнинг асосий тушунчалари ва босқичлари. Компьютерли моделлаштириш воситалари ва дастурий таъминоти. 2 12. Компьютер графикасига кириш. Векторли ва ратрли компьютер графикаси. Adobe Photoshop дастуридан фойдаланиш, ойнаси, асбоблари панели . 2 13. Adobe Photoshop тасвирларни қайта ишлаш . Қ атламлар ва ранглар палитраси. Фил ь трлар билан ишлаш. 2 14. Масофали таълим . Масофали таълим тўғрисида умумий маълумотлар , имкониятлари ва афзаллик томонлари . Масофали таълимнинг элементлари . 2 15. Э лектрон дарсликлар . Таржимон дастурлар ва улардан фойдаланиш. PROMT туркумидаги дастурлар. Автоматик таржима ва унинг созловчилари 2 86 16. Маълумотларни авто-таржима қилиш 2 17. Ахборотларни ҳимоялаш. Маълумотларни ҳимоялаш усуллари. Интернетда хавфсиз ишлашни ташкил этиш. Криптограф и к усуллар. Интернетда ахборот хавфсизлиги масалалари 2 Жами 34 ОТМларда лаборатория машғулотлари динамикасига эътибор қилинса 2004-2010 йиллар учун қуйидаги намунавий мавзулар белгиланган:  Windows да ойналар билан ишлаш;  Иш столини конфигурациялаш (жиҳозлаш);  Мой компьютер ва Проводник дастурий воситаларидан фойдаланиш;  шахсий компьютердаги файллар мажмуаси билан асосий амалларни бажариш;  маълумотларни муҳофазалаш ва заҳиралаш (архивлаш);  Word матн муҳарририда турли ҳужжатлар яратиш;  график муҳаррирда маҳсулотлар яратиш;  Excel да маҳсулотлар яратиш;  локал ва (ёки) глобал тармоқларда ишлаш;  электрон почта хизматидан фойдаланиш;  Web саҳифа яратиш;  автоматлаштирилган иш жойлари ва шахсий омбор тизимларини яратиш;  мутахассислик хусусиятларини инобатга олган тақдимот маҳсулотларини яратиш . Олий таълим муассасаларида лаборатория ва амалий машғулотларни ташкил этишни мультимедиали технологиялар асосида такомиллаштириш модели 3-расмда акс этган. 87Ижтимоий буюртма : касбий фаолиятида мультимедиали технологиялардан фойдаланиш ва қўллашга лаёқатли мутахассис Давлат таълим стандартлари талабларига кўра Информатика ўқитувчиларини тайёрлаш Мақсад – Олий таълим муассасаларида лаборатория ва амалий машғулотларни ташкил этишни мультимедиали технологиялар асосида такомиллаштириш Талабаларни тайёргарлик тузил мас и Мотивацион компонент Олий таълим муассасаларида лаборатория ва амалий машғулотларни мультимедиали технологиялар асосида ташкил қилиш жараёни Шарт - шароит лар Тамойил лар Методлар Ташкиллаштириш шаклиКасбий компонент Когнитив компонент 1. Лаборатория ва амалий машғулотларни мультимедиали технологиялар асосида ташкил қилиш ни наазрий ва методологик асослаш. 2. Мультимедиали технологияларни қўллаш қобилияти Табақалаштириш Илмийлик Индивизуализация 2. Визуализация 4. Фанлараро боғ- лиқлик. 1. Продуктив 2. Репродуктив . 3. Уйғотувчи-про- дуктив . 4. Уйғотувчи-ижо- дий. 1 .Лаборатория машғулоти 2. Амалий машғулот 3. ZOOM канали 4. Телеконференция 5. Масофали таълим ва ҳоказо. Олий таълим муассасаларида лаборатория ва амалий машғулотларни мультимедиали технологиялар асосида тайёргарлигини шакллантириш даражаси юқори паст ўрта Олий таълим муассасаларида лаборатория ва амалий машғулотларни ташкил этишни мультимедиали технологиялар асосида талабалар кўрсаткич лари Мультимедиали технологиялар мухитини билиш Касбига оид мультимедиали т ехнологияларни қўллаш Мультимедиали технологияларни қўллаш қобилияти Натижа: Олий таълим муассасаларида лаборатория ва амалий машғулотларни ташкил этиш мультимедиали технологиялар асосида такомиллаштирилган . 3-расм. Олий таълим муассасаларида лаборатория ва амалий машғулотларни мультимедиали технологиялар асосида такомиллаштириш модели 88 ОТМлар учун мўлжалланган такомиллаштирилган амалдаги амалий машғулотлар мавзулари 3.3.-жадвалда келтирилган 3.3. -жадвал № Амалий машғулотлар мавзуси С оат 1. Замонавий ахборот технологияларининг асосий тушунчалари ва қайта ишлаш воситалари 2. Кириш, фаннинг предмети. Ахборот ва ахборот технологияларининг асосий тушунчалари, ривожланиш тарихи ва ахборотлашган жамият тараққиётидаги роли 2 3. Ахборот ва ахборот технологиялари. Ахборот технологиялари воситалари. Ахборотларни турлари ва тасвирлаш усуллари. 2 4. Саноқ системалари ва уларда арифметик амаллар бажариш 2 5. Ахборотларни қайта ишлаш воситалари. Комп ью тер, унинг техник ва дастурий таъминоти. Опера ц ион тизимлар ва уларнинг турлари. Windows опера ц ион тизими. 2 6. Файл, папка ва дисклар билан ишлаш. Ахборотларни ҳимоялаш воситалари. Файлларни архивлаш ва очиш. Комп ью тер вируслари ва антивирус дастурлари. 2 7. MS Office дастурлари. Ҳужжатларни қайта ишлашнинг замонавий технологиялари. Матн муҳаррирлари. MS Word матн муҳаррири. Ойнаси, тузилиши ва унинг асосий элементлари. MS Word матн муҳаррири горизонтал менюси ва униг асосий буйруқлари 2 8. Компьютерларда намойш дастурлар билан ишлаш технологиялари. Power point дастури билан ишлаш асослари. Power Point да намойиш воситалари яратиш. Тақдимот дастурлари. Power Point да намойиш воситаларидан фойдаланиш ва уларни муҳаррирлаш 2 9. Э ле к трон жадваллар ва унинг асосий тушунчалари. MS Excel дастурида амаллар ишлаш. 2 10. Компьютер тармоқлари. Интернет тармоғи ва унинг хизмат турлари. WWW , электрон почта. Интернетда маълумотларни излаш. Wе b сайтлар яратиш технологиялари 2 11. Моделлаштириш асослари. Масалаларни компьютерда ечиш босқичлари. Модел тушунчаси, мақсади. 2 12. Комп ью терли моделлаштиришнинг асосий тушунчалари ва босқичлари. Комп ью терли моделлаштириш воситалари ва 2 89 дастурий таъминоти. 13. Компьютер графикасига кириш. Векторли ва ратрли компьютер графикаси. Adobe Photoshop дастуридан фойдаланиш, ойнаси, асбоблари панели. 2 14. Adobe Photoshop тасвирларни қайта ишлаш. Қ атламлар ва ранглар палитраси. Фил ь трлар билан ишлаш. 2 15. Масофали таълим . Масофали таълим тў ғ рисида умумий маълумотлар , имкониятлари ва афзаллик томонлари . Масофали таълимнинг элементлари .. 2 16. Э лектрон дарсликлар . Таржимон дастурлар ва улардан фойдаланиш. PROMT туркумидаги дастурлар. Автоматик таржима ва унинг созловчилари 2 17. Маълумотларни авто-таржима қилиш 2 Ахборотларни ҳимоялаш. Маълумотларни ҳимоялаш усуллари. Интернетда хавфсиз ишлашни ташкил этиш. Криптограф и к усуллар. Интернетда ахборот хавфсизлиги масалалари 2 Жами 34 ОТМлар учун мўлжалланган такомиллаштирилган амалдаги лаборатория машғулотлари мавзулари 3.4-жадвалда келтирилган. 3.4-жадвал № Лаборатория маш ғ улот мавзуси Соат 1. Замонавий ахборот технологияларининг асосий тушунчалари ва қайта ишлаш воситалари 2. Кириш, фаннинг предмети. Ахборот ва ахборот технологияларининг асосий тушунчалари, ривожланиш тарихи ва ахборотлашган жамият тараққиётидаги роли 2 3. Ахборот ва ахборот технологиялари. Ахборот технологиялари воситалари. Ахборотларни турлари ва тасвирлаш усуллари. 2 4. Саноқ системалари ва уларда арифметик амаллар бажариш 2 5. Ахборотларни қайта ишлаш воситалари. Компьютер, унинг техник ва дастурий таъминоти. Опера ц ион тизимлар ва уларнинг турлари. Windows операцион тизими. 2 6. Файл, папка ва дисклар билан ишлаш. Ахборотларни ҳимоялаш воситалари. Файлларни архивлаш ва очиш. Компьютер вируслари ва антивирус дастурлари. 2 7. MS Office дастурлари. Ҳужжатларни қайта ишлашнинг замонавий технологиялари. Матн муҳаррирлари. MS Word 2 90 матн муҳаррири. Ойнаси, тузилиши ва унинг асосий элементлари. MS Word матн муҳаррири горизонтал менюси ва униг асосий буруқлари 8. Компьютерларда намойш дастурлар билан ишлаш технологиялари. Power point дастури билан ишлаш асослари. Power Point да намойиш воситалари яратиш. Тақдимот дастурлари. Power Point да намойиш воситаларидан фойдаланиш ва уларни муҳаррирлаш 2 9. Э ле к трон жадваллар ва унинг асосий тушунчалари. MS Excel дастурида амаллар ишлаш. 2 10. Компьютер тармоқлари. Интернет тармоғи ва унинг хизмат турлари. WWW , электрон почта. Интернетда маълумотларни излаш. Wе b сайтлар яратиш технологиялари 2 11. Моделлаштириш асослари. Масалаларни компьютерда ечиш босқичлари. Модел тушунчаси, мақсади. 2 12. Комп ью терли моделлаштиришнинг асосий тушунчалари ва босқичлари. Комп ью терли моделлаштириш воситалари ва дастурий таъминоти. 2 13. Компьютер графикасига кириш. Векторли ва ратрли компьютер графикаси. Adobe Photoshop дастуридан фойдаланиш, ойнаси, асбоблари панели. 2 14. Adobe Photoshop тасвирларни қайта ишлаш. Қ атламлар ва ранглар палитраси. Фил ь трлар билан ишлаш. 2 15. Масофали таълим . Масофали таълим тў ғ рисида умумий маълумотлар , имкониятлари ва афзаллик томонлари . Масофали таълимнинг элементлари . 2 16. Електрон дарсликлар . Таржимон дастурлар ва улардан фойдаланиш. PROMT туркумидаги дастурлар. Автоматик таржима ва унинг созловчилари . 2 17. Маълумотларни авто-таржима қилиш 2 Ахборотларни ҳимоялаш. Маълумотларни ҳимоялаш усуллари. Интернетда хавфсиз ишлашни ташкил этиш. Криптограф и к усуллар. Интернетда ахборот хавфсизлиги масалалари 2 Жами 34 Энди “Информатика ва ахборот технологиялари” дан м устақил таълим ташкил этишнинг шакли ва мазмуни хусусида тўхталиб ўтамиз. 91 “Информатика ва ахборот технологияслари” бўйича талабанинг мустақил таълими шу фанни мустақил ўрганиш жараёнининг таркибий қисми булиб, услубий ва ахборот ресурслари билан тўла таъминланган. Талабалар аудитория машғулотларида профессор-ўқитувчиларнинг маърузасини тинглайдилар, мисол ва масалалар ечадилар. Аудиториядан ташқарида талаба дарсларга тайёрланади, адабиётларни конспект қилади, уй вазифа сифатида берилган мисол ва масалаларни ечади. Бундан ташқари айрим мавзуларни кенгроқ ўрганиш мақсадида қўшимча адабиётларни ўқиб рефератлар тайёрлайди ҳамда мавзу бўйича тестлар ечади. Мустақил таълим натижалари рейтинг тизими асосида баҳоланади. Уйга вазифаларни бажариш, қўшимча дарслик ва адабиётлардан янги билимларни мустақил ўрганиш, керакли маълумотларни излаш ва уларни топиш йўлларини аниқлаш, интернет тармоқдаридан фойдаланиб маълумотлар тўплаш ва илмий изланишлар олиб бориш, илмий тўгарак доирасида ёки мустақил равишда илмий манбалардан фойдаланиб илмий мақола ва маърузалар тайёрлаш кабилар талабаларнинг дарсда олган билимларини чуқурлаштиради, уларнинг мустақил фикрлаш ва ижодий қобилиятини ривожлантиради. Шунинг учун ҳам мустақил таълимсиз ўқув фаолияти самарали бўлиши мумкин эмас. Уй вазифаларини текшириш ва баҳолаш амалий машғулот олиб борувчи ўқитувчи томонидан, конспектларни ва мавзуни ўзлаштириш даражасини текшириш ва баҳолаш эса маъруза дарсларини олиб борувчи ўқитувчи томонидан дарсда амалга оширилади. Шунингдек, олий таълимда 2004-2010 йилларда «Информатика» фанидан семинар машғулотлари ўтказилиши режалаштирилган бўлиб, семинар машғулотларнинг мавзуси талабалар мустақил ўзлаштириши мумкин бўлган мавзулардан ташкил топган ва ишчи режасида ифодаланган. Ушбу мавзулар одатда маърузада берилиши шарт бўлмаган ва етарли тарзда мос адабиёт мавжуд бўлган мавзулардан иборат бўлади. Семинарни 92 ташкиллаштириш шаклини гуруҳий ёки оқим тарзида бўлиши кафедра тавсиясига кўра ўқув бўлими белгилаш мумкин. Семинар машғулотлари учун намунавий мавзулар и қуйидагилар бўлган :  шахсий компьютер, унинг асосий қисмлари ва уларнинг вазифалари;  операцион тизим қобиқлари;  ишчи столни жиҳозлаш;  Windows тизимида Бошловчи дастури ва унинг имкониятлари;  матн муҳаррирлар ва уларнинг имкониятлари;  график муҳаррирлар ва уларнинг имкониятлари;  файлларни архивлаш;  компьютер вируслари;  компьютер тармоқлари;  интернет тизими, навигация . “ Информатика ва АТ ” фанидан Мустақил иш мажмуаси фаннинг барча мавзуларини қамраб олган ва қуйидаги 8 та катта мавзу кўринишида шакллантирилган. ОТМлар учун мўлжалланган такомиллаштирилган амалда т алабалар учун тавсия этиладиган м устақил таълим олиш мазмуни ва ҳажми қуйидаги 3.5.-жадвалда келтирилган. 3.5.-жадвал № Мустақил таълим мавзулари Берилган топшириқлар Бажариш муддати Ҳажми (соат) 1-семестр 1. Замонавий информатика ва ахборот те хнологияларининг асосий тушунчалари. Адабиётлардан матн қилиш. Индивидуал топшириқларни бажариш 1-2 ҳафталар 6 2. Ком пью терларнинг дастурий та ъ миноти . Адабиётлардан матн қилиш. Индивидуал топшириқларни бажариш 3-4 ҳафталар 6 93 3. Опера ц ион тизимлар ва уларнинг турлари . Адабиётлардан матн қилиш. Индивидуал топшириқларни бажариш 5-8 ҳафталар 22 4. Замонавий Windows дастурлари миҳитида ишлаш . Адабиётлардан матн қилиш . Индивидуал топшириқларни бажариш 9-11 ҳафталар 10 5. Файлларни архивлаш ва ахборотларни ҳимоялаш воситалари. Адабиётлардан матн қилиш . Индивидуал топшириқларни бажариш 12-13 ҳафталар 8 6. Paint график муҳаррири билан ишлаш. Оддий матн муҳаррири WоrdPad билан ишлаш. Адабиётлардан матн қилиш. Индивидуал топшириқларни бажариш 14-15 ҳафталар 20 7. MS Office дастурлари. Ҳужжатларни қайта ишлашнинг замонавий технологиялари . Адабиётлардан матн қилиш . Индивидуал топшириқларни бажариш 16-17 ҳафталар 20 8. М S Word ҳужжатлари билан ишлаш . Адабиётлардан матн қилиш . Индивидуал топшириқларни бажариш 18-19 ҳафталар 22 Жами 112 2 - сместр 9. MS Power Point дастури ёрдамида кўргазмалар яратиш . Адабиётлардан матн қилиш. Индивидуал топшириқларни бажариш 1-4 ҳафталар 10 10. MS Excel дастурида ишлаш . Адабиётлардан матн қилиш. Индивидуал топшириқларни бажариш 5-7 ҳафталар 20 11. Компьютер т а рм о қл а ри. Интернет ва элеcтрон почта. Адабиётлардан матн қилиш. Индивидуал топшириқларни бажариш 8-10 ҳафталар 22 94 12. Компьютер графикасига кириш. Адабиётлардан матн қилиш. Индивидуал топшириқларни бажариш 11-12 ҳафталар 20 13. Масофали таълим Адабиётлардан матн қилиш. Индивидуал топшириқларни бажариш 1-4 ҳафталар 20 14. Таржимон дастурлар ва улардан фойдаланиш Адабиётлардан матн қилиш. Индивидуал топшириқларни бажариш 5-7 ҳафталар 20 Жами 112 Ҳаммаси 224 Мазкур фанни ўқитиш жараёнида таълимнинг замонавий методлари, педагогик ва ахборот-коммуникация технологияларини қўллаш назарда тутилган: - ахборот, ахборотларни қайта ишлаш технологиялари, дастурий ва тизимли таъминот, алгоритмлаш ва дастурлаш асослари, MS Officе дастурларида ишлаш асослари ва компьютер тармоқлари каби мавзулар замонавий компьютер технологиялари ёрдамида презентасия ва электрон- дидактик технологияларидан фойдаланилган ҳолда ўтказилади; MS Officе дастурларида ишлашга бағишланган амалий машғулотларда аклий хужум, гурухли фикрлаш, "иш уйини" ва бошқа педагогик технологиялардан фойдаланилади; Интернет тармоғи ва электрон почта билан ишлаш мавзуларига бағишланган амалий машғулотларида кичик гуруҳлар мусобақалари, гуруҳли фикрлаш педагогик технологияларини қўллаш назарда тутилади. “Информатика ва ахборот технологиялар” фанидан талабалар билимини рейтинг тизими асосида баҳолаш белгиланган бўлиб, ушбу мезонлар хусусида тўхталамиз. “Информатика ва ахборот технологиялар” фани бўйича рейтинг жадваллари, назорат тури, шакли, сони ҳамда ҳар бир назоратга ажратилган 95 максимал балл, шунингдек жорий ва оралиқ назоратларининг саралаш баллари ҳақидаги маълумотлар фан бўйича биринчи машғулотда талабаларга эълон қилинади. 3.3-§. ОТМлари учун яратилган “ Информатика ва ахборот технологиялари ” мультимедиали электрон қўлланмадан фойдаланишнинг амалий асослари “Информатика ва ахборот технологиялари” курсининг мақсад ва вазифалари бугунги кунда таълим ўзбек тилида олиб бориладиган таълим муассасаларида ўз олдига ҳозирги жамиятимиз талабларига жавоб бера оладиган, ОТМ битирувчисига мустақил равишда замонавий компьютер воситалари бўйича кейинги ҳаётида унумли фаолиятида амалга ошириш имкониятларини очиб берадиган кафолатли тайёргарлигини таъминлашни мақсад қилиб қўйган. “Информатика ва ахборот технологиялари” ни ўрганиш, амалий фаолиятда қўллаш, ўзаро боғлиқ фанларни ўрганиш, талабаларни таълимни давом эттириш учун зарур бўлган “Информатика ва ахборот технологиялари” ва ҳисоблаш техникасига оид аниқ билимлар билан қуроллантиради. У талабаларнинг интеллектуал ривожланишига муҳим ҳисса қўшади. “Информатика ва ахборот технологиялари” таълимининг таянч қисми мазмуни ахборот, компьютер, ахборот технологиялари, компьютерда масалалар ечиш технологиялари, ахборот технологияларининг истиқболларини ўргатишдан иборат. “Информатика ва ахборот технологиялари” таълим жараёнини профессор-ўқитувчилар яхлит ҳолда аниқ тасаввур этиши, унинг қисмлари орасидаги муносабатни тўғри белгилаши, мультимедиали электрон қўлланмадан фойдаланишни шунга кўра режалаштириши лозим. Атрофлича ўйлаб тузилган режа асосидаги мультимедиали электрон қўлланма профессор-ўқитувчиларнинг меҳнатини енгиллаштиради. Яхши тайёргарлик 96 билан мультимедиали электрон қўлланма дан фойдаланишда вақт тежалади. Энг муҳими, яхши тузилган режа, материални ўтишда изчилликни таъминлайди. “Информатика ва ахборот технологиялари” дан мультимедиали электрон қўлланмани олдиндан режалаштириш, ўқитиш усулларини танлаш, айниқса, 80 минутдан самарали фойдаланиш имконини беради, ўқитиш мазмуни ва савияси профессор-ўқитувчилардан ижодкорликни талаб этади, меҳнатини кўнгилли ва завқли қилади. Акс ҳолда, таълим жараёни маълум бир қолипга тушиб қолади, натижада ҳар куни бир хил таълим туридан, бир хил усуллардан фойдаланилаверади: уй вазифаси текширилади, янги дарс баён этилади, талабалардан сўралади, уй вазифаси берилади ва ҳоказо. Баъзан шундай ҳам бўладики, профессор-ўқитувчилар янги билимни талабаларга тушунтиришга кўпроқ эътибор бериб, амалий ишларга кам ўрин беради. Натижада талабаларнинг фаолияти сусаяди, уларда зерикиш пайдо бўлади. Кўпинча, талабалар масалан: операцион тизим ва уларнинг вазифасини ёддан айтадилар, амалда эса, компьютерда ишлаш жараёнида қўпол хатога йўл қўядилар, компьютерда ишлаш малакаларини ўзлаштиришда оқсайдилар. “Информатика ва ахборот технологиялари” дан амалий ишларга муносиб ўрин бериш, даставвал, режада акс этган бўлиши лозим. Интерактив дарсни шундай яратиш керакки, талабалар ҳам уйда, ҳам синфда мустақил ишласинлар, ахборотни тасвирлаш, кодлаш, ўлчаш ва қайта ишлаш усуллари, алгоритм, блок-схема, дастур тузиш асосий кўникмалари, шунингдек, компьютердан фойдаланиш малакаларини мунтазам эгаллаб борсинлар. Профессор-ўқитувчилар ўқув йили бошида қайси мавзуларни мультимедиали дарсликлар дан фойдаланиб ўтишни иш режасида белгилаб олиши лозим. Мультимедиали электрон қўлланма яратишда “Информатика ва ахборот технологиялари» ва АТ” курсидан давлат таълим стандарти ва ўқув дастури асос қилиб олинади. Мультимедиа – ахборотни (матн, расм, анимация, аудио, видео) ифодалашнинг кўп имкониятли тақдим этилиши. 97 Мультимедиали дарсликлар – мультимедиа технологияси ёрдамида ахборот-таълим ресурсларидан фойдаланиш имкониятларини кенгайтирувчи дарслик. Профессор-ўқитувчилар ҳар бир дарсга мультимедиали дарсликлар дан фойдаланган ҳолда дарс ўтиш режасини тузганида, амалга ошириладиган назарий ва амалий ишларни, яъни талабаларга билим бериш юзасидан бажариладиган ишлар, аввал ўтилган мавзулардан қайсиларини қайтариш зарурлиги, улардан қаерда ва қандай фойдаланиш, дарс учун зарур кўргазмали қуроллар ва унда бажариладиган машқлар режада олдиндан ўз ифодасини топиши зарур. Бундай режалар профессор-ўқитувчиларнинг ишини енгиллаштиради, дарснинг самарадорлигини, талабаларнинг фаоллигини оширади. Мультимедиали электрон қўлланма(МЭ Қ ) дан фойдаланиш самарадорлиги, аввало, унга пухта тайёргарлик кўришга боғлиқ. П рофессор- ўқитувчилар учун дарсга тайёрланиш энг масъулиятли ва энг муҳим иш ҳисобланади. Интерактив дарсда юз берадиган ҳар қандай назарий, ҳатто методик камчиликлар унга яхши тайёрланмаслик ёки унга бефарқ қараш натижасида содир бўлади. Мультимедиали дарсга тайёрланиш қуйидагиларни ўз ичига олади: а) мавзу ва унинг ҳажмини аниқлаш; б) дарс шаклини аниқлаш; в) мавзу манбалари, яъни адабиётлар билан танишиб чиқиш; г) мавзуни МЭҚ дан синчиклаб ўқиш, талабаларга тушуниш қийинлик қиладиган мавзуларни изоҳлаш методини белгилаш; д) дарс режасини тузиш; е) дарсни ўтказиш методини танлаш; ё) дарсни мақсад вазифасига мос кўргазмали қуроллар ни МЭ Қ дан ажратиш ; ж) МЭ Қ дан дарс мавзусининг олдинги ва кейинги дарс билан боғлиқ томонларини кўриш ; 98 з) мавзуни интерактив баён қилиш усулини аниқлаш; и) МЭҚ билан ишлашга вақт ажратиш; й) уй вазифасини текшириш методларини белгилаш; к) талабаларга бериладиган саволларни аниқлаш ; л) мавзуга доир қизиқарли топшириқлар тайёрлаб қўйиш; м) уйга бериладиган вазифаларни белгилаш; Мультимедиали электрон қўлланма дан фойдаланиш режасида профессор-ўқитувчиларнинг иш мазмуни ва ҳажми ўз ифодасини топиши лозим. Қолаверса, таълимда талабаларнинг ёш хусусиятлари ва имкониятларига мувофиқ иш олиб борилсагина кўзланган мақсадга эришиш мумкин. “ Информатика ва ахборот технологиялари ” фанидан яратилган мультимедиали дарсликдан фойдаланиш тўғрисида тўхталиб ўтамиз. Ушбу мультимедиали дарслик ОТМнинг педагогика таълим йўналишлари талабаларига мўлжалланган. Бу интерактив ўқув мажмуадан фойдаланиб талабалар фан буйича ўз билимларига қўшимча маълумот олиши, ўқув жараёнида олинган билимларга қўшимча турли методик қўлланмалардан, меъёрий хужжатлардан фойдаланиши мумкин. Мультимедиали электрон қўлланмани ишга тушириш учун AutoPlay Media Studio дастури ўрнатилиб ишловчи файл танланади. Натижада “ Информатика ва ахборот технологиялари ” фанидан мультимедиали электрон қўлланманинг титул вара ғ ининг кўриниши пайдо бўлади. 99 3.1-расм. Дастур ойнаси Дастурнинг кириш ойнасидан режимдан бири танланади. Яъни дастурга кириш танланади. Ёки дастурдан шу ернинг ўзида чиқиб кетиш мумкин. Бундан ташқари шу ойнанинг ўзида дастур ҳақидаги асосий маълумотлар (дастур номи, муаллифлари, мўлжалланган соҳаси) берилади. 100 3.2 - расм. Кириш қисми Дастурнинг бу қисмида бугунги кунда «Информатика ва ахборот технологияларининг ўрни ва аҳамияти ҳақида ҳамда ушбу интерактив ўқув- мажмуанинг зарурати асослаб берилган ва унинг мўлжалланган соҳалари ҳақида маълумот берилган. Шунингдек шу ойна орқали дастурнинг ихтиёрий бошқа қисмларига ўтиб кетиш имконияти ҳам мавжуд. Бунинг учун ойна да жойлашган менюдан зарур бандини танлаш кифоя. 3.3 -расм. Дастурнинг маърузалар ойнаси Дастурнинг маърузалар ойнасида “ Информатика ва ахборот технологиялари ” ва ахборот технологиялари фани бўйича тайёрланган маърузалар рўйхати берилган. Зарур маърузани танлаб матн ва расмдан иборат саҳифаларни очиб фойдаланиш имконияти мавжуд. Бу ойнадан туриб мундарижа бўлимидан дастурнинг ихтиёрий ойнасига ўтиш имконияти мавжуд. 101 3.4 -расм. Дастурнинг лабораториялар ойнаси Дастурнинг “ Лабораториялар ” ойнасида “ Информатика ва ахборот технологиялари ” ва ахборот технологиялари фани бўйича тайёрланган лаборатория машғулотлари рўйхати берилган. Зарур лаборатория маш ғ улотни танлаб матн ва расмдан иборат саҳифаларни очиб фойдаланиш имконияти мавжуд. Бу ойнадан туриб мундарижа бўлимидан дастурнинг ихтиёрий ойнасига ўтиш имконияти мавжуд. 3.5 -расм. Дастурнинг “ Амалий ишлар ” ойнаси 102 Дастурнинг амалий ишлар ойнасида «Информатика ва ахборот технологиялари» ва ахборот технологиялари фани бўйича тайёрланган амалий иш машғулотлари рўйхати берилган. Зарур амалий иш машғулотини танлаб матн ва расмдан иборат саҳифаларни очиб фойдаланиш имконияти мавжуд. Бу ойнадан туриб ҳам мундарижа бўлимидан дастурнинг ихтиёрий ойнасига ўтиш имконияти мавжуд. 3.6 -расм. Дастурнинг видеодарслар ойнаси Дастурнинг видеодарслар ойнасида “ Информатика ва ахборот технологиялари” фани бўйича тайёрланган видео дарслар рўйхати берилган. Зарур видео дарсни танлаб кўриш ва эшитиш имконияти пайдо бўлади. Видео дарсларда муаллифнинг ўзи томонидан ўтилган маърузалар видео кўринишида ва амалий ишларни компьютер экранида бажарилиши жараёни ёзиб олинган ва жойлаштирилган. Бу эса талабаларга ҳо х лаган вақтда муаллифнинг маърузасини эшитиш ёки компьютерда амалий ишларнинг бажарилишини томоша қилиш ва эшитиш имконини беради. Бу ойнадан 103 туриб ҳам мундарижа бўлимидан дастурнинг ихтиёрий ойнасига ўтиш имконияти мавжуд. 3.7 -расм. Дастурнинг “Тақдимотлар” ойнаси Дастурнинг тақдимот ойнасида “ Информатика ва ахборот технологиялари ” ва ахборот технологиялари фани бўйича тайёрланган тақдимот машғулотлари рўйхати берилган. Зарур тақдимот машғулотини танлаб матн ва расмдан иборат саҳифаларни очиб фойдаланиш имконияти мавжуд. Бу ойнадан туриб ҳам мундарижа бўлимидан дастурнинг ихтиёрий ойнасига ўтиш имконияти мавжуд. 3. 8 -расм. Дастурнинг оралиқ назорат тестлари рўйхати 104 Дастурнинг оралиқ назорат тестлари рўйхати ойнаси. Бу ойна орқали 3 та оралиқ назорат тестларидан бирига ўтиш мумкин. Тест ойналарининг кўринишини ва уларнинг ишлаши ҳақида кейинги саҳифаларда батафсил маълумот берилади. 3.9 -расм. Дастурнинг оралиқ назорат тести ойнаси Ушбу ойнада дастурнинг жорий назорат тести саволи ва тегишли жавоблар берилади. Фойдаланувчи зарур жавоб тўғрисидаги тўртбурчак белгисини босиши керак бўлади. Жавоблардан бири танлангандан кейин автоматик равишда кейинга савол ойнаси очилади. Ж ами 25 та савол шундан биринчисига жавоб бераётганимизни англатади. 3.10 -расм. Дастурнинг оралиқ назорат тести натижа ойнаси 105 Дастурнинг оралиқ назорат тести натижа ойнасида фойдаланувчи барча саволларга жавоб бериб бўлгандан кейин натижалар берилади. Унда жами саволлар сони, тўғри жавоблар сони, қайси рақамдаги саволларга тўғри жавоб берилди ва қайси рақамдаги саволларга нотўғри жавоб берилгани ва қайтадан топшириш ҳақида маълумот берилади. Ундан ташқари натижа орқали қониқарсиз, қониқарли, яхши, наъмунали кўринишида берилади. 3.11-расм. Мустақил иш рўйхати ойнаси Дастурнинг мустақил иш қўлланмалар ойнасида «Информатика ва ахборот технологиялари» фанидан мустақил иш рўйхати жой олган. 3.12 -расм. Дастурнинг адабиётлар рўйхатлари ойнаси 106 Тажрибалардан маълумки, талабаларнинг психологик хусусиятларига мувофиқ иш олиб борилса, улар билимларини яхши ўзлаштирадилар. Т алаба таълим муассасаларида ўзини эркин ҳис этсин, билимларни ўзлаштиришга ишонсин, ўзини мустақил бошқара олсин. Агар талаба билимларни ўзлаштиришда қийналса, унда ўқишга нисбатан қизиқиш пасайиб кетади . Билимларни ўзлаштиришнинг муҳим шарти уни тушунишдир. “Информатика ва ахборот технологиялари” таълимида мультимедиали электрон қўлланмадан фойдаланиш бўйича чет эл тажрибалари ғоят эътиборга моликдир. Хорижда, 15-16 ёшли ўқувчилар учун яратилган мультимедиали электрон қўлланма қуйидаги масалаларни ўз ичига олади: маълум бир мавзуни ўрганишда компьютер графикаси имкониятларидан фойдаланиш, мулоқот услубида дастурлар тузишни ўрганиш, замонавий ахборот технологияларидан - Internetда саёҳат қилиш. Шундай қилиб , чет эллик тадқиқотчилар мультимедиали электрон қўлланма дан фойдаланишда қандай усуллардан ва қандай мақсадларда фойдаланиш ҳақида аниқ тушунча ҳосил қилганлар. Биз ўз тадқиқотларимизни уларнинг тажрибаларини ҳисобга олган ҳолда олиб бордик. Талабалар нинг ижодкорлик қобилиятларини ривожлантиришда мультимедиали электрон қўлланма ўзига ҳос афзалликларга эга. У талабаларни мантиқий фикрлашга, фанга илмий ва ижодий ёндашишга ўргатади, талабалар учун ўқув мавзуларини янада асосли ва ишончли қилади, илмий дунёқарашни шаклланишида муҳим омил бўлиб хизмат қилади, билимларни мустаҳкам эгаллашга ёрдам беради, ҳис туйғуларга таъсир этган ҳолда машаққатли ақлий фаолият натижасида фанга ва касбга нисбатан муҳаббат уйғотади. Шунга кўра, таъкидлашимиз мумкинки, талабалар нинг ижодий фаоллиги ва бу фаолиятнинг тўғри ташкил этилиши мультимедиали электрон қўлланма нинг самарадорлигига ва қизиқарли ўтишига замин яратади, бунда талабалар мавзуларни мустақил ўрганиш малака ва кўникмаларини ўзлаштирадилар, амалий ва назарий масалаларни ечадилар. 107 Бу эса, пировард натижада уларнинг ижодкорлик қобилиятларини янада ривожланишига олиб келади. Учинчи боб бўйича хулосалар 1. Узлуксиз таълим тизимида “Информатика ва АТ” фани таълими мазмунини қайта куриб чиқиб такомиллаштириш лозим. Шу нуктаи назардан узлуксиз таълим тизимида “Информатика ва АТ” фани таълими мазмунига оид илмий ва амалий аҳамиятга молик назарий маълумотлар, қонун- қоидалар, тушунчалар урганилди. 2. Узлуксиз таълим тизимида “Информатика ва АТ” фани таълими ўқув дастури ва юклама ҳажми илмий-нуқтаи назардан таҳлил этилиши лозим. Информатика фани бўйича умумтаълим мактаблари, академик лицей, касб- ҳунар таълими ва олий таълим муассасалари ўқув дастури ва юклама ҳажми илмий-нуқтаи назардан таҳлил этилди. 3. Узлуксиз таълим тизимида информатиканинг мазмуний структураси – фундаментал асослари очиб берилди, информатика ўқитишда таълим босқичлари аро узвийлик ва узлуксизлигини таъминлаш механизмлари илмий асосланди. 4. Умумтаълим мактаблари, академик лицей, касб-ҳунар таълими, олий таълим тизими муассасаларида “Информатика ва АТ” фанини ўқитишнинг таълим босқичларига мос хусусиятлари аниқланди ва такомиллаштирилди. Жумладан, умумий ўрта таълим мактабларида “Информатика ва АТ” таълими талабаларга ахборотларни олиш, узатиш, сақлаш, тўплаш ва қайта ишлаш технологиялари тўғрисида бошланғич тасаввур ҳосил қилишга қаратилиши илмий нуқтаи назардан очиб берилди. касб-ҳунар таълим муассасаларида ўқитиладиган “Информатика” курси талабаларга информатиканинг амалий жиҳатлари ҳақида билим беришга, касбий фаолият нуқтаи назаридан амалий ва хизмат кўрсатувчи дастурлар билан ишлаш малакасини ҳосил қилишга, замонавий ахборот технологиялари 108 ҳақида умумий маълумот беришга йўналтирилиши илмий жиҳатдан асосланди. 5. Олий таълим муассасаларида “Информатика ва АТ” таълими талабаларни компьютернинг кенг имкониятларидан хабардор қилиш, компьютер билан мулоқот ўрнатиш усулларини ўргатиш, ўз соҳасига оид дастурий воситалар ва амалий дастурлар пакетларидан фойдаланишни ўргатиш ва турли мутахассислик масалаларини еча олишга йўналтирилиши педагогик нуқтаи назардан асосланди. 6. Олий таълим муассасаларида лаборатория ва амалий машғулотларни мультимедиали технологиялар асосида такомиллаштириш модели ишлаб чи қ илди. “Информатика ва АТ” фанидан лаборатория ва амалий машғулотларнинг мазмунини танлашнинг назарий методик асослари очиб берилди. . 7. ОТМлари учун яратилган “ Информатика ва ахборот технологиялари ” мультимедиали электрон қўлланмадан фойдаланишнинг амалий асослари ёритилган. 109 I V БОБ. МУЛЬТИМЕДИАЛИ ЎҚИТИШ ТИЗИМЛАРИ САМАРАДОРЛИГИНИ АНИҚЛАШНИНГ ТАЖРИБА-СИНОВ ИШЛАРИ 4.1- §. Лаборатория ва амалий машғулотлар учун мўлжалланган мультимедиали ўқитиш тизимларини самарадорлигини аниқлашнинг метод ва шакллари Лаборатория ва амалий машғулотлар учун мўлжалланган мультимедиали ўқитиш тизимларини таълим ва тарбиявий вазифаларини муваффақиятли бажаришга қай даражада мувофиқ келишини аниқлаш ва уларни янада такомиллаштириш юзасидан илмий фикр-мулоҳазалар билдириш муҳим. Шу нуқтаи назардан лаборатория ва амалий машғулотлар учун мўлжалланган мультимедиали ўқитиш тизимларини самарадорлик даражасини аниқлаш ва баҳолашда унинг қуйидаги асосий жиҳатларига эътибор қаратилади: 1. Лаборатория ва амалий машғулотлар учун мўлжалланган мультимедиали ўқитиш тизимларидаги ўқув материалининг ҳажми ва мазмуни. 2. Мультимедиали ўқитиш тизимларида ўқув материали баёнининг илмийлиги:  асосий тушунча, қонун ва назарияларнинг илмий жиҳатдан тўғри ифодаланиши;  курс асосига қўйилган илмий ғояларни сингдириш мунтазамлиги;  турли воқеа ва ҳодисаларнинг тушунтириш учун улардан фойдаланиш;  турли ҳодиса, қонун ва назарияларни ҳаққоний талқин этиш; 3. Лаборатория ва амалий машғулотлар учун мўлжалланган материал баёнининг тушунарлилик даражаси: 110  баён этишнинг талабаларнинг ўқув билиш имкониятларига ва ёш хусусиятларига мос келиши;  экспериментал стандарт, дастур ва дарсликка киритилган янги ўқув материалининг тушунарли бўлиши. 4. Ў қув материалларининг мантиқий боғланганлиги:  материални баён этишда мантиқий фикрлашнинг турли усуллари (индукция, таққослаш, қарама-қарши қўйиш, қиёслаш билан хулоса чиқариш, исбот қилишнинг турли усуллари)дан фойдаланиш;  амалий ва назарий ўқув материалларининг мутаносиблиги;  тушунча, қонун ва назарияларни киритиш учун амалий материалларнинг етарли бўлиши;  муайян мавзулар юзасидан ўқув материалларини очиб беришда ворисликнинг мавжудлиги;  асосий тушунчаларни киритиш заруриятини кўрсатиш;  ўқув предметини ўрганишнинг кейинги босқичларида уларни ривожлантириш. 5. Лаборатория ва амалий машғулотлар учун танланган топшириқларнинг мазмуни:  тажриба намойишлари ва лаборатория ишларининг янги дастурга мувофиқ келиши;  тажрибани таълим муассасаларидаги мавжуд техник воситаларда бажариш қонуниятлари ва бошқалар. 6. Топшириқларда технологик жараёнларнинг акс эттирилиши:  ўқув материали билан боғлиқ бўлган замонавий технологияларининг асосларини очиб бериш. 7. Топшириқларни асосий ва қўшимча қисмларга бўлиниши:  топшириқларни асосий ва қўшимча қ исмларга бўлишдаги муҳимлик;  талаба лар томонидан қўшимча ўзлаштириш учун мўлжалланган мавзулардан фойдаланиш даража с и . 8. Саволлар, масалалар ва амалий топшириқларнинг мазмуни: 111  талабаларнинг билим, малака ва кўникмани ҳ осил қилишда асосий тушунчалар, қонуниятлар ва назарияларни шакллантиришнинг мураккаблик даражаси. 9. Топшириқлардаги тасвирий материалларнинг сифати:  топшириқ нинг график ва бадиий жиҳатдан тўғри безатилиши (чизмалар, графиклар, жадвал, диаграмма, рангли тасвирлар, олимларнинг суратлари ва бошқалар). 10. Топшириқнинг тили:  унинг ифодалилиги, лўндалиги, аниқлиги, қисқалиги ва таъсирчанлиги;  математик аппаратдан фойдаланиш. Педагогик тажриба ишларини амалга ошириш учун қуйидаги тажриба- синов материаллари тайёрланди: 1. Танланган топшириқларни текшириш учун талаблар мажмуи. 2. Лаборатория амалиётини текширишга тааллуқли бўлган асосий тушунчалар рўйхати. 3. Талабаларнинг билим, кўникма ва малакаларини текшириш учун назорат тести материаллари. 4. Талабаларнинг билим ва малакасини текшириш учун тажриба топшириқларига оид тестлар. 5. Амалий ишларни олиб боришга доир кўрсатмалар. 6. Тест натижаларини ёзиб бориш шакллари (савол ва жавоб варақалари). 7. Ўқитувчилар ва талабалар учун анкеталар. Билимларнинг мустаҳкамлиги ўқув материали ўрганиб бўлингач, маълум муддат ўтгач, қайта текшириш йўли билан аниқланади. Билимларни чуқурроқ тадқиқ этишда бу усул бўлимлар бўйича назорат ишлари олиш тизими ёрдамида оммавий равишда текшириш йўли билан уйғунлаштирилади. Бундан мақсад талабаларнинг амалий билими, амалий уқуви ва малакасининг мазмуни, даражаси ва мустаҳкамлигини аниқлашдир. 112 Назорат ишлари ҳар йили ўтказилиб, таълим муассасаларида талабалар билимидаги ўзгаришлар динамикасини кузатишга ёрдам беради. Назорат ишларининг асосий мавзулари саволлар, масалалар ва экспериментал топшириқлардан ташкил топади. Буларни бажариш маълум даражада талабаларнинг бутун ўқув материалини тушунганлигини белгилайди. Бир йил давомида ҳар бир босқичда иккитадан назорат иши: биттаси ўқув йилининг ўртасида, иккинчи мазкур босқичнинг бутун курси бўйича ўқув йили охирида ўтказилади. Ҳар бир назорат иши бир неча вариантда берилади. Вариантлар сони текширилаётган ўқув материалининг ҳажми ва текшириш мақсадига кўра белгиланади. Ҳар бир вариант бир хил қийинликда бўлади. Топшириқлар шундай тузиладики, унинг асосий қисмини ҳар бир талаба бажара оладиган, бошқа қисми эса талабаларнингқўшимча кучини талаб қиладиган бўлади. Назорат ишларининг натижаларини дастлабки эксперимент ўтказилган жойларда амалга оширилиб, жавдаллар кўринишида қайд этилади. Баъзи бир назорат ишлар натижалари компьютерларда бажарилади. Лаборатория ва амалий машғулотлар учун мўлжалланган топшириқларни текшириш юзасидан ўтказилган тажриба-синов натижалари қуйидаги тартибда олиб борилди : 1. Танланган топшириқларни ДТСга, ўқув фани мазмунига мутаносиблиги: 2. Педагогик тажриба, синов ва назорат синфлари талабаларининг билим, кўникма ва малакаларини текшириш натижалари:  педагогик тажриба , синов ва назорат синфларида текшириш ишлари бажарилишининг умумий натижалари ;  асосий тушунча ва қонуниятларнинг талабалар томонидан ўзлаштирилиши;  талабаларнинг амалий кўникма ва малакалари;  талабалар билимини баҳолаш . 113 4. Танланган топшириқларни такомиллаштириш бўйича таклиф ва хулосалар.  Топшириқ тузилишини такомиллаштириш юзасидан таклифлар;  ўқув материалини баён этиш методикасини такомиллаштириш юзасидан таклифлар;  топшириқ нинг илмийлигини такомиллаштириш юзасидан таклифлар;  ўқув материали мазмунини очиб бериш мантиқийлигини такомиллаштириш юзасидан таклифлар;  ўқув материалини ўзлаштира олиш даражасини ошириш юзасидан таклифлар;  тажриба-синов мазмуни ва методикасини такомиллаштириш юзасидан таклифлар;  савол ва топшириқларни такомиллаштириш юзасидан таклифлар;  предметлараро боғланишни кучайтириш юзасидан таклифлар;  тасвирий материалларни такомиллаштириш юзасидан таклифлар;  топшириқ тилини такомиллаштириш юзасидан таклифлар Тажриба майдон и сифатида белгиланган гуруҳлар э лектрон нашр ва таълим ресурслари синовдан ўтказишда уларни текшириш бўйича қуйидаги методлардан фойдал а нила ди: 1. Электрон нашрни яратиш бўйича асосий мезонлар:  фойдаланувчини қайд этиш модулининг мавжудлиги;  локал тармоқда ишлаш имконияти;  курс администратори модулининг мавжу длиги;  ўқув курсининг назарий билимлар модули мавжудлиги;  ўқув курсининг амалий билимлар модули мавжудлиги;  ўқув курси бўйича тест топшириқларининг мавжудлиги;  ма ъ лумотнома тизимининг мавжудлиги; 2. Мультимедиали электрон қўлланмасининг мазмуни, дизайни ва шакли уйғунлиги бўйича асосий мезонлар: 114  матнлар;  фотоиллюстрациялар;  анимациялар;  лаборатория ишлари;  ауидиофрагментлар;  видеофрагментлар;  масалалар;  лу ғ атлар;  қўшимча ма ъ лумотлар . 3. Анкета , сўров вара қ алари . 4. Мультимедиали электрон қўлланмасининг самарадорлик даражасини аниқлаш учун м атематик статистик методлар. 4.2- §. Лаборатория ва амалий машғулотлар учун мўлжалланган мультимедиали ўқитиш тизимларининг самарадорлигини аниқлашга йўналтирилган т аж риба- синов ишларининг таҳлили Мультимедиали электрон қўлланмаси ва таълим ресурсларнинг самарадорлик даражасини аниқлаш ва баҳолашда 3.1-бандда эътироф этилган педагогик тажриба-синов ишларини ташкил этиш методларидан фойдаланилди. Тажриба-синов жараёнида ҳap бир лаборатория ва амалий машғулотлар учун мўлжалланган топшириқларни талабалар томонидан бажарилишидаги сифат кўрсаткичлар, топшириқларнинг тадрижийлиги, бажарилиши қийин бўлган топшириқлар экспериментатор ўқитувчилар томонидан аниқлаб борилди. Тажриба-синов майдонларидан олинган натижалар илмий-методик нуқтаи назардан чуқур таҳлил қилинди. Мультимедиали электрон қўлланмасининг мазмуни, дизайни ва шакли уйғунлиги бўйича замонавий талабларга қай даражада жавоб беришини синовдан ўтказишди. 115 4.1.-жадвал. Мультимедиали электрон қўлланмаси ни яратиш бўйича асосий мезонлар таҳлили № Мезонлар Мавжудлиг и (+/-) Сифат даражаси (% ҳ исобида) 1. Фойдаланувчиларни қайд этиш модули + 100% 2. Локал тармоқда ишлаш имконияти + 50% 3. Администратор модули - - 4. Ўқув курсининг назарий билимлар модули + 96% 5. Ўқув курсининг амалий билимлар модули + 95% 6. Ўқув курси бўйича тест топшириқлари + 92% 7. Ма ъ лумотнома тизими + 87% Ўртача сифат даражаси: 79,6% Натижалар 4.1-жадвал(мультимедиали электрон қўлланмасини яратиш бўйича), 4.2-жадвал (мультимедиали электрон қўлланмасининг мазмуни, дизайни ва шакли уйғунлиги бўйича)да ўз ифодасини топган (Жадвалларга баҳолаш натижаларининг ўрта арифметиги киритилган). 4.2-жадвал. Мультимедиали электрон қўлланмаси нинг мазмуни, дизайни ва шакли уйғунлиги бўйича мезонлар таҳлили № Мезонлар Мавжудлиг и (+/-) Сифат даражаси (% ҳ исобида) 1. Матнлар + 99% 2. Фотоиллюстрациялар + 86% 3. Анимациялар + 76% 4. Лаборатория ишлари + 85% 5. Ауидиофрагментлар + 86% 6. Видеофрагментлар + 75% 7. Масалалар + 98% 8. Лу ғ атлар + 84% 9. Қўшимча ма ъ лумотлар + 87% Ўртача сифат даражаси: 86,2% Таҳлил натижаларидан аён бўлдики, мультимедиали электрон қўлланмасини яратиш бўйича қўйиладиган мезонларга ўртача 79,6%, мультимедиали электрон қўлланмасининг мазмуни, дизайни ва шакли уйғунлиги бўйича мезонларга 86,2% жавоб беради. 116 Тажриба тадқиқот жараёнида олий таълим муассасалари учун яратилган электрон нашр синовдан ўтди. Қуйидаги диаграммаларда профессор-ўқитувчилар(4.1-расм) ва талабалар(4.1-расм) Мультимедиали электрон қўлланмасининг ўқув жараёнидаги роли ҳақида анкета орқали олинган натижалар келтирилган. 4.1-расм. Ўқитувчининг мультимедиали электрон қўлланмасининг таълимдаги ўрни ҳақидаги фикрлари Ўқитувчиларнинг 56%и “Информатика ва АТ” мультимедиали электрон қўлланмаси систематик тарзда дарс жараёнида фойдаланиш зарур деб ҳисобласа, 40%и дарсдан ташқари вақтда мустақил таълимда талабалар фойдаланиши лозим деб ҳисоблашади. Ўрт ача даражада ё қади; 14% Ум ум ан ё қм айди; 6% Жуда ё қади; 82% 4.2-расм . Талабаларнинг мультимедиали электрон қўлланма ҳақида фикрлари. 117 Ўрни йў қ; 0% Қизи қишни к учайтиради; 33% Ёдда са қлашга ёрдам беради; 11 % Яхши тушунишга ёрдам беради; 56% 82% талабалар мультимедиали электрон қўлланма фойдаланиш ўқув фани предметини ўрганишга кетадиган вақт кескин камаяди деб ҳисоблашса, 95% талабалар барча фанлар бўйича мультимедиали электрон қўлланма яратиш лозим деб ҳисоблайдилар. Мультимедиали электрон қўлланмаси тажрибада синалган таълим муассасаларидаги ўтказилган тажриба тадқиқот ишлари, ўқитувчи ва талабалар билан ўтказилган суҳбат ва анкета саволларига жавоб натижалари қуйидаги хулосаларга олиб келди:  мавзулар ўзлаштирилиши осонлашади;  мавзулардаги асосий тушунчалар осонликча ёдда қолади;  муаммоли вазиятлар ва масала лар осонликча ҳ ал этилади. Бир сўз билан айтганда, мультимедиали электрон қўлланмасида н анъанавий таълим жараёнида ҳам, масофали таълим жараёнида ҳам фойдаланиш кенг имкониятлар яратади. Таълим муассасалари учун яратилган барча мультимедиали электрон қўлланмасидан фойдаланиш самарадорлигини аниқлаш мақсадида математик статистика усуллар и дан фойдаланилди. Самарқанд давлат университети, Жиззах давлат педагогика институти, Қарши давлат университети талабаларида “Информатика ва АТ” фанини ўқитиш бўйича мультимедиали электрон қўлланмасини тажрибада синашда 294 ортиқ талаба қамраб олинди. Шундан биз математик-статистик таҳлил қилиш учун 2 та гуруҳни танлаб олдик. Назорат ва тажриба-синов гуруҳларининг тажриба якунидаги умумий кўрсатгичлари қуйидагича (4.3- жадвал ) : 4.3-жадвал. Назорат ва тажриба-синов гуруҳларининг тажриба якунидаги умумий кўрсатгичлари № Т аълим йў налиши номи Гуруҳлар Талабалар сони Жавоблари Юқори Ўрта Паст 118 1. 2. СамДУ, Педагогика Тажриба гуру ҳ и 60 22 28 10 Назорат гуру ҳ и 58 14 24 20 3. 4. Жиззах ДПИ, Математика Тажриба гуру ҳ и 50 20 25 5 Назорат гуру ҳ и 48 12 2 1 1 5 5. 6. Қарши ДУ, Педагогика Тажриба гуру ҳ и 40 18 19 3 Назорат гуру ҳ и 38 10 15 13 7. 8. Жами ўртача Тажриба гуруҳи 50 20 24 6 Назорат гуруҳи 48 12 20 16 Тажриба ва назорат гуруҳидаги баҳолаш натижаларини мос равишда 1 ва 2- танланмалар деб олсак, қуйидаги вариацион қаторларга эга бўламиз. 1-танланма X i : юқори; ўрта; паст; (тажриба гуруҳи) n i : 20 ; 24; 6 . n 50 . 2-танланма Y j юқори; ўрта; паст; (назорат гуруҳи) n j 12; 2 0 ; 1 6 . m  48 Бу танланмаларга мос келган полигонларни чизамиз: 119 6 24 20 16 20 12 0 5 10 15 20 25 30 Паст Ўрта Юқори Тажриба гуру ҳи Назорат гуру ҳиПолигонда қайд этилган графикларидан англанадики, тажриба ва назорат гуруҳлари учун танланма модал қийматлари мос равишда М т  5 ва М н  3, яъни улар орасидаги фарқ етарли даражада бўлиб, М т  М н экан. Бу эса, ўз навбатида, бу танланмалар учун мос ўрта қийматлар ҳам X  Y шартларни қаноатлантиришини олдиндан кўрсатади. Уларни қуйидаги формула асосида ҳисоблаймиз: 9,3 48 188 ) 48 80 60( 48 1 )3 16 4 20 5 12( 48 1 1 3 1             j j jY n m Y Демак, тажриба гуруҳида ўртача ўзлаштириш назорат гуруҳидагидан катта экан: X  Y . Ҳар икки гуруҳ учун тарқоқлик коэффициентларини ҳисоблаймиз. Шу мақсадда дастлаб танланма дисперцияларни ҳисоблаймиз: ; 34,0 49 64, 16 49 64,8 84,3 8, 12 49 44,1 6 16,0 24 64,0 20 49 )2,4 3(6 )2,4 4( 24 )2,4 5( 20 1 ) ( 2 2 2 3 1 2                     i i i т n X x n D . 59,0 47 66, 27 47 96, 12 2,0 5, 14 47 81,0 16 01,0 20 21,1 12 47 )9,3 3( 16 )9,3 4( 20 )9,3 5( 12 1 ) ( 222 3 1 2                      j jj н n Y у n D 120 Бу натижалардан ўртача квадратик четланишларни топамиз:58,0 34,0   т ; . 76,0 59,0  н Булар асосида ҳар икки гуруҳ учун вариация кўрсатгичларини ҳисоблаймиз: 14,0 2,4 58,0  X т т   ; . 19,0 9,3 76,0    Y н н   Агар статистик аломатнинг қийматдорлик даражасини  0,05 деб олсак, у ҳолда Лаплас функцияси жадвалидан статистика учун критик нуқта t кр ни   45,0 2 9,0 2 05,0 2 1 2 2 1 tkp          тенгликдан аниқлаймиз: t кр  1,67. Бундан баҳолашнинг ишончли четланишларини топсак: 08,0 05,0 67,1 07,7 34,0 67,1 50 34,0 67,1           n D t т т га тенг, назорат гуру ҳ ида эса: 15,0 09,0 67,1 93,6 59,0 67,1 48 59,0 67,1           n D t к к га тенг. Топилган натижалардан тажриба синфи учун ишончли интервални топсак: n D t X а n D t X m xт         08,02,408,02,4  ха 28,412,4  ха назорат синфи учун ишончли интервал: n D t Y а n D t Y n yn         ; 15,0 9,3 15,0 9,3     yа 05,4 75,3   уа Буни геометрик тасвирласак: 1214, 28 44, 1 2 Демак,  =0,05 қийматдорлик даражаси билан айтиш мумкинки, тажриба гуруҳида ўртача баҳо назорат гуруҳидаги ўртача баҳодан юқори бўлар экан. Юқоридаги натижаларга асосланиб тажриба-синов ишларининг сифат кўрсатгичларини ҳисоблаймиз. Бизга маълум Х =4,3; Y =3,9; ; 14,0 т  19,0 н  га тенг. Бундан сифат кўрсатгичлари: 02,1 09,4 16,4 19,0 9,3 14,0 3,4 ) ( ) (         н т усб Y Х К   > 1; 45,0 71,3 16,4 ) 19,0 9,3( ) 14,0 3,4( ) ( ) (            н т бдб Y Х К   > 0; Олинган натижалардан ўқитиш самарадорлигини баҳолаш мезони бирдан катталиги (К усб =1,02>1) ва билиш даражасини баҳолаш мезони нолдан катталигини (К бдб =0,45>0) кўриш мумкин. Бундан маълумки, тажриба гуруҳи кўрсаткичлари назорат гуруҳидагилардан юқори экан. Демак, Самар қ анд давлат университети, Жизаах давлат педагогика институти, Қарши давлат университети талабаларида информатика курсини ўқитиш бўйича мультимедиали электрон қўлланмаси ни қўллашда яхши натижага эришилгани тажриба-синов натижаларидан яққол кўриниб турибди. Ю қ орида олиб борилган статистик таҳлиллардан хулоса қилиб шуни айтиш мумкинки, тажриба синфларида қўлланилган мультимедиали электрон қўлланмасидан фойдаланиш синов методикаси самарадор бўлиб, ўтказилган тажриба-синов таҳлиллари уни республикамиз миқёсида омм а лаштириш мумкинлигига асос яратади. Тўртинчи боб бўйича хулосалар 1223,7 5 4,0 5 а 1. Мультимедиали электрон қўлланмаси самарадорлик даражасини аниқлаш ва баҳолашга йўналтирилган педагогик тажриба-синов ишларини ташкил этиш методлари аниқланди. Мультимедиали электрон қўлланмаларни самарадорлик даражасини аниқлаш ва баҳолашда унда қуйидаги мезон ва талаблар қай даражада ўз аксини топганлигини инобатга олиш лозим: топшириқлар баёнининг илмийлиги; топшириқлар ўқув материали баёнининг тушунарлилик даражаси; топшириқлар ўқув материалларининг мантиқий боғланганлиги; топшириқларда ўрганилаётган воқеа ва қонуниятларни очиб бериш теранлиги; дарсликка киритилган тажрибаларнинг мазмуни ва аҳамияти; дарсликда технологик жараёнларнинг акс эттирилиши; топшириқларда ўқув материалини асосий ва қўшимча қисмларга бўлиниши; саволлар, масалалар ва амалий топшириқларнинг мазмуни; топшириқлардаги тасвирий материалларнинг сифати; дарсликнинг тили; бошқа дарсликлар билан ўзаро алоқадорлиги (интеграция). 2. Мультимедиали электрон қўлланмасини синовдан ўтказишда дастурий таъминотни яратиш бўйича у қуйидаги мезонларга қай даражада жавоб бериши инобатга олинади: фойдаланувчини қайд этиш модулининг мавжудлиги; локал тармоқда ишлаш имконияти; курс администратори модулининг мавжудлиги; ўқув курсининг назарий билимлар модули мавжудлиги; ўқув курсининг амалий билимлар модули мавжудлиги; ўқув курси бўйича тест топшириқларининг мавжудлиги; маълумотнома тизимининг мавжудлиги. 3. Мультимедиали электрон қўлланмасининг мазмуни, дизайни ва шакли уйғунлигини баҳолашда унда қуйидаги маълумотлар қай даражада мавжудлиги инобатга олинади: матнлар; фотоиллюстрациялар; анимациялар; лаборатория ишлари; ауидиофрагментлар; видеофрагментлар; масалалар; луғатлар; қўшимча маълумотлар мавжудлиги. 4. Олий таълим тизими муассасалари учун яратилган мультимедиали электрон қўлланмаларни самарадорлик даражасини аниқлаш учун математик статистик методлардан фойдаланилди. Анъанавий усулубда ва 123 мультимедиали электрон қўлланмалардан фойдаланиб тажриба-синов ўтказилгандан кейин олинган кўрсаткичлар тажриба синфлариники назорат синфдагиларга нисбатан юқори эканлиги аниқланди. Синов натижалари яратилган мультимедиали электрон қўлланмаларни таълим жараёнида қўллаш самарали эканлигини исботлади. ХУЛОСАЛАР Олий таълим муассасаларида лаборатория ва амалий машғулотларни ташкил этиш учун мўлжалланган электрон қўлланма ва ресурслар ни ўрганиш қуйидаги хулоса ва тавсиялар қилиш имконини берди: 1. Мультимедиали электрон қўлланма ва ахборот-таълим ресурсларини яратишга доир ижтимоий, психологик, педагогик, методик адабиётларни 124 илмий назарий жиҳатдан ўрганиш ва таҳлил этиш уларни яратишга қўйиладиган педагогик талаблар, мезонлар, тузилиши, шакллари ва турларини бир бутун яхлит тизим сифатида тадқиқ этиш лозимлигини белгилади. Шу нуқтаи назардан мультимедиали электрон қўлланма ва ресурсларни яратишга қўйиладиган педагогик талаблар, мезонларни бугунги таълим-тарбия тизимида кечаётган ислоҳотлар нуқтаи-назаридан қайта кўриб чиқиш ҳамда илмий жиҳатдан такомиллаштириш зарур. 2. Олий таълим муассасаларида “Информатика ва АТ” курси бўйича мультимедиали электрон қўлланма ресурсларни шакллантиришда фанга оид илмий ва амалий аҳамиятга молик назарий маълумотлар, қонун-қоидалар, тушунчалар берилиши билан биргаликда, даставвал улар талабаларнинг ёши ва психологик хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда яратилиши, фанлараро боғланишда такрорлашнинг олдини оладиган изчил кетма-кетликка асосланган уйғунликнинг бўлиши лозим. 3. “Информатика ва АТ” курси мисолида мультимедиали электрон қўлланма ва ахборот-таълим ресурсларини яратиш мезонлари белгиланди, мультимедиали электрон қўлланмаси яратиш босқичлари илмий асосланди, уларнинг тузилиши ва мазмунига қўйиладиган талаблар ишлаб чиқилди, мультимедиали электрон қўлланма яратиш босқичлари, хусусан мақсадларни аниқлаш, мундарижа тузиш, режалаштириш, дарсликнинг илк қўлёзмасини тайёрлаш, таҳрир қилиш ва фойдаланишга топшириш босқичлари илмий нуқтаи назардан очиб берилди. 4. Олий таълим муассасаларида “Информатика ва АТ” курсини ўқитишнинг таълим йўналишларига мос хусусиятлари аниқланди ва такомиллаштирилди. Олий таълим муассасаларида “Информатика ва АТ” таълими талабаларни компьютернинг кенг имкониятларидан хабардор қилиш, компьютер билан мулоқот ўрнатиш усулларини ўргатиш, ўз соҳасига оид дастурий воситалар ва амалий дастурлар пакетларидан фойдаланишни ўргатиш ва турли мутахассислик масалаларини еча олишга йўналтирилиши педагогик нуқтаи назардан асосланди. 125 5. Олий таълим муассасаларида “Информатика ва АТ” таълими талабаларини компьютернинг кенг имкониятларидан хабардор қилиш, компьютер билан мулоқот ўрнатиш усулларини ўргатиш, ўз соҳасига оид дастурий воситалар ва амалий дастурлар пакетларидан фойдаланишни ўргатиш ва турли мутахассислик масалаларини еча олишга йўналтирилиши педагогик нуқтаи назардан асосланди. Шу нуқтаи назардан “Информатика ва АТ” фанидан лаборатория ва амалий машғулотларнинг мазмунини танлашнинг назарий методик асослари очиб берилди. 6. ОТМлари учун “Ахборот технологиялари » фанидан амалиёт” (Самарқанд. СамДУ. 2019. –207 бет) ва “Дастурлаш тиллари асосида математик масалаларни ечиш” (Самарқанд. СамДУ. 2019. –203 бет) номли ўқув қўлланмалар нашр этилди ва улар асосида лаборатория ва амалий машғулотлари учун мўлжалланган «Информатика ва ахборот технологиялари» мультимедиали электрон қўлланма яратилди ва ундан фойдаланишнинг амалий асослари ёритилди. 7. Таълим тизимида мультимедиали электрон қўлланмалар яхши самара бериши ва уларга катта эҳтиёж мавжудлиги аниқланди. “Информатика ва АТ” фанидан яратилган мультимедиали электрон қўлланма республикамизнинг 3та олий таълим муассасалари - Жиззах давлат педагогика институти, Қарши давлат университети амалиётида тажриба- синовдан ўтди. Синов натижалари яратилган мультимедиали электрон қўлланмани таълим жараёнида қўллаш самарали эканлигини кўрсатди. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ 1. Ўзбекистон Республикасининг «Таълим тўғрисида»ги қонуни. –Т.: 2020 2. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 29 апрелдаги “ Ўзбекистон Республикаси Халқ таълими тизимини 2030 йилгача ривожлантириш концепциясини тасдиқлаш тўғрисида”ги ПФ-5712- 126 сон Фармони. Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2019 йил. 06/19/5712/3034. 3. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги “ Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги ПФ-4947-сонли Фармони. Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2017 й., 6-сон, 70-модда, 20-сон, 354-модда, 23-сон, 448-модда. 4. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 19 февралдаги “Ахборот технологиялари ва коммуникациялари соҳасини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ-5349-сонли Фармони. - Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 06/18/5349/0792-сон, 20.02.2018 й. 5. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 30 июндаги “ Республикада ахборот технологиялари соҳасини ривожлантириш учун шарт-шароитларни тубдан яхшилаш чора тадбирлари тўғрисида”ги ПФ-5099- сон Фармони. Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2017 й., 26-сон, 576-модда . 6. 2 019 йил 8 октябрдаги “Ўзбекистон Республикаси Олий таълим тизимини 2030 йилгача ривожлантириш концепциясини тасдиқлаш тўғрисида”ги ПФ-5847-сон Фармони. - Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 09.10.2019 й., 06/19/5847/3887-сон; 30.04.2020 й., 06/20/5987/0521-сон. 7. 2019 йил 29 апрелдаги “Ўзбекистон Республикаси Халқ таълими тизимини 2030 йилгача ривожлантириш концепциясини тасдиқлаш тўғрисида”ги ПФ-5712-сон . - Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 14.10.2020 й., 07/20/4860/1383-сон . 8. Мирзиёев Ш.М. «Қонун устуворлиги ва инсон манфаатларини таъминлаш – юрт тараққиёти ва халқ фаровонлигининг гарови» . – Т.: “Ўзбекистон”, 2017. –Б. 48. 127 9. Мирзиёев Ш.М. «Буюк келажагимизни мард ва олийжаноб халқимиз билан бирга қурамиз» . – Т.: “Ўзбекистон”, 2017. – 488 б. 10. Мирзиёев Ш.М. Танқидий тахлил, қатъий тартиб интизом ва шахсий жавобгарлик - ҳар бир раҳбар фаолиятининг кундалик қоидаси бўлиши керак.Тошкент, “Ўзбекистон”, 2017. – 104 б. 11. Абдуқодиров А.А., Усмонқулов Ш.У. Компетентли таълим моделининг таянч тушунчалари ва уни амалга ошириш муаммолари//“Ўқув жараёнида ахборот-коммуникация технологияларидан фойдаланишнинг долзарб муаммолар” мавзусидаги Республика илмий-амалий анжумани. Гулистон, 2019. –Б. 152-154. 12. Абдуразаков М.М. Направления совершенствования подготовки к профессиональной деятельности будущего учителя информатики / М.М. Абдуразаков, Г.М. Гаджиев // Информатика и образование. 2006. - № 2. -С. 98-102. 13. Абдуразаков М.М. Совершенствование содержания подготовки будущего учителя информатики в условиях информатизации образования: автореф. дис. … д-ра пед. наук. /М.М. Абдуразаков. М., 2007. – 44 с. 14. Абилкасимова Г., Молдабаев Б.Г., Амангелдиев Н.Е. Необходимость подготовки педагога профессионального обучения в условиях инновационного образования . // Успехи современного естествознания. – 2015. – № 1-4. – С. 684-686 . 15. Алешин Л.И. Информационные технологии: Учебное пособие / Л.И. Алешин. - М.: Маркет ДС, 2011. – 384 c. 16. Алламбергенова М. Интерактив ўқув мажмуалар ва уларнинг таркибий тузилишига талаблар // Узлуксиз таълим сифат ва самарадорлигини оширишнинг назарий-услубий муаммолари: Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. – Самарқанд, 2010. – Б. 125-126. 17. Алламбергенова М.Х, Тайлаков У.Н. Интерактив ўқув мажмуалар яратиш: назария ва амалиёт. Монография. -Т.: “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат нашриёти. 2013. – 144 б. 128 18. Аминов И. Б., Номозов Ф. Ш., Бахриддинов Г. Эффективность организации преподавании информатики на основе инновационных технологий // Молодой ученый. - 2016. - №1. – С. 677-678. 19. Аминов И . Б ., Суяров А . М . « Ахборот технологиялари » фанидан амалиёт . //Ўқув қўлланма. –Самарқанд: СамДУ. 2019. –207 б. 20. Аминов И . Б ., Суяров А . М . « Дастурлаш тиллари асосида математик масалаларни ечиш ». // Ўқув қўлланма. –Самарқанд. СамДУ. 2019. –203 б. 21. Аминов И.Б., Суяров А.М. Амалий машғулотларни ташкил этишда моделлаштириш технологияларидан фойдаланиш. // “Таълим жараёнига ахборат коммуникация технологияларини тадбик килиш муаммолари” мавзусидаги. Республика илмий ва илмий техник анжумани материаллари. - Андижон. 2017. –Б. 322-324. 22. Аминов И.Б. , Суяров А.М. Информатика фанидан амалий машғулотларни ташкил этиш. // -Самарқанд. «Зиёкор» журнали. №12. 2009. –Б. 45-48. 23. Аминов И.Б ., Суяров А.М. Методического обеспечения информационных систем в управлении качеством образования вуза. // Международный научный журнал. Наука и мир. № 1(5). 2014. –С. 256-259. 24. Аминов И.Б ., Суяров А.М. Модели использования информационной технологии в управлении качества образования. //Международный научный журнал. Наука и мир. № 4(4). 2013. – С. 220-223. 25. Аминов И.Б., Суяров А.М. Применение информационных технологий для организации учебного процесса в колледже. // Международный научный журнал. Молодой учёный –Казан, 2016. № 3 (107), – С. 768-769. 26. Андреев А.А. Дистанционное обучение в системе непрерывного профессионального образования : Автореф. дис. .. . док . п ед . наук. – Режим доступа: http :// www . iet . mesi . ru / dis / oglo . htm . 27. Андресен Б. Б. Мультимедиа в образовании : спец. учеб. курс / Б. Б. Андресен, К. ван ден Бринк. -2-е изд., испр. и доп. - М. : Дрофа, 2007. – 125 с. 129 28. Арипов М., Тиллаев А.И. Масофали ўқитиш технологиялари асосида таълимни ташкил этиш // Ахборот-коммуникацион технологиялар ўқув жараёнида: муаммолар, ечимлар ва истиқболлар. Республика илмий- методик конференцияси материаллари. – Самарқанд, 2007. –93 б. 29. Ахмедов А., Тайлақов Н.И. Информатика. Академик лицей ва касб – ҳунар коллежлари учун дарслик. – Тошкент: Ўзбекистон, 2008. –272 б. 30. Бакмаев А.Ш. Профессионализация информационно- технологической подготовки будущих учителей математики в процессе применения компьютерных математических систем: Дис. ... канд. пед. Наук. - Махачкала, 2005. –148 б. 31. Бегимкулов У.Ш. Олий таълим муассасаларининг ягона ахборот маконини ташкил этиш ва уни ривожлантириш истиқболлари. // Халқ таълим ж. – Т.- 2006. – № 4. – Б. 4-7 . 32. Бегимкулов У . Ш . Педагогик олий таълим муассасаларида замонавий ахборот технологияларини жорий этишнинг илмий-назарий асослари. Монография. – Т. Фан, 2007. – 160 б. 33. Бегимкулов У.Ш. Таълим муассасаларида ягона ахборот- коммуникация муҳитини ташкил этишнинг методик асослари. // Педагогик таълим ж. -№4. -2006. – Б. 61-64. 34. Бегимкулов У . Ш . Таълим да замонавий ахборот технологияларини жорий этишнинг илмий-назарий асослари. Монография. – Т. Фан, 2007. -160 б. 35. Бегимқулов У.Ш. Педагогик таълим жараёнларини ахборотлаштиришни ташкил этиш ва бошқариш назарияси ва амалиёти: Пед. фан. докт . … дисс. автореферати. – Т. 2007. – 38 б. 36. Бегимқулов У.Ш.,Тайлақов Н.И. Таълимга замонавий ахборот технологияларини жорий этишнинг истиқболли йўналишлари. Узлуксиз таълим сифат ва самарадорлигини оширишнинг назарий-амалий муаммолари. Р еспублика илмий-амалий конференцияси материаллари. - С амарқанд. 2008. –Б. 27-29. 130 37. Бешенков С.А. Непрерывный курс информатики Текст.// С.А. Бешенков , Е.А. Ракитина, Н.В. Матвеева, JI.B. Милохина. М. : БИНОМ. Лаборатория знаний, 2008. –143 с. 38. Гаврилов М.В. Информатика и информационные технологии: Учебник для бакалавров / М.В. Гаврилов, В.А. Климов; Рецензент Л.В. Кальянов, Н.М. Рыскин. - М.: Юрайт, 2013. – 378 c. 39. Голицына О.Л. Информационные технологии: Учебник / О.Л. Голицына, Н.В. Максимов, Т.Л. Партыка, И.И. Попов. - М.: Форум, ИНФРА- М, 2013. – 608 c. 40. Гохберг Г.С. Информационные технологии: Учебник для студ. учрежд. сред. проф. образования / Г.С. Гохберг, А.В. Зафиевский, А.А. Короткин. - М.: ИЦ Академия, 2013. – 208 c. 41. Гудирева О.М. Внедрение информационно-коммуникативных технологий в учебном процессе вуза/С.А. Гудирева//Информ. технологии в образовании. Сб. наук. пр. 2010. – Вып. 6. – С. 101-112. 42. Гудкова Т.А. Формирование информационной компетентности будущего учителя информатики в процессе обучения в вузе : автореф. Дис. … канд. пед. Наук. Т.А. Гудкова. -Чита, 2007. –22 с. 43. Данильчук Е. В. Проблема формирования мировоззренческой компоненты информационной культуры личности при обучении информатике. //Материалы XX Ежегодной международной конференции- выставки ("ИТО-2010"), -Москва, 2010. – С. 1-3. 44. Демин А. Ю. Информатика. Лабораторный практикум: учебное пособие для среднего профессионального образования / А. Ю. Демин, В. А. Дорофеев. — Москва: Издательство Юрайт, 2019. – 133 с. 45. Дергачева JI.M., Заславская О.Ю., Левченко И.В. Программа и справочно-методические материалы для педагогической практики по информатике. // Учебно-методическое пособие для студентов педагогических вузов и университетов. М.: МГПУ, -2006. –123 с. 131 46. Дергачева JI.M., Заславская О.Ю., Левченко И.В. Программа и справочно-методические материалы для педагогической практики по информатике. // Учебно-методическое пособие для студентов педагогических вузов и университетов. М.: МГПУ, 2006. – 123 с. 47. Джураев Р.Ҳ., Тайлақов У.Н. Электрон таълимда қўлланиладиган дастурий педагогик воситалар. Узлуксиз таълим ж. -Т. 2013. -№2. -Б. 36-43. 48. Дубровская Ю.А. Педагогическое сопровождение самообразования студентов в условиях дистанционного обучения: Дис. канд. пед. наук: - СПб. 2005. –159 с. 49. Елизаров А.С. Информационно-технологическая поддержка деятельности преподавателя по организации самостоятельной работы студентов при обучении иностранному языку: Дис. ... канд. пед. наук: -СПб., 2005. –172 с. 50. Жўраев Р.Ҳ., Тайлақов Н.И., Расулова Г.А. Узлуксиз таълим тизими учун электрон ўқув қўлланмалар яратишга оид илмий-методик талаблар.  Узлуксиз таълим ж. -2005. -№2. –Б. 14-27. 51. Закирова Ф.М. Теоретические и практические основы методической подготовки будущих преподавателей информатики в педагогических вузах: Дис. … докт. пед. наук. – Т., 2008. – 314 с. 52. Заславская О.Ю. Теория и практика обучения информатике в системе многоуровневой подготовки учителя: управленческий аспект. Монография. – Воронеж: Научная книга, 2007. – 185 с . 53. Зимин В. П. Информатика. Лабораторный практикум в 2 ч. Часть 1 : учебное пособие для среднего профессионального образования / В. П. Зимин. - 2-е изд., испр. и доп. – Москва : Издательство Юрайт, 2019. –126 с. 54. Ильясова З. Таълим жараёнида фойдаланадиган дастурий воситаларнинг синфлари ва турлари.// Физика, математика ва информатика. Т. 2016. -№3. – Б. 107-110. 132 55. Информатика и информационные технологии [Текст]: пособие / В.А. Шаршунов, Д.В. Шаршунов, В.Л. Титов. – Минск : Мисанта, 2017. – 383 с. 56. Информатика и информационные технологии [Текст]: учебник для прикладного бакалавриата/ М.В. Гаврилов, В.А. Климов, Саратовская государственная юридическая академия. – 4-е изд., перераб. и доп. - М.: Юрайт, 2015. – 383 с. 57. Информационные технологии в коммерции [Текст] : учебное пособие/ Л.П. Гаврилов – М.: ИНФРА-М, 2013 .– 237 с. 58. Каримов Қ.М., Даминова Б.Э. “Таълимда ахборот технологиялари” фанидан лаборотория ишлари. // Ўқув қўлланма. -Т: Тафакур томчилари, - 2020. –160 б. 59. Киселев Г.М. Информационные технологии в педагогическом образовании: Учебник / Г.М. Киселев, Р.В. Бочкова. - М.: Дашков и К, 2013. – 308 с. 60. Колин К.К. Информатика как фундаментальная наука. К.К. Колин // Информатика и образование. -2007. -№ 6. – С. 46-55. 61. Кравцов А.Ю. Совершенствование системы подготовки будущих учителей в области информационных и коммуникационных технологий в условиях модернизации образования (На материале зарубежных исследований) : Дис. ... д-ра пед. наук: -М. 2004. –267 с. 62. Красильникова В.А. Информационные и коммуникационные технологии в образовании: учебное пособие / В.А. Красильникова. Оренбург: ГОУ ОГУ, 2006. –235 с. 63. Лапчик М.П. Методика преподавания информатики. Учеб. пособие для студ. пед. вузов/ М.П. Лапчик, И.Г. Семакин , Е.К. Хеннер. -М.: Издательский центр « Академия », -2006. 3-е изд. – 624 с. 64. Лутфиллаев М.Х. Олий таълим ўқув жараёнини такомиллаштиришда ахборот технологияларини интеграциялаш назарияси ва 133 амалиёти: Педагогика фанлари доктори илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация автореферати. – Тошкент. 2006. –37 б. 65. Макарова Н. В., Култышев Е. И., Степанов А. Г., Широков В. Л. Информатика. Практикум по технологии работы на компьютере . –М.: Финансы и статистика, - 2007. –24 б. 66. Максимов Н.В. Современные информационные технологии: Учебное пособие / Н.В. Максимов, Т.Л. Партыка, И.И. Попов. - М.: Форум, 2013. –512 c. 67. Марахимов А.Р. Структурный синтез информационно- вычислительных сетей автоматизированных систем на основе нечетко- множественных представлений: Автореф. Дисс.… докт. техн. наук. – Т. ТГТУ, -2006. – 38 б. 68. Мовчан И.Н. Педагогический контроль информационной деятельности студента вуза в процессе профессиональной подготовки: автореф. дис.… канд. пед. наук/ Мовчан Ирина Николаевна; Магнитогорский ГУ. – Магнитогорск, -2009, –24 с. 69. Мовчан И.Н. Структура и содержание информационной деятельности студентов вуза / И.И. Мовчан // Информатика и образование. – 2009. – № 6. – С. 112-114. 70. Могилев A.B. Информатика / A.B. Могилев, Н.И. Пак , Е.К. Хеннер; под ред. Е.К. Хеннера . 4-е изд. - М.: Академия, -2007. –848 с. 71. Мозолин В.В. Компетентностный подход вобучении информатике: возможности и проблемы /В.В. Мозолин //Информатика и образование. 2005.-№2. – С. 115-116. 72. Муслимов Н.А. Бўлажак касб таълими педагог кадрларини касбий шакллантириш. Монография. – Т. Фан, 2004. – 128 б . 73. Набиуллина С.Н. Информатика и ИКТ. Курс лекций. М.: Лань, 2019. – 72 с. 134 74. Никонова Е.3. Педагогическое проектирование в подготовке будущего учителя информатики Текст. /Е. 3. Никонова // Педагогические науки. -2007.-№ 3 . – С. 207-209. 75. Новожилов О. П. Информатика. Учебник. М.: Юрайт, 2014. 620 с. 76. Новые педагогические и информационные технологии в системе образования: Учеб. пособие для студ. пед. вузов и системы повыш. квалиф. пед. кадров . / / Под ред. Е.С.Полат. – М. Академия, 2005. – 272 с. 77. Олимов Қ.Т. Махсус фанлардан ўқув адабиётлари янги авлодини яратишнинг назарий–услубий асослари. Пед. фанлари доктори ил. дар. олиш учун ёзил. диссер. автореферати. –Т.: ЎМКҲТТКМОУҚТИ, 2005. – 44 б. 78. Олимов Қ.Т., Мирзаахмедов Б.М. Касб-ҳунар таълимида махсус фанлардан ўқув адабиётларининг янги авлодини яратиш муаммолари  Узлуксиз таълим. – Тошкент, 2004.– № 5. – Б. 22-26. 79. Омаров О.А., Омарова Н.О. Использование инновационных образовательных технологий при формировании профессиональной компетентности выпускника направления «Бизнес-информатика» // Современные проблемы науки и образования. 2016. -№ 6. – С. 29-34. 80. Остапенко А.А. Моделирование многомерной педагогической реальности. //Теория и технология. М: Народное образование, 2007. –384 с. 81. Павелко Г. А. Совершенствование преподавания курса "Информатики" посредством эффективных методов обучения Текст. /Г. А. Павелко. //Вестник КГПИ , 2007. - № 3. – С. 188-194. 82. Пестова С.Ю. Развитие компетентности учащихся в сфере познавательной деятельности на основе обобщения понятия величины в процессе обучения информатике в основной школе: дис. … канд. пед. наук: - С.Ю. Пестова. Омск, 2006. –159 с. 83. Петьков А.В. Развитие познавательной самостоятельности у будущих учителей информатики в условиях информационно- дидактической среды педагогического вуза : дис. … канд. пед. наук / А.В. Петысов. Майкоп, 2007. –285 с. 135 84. Пионтковская Н. А. Методика обучения информатике на адаптационном этапе пропедевтического курса начальной школы : автореф. дис. … канд. пед. наук: - теория и методика обучения и воспитания. - Ярославль, 2009. – 20 с. 85. Попова В. Р. Формирование проектировочных умений студентов педагогического вуза на основе алгоритмического подхода Текст. дис. … канд. пед. наук: В. Р. Попова. -Омск, 2007. –236 с. 86. Посталюк H. Ю. Инновационное образование: достижения и перспективы Текст. /Н. Ю. Посталюк А. В. Непомнящий //Высшее образование сегодня. 2007. - № 7. – С. 10-14. 87. Прозорова Ю.А. Методика подготовки будущих учителей информатики в области осуществления информационного взаимодействия (на примере дисциплины «Учебное информационное взаимодействие на базе ресурса Интернет): Дис. канд. пед. наук. -М., 2004. –С. 124-128. 88. Расулова Г.А., Тайлақов Н.И. Мультимедиали дидактик воситалар – ахборотнинг таълимий муҳити воситаси сифатида  Информатика ва энергетика муаммолари. – Тошкент, 2010. - №3. – Б. 88 - 93. 89. Рахимов С. Мультимедиали дидактик воситалар ўқитиш сифатини оширувчи восита сифатида.// “Таълимда ахборот технологиялари мавзусида республика конференцияси материаллари”. - Бухоро , 2019 , – Б. 47-51. 90. Роберт И.В. Тёория и методика информатизации образования (психолого-педагогические и технологические аспекты): моногр. /И.В. Роберт. 3-е изд. - М.: ИИО РАО, 2010. –356 с. 91. Рыжова Н.И., Литвиненко М.В. Направления развития системы подготовки специалиста в условиях информатизации образованиям.: ИНФО, 2006. № 12. – С. 20 -26. 92. Савельева Л.А. Мониторинг самостоятельной работы студентов по информатике / Л.А. Савельева // Сборник научных трудов Sworld. – 2010. Т. 26. – № 4. – С. 47-49. 136 93. Саркеева А.Н. Программная реализация информационно- методической поддержки предметов информатики и математики с помощью пользовательских библиотек в среде компьютерной математики /А.Н. Саркеева // Информатика и образование. - 2009. -№ 6. – С. 100-104. 94. Сергеев А.Н. Подготовка будущих учителей информатики к профессиональной деятельности в сетевых сообществах Интернета: автореф. дис. … д-ра пед. наук: А.Н. Сергеев. СПб. 2010. –40 с. 95. Семенова Н.Г. Мультимедийные обучающие системы в лекционных курсах / Н. Г. Семенова // Омский научный вестник. -Омск. 2007. -№ 3. – С. 128-131. 96. Синаторов С.В. Информационные технологии: Задачник / С.В. Синаторов. - М.: Альфа-М, НИЦ ИНФРА-М, 2012. – 256 c. 97. Смирнова Е.Е. Формирование умений творческой деятельности будущих учителей информатики: дис. … канд. пед. наук. /Е.Е. Смирнова. М. 2007. –260 с. 98. Сурхаев М.А. Развитие системы подготовки будущих учителей информатики для работы в условиях новой информационно- коммуникационной образовательной среды: автореф. дис. ... д-ра пед. наук. / М.А. Сурхаев. М., 2010. – 46 с. 99. Суяров А.М. Информатика ва информацион технологиялар бўйича «MS WORD матн мухарири» мавзуси бўйича амалий машғулотлар учун ўқув-услубий кўрсатмалар. //“Услубий қўлланма”. –Самарқанд. -СамДУ. 2007. –48 б. 100. Суяров А.М. Информатика фанидан амалий машғулотларда «МS WORD матн мухаррири параметрларини созлаш. //«Талим-тарбиянинг долзарб муаммолари» мавзусидаги илмий мақолалар тўплами. –Самарқанд. 2006. –Б.17-20. 101. Суяров А.М . Информатика фанини ўқитишда мультимедиали ўқув курсларидан фойдаланиш технологиялари. // «Математика, математик моделлаштириш, ва ахборот технологияларининг долзарб масалалари» 137 мавзусидаги республика илмий конференция материаллари туплами. – Термиз. 2012. –Б. 123-124. 102. Суяров А.М. Информатикадан лаборатория ва амалий машғулотларни ташкил этишда мультимедиали ўқитиш тизимларидан фойдаланиш. // Илмий-методик, оммавий-маърифий журнал. Мурабий махорати. Т., -2016. -№ 3. –Б. 25-27. 103. Суяров А.М. Таълим тизимида мультимедиа воситаларидан фойдаланишнинг асосий педагогик имкониятлари. // Глобаллашув шароитида ўзбекистонда инновацион ғояларнинг ҳуқуқий, иқтисодий, ижтимоий- фалсафий, педагогик йўналишларининг ривожланиш истиқболлари мавзусидаги республика илмий амалий анжумани. Т., 2020. –Б. 488-492. 104. Суяров А . М . Формирования информационной и коммуникативной компетентности будущего учителя на основе мультимедиа-технологий. // Innovations and modern Pedagogical technologies In the education system . Materials of the x international scientific conference On February. Prague. 2020. –С. 20–21 . 105. Суяров А.М., Аминов И.Б. Информатика ва информацион технологиялар бўйича «WINDOWS операцион мухити» мавзуси бўйича амалий машғулотлар учун ўқув-услубий кўрсатмалар. // “Услубий қўлланма”. -Самарқанд. -СамДУ. 2008. –48 б. 106. Суяров А.М., Хаджаева Д. Бошланғич таълим тизмида мультимедия воситаларини яратиш ва фойдаланиш. // “ Таълимда инновациялар: стратегия, назария ва амалиёт ” мавзусидаги халқаро илмий мақолалар тўплами. - Самарқанд. 2018. –Б. 213-216. 107. Суяров А.М., Эштемиров С. «Maple» муҳитида математик масалаларни ечиш. // “Услубий қўлланма”. –Самарқанд. СамДУ. 2010. –68 б. 108. Тайлаков Н.И., Алламбергенова М.Н. Информатикадан интерактив ўқув мажмуалар яратишга қўйиладиган талаблар. Журнал “Физика, математика ва информатика”. -2009. -№2. –Б. 82-8 8. 138 109. Тайлаков Н.И., Алламбергенова М.Х. Информатика курсидан интерактив ўқув мажмуалар. Олий таълим муассасалари учун. Ў збекистон Республикаси Давлат патент идорасининг расмий ахборотномаси. -2009. - №4. – Б. 271–272. 110. Тайлаков Н.И., Суяров А.М. Олий таълимда укув фанларини интеграциялашнинг айрим аспектлари.// “Глобал олий таълим тизимида илмий тадкикотларнинг замоновий услублари” мавзусидали халқаро илмий конференцияси. –Навоий. 2015. –Б. 369-371. 111. Тайлаков Н.И., Суяров А.М. Таълим тизимида ўқув фанларини интеграциялашнинг айрим аспектлари. // Халк таълими. –Т. -2015. -№ 3. –Б. 10-13. 112. Тайлаков Н.И., Суяров А.М. Узлуксиз таълим тизимида математика фанини ўқитишда замонавий ахборот технологиялари воситаларидан фойдаланиш. // “Узликсиз таълим тизимида математика ва информатика фанларини укитишни такомиллаштириш масалаллари” мавзусидаги Республика микёсидаги илмий ва илмий-техник конференция. - Қўқон. 2012. –Б. 262-264. 113. Тайлаков Н.И., Тайлақов У.Н. Узлуксиз таълим тизимида электрон малака ошириш тизимини яратиш муаммолари. Узлуксиз таълим сифа т ва с амарадорлигини оширишнинг назарий-услубий муаммолари. Республика и лмий конференция материаллари. – Самарқанд: СамДУ нашри, 2012. –Б. 36-37. 114. Тайлаков Н.И., Тайлақов У.Н. Э лектрон таълим - олий таълим сифатини таъминлашнинг янги босқичи сифатида/ «Олий таълим тизимида илм-фан ҳамкорлигининг долзарб масалалари» республика и лмий конференция материаллари. – Навоий: НавДПИ нашри, 2013. –Б. 157-158. 115. Тайлақов Н.И. У злуксиз таълим тизими учун информатикадан ўқув адабиётлари янги авлодини яратишнинг илмий педагогик асослари. Монография.–Т.: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2005. –Б. 160. 139 116. Тайлақов Н.И. Узлуксиз таълим тизимида информатикани узвий ўқитишнинг фундаментал асослари. //Узлуксиз таълим. –2005. –№4. –Б. 33– 38. 117. Тайлаков Н.И., Рахимов С.З. Мулътимедияли дидактик воситалар таълим сифатини оширувчи восита. “Инновационное развитие науки и образования” международная научно-практическая конференция. Сборник научных публикаций. – Казахстан , 2020 . – 271 с. 118. Танеева А.Р. Информационные технологии в педагогическом вузе (организация самостоятельной работы студентов по геометрии): дис. … канд. пед. наук. /А.Р. Танеева. -Елабуга, 2005. –184 с. 119. Теория и методика обучения информатике: Лабор. практикум : Учеб. пособие для студ. вузов, обучающихся по спец. « Информатика »/ М.П.Лапчик, М.И.Рагулина, Л.В.Смолина. Омск: ОмГПУ, 2004. –310 с. 120. Толипов Ў.Қ., Усмонбоева М. Педагогик технология: назария ва амалиёт. – Т . Фан, 2005. – 206 б. 121. Трофимов В. В. Информатика в 2 т. Том 1: учебник для среднего профессионального образования / В. В. Трофимов; под редакцией В. В. Трофимова. –3-е изд., перераб. и доп. –Москва: Издательство Юрайт, 2019. –553 с. 122. Трофимов В.В. Информатика в 2 т. Том 2: учебник для академического бакалавриата / В. В. Трофимов; ответственный редактор В. В. Трофимов. –3-е изд., перераб. и доп. –Москва: Издательство Юрайт, 2019. –406 с. 123. Турсунов С.Қ., Назаров И.У. “Таълимда ахборот технологиялари”. Дарслик – Т.: “Адабиёт учқунлари”, 2019. I -том. –264 б. 124. Турсунов С.Қ., Назаров И.У. “Таълимда ахборот технологиялари”. Дарслик – Т.: “Адабиёт учқунлари”, 2019. II -том. –300 б. 125. Угринович Н.Д. Практикум по информатике и информационным технологиям: Учебное пособие для общеобразовательных учреждений / Н.Д. Угринович. — М.: Бином. Лаборатория знаний, 2005. – 394 с. 140 126. Филимонова Е. В. Информатика и информационные технологии в профессиональной деятельности. Учебник. М.: Юстиция, 2019. – 216 с. 127. Хамдамов Р., Тайлаков Н.И. , Бегимкулов У., Сайфиев Ж. Электрон университет. Масофали таълим технолоиялари. Монография. – Т. Ў зДМЭ, 2011. –196 б. 128. Х амдамов Р. Х ., Тайл ак ов Н.И. Электрон ный университет. Материа лы республиканской научно-практических конференции. Самар к анд, 2008. –Б. 27-28. 129. Хайтуллаева Н.С. Бўлажак информатика ўқитувчиларини методик тайёрлаш тизимида WEB-технологиялардан фойдаланиш: пед.фан.фал.док.(PhD). ... дисс.-Т.: 2019.- 136 б. 130. Хлебников А. А. Информатика. Учебник. М.: Феникс, 2017. – 448 с. 131. Цой М.Н., Джураев Р.Х., Тайлаков Н.И. Создание электронных учебников: теория и практика. Монография. Государственное научное издательство “Ўзбекистон миллий энциклопедияси”. –Т.: 2007. –192 с. 132. Широких А.А. Методическая система подготовки учителя информатики по основам искусственного интеллекта: дис. … канд. пед. наук. / А.А. Широких. -Омск, 2007. –294 с. 133. Широких А.А. Методическая система подготовки учителя информатики по основам искусственного интеллекта: дис. ... канд. пед. наук / А.А. Широких. -Омск, 2007. – 294 с. 134. Шмелева А. Г., Ладынин А. И. Информатика. Информационные технологии в профессиональной деятельности: Microsoft Word. Microsoft Excel: теория и применение для решения профессиональных задач. М.: ЛЕНАНД, 2020. 304 с. 135. Шихмурзаева А. Б. Формирование ИКТ-компетентности студентов бакалавриата в условиях информационно-педагогической среды (профиль «Информатика»): дис. ... канд. пед. наук: // А. Б. Шихмурзаева; 141 Дагестанский государственный педагогический университет. - Махачкала, 2015. -182 с. 136. Шоймардонов Т. Замонавий ахборот-коммуникация технологиялари муҳитида педагог кадрларнинг касбий фаолияти мазмуни ва унинг мониторинги. Монография. “Янги китоб”. – Т. 2016. – 196 б. 137. Элмурадов Б.Э. Информатика дан лаборатория амалиётини ташкил этишга қўйиладиган талаблар мажмуи  Физика, математика ва информатика. 2010. –Б. 214-216. 138. Эштемиров С., Суяров А.М. Таълим жараёнида ўқитиш сифатини бошқариш тизимининг квалиметрик мониторинг алгаритмлари. // “Олий математика ва информатика ўқув фанларининг тадбиқий жараёнларини ўргатиш” мавзусидагии илмий-амалий конференция материаллари. – Самарканд. 2011. –Б. 122-123. 139. Юзликаев Ф.Р. Теория и практика интенсификации дидактической подготовки будущего учителя в системе высшего педагогического образования (на материале педагогических дисциплин): Автореф. дисс . … докт. пед. наук. – Т.2005. –36 с. 140. Яковлева Е.Ю. Совершенствование системы методической подготовки учителей информатики в условиях введения профильного обучения . Текст: дис. ... канд. пед. наук. /Е.Ю.Яковлева. –М. 2005. –156 с. 141. Batiha K ., Salaimeh S . Al . E - Learning / K . Batiha , S . Al Salaimeh // Proceedings of the International Conferense « Moderrn ( e -) Learning». Varna, 2006.-P. 87-88 142. Klug J., Bruder S., Kelava A., Spiel C., Schmitz B. Diagnostic competence of teachers: A process model that accounts for diagnosing learning behavior tested by means of a case scenario. Teaching and Teacher Education.2013; 30: 38–46. 143. Ortega A., Alvarez R. Automating Exercises Validation in e-Learning Environments / A. Ortega, R. Alvarez // Proceedings of the Second International Conference «Modern (e-) Learning». Varna, 2007. - P. 105-110. 142 144. Suyarov A.M. Methods of usage multimedia technologies in higher educational institutions. // European Journal of Research and Re flection in Educational Sciences , 8 (4), 2020.- С . 56-60. 143 ИЛОВАЛАР 1 - илова. Диссертацияда ишлатилган айрим терминларнинг изоҳли тавсифи On-line машғулот – барча қатнашувчи (талабалар ва ўқитувчи)лар интернет орқали ахборот алмашиниш йўли билан ўзаро алоқа қиладиган ўқув машғулоти кўриниши. Администратор – электрон ахборот-таълим ресурсларини мослаштириш ва бошқариш учун кенг ҳуқуқларга эга бўлган мутахассис. Анимация – динамик ва овозли жараëнларни ифодалашга имконият берадиган график ахборотларни ташкил этиш усули. Аудиоанжуман – тармоқ технологияси тизими ва телефондан фойдаланган ҳолда турли географик нуқталарда жойлашган бир қанча шахсларнинг маълумотларни овозли – рақамли кўринишда алмашиниш жараëни. Ахборот хавфсизлиги – ҳимояланаëтган ахборотнинг асосий учта: конфиденциаллик, яхлитлик, тайëрлик хоссаларини сақлаш мақсадида функционал ва ахборотга кириш имкониятларни чегаралайдиган вазифа. Ахборот – (лат. Informatio – тушунтириш, баëн қилиш) – шартли белгилар ëрдамида шахслар, предметлар, далиллар, воқеалар, ҳодисалар ва жараëнлар ҳақида, уларни тасвирлаш шаклидан қатъий назар узатиладиган ва сақланадиган маълумотлар. Билимлар базаси – бирор фан соҳасига оид объектларнинг хоссалари, жараëн ва ҳодисаларнинг қонуниятлари ҳақида маълумотларни ўзида мужассамлаштирган, талаб этилган вазиятларда ушбу маълумотларни фойдаланиш қоидаларига эга бўлган ҳолда ташкил этилган билимлар йиғиндиси. Видеоанжуман – турли географик манзиллардаги фойдаланувчи гуруҳлари орасида рақамли видеоëзув ëки оқимли видео кўринишида маълумотларни алмашиниш асосида йиғилиш ва мунозаралар ўтказиш жараëни. Виртуал лаборатория – ўрганилаëтган ҳақиқий объектларда бўлаëтган жараëнларни компьютер имитацияси орқали тақдим этиш ва масофавий кириш имкониятига эга бўлган мультимедиали дарсликий мажмуа. 144 Гипермедиа – матндан ташқари мультимедиа имкониятларини ҳам ўзида мужассамлаштирган маълумотларга йўл кўрсатувчи ҳужжатлар. Гипермурожаат – тагига чизилган ëки қандайдир бошқа усулда ажратиб кўрсатилган сўз ëки жумла бўлиб, гиперматнли тизимнинг бошқа блок, хужжат, гипермуҳит саҳифаси, гиперматнини кўрсатиш имкониятини беради. Глобал тармоқ – минтақавий (қитъалардаги) компьютерларни ўзида бирлаштириш имконига эга бўлган тармоқ. График муҳаррир – тасвирларни тахрир қилишни таъминлайдиган амалий мультимедиали дарслик. Дидактик воситалар – ўқув фанини ўзлаштириш самарадорлигини оширувчи педагогик воситалар. Дидактик материал – фойдаланилганда ўқувчиларнинг билим олишини фаоллаштириш, ўқув вақтини иқтисод қилишни таъминлайдиган ўқув машғулоти учун мўлжалланган қўлланмаларнинг махсус кўриниши. Дидактик тамойиллар – натижавийликни таъминлайдиган таълим жараёнига қўйилган энг умумий талаблар тизими . Дизайн – ўқув материални ифодалаш (тавсифлаш, намойиш) усули. Жараён - қўйилган мақсадга эришиш учун йўналтирилган амаллар йиғиндиси. Индивидуал (яккама-якка тартибда) масофавий ўқитиш - телекоммуникация ва таълимни таъминлаш учун зарур мультимедиали дарсликий воситаларига эга бўлган масофавий ўқитиш. Интерактив ўқув курслари – ўзаро мулоқот асосига қурилган воситалардан фойдаланиб тузилган курслар. Интернет – ягона стандарт асосида фаолият кўрсатувчи жаҳон глобал компьютер тармоғи. интернет орқали ўқитиш – ўқув-ахборот манбалари ва интернет компьютер тармоғи орқали ўзаро бир-бирлари билан боғланган реал вақтдаги ўқитиш. Интернетга уланиш – интернет каналлари орқали ахборот ресурсларидан фойдаланиш (очиш, кўриб чиқиш, нусхалаш, узатиш ва бошқалар) имкониятига эга бўлган компьютернинг ишлаш тартиби. 145 Интернетнинг техник таъминоти – турли русумдаги компьютерлар, алоқа каналлари, тармоқ техник воситалари мажмуи. Интранет – интернетнинг кўпгина функционал имкониятларига эга бўлган ташкилот ëки таълим муассасасининг ички тармоғи. Интранет интернетга уланган бўлиши ҳам мумкин. Коммуникация тизимлари – тармоқдаги компьютерлар орасида ахборотларни узатиш учун маршрутлаш ва боғланишларни коммутация қилиш вазифасини бажарадиган тизимлар. Компьютер тармоқлари – аппарат қурилмалари ва тармоқ мультимедиали дарслик таъминоти орқали ўзаро мувофиқ равишда ишлай оладиган компьютерлар мажмуи. Контент – курснинг барча ўқув материаллари, қўлланмалари, ҳужжатлари, вазифалари, тестлар ва назорат метериалларини қамраб олувчи курс мазмуни. Курс якунида ўтказиладиган тест – билимларни ўзлаштирганлик даражасини баҳолаш мақсадида курс ўрганилиб бўлгандан кейин ўтказиладиган тест синови. Курсни индивидуаллаштириш – ҳар бир талабанинг индивидуал хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда ўқув материалларини тайëрлаш жараëни. Масофавий таълим (МТ) – таълимни масофавий ўқитиш усул ва воситалари орқали ташкил қилиш шакли. Масофавий таълим маркази – таълим жараёнининг бошқарув, ўқув- методик, ахборот ва техник таъминотини амалга оширадиган алоҳида бўлим ёки ваколатхона. Масофавий таълим муассасаси – масофавий технологиялар асосида ўқув жараëнини амалга оширадиган таълим муассасаси. Масофавий таълим тизими (МТТ) – масофавий технологияларни қўллаб масофавий таълимни ташкил этиш ва амалга оширишга жалб қилинган ўқув-тарбиявий, ташкилий, телекоммуникация, педагогик ва илмий манбалар мажмуаси. Масофавий ўқитиш – ахборот - коммуникация технологияси (компьютерлар, телекоммуникациялар, мультимедиа воситалари)га асосланган, тегишли меъёрий ҳужжатлар асосида ташкиллаштирилган таълим шакли. 146 Масофавий ўқитишнинг ахборот-таълим муҳити – маълумот, ахборот ресурслари, ўзаро алоқа баённомалари, мультимедиали дарсликий ва ташкилий–методик таъминотларни узатиш мажмуи бўлиб, фойдаланувчиларни таълим эҳтиёжларини қаноатлантиришга мўлжалланган. Масофавий ўқитишнинг техник воситалари – масофавий ўқитишнинг ахборот-таълим муҳитида ўқув материалларни тақдим этиш учун фойдаланиладиган техник таъминоти. Масофавий ўқитишнинг ўқув-методик таъминоти – масофавий ўқитишни дидактик ва психологик талаблари асосида шакллантирилган ахборот- таълим ресурслари, уларни бошқариш тизими, масофавий ўқитиш методлари, тестлар ва тавсиялар мажмуи. Маълумотлар базаси – реал объект ва унинг қисмлари ҳақидаги тизимлашган маълумотлар тўплами. Маълумотлар банки – маълумотларни йиғиш, сақлаш, излаш ва қайта ишлашни таъминлайдиган ахборот, техник, мультимедиали дарсликий ва ташкилий воситалар мажмуи. Маълумотлар хавфсизлиги – маълумотларни тасодифий ëки атайлаб ўзгартириш, йўқ қилиш, ëйиш, шунингдек, рухсат этилмаган маълумотлардан фойдаланишдан муҳофаза қилиш. Методик таъминот – курсни ўрганишга қаратилган турли ахборот ташувчилардаги ўқув материаллар, методик тавсиялар ва маслаҳатлар. Методик (услубий) кўpcaтмa - муайян фаннинг ўқув дастури бўйича курс ишлари (лойиҳалари), лабо ратория ва амалий ишларни бажариш тартиби аниқ ва ба тафсил ифодаланган ҳамда ушбу фан бўйича талабалар да зарур амалий кўникмалар ҳосил қилишга мўлжалланган, таълим муассасаларининг ил мий (педагогик) кенгаши тав сияси асосида нашр этилади ган кичик ададли тарқатма материал. Методик қўлланма - ўқитувчилар (профессор- ўқитувчилар) учун мўлжал - ланган бўлиб, унда бир дарснинг мақсади, дарс ўтиш воситалари ва улардан фойдаланиш усуллари, дарснинг мазмуни, амалий машғyлотлар, қўшимча топшириқлар ва бошқалар ҳақида тавсиялар баён қилинади. 147 Мулоқот воситалари – телекоммуникация (интернет) орқали мулоқотни таъминлаш воситалари. Мультимедиа – ахборотни (матн, расм, анимация, аудио, видео) ифодалашнинг кўп имкониятли тақдим этилиши. Мультимедиали дарсликлар – мультимедиа технологияси ёрдамида ахборот-таълим ресурсларидан фойдаланиш имкониятларини кенгайтирувчи дарслик. Овозли харита - овоз (мусиқа, овоз ва ҳ.к.) ё зиш ва эшитишни таъминлайдиган қурилма. Оралиқ тест синови – таълим жараëнида билимларни назорат қилиш шакли. Педагогик ахборот технологиялари – компьютер, тармоқ технологияси ва дидактик воситаларни фойдаланишга асосланган технологиялар. Принтер - матнли ёки график кўринишдаги маълумотларни қоғозга чиқариш учун мўлжалланган қурилма. Провайдер (provider) - компьютерларнинг тармоққа уланиш ва ахборот алмашишини ташкил қиладиган ташкилот. Сайт - графика ва мултимедия элементлари жойлаштирилган гипермедия ҳужжатлари кўринишидаги мантиқан бутун ахборот. Сервер (server) - маълумотларни ўзида сақловчи, фойдаланувчиларга хизмат кўрсатувчи, тармоқдаги принтер, ташқи хотира, маълумотлар омбори каби ресурслардан фойдаланишни бошқарувчи компьютер. Сервер – ахборот-таълим ресурсларини тармоқда жойлаштириш ва уни тарқатиш учун мўлжалланган компьютер қурилмалари мажмуи. Сунъий интеллект (artifical intelligence) - инсон интеллектининг баъзи хусусиятларини ўзида мужассамлаштирган автоматик ва автоматлаштирилган тизимлар мажмауси. Тасвир –ўқувчилар томонидан кўриш орқали қабул қилишга мўлжалланган ахборот шакли. Таълим жараёнини масофавий ўқитиш технологияси – замонавий ахборот ва коммуникация технологияларидан фойдаланиб ўқув жараёнини масофадан туриб таъминлайдиган ўқитиш усули ва воситалари ҳамда ўқув жараёнларини бошқариш мажмуи. Таълим мақсади – тизимлаштирилган билим, кўникма ва малакаларни ўзлаштириш, фаоллик ва мустақилликни ривожлантириш, бутун дунëқарашни шакллантириш ва ривожлантириш. 148 Таълимнинг компьютер технологияси - компьютер техникаси, коммуникация воситалари, шунингдек, ахборотларни ифодалаш, узатиш ва йиғиш, билиш фаолиятини назорат қилиш ва бошқаришни ташкил этиш бўйича ўқитувчининг вазифаларини моделлаштирувчи интерактив мультимедиали дарсликий маҳсулотлар асосида педагогик шаротини яратишнинг метод, шакл ва воситалари мажмуи. Телеанжуман – турли географик жойллаштирилган икки ва кўпроқ фойдаланувчилар гуруҳларини ўқитиш мақсадида тв-технологиялари орқали ахборотлар алмашиниш шакли. Тизим (system) - ягона мақсад йўлида бир вақтнинг ўзида ҳам яхлит, ҳам ўзаро боғланган тарзда фаолият кўрсатадиган бир неча турдаги элементлар мажмуаси. Тугун (node) - компьютер, терминал ёки тармоқ алоқасини боғлайдиган қурилма. Тьютор - аудитория ва аудиториядан ташқари машғулотларнинг алоҳида турларини ўтказиб, ўқувчиларнинг мустақил ишлашларига раҳбарлик қиладиган, ўқувчилар томонидан ўқув режасини бажарганликлари ҳамда ўқув материалини ўзлаштирганликларини назорат қилувчи ўқитувчи – маслаҳатчи. Ўқитишнинг виртуал муҳити - таълим жараëнининг барча иштирокчилари орасида интерактив алоқани таъминлайдиган махсус ўзаро алоқадор ва доимий янгиланиб туриладиган ўқитиш воситаларининг мажмуасини ташкил этувчи очиқ тизим. Ўқув материалларни сақлаш технологиялари – ўқув материалларини ахборот ташувчиларда: чоп этилган маҳсулот, аудио ва видеокасеталар, дискеталар, дисклар, ftр ва www- серверларда сақлаш восита ва методлари мажмуи. Файл - маълумот сақланувчи дискнинг номланган соҳаси. Факс-модем - оддий модем (матнли ахборотларни компьютердан узатиш кабелига ва кабелдан компьютерга тушунарли кўринишга ўтказувчи махсус электрон қурилма)нинг барча имкониятларига эга бўлиб, қўшимча расмли, телефакс маълумотларни компьютерлараро алмашиш имкониятини берадиган қурилма. Фойдаланувчи интерфейси – фойдаланувчини тизим ëки тармоқ билан ўзаро таъсирини аниқлайдиган шакл. Фойдаланувчиларни қайд этиш –ахборот-таълим ресурсларига кириш ҳуқуқини олиш учун фойдаланувчи ҳақидаги маълумотларни киритиш жараëни. 149 Форум – сайт орқали мулоқот қилиш шакли. Форумдаги ахборотларнинг ҳар бири муаллифи, мавзуи ва ўзининг мазмунига эгадир. Чат – ахборот алмашиш реал вақтда олиб бориладиган интернетдаги мулоқот. Эксперт тизимлар - хулоса чиқариш қоида ва механизмлари йиғиндисига эга бўлган билимлар омборини ўз ичига олган сунъий интеллект тизими. Электрон алоқа - ахборот тармоқлари орқали фойдаланувчиларга хатларни етказишни таъминлашнинг муҳим тармоқли кўриниши. Электрон алоқа – компьютер тармоқлари орқали фойдаланувчиларга маълумотларни етказиб бериш. Электрон алоқа (electronic mail) - компьютер тармоғида маълумотларни сақлаш ва уларни фойдаланувчилар орасида ўзаро алмашишини таъминлайдиган тизим. Internetда телефон тармоғи орқали фойдаланувчилар орасида маълумот алмашиш имконини беради, маълумот матн ёки файл кўринишида бўлиши мумкин. Электрон дарслик – компьютер технологияларига асосланган ўқитиш методларидан фойдаланишга мўлжалланган ўқитиш воситаси. Электрон жадвал - номланган сатр ва устун кўринишидаги тартибланган ва турли типдаги ахборотларни қайта ишлайдиган мультимедиали дарслик. Электрон кутубхона – электрон ахборот-таълим ресурслари мажмуаси. Электрон почта – компьютер тармоқлари асосида фойдаланувчилар ўртасида электрон шаклдаги матн, тасвир, овоз, видео ва бошқа ахборотларни узатувчи ва қабул қилувчи восита. Электрон ўқув қўлланма - бу давлат таълим стандартининг мутахасссислик ва йуналишлар бўйича фанларнинг алоҳида муҳимроқ бўлимлари бўйича тайёрланган электрон нашрлар, намунавий ва ишчи режалар, шунингдек, машқлар ва масалалар тўпламлари, харита ва схемалар альбомлари, тузилма атласлари, фанлар бўйича хрестоматиялар, диплом лойиҳаси бўйича кўрсатмалар, маълумотномалар акс этган электрон манбадир. Электрон мультимедиали дарслик - замонавий ахборот технологиялари муҳитида ўқитишнинг дидактик, мультимедиали дарслик ва техник интерактив мажмуасидан ташкил топади ва улар ўқув материалларини компьютер технологиялари ҳамда аудио-видео воситалар асосида яратиш, тизимлаштириш, сақлаш, қайта ишлаш ва улардан фойдаланиш имкониятини берувчи манбадир. 150 2-илова Сўров варақаси (Тажриба синов ишлари аввалида) “Ахборот технологиялари” фани бўйича мультимедиали дарсликни яратиш ва ундан таълим жараёнида фойдаланишга муносабатингиз қандай? 1. Мультимедиали дарсликдан фойдаланиб таълимни ташкил этиш зарур ва фойдали, талабаларни билимларини чуқур ўзлаштиришни таъминлайди. 2. Талабалар ни билимларни муста қ ил ў злаштиришларида аҳамияти бор. 3. Мураккаб мавзуларни ў злаштиришга ёрдам беради. 4. Мультимедилаи воситалардан асосан дарсдан таш қ ари пайтларда фойдаланиш керак. 151 3- и лова Ўқитувчилар учун сўров варақаси Ф.И.Ш _____________________________________________________ Иш стажингиз _______________________________________________ Маълумотингиз ______________________________________________ Иш жойингиз________________________________________________ 1. Мультимедиали дарслик дан қандай ҳолларда фойдаланасиз? 2. Пассив талаба лар билан қандай ишларни олиб борасиз ? 3. Дарсга талаба ларни қ изиктириш ва касбга й ў налтириш учун нималар қ иласиз? 4. Талаба ларга билим беришда қ андай методлардан фойдаланасиз ? 5. Иш тажрибангиздаги қ айси жиҳатларингизни оммалаштиришларини истар эдингиз? 10. Мультимедиали дарслик дан фойдаланишда қ андай қ ийинчиликларга учраяпсиз? -методик (услубий) қў лланмалар етарли ми ? -Мультимедиали дарслик қ ачон ва қ андай фойдаланиш ҳакида ани қ тавсиялар й ўқ . -Мультимедиали дарслик дан фойдаланиш ва у орқали дарсни ташкил этиш технологиясини билмайман. -Мультимедиали дарслик технологиясини ишлаб чи қ ишда қ ийинчиликларга учрайман. 152 4-и лова С ў ров вара қ аси Т А Л А Б А Л А Р У Ч У Н 1. Факультетингиз ва гуруҳин гиз? _________________________________________________________ 2. “Ахборот технологиялари” фанига муносабатингиз? _________________________________ 3. Мультимедиали дарслик орқали дарс ташкил этишг а муносабатингиз? ______________________________________________________ 4. Қ айси мультимедиали дарслар сизга ё қ ди? Нима учун? _____________________ 5. Қ андай шароитда сиз янги мавзуни т ў ли қ ў рганиб олдингиз? - ўқ итувчи тушунтирганда; -муста қ ил шуғулланганда ; -Мультимедиали дарслик асосида дарс ташкил этилганда ; 6. “Ахборот технологиялари” фани м ультимедиали дарсли гида файси д арсни қ изикарли деб ҳисоблайсиз? Нима учун ? 11. Фан ўқ итувчиларидан кимларни дарс бериш усулини ё қ тирасиз? 13. Устозларингиздан дарс жараёнида олган билимларингизни етарли даражада деб ў йлайсизми? 14. Энг маҳоратли, билимли касб эгаси б ў лиш учун қандай билим олиш керак ? 153 5-и лова Сўров варақаси Ўқитувчилар учун (Тажриба-синов ишлари якунида) 1. Таклиф этилган мультимедиали дарслик ёрдамида ўтказилган дарсдан кейин талабаларнинг “Ахборот технологиялари” дарсларига муносабатида қандай ўзгаришлар рўй берди? -қўшимча адабиётларга қизикиш ошди; -талабалар гуруҳда фаолроқ ишлади; -дарсда интизом муаммоси камайди; - талабал арнинг ў злаштириши яхшиланди. 2. Мультимедиали дарслик орқали таълимни ташкил этишда а сиз қ андай қ ийинчиликлар ва муаммоларга дуч келдингиз ? - гуруҳ ни дарсга тайёрлашда қў шимча ва қ т керак б ў лди; - мавзуни тушунтиришда қ ийинчилик ва муаммолар б ў лди; -дарснинг якуний қ исмини баҳолаш, хулосалашда қ ийинчиликлар б ў лди. 3. Мультимедиали дарслик орқали дарс ташкил этишда ўқи тувчи ва талаба ларнинг дарсдаги фаолиятида ў згаришлар б ў лдими? - ўқу чилар муста қ илро қ б ў лишди; - талаба маъруза, амалиёт топшириқларини тайёрлашга катта эътибор бера бошлади; - ўқ итувчи ўқ увчиларнинг ижодида й ў налтирувчи ва ташкилотчи ролини бажарди. 4. Мультимедиали дарслик орқали дарс ташкил этишдан с ў нг ўқ ув жараёнини ташкил қ илишга муносабатингиз ў згардими? 5. Мультимедиали дарслик орқали дарс ни ташкил этишда, сизга энг қ ийин б ў лган бўлим ? Нимага? _____________________________________________________ 154 6 -илова Методик қўлланмаларни баҳолаш мезонлари (максимал балл- 20 балл) 1. Қўлланманинг ДТСва ўқув режага мослиги 2 А) Қўлланма ДТС ва ўқув режа мавзулари мос В) Қўлланма ДТС ва ўқув режа мавзуларини қисман қопламайди С) Қўлланма ДТС ва ўқув режа мавзуларига мос эмас 2 1 0 2. Қўлланмада дарснинг мақсади ва таълим воситаларидан фойдаланиш тўғрисида кўрсатмалар берилганлиги 2 А) Қўлланмада ҳар бир мавзунинг мақсади ва таълим воситаларидан фойдаланиш талаб даражасида баён этилган В) Қўлланмада ҳар бир мавзунинг мақсади тўғри кўрсатилган, лекин таълим воситаларидан фойдаланиш тўлиқ берилмаган С) Қўлланмада ҳар бир мавзунинг мақсади ва таълим воситаларидан фойдаланиш нотўғри берилган 2 1 0 3. Қўлланмада ўқитиш технологияси (методикаси) баён қилинганлик даражаси 2 А) Қўлланмада ҳар бир мавзу бўйича ўқитиш технологияси аниқ баён этилган В) Қўлланмада ҳар бир мавзу бўйича ўқитиш технологияси қисман баён этилган С) Қўлланмада ҳар бир мавзу бўйича ўқитиш теххнологияси аниқ баён этилмаган 2 1 0 4. Қўлланмадан қобилиятли талабаларнинг фойдаланиш мумкинлиги 2 А) Қўлланмадан ҳар бир мавзу бўйича қобилиятли талабалар учун қўшимча адабиёт сифатида фойдаланиши мумкин В) Қўлланма аксарият мавзулар бўйича қобилиятли талабалар учун қўшимча адабиёт сифатида ишлатилиши мумкин, аммо у айрим мавзулар бўйича қўшимча материалларга эга эмас С) Қўлланмадан қобилиятли талаабалар қўшимча адабиёт сифатида фойдалана олмайди 2 1 0 5. Қўлланмада ДТС ва ўқув режадаги ҳар бир мавзу бўйича қўшимча материаллар, қўшимча машқлар ва амалий машғулотлар мавжудлиги 2 А) Қўлланмада ҳар бир мавзу бўйича қўшимча материаллар мавжуд, қўшимча машқлар ва амалий машғулотлар етарли даражада берилган В) Деярли ҳар бир мавзу бўйича қўшимча материаллар мавжуд, лекин 2 155 машқлар ва амалий машғулотлар етарли даражада эмас. С) ДТС ва ўқув режадаги аксарият мавзулар бўйича қўшимча материаллар берилмаган, машқлар ва амалий машғулотлар мавжуд эмас 1 0 6. Талабаларни баҳолаш учун топшириқларнинг мавжудлиги ва уларнинг мақсадга мувофиқлиги 2 А) Талабаларни баҳолаш учун топшириқлар етарли даражада ва улар мақсадга мувофиқ таъминланган В) Талабаларни баҳолаш учун топшириқлар мавжуд, лекин улар етарли эмас ва айримлари мақсадга мувофиқ танланмаган С) Талабаларни баҳолаш учун топшириқлар мавжуд эмас ёки етарли эмас ва улар мақсадга мувофиқ танланмаган 2 1 0 7. Мавзу ва топшириқларни ёритишда материалларнинг илмий жиҳатдан тўғри берилганлиги 2 А) Илмий жиҳатдан тўғри ёритилган В) Айрим мавзуларни ёритишда илмий жиҳатдан хатоликка йўл қўйилган С) Мавзулар мазмунида илмий хатоликлар кўп, уларни тўғрилаб чиқиш учун тегишли мавзуларни қайта ишлаш зарур 2 1 0 8. Тил услуби, мазмуннинг баён этиш равонлиги 2 А) Қўлланма мазмуни тушунарли, равон тилда баён этилган В) Мазмунни баён этишда қўлланилган тил услуби бироз қийинроқ С) Қўлланма даги материаллар тушунарли, равон тилда баён этилмаган 2 1 0 9. Таҳрир сифати 2 А) Қўлланма таҳририда хато-камчилик йўқ ва дарслик сифатли таҳрир қилинган В) Таҳрирда айрим хатоликларга йўл қўйилган С) Қўлланма мазмунида хатоликлар кўп, таҳрир талабга жавоб бермайди 2 1 0 10. Қўлланма дизайн и , материалларни жойлаштиришда услубий изчилли к 2 А) материалларни жойлаштиришда услубий изчиликка амал қилинган В) материалларни жойлаштиришда услубий изчилликка қисман амал қилинган С) материалларни жойлаштиришда услуби й изчилликка эътибор берилмаган 2 1 0 156 7-илова Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги ҳузуридаги Интелектуал мулк агаентлигадан олинган гувоҳнома нусхаси 157

Олий таълим муассасаларида лаборатория ва амалий машғулотларни ташкил этишни мультимедиали технологиялар асосида такомиллаштириш

Купить