Олий таълим муассасаларида низоли вазиятлар профилактикасининг ташкилий-педагогик шарт-шароитларини такомиллаштириш
![қилади. Унинг йўқолиши, яъни ўрни бегоналашиш, ишончсизлик, қарама-
қаршилик билан алмашганда эса, салбий фазилатлар ортиши сабабли
ҳамкорликдаги фаолиятнинг таназзулга юз тутишига олиб келади.
Мустақил Ўзбекистон ўз ватанига фидокор, ўзини англаган, янгиликка
интилувчан, мустақил фикрга эга бўлган, билимли, келажакка ишонч билан
қарайдиган, баркамол авлодни вояга етказишни олий мақсад сифатида
белгилаб олди.
Президент Ш.Мирзиёев “Маълумки, ёш авлод тарбияси ҳамма
замонларда ҳам муҳим ва долзарб аҳамиятга эга бўлиб келган. Аммо биз
яшаётган XXI асрда бу масала ҳақиқатан ҳам ҳаёт-мамот масаласига айланиб
бормоқда”, деб [9] таъкидлаб, “Ёшларимизнинг мустақил фикрлайдиган,
юксак интеллектуал ва маънавий салоҳиятга эга бўлиб, дунё миқёсида ўз
тенгдошларига ҳеч қайси соҳада бўш келмайдиган инсонлар бўлиб камол
топиши, бахтли бўлиши учун давлатимиз ва жамиятимизнинг бор куч ва
имкониятларини сафарбар этамиз” дея ёшларнинг ватанимиз, миллатимиз
келажаги ва эгалари эканлигига урғу берди [10].
Дарҳақиқат, ҳозирги авлод ватанимиз тақдирини ёшларга ишониб
топширади. Бунинг учун улар зиммаларига юкланаётган юксак маъсулиятни
чуқур ҳис қилишлари, унга муносиб бўлишлари зарур. Шу маънода олганда
жамиятнинг ижтимоий иқтисодий ва маънавий тараққиёти ёш авлодга
берилаётган таълим ва тарбияга боғлиқ деб айтишимиз мумкин. Таълим ва
тарбиянинг мақсади шахс камолотидир. Мустақил фикрлаш комилликнинг
асосий белгисидир. Комиллик уч босқичдан иборат: жисмоний саломатлик,
ахлоқий поклик, ақлий етуклик. Бу босқичларни шакллантиришда мустақил
фикрлаш етакчи устувор ўрин эгаллайди. Мустақил фикрлаш, мустақил
фикрлаш сарчашмаси фаҳмлаш яъни англашдан, фикр юритишдан
бошланади.
Айниқса, бозор иқтисодиётига ўтишнинг ижтимоий муносабатлари ва
бунда давлатнинг роли, ахборотлар, устоз-шогирд муносабатлари кадрлар
муаммолари ёшларнинг маънавиятида руй бераётган заифликнинг сабаблари
14](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_14.png?v=1)
![ва уларнинг аниқлаш, текшириш, ҳал этиш ижтимоий фаоллик, касбий
маҳорат, шунингдек, кечаётган маънавий-мафкуравий ислоҳатларни, умуман
жамиятни “педагог кўзи” билан ўрганиш долзарб муаммолардан бўлиб
ҳисобланади. [110; 49-б]
Шахснинг маънаъвий-ахлоқий, инсонпарварлик, педагогик,
коммуникатив, интеллектуал, психологик маданиятининг узлуксиз
шаклланиши ва такомиллашуви ўқитувчининг соғлом турмуш маданиятини
белгилаб беради. Бунинг баробарида бугунги кунда педагог ўзининг касбий
ва ижтимоий фаолиятига кўра фақат махсус билимларни бурувчи эмас, балки
ахлоқий меъёрларни ифода этувчи, ахлоқда, соғлом турмуш тарзи ва адекват
муносабатда намуна сифатида намоён бўлмоғи керак [42; 182-б].
Бу борада, “ёшларимиз ўртасида соғлом турмуш тарзини
мустаҳкамлаш, айниқса, уларнинг қарийб 50 фоизини ташкил этадиган қиз
болаларни ҳаётга тайёрлаш, уюшмаган ёшлар билан ишлаш, оилавий
ажримлар, ўсмирлар орасида жиноятчилик ҳолатларининг олдини олиш
долзарб вазифа бўлиб қолмоқда” [11].
Инсоннинг жамиятдаги яшаш тарзини турли зиддиятларсиз тасавур
этиб бўлмайди. Турли низо ва зиддиятлар билан умр давомида, ҳар қандай
ёшда, ҳар жойда, ҳар қандай вазиятда тўқнаш келиш мумкин. Низо ҳар бир
инсон ҳаётига алоқадор бўлган ўзига хос жараён бўлиб, ҳеч бир инсон ўзини
комил ишонч билан низоли вазиятлардан муҳофаза қилинганман деб айта
олмайди. Низолар табиий ҳодиса бўлиб, низо билан тўғри муносабат
ўрнатиш инсон тарбияси, унинг шаклланишининг зарурий талабларидан
биридир. [112; 17-б]
Бироқ, низо атамасининг луғатларда баҳс, тортишув, жанжал,
тўқнашув, ўзаро келишмовчилик ёки қарама-қаршилик орқасида туғилган
ҳолат, ихтилоф, нифоқ [96; 37-б], ижтимоий муносабатлардаги қизиқишлар,
мақсадлар, қарашлардаги қарама-қаршиликларни хал этишнинг кескин усули
[1 6 ; 81], икки ёки ундан ортиқ тарафлар – шахслар ёки гуруҳлардаги
келишувнинг мавжуд эмаслиги [103; 69-б] каби изоҳлари унга нисбатан
15](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_15.png?v=1)
![жиддий аҳамият қаратиш заруратини асослайди. Бу тавсифлар низоларнинг
жараёнлар ва фаолиятлар беқарорлиги, бошқарувнинг издан чиқиши,
мақсаддан чалғиш, норозилик, умидсизлик, тушкунлик, стрессларнинг
ўсиши, иш унумининг пасайиши, ҳамкорлик имкониятларининг камайиши,
куч, энергия, ресурслар ва вақтни самарасиз сарфланишига олиб келиши
мумкинлигидан далолат беради.
Ижтимоий муносабатлар жараёнида низолар табиатини психологик
жиҳатдан ўрганиш ва яратувчанлик имкониятларини ривожлантириш
усуллари, метод ва воситалари ишлаб чиқиш, ҳамда уларни вазиятларда
қўллашга доир тавсиялар бериш долзарблик касб этади.
Низолар катталар ҳаётида анча кенг учраб турадиган ҳодиса
ҳисобланади. Масалан, раҳбар органларда ишлаган одамлар ҳаётида улар
фаолиятининг 70-80 % турли очиқ-ойдин, ёки яширин зиддиятлар шароитида
ўтади, уларнинг инобатга олинмаслиги, уларга беэътиборлилик эса
низоларнинг чуқурлашиб кетишига асос бўлиб хизмат қилади [93; 48-б].
Кузатишлар шуни кўрсатадики, 80% низолар уларнинг иштирокчилари
хоҳиш ва иродасига қарама-қарши ўлароқ, улар истагига қарши равишда
вужудга келади, яъни камдан кам ҳолларда низо атайлаб тайёрланиб, амалга
оширилади [106; 22-б]. Инсон бошқалардан келаётган ахборотни диққат
билан фильтрлаб, ўзи юбораётган ахборотни эса - фильтрламасдан, тўғри
жўнатади. Одатда ўзгалардан келаётган ахборотга эмоцонал ёндошиб,
кетаётган ахборотни эса кўпроқ борича юбориш кузатилади. Низоли вазият
эса юборилаётган ва қабул қилаётган ахборотлар орасидаги хиссий -
эмоционал ҳамда психологик мувозанат бузилганда юзага келиши мумкин.
Низонинг типик хусусиятларини [50; 23- б ] да қуйидагича келтирилган:
- натижанинг ноаниқлиги, яъни низо иштирокчиларининг ҳеч бири
бошқа иштирокчилар томонидан қабул қилинадиган қарорларни ва
можаронинг барча оқибатларини олдиндан билмайди;
- мақсадлар хилма-хиллиги, бу ҳолат турли томонлар ўртасидаги
қизиқишларнинг номувофиқлигини ифодалайди;
16](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_16.png?v=1)
![- томонларнинг ҳар биридаги ҳаракат таснифи.
Шу билан бирга ҳар қандай низонинг асосини объектив ва субъектив,
реал ва иллюстратив тўпланиб борган фикрлар қарама-қаршилигини ташкил
этади. Фикрлар қарама-қаршилигининг низога айланиши учун қуйидагилар
етарли ҳисобланади [50; 24-б]:
1) вазиятнинг низоли муносабат иштирокчилари учун аҳамияти;
2) оппонентлардан бирида бошқа иштирокчилар мақсадларига эришиш
йўлига қўядиган муаммонинг мавжудлиги (бу реаллик эмас, балки субектив
идрок бўлса ҳам);
3) томонларнинг камида биттада юзага келган муаммога шахсий ёки
гуруҳли сабрнинг тўлиши.
Низоларга оид адабиётларда ҳар қандай низонинг қуйидаги
функцияларни кўрсатиб ўтади [40; 56-б]:
- огоҳлантирувчи функция низони кўрсаткичи сифатида
характерланади. Низо бу ерда одатдаги ижтимоий алоқалар ва
муносабатларда нимадир издан чиққанлигини, нимадир туб ўзгаришларга
муҳтожлигини кўрсатади.
- ахборот функцияси низоли вазиятнинг авж олиши, кечиши,
ўзгаришлари уни юзага келтирган сабаблар ҳақида муайян ахборот
юкламасини ифодалайди.
- дифференциация функцияси кўпинча аввалги ижтимоий
муносабатларни бузиш ва ўзгартириш орқали юз беради. Бу функция
низодаги томонлар муносабатларининг қайта, янгича кўринишга келишини
тушунтириб беради.
- динамик функция ҳар қандай жтимоий низо ижтимоий муносабатлар
тараққиётни тезлаштирувчи ва ижтимоий ўзгаришларга олиб келувчи восита
эканлиги умумий тарзда акс эттирилган.
Маълумки, низоларни ҳал қилишнинг мақсадга мувофиқ асосларига
қуйидагилар кириши мумкин, яъни низо сабаблари; тарафлар хулқ-атвор
мотивларини ўз ичига олган қарама-қарши кураш диагностикаси; вазиятли
17](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_17.png?v=1)
![ва позициявий таҳлилни амалга ошириш (вужудга келган вазият ва тарафлар
нуқтаи назарларини аниқлаштириш); низолар боришини ва оқибатларини
башорат қилиш (шу жумладан, низо у ёки бу тарзда тугаганда ҳар бир тараф
учун фойда ёки зарарни аниқлаш). Бу ҳаракатларнинг барчаси фақат учинчи
тараф (воситачи, ҳокимият органи) томонидангина эмас, шунингдек,
субъектларнинг ўзлари томонидан амалга оширилиши фойдалидир, бунда
тарафлар ўтказилган таҳлилдан сўнг умумий қарорларни ишлаб чиқиш
заруриятини тушунишга яқинлашадилар.
Ўзбекистон Республикасида таълим тизимининг тубдан янгиланишида
белгиланган мақсадлар ҳам, авваломбор, шахснинг “роботлашуви”га чек
қўйилиши, ўзининг мустақил инсон (субект) тарзида намоён бўлиши учун
моддий-маънавий негиз барпо этилиши, шахсий дунёқараш (ҳам илмий, ҳам
диний), барқарор эътиқод, мустаҳкам позиция, қатъий ирода, ўткир ва
букилмас ғояни егаллашга имкон яратилишидан далолат беради. Шундай
экан, ана шундай умумбашарий аҳамият касб этувчи ижтимоий воқелик,
ҳодиса, ижтимоий тасаввур ва эҳтиёж мамлакатимизда шахснинг марказий
фигура сифатида тан олиниши ва ривожланишининг ҳаракатлантирувчиси
тарзида шакллантириши назарда тутилади [92; 15-б].
Республикамизда мустақиллик йилларида қабул қилинган меъёрий
ҳужжатларда қўйилган мақсад ва вазифаларнинг тўла амалга ошиши
мамлакатимиздаги ижтимоий-сиёсий муҳитнинг ўзгаришига сабаб бўлиб,
жамиятда янги шахс – комил инсонлар вужудга келишига замин ҳозирлайди.
Ўзбекистоннинг биринчи Предзиденти И.А.Каримов таълимнинг янги
модели ишга тушгач, инсоннинг ҳаётда ўз ўрнини топиш жараёни
тезлашишини, янги модел жамиятда мустақил фикрловчи эркин шахснинг
шаклланишига олиб келишини, жамиятимизнинг потенциал кучларини
рўёбга чиқаришда жуда катта аҳамият касб этишини таъкидлаган [12; 3-б].
Жамиятнинг инфраструктураларида, гуруҳий шахслараро
муносабатларда демократия принципларининг қарор топиши, фуқаролар
ўртасида тенгҳуқуқлилик, субьектлилик, ҳамкорлик, ҳамдардлик (эмпатия)
18](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_18.png?v=1)
![мезонлари турмуш тарзига айлана бориши кишилик дунёсининг жаҳоншумул
ижтимоий тарихий ғалабасининг ёрқин ифодасидир.
Шу боисдан, таълим-тарбия жараёнида социомаданий хислатларга эга,
мустақил фикрловчи, ижодий изланувчи, кучли иродали, ишчан, ғоявий
эътиқодли, маънавияти юксак, пок виждонли шахсни камол топтириш жоиз.
Бу ўринда билимни ўзлаштириш катта аҳамиятга эга, чунки билимли
инсонлар жамиятнинг барча жабҳаларида фаол бўлиши муқаррар, улар
ўзларининг барқарор эътиқодига эга бўлишади, бу эса давлатнинг баркамол
шахсни етиштиришдек мақсадига мос келишини таъминлайди. Ушбу
жараёнда низоли вазиятларни олдини олишнинг аҳамияти янада муҳим
ҳисобланади.
Г.А.Засобина, С.Л.Кабыльницкая, Н.В.Савинларнинг фикрига кўра
педагогик зиддиятнинг ўзи оддий ижтимоий ҳодисадир. Бироқ ўқитишдаги
зиддиятлар кўпинча ўқитувчи ва ўқувчилар ўртасидаги муносабатлар
тизимини доимий равишда издан чиқаради, ўқитувчининг чуқур стресс
ҳолатига, ўз ишидан қониқмаслигига сабаб бўлади. Шу муносабат билан
ўқитувчи педагогик жараён иштирокчиларининг ўзаро муносабатлари
муаммоси кескинлашиб бораётганлиги сабабли низоли вазиятларнинг олдини
олиш ва ҳал этиш кўникмаларини ўзлаштириши лозим [45; 42-б].
Классик олимлар, жумладан, В.М.Афонькова ўқитувчи ўқувчилар
билан муносабатларини асосан оғзаки таъсирлар воситасида амалга
оширишини ва улар уч турга бўлиш мумкинлигини таъкидлаганлар [18; 16-
б]:
- ташкилотчилик (кўрсатма, йўл-йўриқ, маслаҳат, ишдаги хатолардан
огоҳлантириш ва бошқалар.);
- баҳолаш (мақтов, танқид, қоралаш ва бошқалар.);
- интизомлилик (фикр билдириш-тасдиқлаш, фикр билдириш-савол,
интонацияни ошириш ва ҳоказо.)
Бугунги кунда жаҳон миқёсида турли педагогик вазиятларда
низоларнинг юзага келиш босқичлари, уларда субъект хусусиятларининг
19](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_19.png?v=1)
![ўрни, ижтимоий-педагогик муҳит зиддиятлари, низоли муаммоларни
бартараф этишнинг аниқ механизмларига қаратилган илмий тадқиқотлар
олиб борилмоқда.
С.В.Баныкина ва Е.И.Степановлар ўз илмий изланишларини
конфликтологик таълимга қаратилиб, конфликтологик таълим деганда
кишиларнинг жамиятдаги бирон-бир соҳада тараққий этган мулоқот қуриш
ва улар ўртасида юзага келадиган зиддиятлар, номутаносибликлар ва
кескинликларни бартараф этишга муносиб йўл топишга имкон берувчи
назарий билимлар, технологик кўникма ва малакалар мажмуасини ишлаб
чиқиш сифатида тушунилиши таъкидланади. Уларнинг фикрича, педагогик
зиддиятларни ўрганилишининг амалий вазифаси таълим муассасаларининг
асосий субъектлари – нафақат ўқитувчилар ва талабалар, балки маъмурият ва
ота-оналар ўртасидаги муносабатларни нормаллаштириш ва
инсонпарварлаштиришга эришишдан иборат [24; 42-48 б].
Г.И.Козыревнинг таълимдаги низолар масаласига ёндашувини ички ва
ташқи таъсирлашув гуруҳлар сифатида ажратиб кўрсатишида кўриш мумкин.
Ички таъсирлашув бевосита муассасанинг ички муҳитида содир бўлиб,
“Маъмурият-ўқитувчи”, “ўқитувчи-ўқитувчи” ва “маъмурият-маъмурият”
шаклидаги ўзаро таъсир чизиқлари бўйича вертикал ва горизонтал
зиддиятларни типик ташкилий зиддиятлар сифатида эътироф этилади, ўқув
гуруҳларида кенг тарқалган низоларнинг сабабларини қуйидагича омиллар
билан боғлаб ифодаланади [49; 3-176 б]:
- бир-бирига қўпол муносабат;
- ноқулай дарс жадвали;
- охиригача ўйланмаган янгиликлар;
- ўқитувчиларга бошқа вазифалар юкланиши;
- ўқув юкламасининг нотекис тақсимланиши;
- маъмурий ва молиявий суистеъмолчилик.
С.В.Баныкина педагогик низога ўқув-тарбия жараёни
иштирокчиларининг касбий ва шахслараро ҳамкорлиги натижасида юзага
20](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_20.png?v=1)
![келувчи субъект-субъект қарама-қаршилиги, улар ўртасида тез юзага келувчи
салбий хиссий мулоқот сифатида қараш лозимлигини таъкидлаган [23; 11-б].
Педагогик низони таърифлаб берган В.В.Базелюк педагогик ўзаро
таъсир субъектлари ўртасида очиқ тўқнашув таълим мақсадлари,
қизиқишлари, мотивлари, эҳтиёжлари, қадриятлари ва талабларини ҳисобга
олмаслик оқибатида келиб чиқишига эътибор қаратади. Педагогик ўзаро
таъсир субъектлари ўртасида педагогик жиҳатдан мос муносабатларни
ўрнатиш орқали низони конструктив ҳал қилиш керак деб ҳисоблайди [22;
121-б].
Л.В.Симонова педагогик жараёндаги учта педагогик низоларни
ажратиб кўрсатади [82; 58-б]:
1. Ўқув фаолияти жараёнида юзага келадиган низолар ўқув фаолияти
мақсадларига эришиш йўлидаги тўсиққа бўлган муносабат сифатида.
Можаронинг бу тури ишбилармонлик муносабатлари бузилганда юзага
келади.
2. “Кутилган низолар”. Ўқитувчи ва ўқувчилар ўртасидаги
муносабатларнинг қабул қилинган нормаларига мос келмайдиган хатти-
ҳаракатларга муносабат сифатида ўқув-дарсдан ташқари машғулотлар
жараёнида юзага келадиган низолар. Низонинг бу тури “ролли” муносабатлар
бузилганда юзага келади.
3. “Шахслараро номувофиқлик низолари”. Ўқитувчи ва ўқувчиларнинг
шахсий хусусиятлари, характери ва темпераменти туфайли ўқув-дарсдан
ташқари машғулотлар жараёнида юзага келадиган низолар.
О.Поенко низоларни ҳал қилиш муаммоларини ўрганиб чиқиб,
уларнинг юзага келиши муайян ҳаракатлар ва ўқитувчининг мулоқот
хусусияти, муассасадаги умумий вазият билан ажралиб туришига эътибор
қаратади [68; 15-199б]:
- ўқитувчининг аудиториядаги таълим олувчиларнинг хулқ-атворини
башорат қила олмаслиги;
21](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_21.png?v=1)
![- таълим олувчиларнинг дарсни режали боришини бузувчи ва
ўқитувчининг асабийлашишига олиб келувчи кутилмаган ҳаракатлари;
- Оптимал ёндашув танлашни мураккаблаштирувчи ва мулоқот тонини
издан чиқарувчи ҳолат юзага келиши тўғрисида ахборотнинг камлиги;
- ўзнинг ижтимоий мавқеини ҳар қандай воситалар билан сақлашга
бўлган хоҳиш.
Низоли вазиятнинг ривожланиб боришини ўзгартириш бўйича
ҳаракатлар муаммоларини тадқиқ қилган С.Ю.Темина шуни таъкидлайдики,
ўқитувчининг низога бўлган тегишли муносабати ўқувчилар диққатини
ўзгартиради, зўриқишни ҳазил билан енгиллаштиради ёки улар учун
кутилмаган ҳаракатларни амалга оширади. Шу билан бирга ўқитувчининг ўз-
ўзини назорат қилиш каби сифати ва психологик жиҳатдан ўз-ўзини тартибга
солиш қобилияти долзарбдир [89; 40-б].
Низога субъектлар муносабати асосида юзага келадиган табиий ҳолат
сифатида ҳам қараш мумкин. Низо қанчалик мураккаб бўлмасин, унда ҳар
вақт икки томон – бузғунчилик ва яратувчанлик мавжуд бўлиб, агар низо
тўғри ҳал этилса, у яратувчанлик қудратига эга бўлиши, томонлар
муносабатларини янада мустаҳамлаб, янги мазмунда қайта қурилишига сабаб
бўлиши мумкин. [92; 13-б].
Шу билан бирга педагогик низоларни юзага келишида бевосита ота-
оналар ва таълим олувчилар билан боғлиқ бўлади. “Талаба (ўқувчи)-ота-она”
ўзаро таъсир чизиғида зиддиятларнинг асосий объекти талабадир.
Оила бу жамиятнинг бир бўғини, негизи ҳисобланади. Ўзбекистон
Республикаси Президенти Ш.Мирзиёев такидлаганидек, “Биринчи вазифа -
биз учун муқаддас бўлган оила асосларини янада мустаҳкамлаш,
хонадонларда тинчлик-хотиржамлик, аҳиллик ва ўзаро ҳурмат муҳитини
яратиш, маънавий-маърифий ишларни аниқ мазмун билан тўлдиришдан
иборат бўлмоғи зарур”дир [8; 43-б].
Демак, оила соғлом, мустаҳкам бўлмаса мамлакат ҳам мустаҳкам
бўлмайди. Оила мустаҳкамлиги жамият фаровонлигининг асосий негизидир.
22](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_22.png?v=1)
![Оила муаммоси азалдан инсоният диққат марказида бўлиб келган.
Оиладаги қуйидаги муаммоларни таълим жараёнларидаги низоларнинг келиб
чиқиши билан боғлаш мумкин:
- оиладаги ўзаро муносабатларнинг нотўғри йўлга қўйилиши. Бундай
муносабатлар оила аъзолари ўртасидаги ўзаро келишмовчиликларда чиқиша
олмаслик, муомаласизлик, келиша олмаслик, ўзаро ҳурматнинг йўқлигида
кўринади;
- оиладаги моддий етишмовчилик. Оилани моддий жиҳатдан
таъминлай олмаслик эр-хотин муносабатларини ёмон аҳволга солиб келади,
бу каби муаммолар оилада фарзандлар тарбиясига ҳам жиддий таъсир
кўрсатади;
- ёш оилаларни ҳаётга, оилага енгил қарашлари. Бунда турмуш
тажрибаси бўлган қайнона ва қайнота билан ўзаро ҳамкорликда иш
кўрилмаслиги назарда тутилади;
- оилавий муаммоларда оила аъзоларининг соғлом турмуш тарзига
амал қилмасликлари ҳам сабаб бўлади. Отанинг ёки онанинг, ёмон салбий
одатларга (ичиш, чекиш, гиёҳвандлик, ёмон йўлга кириш) одатланиши ҳамда
оиладаги турли касалликларнинг авж олиши масалалари ҳам оилада етарлича
муаммолар келтириб чиқаради;
Оилаларда келиб чиқадиган низолар бириктирувчи ва ажратувчи
характерга эга. Шунинг учун ҳам психологик адабиётларда низолар шартли
равишда “конструктив” (“бириктирувчи”) ва “деструктив” (“ажратувчи”)
низоларга фарқланади.
Ўқитувчилар одатда ота-оналарни болаларни ўқитиш ва тарбиялаш
жараёнидаги сусткашликларини, ота-оналар эса ўз навбатида ўқитувчиларни
фарзандига нисбатан тарафкашлик ёки лаёқатсизликда айблайдилар.
Ўқитувчи-талаба низолари қуйидаги сабабларга кўра (ўқитувчиларнинг
ўзига кўра) юзага келиши мумкин: интизомни бузиш; уй вазифасини ёмон
бажариш; талабалар ўртасидаги носоғлом муносабатлар каби [108; 109-б].
23](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_23.png?v=1)
![Илмий луғатларда мулоқот атамаси маъносини учрашув, мусоҳаба [32;
636-б], кишилар ўртасида алоқа ўрнатиш ва ривожлантиришнинг мураккаб
кўпрежали жараёни [91; 376-б], педагогик мулоқот – билиш ёки баҳолаш
характеридаги ахборот алмашув жараёнида икки ёки ундан ортиқ шахснинг
ўзаро таъсирга эга фаолияти [70; 56-б], муносабат атамасига кишилар
ўртасидаги муомала, моддий ва маънавий ҳаёт билан боғлиқ бўлган алоқа,
кишининг воқеликка, воқеликдаги нарсаларга, ҳодисаларга қараши, ёндашиш
принципи [32; 640-б], у ёки бу ҳаракатлар ҳолати, кимдир ёки нимагадир
мурожаат қилиш, муомала қилиш, мулоқотдан ҳосил бўладиган ўзаро алоқа
[84], деб келтирилган. Бу каби изоҳларни бошқа адабиётларда ҳам учратиш
мумкин, яъни мавжуд талқинларда мулоқот ва муносабат атамалари бир
бирини тўлдирувчи характердаги тушунчалар эканлиги кўзга ташланади.
Педагогик муносабат – таълим жараёни элементларининг ўзаро
алоқадорлиги [70;56-б], ўқув-тарбия жараёни самарадорлигининг муҳим
шарти [91] эканлигидан келиб чиқиб, бизнинг назаримизда, педагогика фани
ва тадқиқотимиз предмети ракурсида муносабат тушунчасини мулоқотга
нисбатан кенгроқ тушунча сифатида қарашимиз мумкинлигини кўрсатади.
Педагогик амалиётнинг илмий таҳлили ва эҳтиёжларига асосланиб,
И.В.Бабурова педагогик муносабатларнинг тўртта таснифини (устувор
эҳтиёжларга қараб) таклиф қилади: витал (ҳаётий) – инсон табиатининг
моҳияти ва яшашга эҳтиёжига кўра, прагматик – қулайлик, ўз-ўзини сақлаб
қолиш эҳтиёжига кўра, билишга оид (когнитив) – инсоннинг атроф-муҳитни
билиш эҳтиёжига кўра; қадрият – ҳаётни тушуниш заруратига кўра. Таклиф
этилган таснифда ҳар бир белгиланган муносабатлар гуруҳи шахснинг
субектив муносабатларининг махсус қирраларини кўриш имконини бериши
таъкидланади [20; 274-276 б].
Юқоридаги таҳлиллар асосида педагогик муносабат – шахснинг ҳаёт
фаолияти давомида билишга ва қадриятга оид эҳтиёжи асосида юзага
келувчи позицияси ва принциплари мазмуни, деб изоҳлашимиз мумкин. Бу
эса таълим жараёнидаги низоли вазиятларни шахснинг индивидуал ва
25](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_25.png?v=1)
![Таълим жараёнидаги зиддиятларнинг асосий муаммоларидан бири,
дидактика соҳасида ҳам мавжуд, жумладан [73; 118-б]:
- талабаларга таклиф этилаётган ўқув материалининг мураккаблиги,
тафаккурни шакллантириш даражасига мос келмаслиги;
- материалнинг ортиқча назарияланиши, асослантирилмаганлиги,
амалий фаолият билан боғланмаганлиги;
- талабаларнинг муайян мавзуни ўрганиши ва муайян касбни эгаллаши
учун мотивацияни етишмаслиги каби.
Бундан ташқари “Ўқитувчи-ўқитувчи” шаклидаги низолар ҳам учради,
бундай низолар асосан профессор-ўқитувчиларнинг ижтимоий-касбий
даражаси ва индивидуал психологик хусусиятлари билан боғлиқ бўлади.
Таълим жараёнида юзага келган низоли вазиятни ҳал қилишда олий
таълим муассасаси профессор-ўқитувчисининг фаолиятидаги ўз ҳаракатлари
табиати ва натижаларини тушуниши, салбий ҳолатларнинг туб сабабларини
ўз хато ва камчиликларидан излай олиши, бунинг учун аниқ шароитларда
синчков бўлиши, талабанинг ўқишга бўлган мотивациясини аниқлаштириши,
таклиф этилаётган ўқув ахбороти мазмунини идрок этишларига эриша
олишлари керак бўлади.
Ҳар бир ўқитувчи талабалар билан муносабатлардаги низоли
вазиятларда инверсия ва эмпатия усулларидан алоҳида ва бевосита
фойдаланиши мумкин. Маълумки, инверсия анъанавийликка қарама-қарши
йўналишда ечим излашдир, масалан, ўқитувчи талаба пайқаган бир вақтнинг
ўзида ҳазилга жавобан ўзига қаратилган зарарли ва провокацион ҳазилдан
“кулади”.
Баъзан ўқитувчи зиддиятни “ҳокимият” авторитар усули билан ўз
фойдасига ҳал қилишга ҳаракат қилади ва баъзан муваффақият қозонади,
бироқ, бу яширин низони шаклантириши мумкин.
Демак, б у жараёнда бошқарув услуби ҳам ўз таъсирини кўрсатади.
Маълумки, бошқарувнинг учта асосий услуби мавжуд: авторитар,
демократик ва либерал. Авторитар ёки директив услуб ҳокимиятнинг юқори
28](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_28.png?v=1)
![Олий таълим муаммоларининг таниқли тадқиқотчиси А.А.Вербицкий
замонавий таълимни ривожлантиришни ҳисобга олган тенденциялар
қуйидагилардан иборат деб ҳисоблайди [33; 137-145 б]:
- талабалар фаолиятида муаммоли масалалар ечиш, илмий тадқиқот ва
мустақил ишнинг турли шакллари элементларини киритган ҳолда ахборотли
фаол метод ва таълим шаклларига, билимларни кўпайтиришдан тушунишга
ўтиш;
- ўқитувчи-талабаларнинг ўзаро ҳамкорлигини ташкил этиш йўлларини
фаоллаштириш, ривожлантириш ва интенсивлаштириш, ўқитувчининг ўқув
фаолиятидан талабанинг билиш фаолиятига ўтиш.
Аудиториядаги яхши интизомнинг калити талабанинг ишга фаол
қўшилишидадир, шунинг учун машғулотларни фаоллаштирувчи шаклларини
кўпайтириш зарур. Талаба муаммоларни ҳал қилишга, саволларга жавоб
беришга, тажриба ўтказишга ва бошқа фойдали машғулотга жалб этилса,
интизомни бузишни ўйламайди.
Маърузалар университетдаги фаолиятнинг асосий шакли ҳисобланади.
Бугунги кундаги вазиятда олий таълим муассасаларида семинар ва амалий
машғулотлар орқали маърузаларни қисқартиришга уринишларга қарамай, 50-
60% га яқин вақт маъруза шаклига асосланиб қолмоқда. Маърузалар асосан
монологли кўринишда бўлиб, индивидуал ёндашувни амалга ошириш,
ўқитувчи томонидан тезкор назорат қилиш имкониятлари чекланган.
Шу сабабли университетда ўқув фаолиятининг турли шаклларини
ҳисобга олиб, таълим жараёни учун қулай муҳитини яратишга эътибор
қаратиш лозим.
Бу мақсадда қўлланаётган методикалар муайян даражада мураккаб
бўлиб, ҳар доим ҳам тўғри натижа бераверади, деб бўлмайди. Педагогик
амалиётда ўқитувчилар шахснинг алоҳида сифатларини ўрганадилар, лекин
олинган натижалар шуни кўрсатадики, улар ҳар доим ҳам бунга эриша
олмайдилар, чунки педагогик тажриба узлуксизлигини таъминлаш ялпи
30](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_30.png?v=1)
![ёндашувни тақозо этиб, ҳар ёқлама таҳлилгина унинг ечимига ижобий таъсир
этади [113; 28-б]
Талабаларнинг шахсий-тавсифномавий фазилатларини аниқлаш, ҳеч
бўлмаганда оддий методикасини эгаллаш, уни тадбиқ этиш, касбий
педагогик тайёргарликнинг муҳим унсурларидан биридир. Бўлажак
ўқитувчилар педагогик амалиётлари жараёнида, кўпинча, ёшларнинг ақлий
қобилиятларини ўрганишга эътибор қаратадилар. Шу билан бирга «Давлат-
жамият-шахс» категорияларини тўлақонли англаш муҳим аҳамият касб
этади.
Бу йўналиш мустақил Ўзбекистоннинг ҳар томонлама ривожланишида,
турли-туман этник қатламларнинг маънавий-маърифий ҳаётида пайдо бўлган
муамммоларини муваффақиятли ҳал этишда муҳим аҳамият касб этади.
Ҳар бир жамият инфраструктураларида шахсга қўйиладиган талаб ўз
мезон ва тамойилига эга бўлган. Мустақил юртимизда шакланиб келаётган
ёш авлодга янгича қараш ва муносабат ва унга қўйилган масъулият ҳам
ниҳоятда ошиб бормоқда [13;].
«Шахс ва давр» ёки «давр ва шахс» муносабати муаммолари таҳлилида
учта ҳолат кўзга ташланади [111;11-б]:
Биринчи тоифа шахслар ўз даврининг руҳи мақсад ва вазифаларини
англай олмайди, яъни замондан орқада қолади.
Иккинчи тоифа шундай шахслар борки, улар давр билан ҳамнафас, ўзи
яшаган замоннинг яловбардори сифатида намоён бўлади.
Учинчи тоифа инсонлар етакчилар саналиб, улар воқеликдан ўзиб
кетади, айни пайтда ўз даврининг руҳини чуқур ҳис етади ва англайди.
Бундай шахс ҳаётий қарашлари, ғояси ва фаолият йўналишида келажакни
кўра олади.
Иккинчи ва учинчи хусусияга эга бўлган, маънавияти юксак шахсларни
тарбиялаш бугунги кунда салмоқли аҳамиятга эга. Шахснинг социомаданий
хислатлари юқори бўлса, табиий равишда бу унинг амалий фаолиятида ҳам
ўз ифодасини топади, унинг ғоялари жамиятга сингади.
31](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_31.png?v=1)
![Ҳар бир одам фақат таълим, ижтимоий тарбия ва маънавий камолот,
касб-ҳунар ўрганиш тизими воситасидагина шахс бўлиб шаклланади.
Натижада шахснинг ижтимоий камол топиши – унинг жамият учун фойдали
функцияларини бажариши, ўз вазифа ва бурчларини пухта ва ижодий англаб,
бошқалар билан тенг, мустақил муносабатларга киришуви юз беради.
Таълим жараёнида ёшларда жамиятнинг шахсга қўядиган ахлоқий
талабларига мувофиқ келадиган хулқ-атвор малака ва одатлари ҳосил
қилинади. Бунга эришиш кезида ёшларнинг онгига, ҳиссиётига, иродасига
тизимли ва мунтазам таъсир этиб борилади [107;103-б].
Мазкур талабалар ва мулоҳазалар бўлажак ўқитувчиларни тайёрлаш
жараёнида низоли вазиятларни олдини олиш имкониятларига аҳамият
қаратиш заруратини белгилаб беради. Бу борада амалга оширилган бир қатор
қуйидаги тадқиқотларни назарий асос сифатида қараш мумкин:
- педагогик тизимларини лойиҳалаш назарияси [31], [35], [81], [78];
- бўлажак ўқитувчи касбий малакасини ошириш бўйича концептуал
моделлар ва касбий-педагогик вазифалар тизимини ишлаб чиқиш [83], [104],
[30], [65], [79], [60];
- педагогик мулоқот ва ижтимоий зиддият назарияси, педагогик
ҳамкорлик, педагогик жараёндаги низоларнинг психологик-педагогик
диагностикасининг мазмуни [52], [44], [21], [27], [88], [59], [80], [77].
Илмий адабиётларни таҳлил қилиш ва муаммони амалий ўрганиш
шуни кўрсатдики, бўлажак ўқитувчиларни низоли вазиятларга тайёрлаш
жараёнининг методологик, назарий ва технологик асослари ҳали педагогика
фанида етарлича ўрганилмаган. Бу эса талабаларнинг олий таълимдан
кейинги меҳнат фаолиятлари самарадорлигига салбий таъсирини ўтказиб,
таълим муассасаларининг олий маълумотли кадрларга бўлган эҳтиёжни ўз
вақтида бартараф этишга тўсқинлик қилмоқда. Бу ҳол, ўз навбатида, бўлажак
ўқитувчиларнинг низоли вазиятларга тайёргарлашнинг долзарблигини
билдиради. Бу долзарблик бўлажак ўқитувчиларни низоли вазиятларга
32](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_32.png?v=1)
![тайёрлашнинг самарали йўлларини аниқлаш ва уни олий таълим
муассасалари ўқув жараёнига тадбиқ этиш заруратини асослайди.
Илми й адабиётларни таҳлил қилиш [22], [36], [17], [76], [14], [25], [63 ],
[90], [48], [64], [19], [51] педагогик тажрибани умумлаштириш асосида
қуйидагича муаммолар мавжудлиги кўринади: ўқитувчи фаолиятида низоли
вазиятлар педагогик жараёнларни издан чиқишига асосий сабаб бўлиши
илмий асосланган бўлса-да, айни шароитда тайёрланаётган педагоглар
келгуси фаолиятларида ижтимоий ҳамкорликдаги инқирозларни ҳал қилиш,
педагогик жараён субъектлари билан юзага келадиган педагогик низолар
олдини олиш, бундай жараёнларга нисбатан педагогик жиҳатдан мос
конструктив муносабатларга киришиша олиш лаёқатига етарлича эга
эмасликлари, бўлажак ўқитувчиларни низоли вазиятларга тайёрлашнинг
ҳозирги ҳолати ўқув мазмунини ишлаб чиқиш ва ўқув жараёнларни ташкил
этишда низоли вазиятларга оид компетенциявий ёндашувлар асосига
қурилмаганлиги, талабаларни бу борада лаёқатларини баҳолаш тизими ҳал
этилмаган.
Аниқловчи-таъкидловчи тажриба-синовларда ўтказилган
сўровномаларда қатнашган талабаларнинг 37 фоизи талаба-ўқитувчи
низоларининг салмоқли қисми ўқитувчиларнинг касбий савияси етарли
эмаслиги туфайли юзага келади, деб ҳисобладилар. Аксарият талабалар
фанлар мазмунининг реал ҳаётдан ажратилганлигига, 32% талаба ўқув курси
дастурлари тузилишига салбий муносабат билдирди.
Ўз навбатида профессор-ўқитувчилар таълим жараёнининг паст
самарадорлиги ва мулоқотдаги низоли вазиятларни қуйидаги сабаблар билан
изоҳладилар:
- билим олишга бўлган салбий муносабат, дангасалик, ўрганишни
истамаслик (34%);
- мустақил фикрлаш йўқлиги, умумий таълим ва сиёсий маданиятнинг
пастлиги, фанларнинг аҳамиятини англамаслик (12% );
33](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_33.png?v=1)
![Мазкур таҳлил олий таълим муассасаларида ўрганилган
субъектларнинг ўзаро муносабатларида маълум низоли вазиятларни юзага
келиши учун шароит яратаётганлигини кўрсатади. Бу эса ўз навбатида
“Университет-жамият” муносабатларига ҳам ўз таъсирини кўрсатади.
Г.И.Козыревнинг фикрига кўра [49] “Университет-жамият” ўзаро
муносабатларидаги зиддиятларнинг асосий сабаблари олий таълимнинг
давлат томонидан етарли бўлмаган ва тартибсиз молиялаштирилиши билан
боғлиқ. Буни у қуйидаги салбий анъаналар билан ифодалайди:
- олий ўқув юртлари моддий-техника базасининг деградацияси;
- ўқитувчининг ижтимоий мавқеи нуфузининг пасайиши;
- ўқитиш фаолиятига бўлган мотивацияни камайиши;
- профессор-ўқитувчиларнинг бошқа (тижорат) тузилмаларга кетиши;
- академик ва университет лардан ақлларни чет элга “оқиш”.
Г.И.Козырев “Университет-жамият” ўзаро муносабатидаги
низоларнинг яна бир гуруҳи ўқув жараёни ва унинг натижалари билан
бевосита боғлиқлигини ажратиб кўрсатади:
- университет битирувчиларининг интеллектуал ва ижодий
даражасининг замонавий жамият э ҳтиёжларидан орқада қолиш и ;
- олий таълимнинг зарур йўналишлар бўйича мутахассислар
тайёрлашда етарлича мослашувчан эмаслиги натижасида битирувчиларининг
асосий қисмининг малакасизлиги;
- академик (фундаментал) илм-фан, санъат, адабиётга йўналтирилган
юқори даражадаги таълим ва ақл-заковатга эга, мутахассислар ва ходимларга
талабнинг мавжуд эмаслиги.
Бошқа томондан, масалан, ўқитувчилар маошининг пастлиги уларни
қўшимча даромад манбаларини излашга мажбур қилиши, бу сабаблар
университет муҳитидаги маънавий-психологик иқлимга салбий таъсир
кўрсатиши, турли хил зиддиятларнинг келиб чиқишига ёрдам бериши ва
юқори малакали мутахассислар тайёрлаш даражасини камайтириши кўрсатиб
ўтилган.
35](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_35.png?v=1)
![1.3- § . Олий таълим муассасаларида ўқув жараёни низолари
профилактикасининг ташкилий-педагогик шарт-шароитлари
Тадқиқотларимиз шуни кўрсатдики, бугунги кунда олий таълим
муассасалари ўқув жараёнлари билан боғлиқ бўлган педагогик низолар
турлари ва ҳажмининг бу борада профилактик ҳаракатлар самарадорлигини
ошириш заруратини юзага келтирмоқда.
Профилактика атамаси “сақловчи, олдини олувчи” деган маъноларни
англатувчи юнонча “prophilaktikos” сўзидан олинган бўлиб, ушбу атама
орқали одамлар соғлигини сақлаш, касалликларнинг пайдо бўлиши ва
тарқалиб кетмаслигининг олдини олиш, аҳолининг жисмоний
ривожланишини яхшилаш ва узоқ умр кўришини таъминлашга қаратилган
чора-тадбирлар мажмуи тушунилади [96 ; 316-б]. Бугунги кунда мазкур
атамани тиббиётдан бошқа турли соҳаларда қўлланилиши кўп кузатилади,
жумладан, педагогика фанида ҳам.
Профилактика атамасининг луғавий маъноси ва педагогика фанидаги
қўллаш тажрибасидан келиб чиқиб, бизнинг назаримизда, Олий таълим
муассасаларида ўқув жараёни низолари профилактикаси атамасини таълим
субъектлари ўртасида соғлом муҳитни сақлаш, низоли вазиятлар ва уларнинг
кескинлашуви таълим самарадорлиги ва сифатига салбий таъсир этишини
ҳисобга олиб, мазкур ҳолатларни аввалдан олдини олиш, эрта аниқлаш ва
бартараф этишга қаратилган амалий фаолиятлар мажмуи сифатида изоҳлаш
мумкин.
Олий таълим муассасаларида ўқув жараёни педагогик жараён
ҳисобланганлиги сабабли ундаги низолар профилактикаси маълум ташкилий-
педагогик шарт-шароитларни талаб қилади.
Умумий ҳолда ташкилий-педагогик шарт-шароитлар мазмунида
мақсадга қаратилган ҳаракатларни амалга ошириш имкониятларига таъсир
этувчи омилларни тушуниш мумкин.
37](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_37.png?v=1)
![Олимлар Ш.Қурбонов ва Э.Сейтхалиловларнинг тадқиқотларида шарт-
шароитлар тушунчасининг иккита турига аҳамият қаратилган: мақсадга
эришиш жараёни кечадиган шарт-шароит ҳамда ривожланиш
истиқболларини таъминлайдиган шарт-шароитлар. Мақсадга эришиш
жараёни кечадиган шарт-шароит воқелик томонидан яратилган бўлиб, унинг
доирасидан ташқарига чиқиш тақиқланган чеклашлар сифатида кўриб
чиқилиши, ривожланиш истиқболларини таъминлайдиган омиллардан иборат
шарт-шароитлар эса мақсад сари босқичма-босқич ҳаракат қилиш имконини
бериши таъкидланади [58 ; 53-б].
Ўзбек тилининг изоҳли луғатида келтирилган «ташкил қилмоқ»
(уюштирмоқ, тузмоқ, яратмоқ; таркибий қисмга кириб, бутунлик юзага
келтирмоқ), «ташкилий» (ташкил этишга, уюштиришга, ташкилотчиликка
оид; тузиш, тузилиш билан боғлиқ бўлган [ 98 ; 22]) ҳамда «шарт» (талаб;
ҳолат, вазият [ 98 ; 550-б]), «шароит» (бирор нарсанинг воқеланишига,
бўлишига таъсир этувчи ҳолат, вазият; имконият [ 98 ; 549]) сўзларининг
луғавий маънолари ҳамда илмий адабиётларда келтирилган илмий
хулосаларга таяниб, олий таълим муассасалари ўқув жараёни низолари
профилактикасининг ташкилий шарт-шароитларини – бу борадаги
фаолиятларнинг турли босқичларига тегишли жараёнларни ташкил
қилишнинг маълум тартиби ва имкониятлари мажмуи сифатида кўрсатиш
мумкин.
Шу билан бирга мавжуд изоҳли луғатлардаги «педагогика» (тарбия,
таълим ҳамда маълумот беришнинг назарий ва амалий жиҳатларини
ўрганувчи фанлар мажмуи; айни шу соҳа (мутахассислик) бўйича ўқув фани)
ва «педагогик» (педагогга оид, хос; педагогикага оид [96 ; 245]) сўзларининг
маъноси ҳамда тегишли илмий хулосаларга таяниб, олий таълим
муассасалари ўқув жараёни низолари профилактикасининг педагогик шарт-
шароитларини ўқув-тарбия фаолиятида педагогик ҳамкорликка қўйиладиган
талаб ва педагогик фаолият йўналишларининг мазмунидан иборатлигини
кўсатиш мумкин.
38](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_38.png?v=1)
![Шундай қилиб, олий таълим муассасалари ўқув жараёни низолари
профилактикасининг ташкилий-педагогик шарт-шароитлари таълим
самарадорлигини ошириш ва сифатини таъминлаш мақсадида амалга
оширилаётган таълим субъектлари ўртасида соғлом муҳитни сақлаш, низоли
вазиятлар ва уларнинг кескинлашувини олдини олиш, эрта аниқлаш ва
бартараф этиш фаолиятларни йўлга қўйишдаги маълум тартиб, имкониятлар
мажмуи ҳамда педагогик муносабат йўналишларининг мазмуни, деб
ҳисоблашимиз мумкин.
Олий таълим муассасалари ўқув жараёни субъектларининг ўзаро
муносабатлари бўйича диссертациянинг 1.2-параграфида келтирилган
таҳлилларимиз асосида низолар профилактикасининг ташкилий-педагогик
шарт-шароитларига жамиятнинг ўз улуши мавжуд, яъни жамият ўзи қўяётган
талабларга мос равишда зарур мажбуриятларни ҳам амалга ошириши лозим.
Таълим-тарбияси хусусий иш эмас, балки ижтимоий, миллий ишдир,
яъни жамият юксак камолотга эришган шахс тайёрланиши учун асосий
буюртмачи ҳисобланади. Тарбия хусусида таниқли ўзбек педагоги Абдулла
Авлоний шундай дейди: “Ал-ҳосил, тарбия бизлар учун ё ҳаёт, ё мамот, ё
нажот – ё ҳалокат, ё саодат – ё фалокат масаласидур” [15; 14-б]. Халқнинг
турмушини яхшиланиши ва давлатнинг ривожланиши таълим-тарбия билан
чамбарчас боғлиқ.
Сўнгги йилларда мамлакатимиз олий таълим муассасаларида бир қатор
муаммолар кузатилди. Жумладан, олий таълим тизимида ўз йўналишлари
бўйича дунёнинг етакчи илмий-таълим муассасалари билан яқин ҳамкорлик
алоқалари ўрнатиш, ўқув жараёнига илғор хорижий тажрибаларини жорий
этиш, айниқса, истиқболли педагог ва илмий кадрларни хорижнинг етакчи
илмий-таълим муассасаларида стажировкадан ўтказиш ва малакасини
ошириш борасидаги ишлар етарли даражада олиб борилмади. Олий таълим
тизимини тубдан такомиллаштириш, мамлакатни ижтимоий-иқтисодий
ривожлантиришнинг устувор вазифаларидан келиб чиққан ҳолда, кадрлар
тайёрлаш мазмунини тубдан қайта кўриш, халқаро стандартлар даражасига
39](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_39.png?v=1)
![мос олий маълумотли мутахассислар тайёрлаш учун тегишли шароитлар
яратиш зарурати юзага келди [1]. Молиявий қийинчиликлар, профессор-
ўқитувчилар ижтимоий нуфузининг пасайиши ва қўшимча даромад
манбаларини излаб ўқитувчилар ва талабалар ўз функцияларидан оғишиши
натижада ўзаро муносабатларда бир қатор педагогик низолар юзага келишига
сабаб бўлди.
Муаммоларни бартараф этиш мақсадида ўтган қисқа давр
(2017-2020 йиллар) мобайнида олий таълим тизимида қатор ислоҳотлар олиб
борилди ҳамда малакали кадрлар тайёрлаш тизимини такомиллаштириш
учун зарур бўлган шарт-шароитлар яратилмоқда. Ушбу шарт-шароитларга
мисол сифатида:
- а малдаги меъёрий ҳуқуқий ҳужжатларгага таълим сифатини
оширишга қаратилган тегишли ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш;
- олий таълим муассасаларида талабалар билимини назорат қилиш ва
баҳолаш тизимини такомиллаштириш;
- профессор-ўқитувчилар учун «вақт меъёрлари»нинг янги
механизмларини ишлаб чиқиш;
- о лий таълим муассасаларига кириш имтиҳонларини ўтказиш ва
назорат қилиш усулларини такомиллаштириш;
- жамоатчилик кенгашлари фаолиятини йўлга қўйиш;
- нострификациялаш тартибини такомиллаштириш;
- олий таълим муассасалари профессор-ўқитувчилари, ёш олимлар ва
талабаларнинг илмий изланишлари амарадорлигини ошириш;
- инновацион ва технологик ғояларни ҳар томонлама ривожлантириш
учун зарур шарт-шароитлар яратиш, олий таълим муассасалари профессор-
ўқитувчилари, ёш олимлар ва талабаларнинг инновацион технологияларни
яратиш борасидаги ташаббускорлигини ошириш каби йўналишларни
келтириш мумкин [2].
Бугунги кунда олий таълим тизимида таълим сифатини ошириш, олий
таълим муассасаларининг халқаро нуфузини янада ошириш, ўқув
40](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_40.png?v=1)
![дастурларини такомиллаштириш ва замонавий педагогик технологияларни
жорий этишга қаратилган чоралар доирасида:
- профессор-ўқитувчилар, талабалар ўртасида сўровлар ўтказиш,
жамоатчилик ва иш берувчиларнинг фикрини ўрганиш ҳамда илғор хорижий
тажриба таҳлил қилиш;
- таълим беришда қўлланилаётган таълим-тарбия усулларини тизимли
таҳлил қилиб бориш;
- олий таълим муассасаларининг фаолиятида шаффофлик ва холислик
тамойилларини тўлақонли амал қилиши ўрганиш, коррупцияга шароит
яратувчи омилларнинг барвақт олдини олиш;
- халқаро ҳамкорлик натижадорлигини тизимли таҳлил қилиб бориш,
қўшма таълим дастурлари самарадорлигини баҳолаш, ҳамкорликнинг янги
шаклларини ривожлантириш;
- олий таълим муассасаларининг миллий ва халқаро рейтинг
кўрсаткичларини мунтазам равишда таҳлил қилиб бориш каби амалий ишлар
йўлга қўйилмоқда [3].
Келгусида:
- олий таълим соҳасида давлат-хусусий шерикликни ривожлантириш,
ҳудудларда давлат ва нодавлат олий таълим муассасалари фаолиятини
ташкил этиш;
- республикадаги олий таълим муассасасини халқаро эътироф этилган
ташкилотлар рейтингининг биринчи 1000 та ўриндаги олий таълим
муассасалари рўйхатига киритиш;
- олий таълим муассасаларида ўқув жараёнини босқичма-босқич
кредит-модуль тизимига ўтказиш;
- халқаро тажрибалардан келиб чиқиб, олий таълимнинг илғор
стандартларини жорий этиш, жумладан, ўқув дастурларида назарий билим
олишга йўналтирилган таълимдан амалий кўникмаларни шакллантиришга
йўналтирилган таълим тизимига босқичма-босқич ўтиш;
- олий таълим муассасаларининг академик мустақиллигини таъминлаш;
41](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_41.png?v=1)
![- хорижий инвестицияларни кенг жалб қилиш, пуллик хизматлар
кўламини кенгайтириш, олий таълимнинг инвестициявий жозибадорлигини
ошириш, хорижий таълим ва илм-фан технологияларини жалб этиш;
- талаба-ёшлар таълим-тарбияси учун қўшимча шароитлар яратишга
қаратилган комплекс чора-тадбирларни ўз ичига олган бешта ташаббусни
амалиётга татбиқ этиш;
- олий таълим муассасаларининг инфратузилмаси ва моддий-техник
базасини, шу жумладан, халқаро молия институтларининг имтиёзли
маблағларини кенг жалб қилиш ҳисобига яхшилаш каби режалар назарда
тутилмо қда [4].
Мамлакатимиздаги таълим тизимида олиб борилаётган ислоҳотлар
қаторида юқори малакали педагоглар тайёрлаш тизимини такомиллаштириш
бўйича амалга оширилаётган ишлар кўлами охирги йилларда кенгайтирилди.
Бунда ўқитувчиларга бўлган эҳтиёжларни қондириш, туманлар ва қишлоқ
жойларидаги таълим муассасаларини юқори малакали педагог кадрлар билан
таъминлаш ҳамда халқаро стандартлар даражасига мос олий маълумотли
педагогик кадрлар тайёрлаш тизимини ташкил этишга [5] алоҳида эътибор
қаратилмоқда.
Ўзбекистон Президенти Ш.Мирзиёевнинг фикрига кўра “Яна бир
муаммони ҳал этиш ҳам ўта муҳим ҳисобланади: бу – педагоглар ва
профессор-ўқитувчилар таркибининг профессионал даражаси, уларнинг
махсус билимларидир. Бу борада таълим олиш, маънавий-маърифий камолот
масалалари ва ҳақиқий қадриятларни шакллантириш жараёнларига фаол
кўмак берадиган муҳитни яратиш зарур [8; 45-б].
Шу мақсадда педагогик фаолиятнинг нуфузи ва ижтимоий мақомини
кўтариш, ўқитувчиларнинг жамиятдаги обрўси ва мавқеини яхшилаш,
уларнинг ўз касбига садоқатини қўллаб-қувватлашнинг аҳамияти ва ўрни
ортмоқда. Жумладан, олий таълим муассасаларининг профессор-
ўқитувчиларини рағбатлантириш борасидаги ваколатларини кенгайтириш,
олий таълим муассасалари профессор-ўқитувчиларининг меҳнатига ҳақ
42](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_42.png?v=1)
![тўлаш тизимини янада такомиллаштириш, халқаро тажрибадан келиб чиқиб,
олий ўқув юртлари педагог ходимларига уларнинг касб маҳорати,
фаолиятидаги юқори натижадорлик ва тарбиявий соҳадаги самарали
иштирокини инобатга олиб, устама ҳақ тўлашни белгилаш тизими
такомиллаштириш каби чоралар изчил амалга оширилмоқда [1].
Юқорида келтирилганлар олий таълим муассасалари ўқув жараёни
билан боғлиқ низоларни баратаф этиш борасида жамият томонидан катта
ислоҳотлар орқали мажбуриятида бўлган ҳам ташкилий, ҳам педагогик шарт-
шароитлар бир ёқламалилик тарзида босқичма-босқич таъминланмоқда.
Навбатдаги масала эса, бевосита олий таълим муассасаларининг “ички”
субъектлари (муассаса, ўқитувчи, талаба, ота-она) ўртасидаги
муносабатларга оид педагогик низолар профилактикасининг ташкилий-
педагогик шарт-шароитларга аҳамият қаратилиши зарур деб ҳисоблаймиз.
Олий таълим муассасалари ўқув жараёнларига конструктив ёндашиб,
ундаги низолар профилактикасининг ташкилий-педагогик шарт-шароитлар
йўналишларини қуйидагича белгилашимиз мумкин (1.2-расм):
- ўқув режа ва дастурларини шакллантириш билан боғлиқ (ўқув
мазмунининг субъектлар талаби ва эҳтиёжига мослиги,
асослантирилганлиги, тушунарлилиги, натижа истиқболининг
кафолатлантирилганлиги ва бошқалар асосида);
- таълим жараёнларини технологиялаштириш билан боғлиқ
(машғулотларни ташкил этиш ва олиб боришнинг замонавийлиги, ўқув
жараёнининг интерактивлиги, эркин ахборот алмашув имконияти ва
бошқалар асосида);
- ўқув-техник таъминот базаси билан боғлиқ (ўқув адабиётлар ва
ресурслари базасининг етарлилиги, фойдаланиш шароитлари ва
қулайлаштирилган тизими, моддий-техник инфратузилманинг
ривожланганлиги ва истиқболлари ва бошқалар асосида);
43](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_43.png?v=1)
![- бошқарув тузилмаси ва фаолияти билан боғлиқ (бошқарувнинг
очиқлиги, рақамлаштирилганлиги, ўрнатилган тартиб ва қоидаларнинг
асослантирилганлиги ва бошқалар асосида);
- таълим натижаларини баҳолаш билан боғлиқ (фаолиятни баҳолаш
тартибининг асослантирилганлиги, шаффофлиги, халқаро мувофиқлиги ва
бошқалар асосида).
1.2-расм. Ўқув жараёнларидаги низолар профилактикасининг
ташкилий-педагогик шарт-шароитлари йўналишлари.
Шунингдек, жаҳонда юқори технологиялар ва инновацияларни олий
таълим жараёнларига жорий этиш, муассасаларни инновацион
инфратузилмасини шакллантиришга алоҳида аҳамият қаратилмоқда.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёев “Инновация – бу
келажак дегани. Биз буюк келажагимизни барпо этишни бугундан
бошлайдиган бўлсак, уни айнан инновацион ғоялар, инновацион ёндашув
асосида бошлашимиз керак”лигига эътибор қаратиб, ўз чиқишларида
“...илмий тадқиқот ва инновацион фаолиятни ривожлантириш, бунинг учун
зарур молиявий ресурсларни сафарбар этиш, ушбу жараёнда иқтидорли
ёшлар иштирокини, ижодий ғоя ва ишланмаларни ҳар томонлама қўллаб-
қувватлаш вазифаси эътиборимиз марказида бўлади” деб таъкидлаб ўтди [6].
44ўқув
мазмунини
тузиш ва
режалаштириш ўқув-техник
таъминот
базаси бошқарув
тузилмаси
ва фаолияти
таълим
сифатини
оширувчи
технологик
ёндашувлар таълим
натижаларини
баҳолашнизолар
профилак -
тикаси](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_44.png?v=1)
![Олий таълим муассасалари инновацион инфратузилмасини
шакллантиришда турли инновацион (технопарк, форсайт, технологиялар
трансфери, стартап, акселератор) марказларни ташкил этиш, профессор-
ўқитувчилар, илмий изланувчилар, докторантлар, магистратура ва
бакалавриат талабаларнинг илмий ва инновацион фаолиятини йўлга қўйиш,
нуфузли халқаро илмий журналларда мақолалар чоп этиш, фундаментал,
амалий ва инновацион илмий тадқиқотларни ривожлантириш, нуфузли
хорижий олий таълим ва илмий тадқиқот муассасалари фаол ҳамкорликни
йўлга қўйиш, турли маълумотларнинг электрон базасини яратиш кабилар
назарда тутилади [4].
Шу нуқтаи назардан олий таълим муассасаларини инновацион
ривожлантиришда юзага келувчи низоли вазиятлар профилактикаси тадқиқ
этиш, инновацион ривожлантириш асосида моделлаштириш муҳим аҳамият
касб этади.
Бундан ташқари талабаларни педагогик фаолиятга самарали
тайёрланишига ҳам аҳамият қаратиш, жумладан, уларнинг ўқув-тарбия
жараёнидаги низоли вазиятларда тегишли педагогик позицияга эга бўлиб
етишиб чиқишларига таъсир этувчи ташкилий-педагогик шарт-шароитларни
инобатга олиш мақсадга мувофиқ. Бу борада Президент Ш.Мирзиёевнинг
“...Ҳурматли домлаларимиз ва профессор-ўқитувчиларнинг энг муҳим
вазифаси – ёш авлодга пухта таълим бериш, уларни жисмоний ва маънавий
етук инсонлар этиб тарбиялашдан иборатдир” [10; 14-б], деб айтган
таъкидига асосланиш мумкин.
Педагогик-психологик жиҳатдан бўлажак педагогларнинг низолар ва
уларнинг табиатини ўрганиш фақат назарий эмас, балки жуда муҳим амалий
аҳамиятга ҳам эгадир. Талабаларнинг бу соҳасини ўрганиши турли
вазиятларда юзага келувчи низоларнинг олдини олишга, уларни ҳал қилиш
учун самарали чораларни қўллашга ёрдам беради.
45](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_45.png?v=1)
![этиш жараёнини ўзлаштиришнинг босқичларини белгилашни тақозо этади
[101 ; 17-18б ] .
Олий таълим профессор-ўқитувчиларининг бўлажак ўқитувчиларни
тайёрлашда етарли тажриба, билим, малака, шунингдек, зарурий ҳаётий ва
интеграллашган дастурлар билан таъминланмаганлиги талабаларнинг кўз
ўнгида малака даражаси, касбий ва шахсий имиджига салбий таъсир
кўрсатишини намоён этади. Педагогик фаолият зиддиятларга ва низоларга
бой соҳа бўлиб, у педагогик жараённинг яхлитлигини бузилиши, ўқитувчи ва
ўқувчи ўртасида расмий муносабатларнинг шаклланиши, ўзаро шахсий
позицияларининг бир-биридан узоқлиги ва педагогик зиддиятни ҳал қилиш
жараёнида етарли хулқ-атвор услублар билан ишлаш зарурлиги билан ўзига
хос қийинчилаклар асосига қурилган. Демак, ҳозирги замон талаба
шахсининг шаклланиши ва ривожланиши жараёни уларнинг мавжуд
педагогик муносабатларда низо профилактикасига оид билимлар
деформацияга учрагани ҳамда уларни олдини олиш сезиларли даражада
сусайгани таълим жараёнида муаммоли вазиятларни келтириб чиқаради.
Шу билан бирга талабаларнинг мақсадлари, қизиқишлари, мотивлари,
билим олишга бўлган эҳтиёжлари қондирилмаслиги натижасида
қониқмаслик ҳолатидан низо сабаблари келиб чиқади, шунингдек,
профессор-ўқитувчи томонидан ўз фаолиятига объектив баҳо бермаслик
талабалар билан муносабатларда зиддиятлар юзага келади ва ўқитувчи билан
талаба ўртасидаги тескари алоқа тамойили бузилади.
Бўлажак ўқитувчининг педагогик фаолиятга тайёргарлик
компетентлигини шакллантириш бевосита профессор-ўқитувчиларнинг
узлуксиз касбий ривожлантириш, малакасини ошириш жараёнини
таъминлашни тақозо этади.
Демак, олий таълим муассасаларида педагогика билан
конфликтологияни интеграллаштириш асосида ўқув таркибни
такомиллаштириш талабаларни ўқитувчи-раҳбарият, ўқитувчи-жамоа,
ўқитувчи-талаба, ўқитувчи-ота-она, ўқитувчи ва ўқув жараёни, ўқитувчи ва
47](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_47.png?v=1)
![Мулоқотдаги оғишув . Ҳар қандай ойдинлик киритилмаган масала
сабабли “қўшилмаслик”нинг юзага келиши натижасида кўп ҳолларда ўзаро
мулоқот сифатининг бузилиши кузатилади, бунда мулоқот мавзусидан
четлашиш, мулоқот одобининг бузилиши, ноўрин сўзлар ва жестлар (имо-
ишора)дан фойдаланиш каби ҳолатлар кўзга ташланади. Масалан, маълум
мунозара давомида чиқарилган қарорнинг етарлича изоҳланмаслигини бирор
субъект томонидан адолатлик сифатида баҳоланиши ва “қўшилмаслик”ни
юзага келтириши мумкин. Натижада у кейинчалик мулоқотга беэътибор
бўлиш, асабийлаш, қўполлашиш кабиларни намойиш этиши мумкин.
Натижасизлик . Ўзаро муносабатлар доирасида муносабат
иштирокчисида бирор объект (тавсия, кўрсатма, топшириқ ва бошқалар)ни
бажармаслик, меҳнат, ўқув фаолиятида масъулиятсизлик кузатилади. Бундай
ҳолатни қуйидаги масол орқали изоҳлаш мумкин: ўқув жараёнида фаолиятга
оид бўлган турли топшириқлар бериш назарда тутилади. Бироқ, қайсидир
субъект ўзига берилган топшириқни мураккаб деб ҳисобласа ва уни бажариш
юзасидан ўқитувчидан бирор йўналиш ёки ёрдам кўринишидаги изоҳ олмаса,
ушбу субъектда топшириқни бажармаслик, масъулиятсизликка бўлган
мойиллик ортиб боради.
Юқоридагилардан кўринадики, низолар асосини бу субъектлар
ўртасидаги қарама-қаршилик ортида юзага келувчи белгилар ташкил қилади.
Низолар профилактикасига оид мавжуд илмий изланишлар низо белгисини
идрок қилиш, унинг низога айланиш чегарасини англаш ва эрта бартараф
этиш масалаларига йўналтирилган [85; 81-б].
Бунда низоларни ҳал қилишнинг энг мақбул ва натижали йўли
сифатида субъектларнинг ўзлари томонидан зиддиятларни бартараф этишга
қаратилган ҳаракатларга эътибор қаратилади, яъни субъектнинг низоли
вазиятни бартараф этувчи ташаббускорлиги муҳим ҳисобланади. Бироқ, бу
йўлнинг натижадорлиги зиддият кўринишлари (очиқ, яширин, объектли,
объектсиз ва ҳ.), даражалари, субъект хусусиятлари, шунингдек, низони
тўхтатишга интилувчи кучлар ихтиёридаги имкониятлар ва бошқа турли
56](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_56.png?v=1)
![Бунда ўқув жараёнининг ҳар бир ташкилий-педагогик шарт-
шароитлари билан боғлиқ босқичларида субъектлар ўртасида юзага келиши
мумкин бўлган низоларни олдини олишга қаратилган ва аввалдан пухта
ўйланган функцияларни амалга ошириш назарда тутилади.
Педагогик адабиётлар таҳлили ўқув жараёни субъектлари тушунчасига
қатор ўзаро ўхшаш изоҳлар берилганлигини кўрсатди. И.А. Зимняя ҳар бир
педагог ва ўқувчи ўзини жамиятнинг асосий субъекти (хоҳ педагогик, хоҳ
ўқувчилар жамияти) сифатида намоён этишидан қатъий назар иккаласи бир
бутун ҳолда ўқув жараёнининг ҳамкор субъекти ҳисобланишини
таъкидлайди [47; 112-б].
Н.Д. Корчалова замонавий психо-педагогикада ўқитувчи ва таълим
олувчиларнинг ўзаро муносабатларига анъанавий қарашдан фарқли равишда
ўқитувчини таълим бериш ва уни фаоллаштириш нуқтаи назаридан
“дистрибутор”, яъни ташувчи, “таълим жараёни субъекти” ролига киришувчи
сифатида, таълим олувчилар эса, ўқитувчи томонидан тақдим этилаётган
билимларни “қабул қилувчи”, пассив позицияни сақлаб турадиган “педагогик
ҳамкор объект”, деб ҳисоблайди [53; 134-б].
А.А. Кузнецов, Т.Б. Захарова, А.С. Захаров таълим олувчилар,
уларнинг оилалари, ижтимоий ва касбий гуруҳлар, бошқарув ва фуқаролик
институтлари – таълим жараёнининг субъектлари, таълим фаолиятининг
субъектлари эса бевосита таълим жараёнининг турли иштирокчиларининг
фаолияти, деб фикр билдирадилар [56; 23-б].
К.Б. Комаровнинг фикрича, ўқув жараёни субъектларини бошқариш
таълим муассасасининг инсон ресурсларини ривожлантириш натижасида
унинг рақобатбардошлигини таъминлайди. Ўқув жараёни субъектларининг
интеллектуал-таълимий, ахлоқий ва маданий, ижтимоий ва психологик,
мотивацион, ўзини-ўзи ривожлантиришга йўналтирилган салоҳияти таълим
ташкилотининг рақобатбардошлигига таъсир этиш имкониятлари белгилайди
[97; 25-б].
58](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_58.png?v=1)
![Юқорида келтирилган маълумотлар олий таълим муассасалари ўқув
жараёнида педагогик муносабатларга киришувчи субъектлар қуйидагилардан
иборатлигини ойдинлаштиради: талабалар, ота-оналар ёки қонуний вакиллар
(фарзандлари ҳуқуқлари ва манфаатларини ҳимоя қилувчи сифатида),
профессор-ўқитувчилар (ходимлар), муассаса маъмурияти [57; 31-б]. Ушбу
субъектларнинг педагогик муносабатлардаги ҳуқуқ ва мажбуриятлари бир
қатор меъёрий ҳужжатлар (муассаса устави, ўзаро шартномалар, ваколатли
идораларнинг норматив ҳужжатлари ва бошқалар) орқали белгилаб
қўйилади.
Субъектларнинг ўз ҳуқуқ ва мажбуриятлари асосида ўқув жараёнидаги
муносабатларга оид педагогик фаолият функциялари юзага чиқади.
Луғатларда функция ( лот. functio – ижро этиш, бажариш) атамасини
бирор ижтимоий ташкилот, кимса ёки нарсанинг иш, фаолият доираси,
вазифаси [97; 367-б], фаолият, бурч, иш, муайян ижтимоий институт
бажараётган вазифа, мақсадга мувофиқ жараён сифатида изоҳланади.
Педагогикада ҳам “функция” сўзининг маъноси фаолият доираси,
мақсади, роли мазмунини ифодалайди, яъни субъектларнинг педагогик
муносабатларидаги ўзаро боғлиқ конструктив, ташкилий, коммуникатив,
ижодий ва бошқа фаолияти назарда тутилади. Масалан, профессор-
ўқитувчилар ўзлари дарс бераётган фанларидан талабаларнинг профессионал
сифатларини, юқори маънавияти ва маданиятни шакллантирадилар, уларда
эркинлик, ташаббускорлик ва ижодий қобилиятларни ривожлантирадилар,
ўқув ва илмий-тадқиқот жараёнлар самарадорлигини таъминлайдилар, олий
таълим муассасаси Уставига риоя қиладилар, касбий билимлари ва педагогик
маҳоратини доимий ошириб борадилар. Талабалар эса таълим дастурларида
белгиланган билимларни оладилар, тавсия этилган асосий ва кўшимча ўқув
фанларини ўзлаштирадилар, ўқув топшириқларини белгиланган муддатда
бажарадилар, олий таълим муассасасининг ички тартиб-қоидаларига риоя
қиладилар. Ўз навбатида олий таълим муассасалари ўқув-педагогик ва
илмий-методик раҳбарликни амалга ошириб, мазкур фаолиятни
59](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_59.png?v=1)
![мувофиқлаштиради, давлат таълим стандартлари талаблари ва таълим
даражасига ҳамда мазмуни, мутахассисларнинг касбий тайёргарлиги
сифатига қўйиладиган бошқа талаблар бажарилишини таъминлайди. Ота-
оналари ёки қонуний вакиллар талабанинг қонуний ҳуқуқлари ва
манфаатларини ҳимоя қиладилар, уларнинг тарбияси, таълими олишлари
назоратини амалга оширадилар.
Маълум функция билан тартибга солинган ҳар қандай педагогик
муносабатлар субъектлар ўртасида низо белгиларини юзага келтирмаслиги
кафолатланмаган, яъни субъектларнинг муносабат объектига бўлган
позицияси ва прициплари тегишли функционалликка асосланган муносабатга
нисбатан “қўшилмаслик” ҳолатига олиб келиши мумкин , бундай ҳолатни
қандай оқибатга олиб келиши юқорида таъкидланди.
Демак, педагогик муносабатларда низо белгилари юзага келиш
эҳтимолини аввалдан прогноз (башорат) қилиб кўриш асосида
субъектларнинг тегишли профилактик функцияларини жорий этиш зарурати
мавжуд.
Прогноз (юн. prognosis – олдиндан билиш, илмий асосланган башорат)
атамасининг бўлажак воқеа ёки ҳодисаларнинг қандай кечишини,
ривожланишини ва оқибатини махсус изланишлар, мавжуд далиллар ва
маълумотларга асосланиб, олдиндан айтиб бериш, олдиндан чиқарилган
хулоса [95, 310-бет] каби изоҳларига таянган ҳолда, педагогик
муносабатлардаги низо белгилари юзага келиш эҳтимолини аввалдан прогноз
қилишни қуйидагича тушунтириш мумкин: педагогик муносабатлардаги
низо белгилари прогнози – бўлажак муносабатларнинг қандай кечишини ва
унда педагогик низо белгилари ривожланишини олдиндан аниқлаштириш
ҳисобланади.
Ўқув жараёнида низо белгиларини прогнозлаш субъектларнинг
амалдаги педагогик муносабат функциялари мазмунини фаолиятнинг
очиқлиги ва тушунарлилиги мезонига кўра қайта кўриб чиқиш, таркибий
қисмларини объектга нисбатан етарли ахборотлар билан таъминлаш нуқтаи
60](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_60.png?v=1)
![ҳолда низоларни олдини олиш учун профилактик ҳаракатлар олиб бориш
малакасига эга бўлишлари лозим.
Демак, хулосаларга кўра низо профилактикаси субъектлар ўртасидаги
қарама-қаршилик ортида юзага келувчи низоли вазият белгилари кўзга
кўрингандан кейин тегишли чоралар кўриш эмас, балки ўқув жараёнининг
ҳар бир ташкилий-педагогик шарт-шароитлари билан боғлиқ босқичларида
низоларни олдини олишга қаратилган ва аввалдан пухта ўйланган, прогноз
(башорат) қилиб кўриш асосида субъектларнинг тегишли (ўқув режа ва
дастурларини шакллантириш, таълим жараёнларини технологиялаштириш,
ўқув-техник таъминот, бошқарув тузилмаси ва фаолияти ҳамда таълим
натижаларини баҳолашда) профилактик функцияларини онгли равишда
тушуниш ва бажариш натижасида амалга оширилади.
2.2-§. Олий таълим муассасаларини инновацион ривожлантиришнинг
низолар профилактикасига асосланган ташкилий модели
Бугунги замонавий жамиятдаги барча соҳаларни глобал
ахборотлаштириш жараёнларига мос, рақботбардош этиб ривожлантириш
борасида олиб борилаётган ҳаракатлар натижаси бевосита инновацион
ёндашувларга асосланмоқда [41], [72], [69], [102], [100], [26].
Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёев “Инновация – бу
келажак дегани. Биз буюк келажагимизни барпо этишни бугундан
бошлайдиган бўлсак, уни айнан инновацион ғоялар, инновацион ёндашув
асосида бошлашимиз керак” лигига эътибор қаратиб, ўз чиқишларида
“...илмий тадқиқот ва инновацион фаолиятни ривожлантириш, бунинг учун
зарур молиявий ресурсларни сафарбар этиш, ушбу жараёнда иқтидорли
ёшлар иштирокини, ижодий ғоя ва ишланмаларни ҳар томонлама қўллаб-
қувватлаш вазифаси эътиборимиз марказида бўлади” деб таъкидлаб ўтди [6].
65](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_65.png?v=1)
![Бугунги кунда инновацияни таълим жараёнларининг ташкилий-
педагогик шарт-шароитларига интеграциялаш, жумладан, олий таълим
муассасаларини инновацион тенденциялар асосида ривожлантиришга
алоҳида эътибор қаратилмоқда.
О.А.Данилевичнинг фикрича, олий таълимнинг асосий вазифаси –
ностандарт муаммоларни ҳал этиш, устувор йўналишларни аниқлаш,
янгиликларни идрок этиш ва тўғри қарор қабул қилишга тайёр бўлган
мутахассисларни тайёрлаш сифати даражасини оширишдан иборат бўлиб,
инновацион университетда таълим тизими замонавий илмий тадқиқотлар ва
замонавий иқтисодиёт учун очиқ бўлиши керак, ўқув жараёнини технологик
жиҳозлаш илғор фан даражасига мос келиши зарур [39; 134-140 б].
О.Ю.Гордашникова олий таълим муассасаларининг инновацион
ривожланишини баҳолаш ва таҳлил қилишни ташкил этиш бўйича
тавсияларида тегишли мезонларнинг қиёсий кўрсаткичларини узлуксизлик,
ишончлилик, объективлик, оптималлик ва тўлиқликни таъминловчи
тамойиллар асосида танлаш лозимлигига эътибор қаратади [37;60-64б].
Т.П.Горелованинг фикрига кўра у ниверситетнинг инновацион
салоҳияти кўрсаткичларига қуйидагилар киради: илмий-инновацион фаолият
самарадорлиги; ўқитиш ҳолати; университетнинг интелектуал салоҳияти;
моддий ва ахборот базасининг мавжудлиги [38; 38-39 б].
Адабиётларда таълим инновациялари сифатида ўқитувчи ишининг
самарадорлигини ошириш, конструктив ёндашув, билимларни самарали
бошқариш, ўқитувчи ишига кўмаклашиш, онлайн ўқитиш, ноформал услуб,
ижтимоий медиа, таълимий ўйинлар, педагогик маҳорат, мобил режимида
ўқитиш кабилар келтирилади [66; 8-б].
Олий таълим муассасалари инновацион инфратузилмасини ташкил
этиш бўйича изланишлар олиб борган А.А.Энговатованинг тадқиқотларида
Форсайд маркази, лойиҳалаш фаолиятини бошқариш, интеллектуал мулкни
бошқариш, маркетинг, бизнес инкубатор, ускуналар ва прототиплардан
жамоавий фойдаланиш, технопарк, бизнес мактаби, молиялаштириш фонди
66](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_66.png?v=1)
![йўналишларига инновацион ривожланиш элементлари сифатида қаралади
[105; 26-б].
Олий таълим муассасаларининг инновацион ривожлантиришда ички ва
ташқи муҳитни чуқур ўрганиш қаратилган чора-тадбирлар мажмуини амалга
ошириш, ташкилий барқарорликни таъминлаш ва инновацион
жараёнларнинг зарур динамикасига эришиш, барча субъектларининг ички
ташкилий интеграциясига асосланиш, инновацион инфратузилма ва ахборот
тизимлари муҳим рол ўйнайди [28; 6-17].
О.Г.Красношлыкова ва Т.А.Буянова инновация фаолиятнинг сифат
мезонлари таркибини қуйидагича белгилаган: долзарблиги
(инновацияларнинг жамият тараққиётининг ижтимоий-маданий ҳолатига
мувофиқлиги); янгилиги (инновацион ёндашувларнинг ўзига хослиги
даражаси, ноёб комбинация, янгиликни ифодалаши); таълимий аҳамияти
(инновацияларнинг шахснинг ривожланиши, тарбияси ва таълимига таъсири
даражаси); ижтимоий аҳамияти (инновацияларнинг таълим тизимини
ривожлантиришга таъсири); фойдалилиги (инновацион жараёнларнинг
амалий аҳамияти); татбиқийлиги (инновацияларни жорий этилиши ва
бошқарилиши) [54; 89-100б].
Илмий манбаалар таҳлили ва инновацияга (ингл. innovation –
киритилган янгилик, ихтиро) илғор техника ва технология, бошқариш ва
бошқа соҳалардаги янгиликлар ва уларнинг турли соҳаларда қўлланиши [94;
212-б] сифатида келтирилган изоҳларга асосланиб, олий таълим
муассасаларидаги инновацион ривожланиш мазмунига ўқув ҳаракатларнинг
барча соҳалари, жумладан, ўқув ишлари ва илмий фаолият,
ахборотлаштириш соҳаси, моддий-техник базасини ривожлантириш, таълим
сифатини мониторингини юритишга илғор техника ва технология,
янгиликлар таъсирини намойиш этиш сифатида қараш мумкин.
Олий таълим муассасаларини инновацион ривожлантиришда ўқув
ишлари ва илмий фаолиятнинг асосий вазифаси – янги билимларни олиш,
тарқатиш ва қўллаш жараёнларига технологик ёндашувларни фаол жорий
67](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_67.png?v=1)
![инновацияга асосланган моделлари миллий иқтисодиётларни
ривожланишини таъминлашга хизмат қилади.
Олий таълим муассасасида инновацион фаолият ўқув жараёни
субъектларининг ўзаро педагогик муносабатлари асосида амалга оширилади,
ҳар қандай инновацион ёндашув субъектлар муносабатига таъсир этади,
алоқадор ҳисобланади.
Таълим тизимини ислоҳ қилиш, инновацион ривожланиш талаблари
олий таълим муассасаларидаги педагогик муносабатларда турли низоли
вазиятларни келтириб чиқариши мумкинлигини ҳам эътиборга олиш зарур.
Инновацион ривожланиш жараёнида юзага келадиган низоли вазиятлар
мураккаблиги шундаки, уни анъанавий низолар хусусияти билан
мувофиқлаштириш қийин кечади. Инновацион ривожланиш низоларини
таҳлил қилишда унинг вужудга келиш шарт-шароитлари таркиби алоҳида
ўрин тутади.
Бу ҳолатни технологик ўзгаришлар ва янгиланишлар суръати жуда
юқори бўлганлиги сабабли аввалги ўзига хос билим ва кўникмалар анча тез
эскириб қолаётганлиги билан изоҳлаш мумкин. Таълимдаги анъанавий
ёндашувлар ва янги технологиялар таъсири остида ўз табиатини
ўзгартираётган функцияларни амалга оширишда субъектлар нафақат
анъанавий билимлар, балки юқори мураккаб ускуналар ва таҳлил усуллари,
технологиялардан фойдаланиш кўникмаларига эга бўлиши кераклиги талаби
ортиб боради.
Олимларнинг фикрича, “ўқитувчини замонавий тайёрлаш
вазифасининг инновацион йўналтирилганлиги” унга ўқитиш,
ривожлантириш ва тарбиялаш функцияларининг амалда қўлланилишини
ифодаловчи интегратив таълим сифатида қаралишини тақозо этади [99 ; 91 б].
Замонавий дунёда таълим олиш ва ўқитиш соҳасидаги ривожланиш ҳар
қачонгидан ҳам кескин равишда ўсиб бораётгани сабабли янгиликларга
бўлган эҳтиёж тобора ортиб бормоқда. Бу эса, олий таълим муассасаларида
мутахассисларни тайёрлаш жараёни самарадорлигини ошириш мақсадида
69](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_69.png?v=1)
![инновацияларни жорий этишга бўлган қизиқишнинг кучайишига сабаб
бўлмоқда.
Мутахассислар инновацион ривожланиш низоларининг юзага
келишига қуйидагилар ёрдам беришини таъкидлайдилар [87; 31-б]:
- тажрибанинг етишмаслиги ва инновацияларни амалга оширишда
муайян оқибатларни ҳисобга олинмаслиги;
- инновацияларни жорий этишдан олдин объектив усуллар ёрдамида
инновацияларни амалга ошириш самарадорлигини баҳолай олмаслик;
- инновацияларнинг кўпчилигини “юқоридан” жойлаштирилиши,
ёндашувнинг расмийлиги, инновацияларнинг мазмунини заиф ишлаб
чиқилганлиги;
- инновацияларни қабул қилиш учун фикрлаш ва психологик
тайёргарликнинг консерватизмлиги;
- университет раҳбарияти ва ходимлари ўртасида ўзаро тушунишнинг
йўқлиги каби.
Инновацион ривожланиш мақсади ва ҳаракати ортидан келиб чиқувчи
низоли вазиятлар инновацияларга нисбатан билдирилган “қаршилик”
сифатида шаклланади.
Мазкур жараёндаги “қаршилик”нинг авж олиши учун шарт-шароит
яратувчи асосий омилларни объектив ва субъектив ҳолатлардан келиб
чиқувчи муҳит орқали тавсифлаш мумкин, бу муҳитни инобатга олиб низо
белгиларининг ўз вақтида аниқланиши низо динамикасидаги дастлабки
босқичданоқ уни ҳал этиш имконини беради.
Объектив ҳолатлар сифатида инновацион фаолиятнинг табиати билан
боғлиқ қуйидаги учта муҳит орқали изоҳлаш мумкин:
1) Инновациянинг тезкор амалиётга муҳтожлиги: ҳар қандай инновация
дастлаб бирор ғоя сифатида пайдо бўлади ва уни амалга оширишни
кечиктирмаслик мақсадга мувофиқ, яъни жорий этилиши кечиккан
инновация ўз мақомини йўқотади. Инновациянинг тезкор амалиётталаблиги
натижасида аксарият ҳолларда, инновацияларни тўлиқ ишланмаган ёки пухта
70](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_70.png?v=1)
![инновацион фаолиятда иштирок этишга бўлган мотивациясини ҳисобга олиб
мазкур фаолиятга тайёрлаш ишларини изчиллик билан амалга ошириш
назарда тутилади.
Инновацион ривожланиш низоларига инновацион ҳамда анъанавий
қарашлар ва қадриятлар, яъни ўзаро педагогик муносабатларда иштирок
этаётган субъектларнинг манфаатлари, мақсад ва хоҳишлари, уларнинг
позициялари таъсир ўтказади, булар ҳиссий-стрессли таъсир сифатида
вазиятни кескинлашувида асосий ўрин тутади. Масалан, ўз фани бўйича
етарли тажрибага, соҳада маълум обрў-эътиборга эга бўлган профессор-
ўқитувчилар ҳар доим ҳам инновацион ёндашувни амалга ошириши учун
янги малакага бўлган талабни инкор этиши, ёш ходимларни бу борада фаол
бўлишлари, ёки аксинча, тажрибали профессор-ўқитувчиларнинг замон
билан ҳамнафас бўлишга интилиши, ёшларнинг эса янгиликка нисбатан
масъулиятсизлиги каби ҳолатлар кузатилади.
Олий таълим муассасасалари инновацион ривожланишида низоларни
бошқаришнинг ташкилий механизмларига оид изланишлар олиб борган
В.Б.Тарабаева низоларни ҳал қилиш – бу унинг иштирокчилари ўртасида
мухолифатни тўхтатиш ва можарога олиб келган муаммони ҳал қилишга
қаратилган биргаликдаги фаолият, деб ҳисоблайди ҳамда низоларни ҳал
этиш ҳар икки томоннинг ўзаро таъсирлашадиган шарт-шароитларни
ўзгартириш, низо сабабларини бартараф этиш фаолиятини ўз ичига олиши,
низони ҳал қилиш учун рақибларнинг ўзлари (ёки улардан камида биттаси)
низода ҳимоя қилган позицияларини ўзгартиришлари кераклигини
таъкидлайди [87; 29-б].
Бизнинг назаримизда, инновацион ривожланиш шароитида юзага
келган низоли вазиятларни бартараф этиш ва бошқариш жиҳатдан ўта
мураккаб бўлиб, низо юзага келгач инноватор ва иштирокчи субъектларнинг
ўз позицияларини ёки шарт-шароитларини ўзгартириш қийин кечади. Гарчи
айрим вазиятларда низонинг сусайиши кузатилсада, бу ҳолат доимий
эканлиги, асосий зиддият яширин шаклга ўтмаганлиги кафолатланмайди,
72](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_72.png?v=1)
![- инновациянинг муҳимлилиги ва ишнинг кўламидан келиб чиқиб,
инструкцияга киритилаётган бўлим, бандларнинг бир-бирига мантиқан
боғлиқлиги ва кетма-кетлиги, якуний натижанинг аниқ кўрсатилганлиги ва
унинг ҳуқуқий асосларини тўғри келтирилганлиги, жараённи амалга
оширувчининг вазифаларини аниқ кўрсатиб берилганлиги инструкция
(кўрсатма)ни тасдиқлайдиган ташкилот раҳбари томонидан қатъий эътиборга
олиниши лозим.
Олий таълим муассасасига киритилаётган инновациянинг нафақат
муҳимлилиги ва натижадорлиги, балки унинг ривожланиши учун тўғри
йўналиш бера оладиган “педагог-инструктор”ларнинг жараённи аниқ ва
тўғри тушунтира олиш малакасининг ҳамда назорат қилиши ва бевосита
унинг иштирокчиси сифатида фаолият юритишда масъулиятининг
юқорилиги инновацион ривожланиш босқичларида юзага келиши мумкин
бўлган низоларнинг олдини олиш билан белгиланади. Аксинча ҳолатларда
инновацион ривожланиш жараёнларида шу лойиҳанинг буюртмачилари,
объектлар ва субектлар ўртасида низо пайдо бўлишига олиб келади.
Мультимедиа – лотин тилидан олинган multum-кўп, media-восита
маъноларини англатувчи матн, аудио, видео, анимация элементларини
кўринишидаги таълимий восита ҳисобланади [71] . Бугунги кунда олий
таълим муассасаларида мультимедия воситаларидан таълим жараёнида
фойдаланиш натижасида кўплаб янгиликлар, ўқитишнинг янги усуллари,
воситаларини амалиётда қўллаш, шу билан бирга профессор-
ўқитувчиларнинг талабаларни фанни билиш, тарбиявий муносабатларни
ривожлантириш, жамиятнинг энг асосий вакиллари сифатида халқаро
тенденциялардан келиб чиқиб, замонавий ёндашув асосида замонавий
таълим технологияларини қўллаш ва бу борада етарли шароит яратиш,
хусусан, соҳа вакилларини тайёрлаш масалалари долзарблилиги биринчи
ўринда туради. Шу сабабли келажак ворислари ҳисобланган янги
Ўзбекистоннинг – янги, учинчи Реноссанс бунёдкорларини билим олишнинг
интерфаол усуллари ёрдамида юқори салоҳиятли кадрлар қилиб етиштириш
75](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_75.png?v=1)
![Бу эса инновацияларни лойиҳалаш давридан бошлаб, то охирига қадар
ҳар бир босқичнинг самарали натижасига эришишда режалаштириш ва
прогнозлаш ишларини амалга ошириш вазифасини юклайди.
Ушбу ишлаб чиқилган низо профилактикасини амалга оширишнинг
ташкилий модели олий таълим муассасаларини инновацион ривожланиш
натижаларига бўлган ишончли ҳаракатлар мажмуини юзага келтириши
кўзда тутилган.
Инновацион ривожлантириш даврида талабни кескин қўймаслик
субъектлар орасида низоларни юзага келишини олдини олишнинг
элементларидан бири ҳисобланади. Фикримизча, таълим муассасаси раҳбари
ва инновацион жараёнларнинг бошқарувчиси инноваторларнинг профессор-
ўқитувчилар, талаба ва ота-оналарнинг инновацион жараёнларнинг ҳар бир
босқичида янгиликларга бўлган қизиқиши, унинг афзаллиги, қулайлигини
осон ва энг оптимал методикалар, шунингдек, воситалар ёрдамида
ривожлантириб боришини назорат қилиши муҳимдир. Бунда
инновацияларни қабул қилишнинг ташкилий-педагогик жараёнларни тўғри
режалаштириш зарур.
Олий таълим муассасаларини инновацион ривожлантириш жараёнида
юзага келадиган низо низонинг махсус тури бўлиб, унинг объекти
янгиликдир. Мазкур низо инновацион жараённинг иштирокчилари
ўртасидаги ўзаро қарама-қарши қадриятлар, қарашлар асосида, инновацион
ривожланишнинг мазмуни, шакли ва мақсадлари ҳақида ўзаро махсус ғоялар,
тажриба, керак ўринда “қотиб қолиш”, янгиликларга интилмаслик ҳамда унга
нисбатан салбий муносабатда бўлиш таъсирида пайдо бўлиб, натижада
таълим, илмий ва тарбиявий муносабатларда янгиликларни ишлаб чиқиш,
шунингдек, амалга ошириш жараёнида бир-бирига қарши туради. Бу эса низо
келиб чиқишида иштирокчиларнинг қарама-қарши қадриятлар (инновацион
ва анъанавий); низолашаётган томонларнинг қарама-қарши ҳаракатлари,
яъни бир тарафнинг янгилик киритишга бўлган ҳаракати ҳамда иккинчи
тарафнинг уларга қарши чиқиши билан тавсифланади [ 46 ,117- б ].
79](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_79.png?v=1)
![Инновацион ривожлантириш натижалари амалга оширилган
ишларнинг якуний мажмуи ҳисобланиш билан бир қаторда жараён
иштирокчиларининг фаолиятига нисбатан конструктив муносабатларни
билдириш хотимаси ҳам ҳисобланади. Натижаларни эълон қилишда
табиийки, ортиқча босим қилмаслик, вазиятга нисбатан реал, шу билан
биргаликда эҳтиёткорана иш кўриш талаб этилади. Унинг ўзига хос ёпиқ,
огоҳлантирувчи, субъеклар фаолиятини давом эттиришга йўналтирилган
истиқболли белгилаш руҳидаги усуллари мавжуд бўлиб, низоларни олдини
олишга қаратилган қарорларни қабул қилишда амалий натижаларни
белгилайди. Ҳар қандай натижа тайёрланган хулоса ва маълумотларга
нисбатан инновацион ривожлантириш жараёни иштирокчилари томонидан
рад этилиши, қийинчилик билан қабул қилиниши, “қўшилмаслик” ҳамда
қабул қилиш қаби нуқтаи назардан иборат бўлади. Мазкур ҳолатда олий
таълим муассасаси раҳбарияти, инноваторлар натижаларга билдириладиган
муносабатларнинг низоларни келтириб чиқадиган омилларни юзага келтириб
чиқарадиган вазиятларга аввалдан тайёр бўлишлари лозим.
Юқорида таъкидланганидек, конструктив баҳо бериш бевосита
рағбатлантириш, қўллаб-қувватлаш, мотивация бериш, ижодкорликка,
янгиликларга интилиш, изланиш, инновацияларни қабул қилиш, бир сўз
билан айтганда холис баҳо бериш орқали моддий ва номоддий
рағбатлантириш орқали амалга оширилади.
Сюй Цзи-Лининг фикрича, низо профилактикасида бевосита ижтимоий
ҳамкорлар, ташкилот раҳбарлари, конфликтологлар асосий тўрт йўналиш –
низо пайдо бўлиши ва унинг конструктив ривожланиш ҳолатини олдини
олишда объектив шароитлар яратиш, ташкилотнинг фаолиятини йўлга қўйиш
ва ташкилий-бошқарув шароитларини оптималлаштириш, низо келтириб
чиқарувчи ижтимоий-психологик сабабларни бартараф этиш, низо келтириб
чиқарувчи шахсий сабабларни блоклаш ишларини амалга оширишлари лозим
[86 ; 19-бет ] .
80](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_80.png?v=1)
![2) инновацияларни режалаштириш, таҳлил қилиш ва назорат;
3) субъектларнинг инновацион фаолияти даражаси;
4) янгиликларни ишлаб чиқиш ва қабул қилишга тайёрлик;
5) олий таълим муассасаси раҳбарияти, инноватор ва субъектларнинг
ўзаро ҳамкорликдаги фаолиятини кўрсатиб ўтамиз.
Бизнинг фикримизча, профессор-ўқитувчилар ва мутахассисларнинг ўз
касбий маҳоратини, мутахассисликларига оид малакаларини доимий равишда
кенгайтириб бориш билан бир қаторда низоларни олдини олишга қаратилган
ижтимоий-психологик тренинглар, мулоқот ва мунозара тренинглари,
психологлар ҳамда конфликтоглар билан давра суҳбатлари ташкил этиш,
талабаларни инновациялар яратиш ҳамда инновацион ривожланиш даврида
юзага келадиган турли зиддият ва тўқнашувларнинг олдини олишга
қаратилган профилактикага тайёрлашда ўз самарасини беради.
Инновацияларни жамоавий қўллаб-қувватлашга эришиш учун, аввало,
педагог ходимлар ва талабаларнинг янгиликларга бўлган ижобий
муносабатларини шакллантириш, уларга хиссий таъсир кўрсатиш ва
мотивацияларни самарали натижаларга нисбатан йўналтириш заруратини
белгилайди. Бу эса биринчи навбатда инновацияларнинг иштирокчилари
саналган субъектларнинг олий таълим муассасасини умумий ривожлантириш
мақсадлари доирасида бирлаштириш, муассаса раҳбариятининг низоларни
бошқариш малакаларини ривожланиши, иш жараёнида музокаралар олиб
бориш методлари, инновацияларни амалиётга жорий этиш жараёнида
профессор-ўқитувчилар ва талабаларнинг янгиликларга бўлган
қизиқишларини ҳисобга олиш ҳамда инновацияларни бошқаришга ваколатли
гуруҳларга бевосита кўмак бериш каби бир қатор вазифаларнинг ечимини
топиш имконини беради [ 46 , 236- б ].
Шу тариқа инновацион ривожланиш жараёнларини бошқаришнинг
биринчи босқичида мураккаб педагогик, ижтимоий ва ижтимоий-психологик
низоларни юзага келишига сабаб бўлган кичик низоларни олдини олишнинг
комплекс ечимини бошқаришнинг самарали натижасига эришиш мумкин.
82](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_82.png?v=1)
![компетенцияларни ривожлантиришга эътибор қаратмоқда. Ушбу масала ҳар
доим психологик ва педагогик фанларда энг муҳим саволлардан бири бўлиб
келган, аммо жамият ривожланишининг замонавий босқичи уни янги мазмун
билан тўлдирилиши билан бир қаторда фаолият жараёнида юзага келадиган
низолар ва уларнинг профилактикасига қаратилган ёндашув ва талабаларни
том маънода тайёрлаш, шу билан бирга ўқув курслари ва низоли вазиятлар
профилактикасига оид ўқув таркибни такомиллаштириш заруратини беради.
Олий таълим тизимида талабалар учун педагоглик фаолиятда низолар
профилактикасига оид манбаа (маъруза матнлари, қўлланмалар, дарсликлар,
электрон ресурс ва б.) ларни тайёрлаш, шунингдек, ахборот ресурслари ва
коммуникация технологиялардан фойдаланиш, ўқув жараёнини
такомиллаштириш мақсадида педагогик жараённи таҳлил қилиб, натижавий
маълумотларга таяниб, миллий хусусият талабларидан хабардор бўлиб, уни
амалиётда қўллай билиш компетенцияларига эга бўлиши, шахслараро
муносабатларда субъектлар, жараёнлар билан муносабатга киришишда турли
вазиятларда пайдо бўладиган низоларни олдини олиш, уларни бартараф
этиш, психологик ечимларни топишга қаратилиши мақсадга мувофиқ.
Шу билан бирга мутахассиснинг педагогик ишга тайёрланганлигининг
зарур ва етарли даражасини таъминлайдиган асосий (фундаментал) талаблар
қуйидагича белгиланган [7, олдинги таҳрир]:
ўқитиш (дарс бериш) маҳорати;
тарбиялаш маҳорати;
ўқув-тарбия жараёнида гуманитар омилни таъминлайдиган шахсий
сифатлар;
таълим олаётганларнинг билимларини холисона назорат қилиш ва
баҳолаш маҳорати.
Ўқитиш (дарс бериш) маҳорати қуйидаги талаблар билан белгиланади:
касбий лаёқат ва эрудиция;
психологик-педагогик тайёргарлик;
84](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_84.png?v=1)
![педагогларни тайёрлайдиган олий таълим муассасалари ўқув жараёнида
бўлажак ўқитувчилар учун янги ижтимоий аҳамиятга эга ва ҳаётий зарур
тарбия турларини ишлаб чиқиш ва амалга ошириш билан белгиланади.
Бўлажак ўқитувчиларнинг педагогик фаолиятга тайёргарлиги
муаммосига оид илмий адабиётларни ҳар томонлама таҳлил қилиш шуни
кўрсатдики, ҳозирги кунда унинг янги тури – низо профилактикасига
тайёргарлигини ривожлантириш билан боғлиқ муҳим жиҳатини атрофлича
ўрганиш йўқ.
Педагогик тайёрлаш бу – ягона мақсад сари, аниқроғи бўлажак
ўқитувчиларнинг камолотини таъминлаш учун ўзаро алоқадор бўлган, бир-
бирини тўлдирувчи, такомиллаштирувчи, сон ёки сифат кўрсаткичи бўйича
бир хосса ўзгарса, албатта, иккинчи хосса ҳам ўзгарадиган, турли тузилмавий
таркиблардан (яъни: педагогик фаолият, педагогик жараён, педагогик
ҳамкорлик, педагогик мавжудлик (амалиёт))дан иборат бўлган мажмуадир
(яхлитликдир). Агарда, педагогик фаолиятга тайёрлаш статик эмаслигини,
яъни динамиклигини инобатга олсак, жамият ҳаётидаги ҳар бир ўзгариш у,
ёки бу кўринишда педагогик жараёнда ифодаланади.
Низо профилактикаси нафақат тўқнашув ва зиддиятларни олдини
ошириш, балки ижтимоий ҳаётни турли даврида ҳар бир инсон томонидан
амалга оширилади. Аммо, педагогик фаолиятда низо профилактикаси илмий
ва психологик таҳлил, илмий-педагогик, илмий-касбий мазмун касб этиб,
педагогик жараённи самарадорлигини ошириш учун хизмат қилиши лозим.
Педагогик фаолият тизимида низолар профилактикаси таҳлили кўп
функцияларни бажариб, замонавий ўқитувчининг педагогик жараён
давомида юзага келадиган низоли (шу жумладан, зиддиятли) вазиятларни
англаши, таълим-тарбия бериш манфаатидан келиб чиққан ҳолда низо
профилактикасини амалга ошира олиши, педагогик жамоада, жамиятда
замонавий педагог имижини шакллантириши, ўз манфаатлари, обрў-
эътиборини сақлаб туриши учун муҳим ҳисобланади [74] , [75 ], [ 2 9], [ 34 ],
[62 ], [61 ], [ 43 ], [ 55 ], [67].
90](https://docx.uz/documents/4b7601aa-76ad-46c7-8398-05b03851674b/page_90.png?v=1)
Олий таълим муассасаларида низоли вазиятлар профилактикасининг ташкилий-педагогик шарт-шароитларини такомиллаштириш