Olmosh so‘z turkumi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	58.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Olmosh so‘z turkumi

Купить

OLMOSH SO‘Z TURKUMI
1. Reja:
1. Turkiy tillarda olmosh so‘z turkumi. Olmosh so‘z turkumining o‘ziga
xos xususiyatlari.
2. Turkiy tillarda (kishilik olmoshlari, ko‘rsatish olmoshlari, o‘zlik
olmoshlari, so‘roq olmoshlari, belgilash olmoshlari, bo‘lishsizlik
olmoshlari, gumon olmoshlari).
3. Turkiy tillarda olmosh so‘z turkumidagi fonetik hodisalar.
Olmoshlarning tuzilishiga ko‘ra turlari haqida ma’lumot.
4. Turkiy tillarda olmoshlar o‘rnida qo‘llaniladigan so‘zlar haqida
ma’lumot.

Ot, sifat, son, ravish o‘rnida qo‘llanilib, ularga ishora qiluvchi va
ularning vazifasini bajaruvchi so‘z turkumi olmoshdir. Olmoshlar
narsani, uning belgisi va miqdorini anglatmaydi, balki, ularni ko‘rsatish,
ularga ishora qilish uchun xizmat qiladi. Olmoshlar quydagi
xususiyatlarga ega:
1. Olmoshda yasalish yo‘q, ya’ni olmosh yasalmaydi. Ammo
olmoshlardan sanoqli affikslar orqali ot, ravish, fe’l yasalishi mumkin:
Kamlik ,manmanlik, sensiramaq, mensimag (mensimaslik), šunday
2. Olmoshlar otlarga xos so‘z o‘zgartiruvchilar bilan o‘zgaradi, ya'ni
olmoshlar turlanadi. Olmoshlar kelishik affikslarini oladi va ular belgili
qo‘llanadi.
3. Kilishik olmoshlari egalik affiksi (qo'shimchasi)ni olmaydi.
Unisi, šunisi, qaysisi olmoshlari tarkibida ikkitadan egalik qo‘shimchasi
mavjud. Bu hodisa affiksal pleonazm deyiladi.
4. Olmoshlar gapda bajargan vazifasiga ko‘ra to‘rt guruhga bo'linadi:
a)ot xarakteridagi olmoshlar (ot o'rnida qollanuvchi olmoshlar): men,
sen, biz, siz, ular, kim, nima, heč kim, heč nima, allakim, kimdir;
b)sifat xarakteridagi olmoshlar : qanday, qaysı, bu. šu, šunday. bäzi,
butun, qanča, heč ganday, heč qaysı, allaqaysı, allaqanday;
d)son xarakteridagi olmoshlar: nečä, nečänči, ganča, šunča, ošanča;
e)ravish xarakteridagi olmoshlar: nega, qalay, qam, heč qačan gačan.
Olmosh gapda ega, to‘ldiruvchi, aniqlovchi vazifasida keladi.
Kishilik olmoshlari hamda o‘zlik olmoshlari kelishik qo‘shimchalarini
oladi. Kishilik va ko'rsatish olmoshlari juft holda ham keladi. Ko‘rsatish,

so‘roq, o‘zlik va belgilash olmoshlari takror holda ham qo‘llanadi.
Ayrim turkiy tillardagi olmoshlar oltoy tillaridagi olmoshlarga mos
keladi. Qadimgi turkiy tilda olmosh turlari, deyarli, farqlanmagan
ularning vazifasini ayrim fe'l shakllari, ko‘makchilar, yuklamalar
bajargan.
Olmoshlarda maxsus so'z yasovchi goshimchalar yo'q. Qadimgi
turkey til materiallari olmoshlar egalik qo'shimchalari va fe'lning shaxs-
son qo‘shimchalari bilan genetik bog‘liqligini tasdiqlaydi. Barcha turkiy
tillarda olmoshlar yagona turlanish tizimiga ega. Ammo ayrim kishilik
olmoshlari va turlangan ko‘rsatish olmoshlari bilan tub o‘zak
ko‘rinishida jiddiy farqlar kuzatiladi : chuv. eps “men”, mana
“menga”, “val”, ana “unga” kabi.
Chuvash tilidagi olmoshlar tizimi boshqa turkiy tillardan ancha farq
qiladi.
Ma'lumki, olmoshlar kelib chiqishi, tarixiylik darajasi va ma'nosiga
ko‘ra turkiy tillarda ikki katta guruhga ajratiladi: olmoshlar (kishilik
ko‘rsatish va so‘roq olmoshlari), olmosh so‘zlar (belgilash, bo‘lishsizlik
gumon va jamlash olmoshlari) 1
Turkiy tillarda olmoshlarning yettita ma’noviy turi mavjud
1. Kishilik olmoshlari : ozarb. man, san, onlar; olt. bes (bester). sler,
olor; boshq. bis, his; qoz. bizder; sizder: tuv. bis (bister//
bistarlar); chuv.ebe (shev. ep//yep, eze (shev.es//yes), wal (shev.
wu, u, ul, wo, o, ol), ebir, ezir, wezem (shev. uzem//ozem//ezem);
shor. is, sler: yoq. min. en, kihi, bihigi //bihi, ehigi//ihi. kihiler;

2. Ko‘rsatish olmoshkari: osi, sol; qoz., q.-qalp., no‘g‘. bu (l), ol;
boshq. eše, šul; yoq. sub (ushbu), siti (ana shu): sol (shu): no‘g‘.
šu, šo (l), šošu šušu//šiši; tat. šuši//šul; karaim. ušpu//
ušbu//uspu, qoz
3. O‘zlik olmoshlari: tuv. bodum, boduņ, boduwus, bottarnri,
bottarıņar, bottarı; yoq. beye, beyem, beyen; shor. boy; turk., gag,
kendi;
4. So‘roq olmoshlari: ozarb. kim, ne, hansi; boshq. ney, nerze,
neyerde; nemerze, neyetta, nimkay, nerdekay, nintay; xak. kem,
xavdağ, xayzı; chuv. kam, xaje; shor. kem, kay//kayı, kayzı, yoq,
kim, xannik, xaydax;
5. Belgilash olmoshlari : ozarb. var, vari, hamu; olt. barčans, baršin,
parčan; q-balq. bari, bitav; xak. pudun; shor. parcha, parčin,
toza; yoq. barita.
6. Bo‘lishsizlik olmoshi: ozarb. heč kes, heč ne, heč hansi; olt. eš
neme; his kim, his ne; gag, hič bišay; qoz. ešbir, eškim, ešbiroy,
ešteme: qirg‘. eč kim, eč bir; q.-balq. bir zamda.
7. Gumon olmoshlari: gag. bišey, q.-balq. bir kiši, bir zot, bir yuk;
xak. pir kizi; turkm. bir nerse, bir xayz. 1
Olmosh gapda ega, to‘ldiruvchi, aniqlovchi vazifasida keladi.
Kishilik olmoshlari hamda o‘zlik olmoshlari kelishik qo‘shimchalarini
oladi. Kishilik va ko‘rsatish olmoshlari juft holda ham keladi.
Ko‘rsatish, so‘roq, o‘zlik va belgilash olmoshlari takror holda ham
qo‘llanadi.

Ayrim turkiy tillardagi olmoshlar oltoy tillaridagi olmoshlarga mos
keladi. Qadimgi turkiy tilda olmosh turlari, deyarli, farqlanmagan,
ularning vazifasini ayrim fe’l shakllari, ko‘makchilar, yuklamalar
bajargan.
Olmoshlarda maxsus so‘z yasovchi qo‘shimchalar yo‘q. Qadimgi
turkiy til materiallari olmoshlar egalik qo‘shimchalari va fe’lning shaxs-
son qo‘shimchalari bilan genetik bog‘liqligini tasdiqlaydi. Barcha turkiy
tillarda olmoshlar yagona turlanish tizimiga ega. Ammo ayrim kishilik
olmoshlari va turlangan ko‘rsatish olmoshlari bilan tub o‘zak
ko‘rinishida jiddiy farqlar kuzatiladi: chuv. eps “men”, mana “menga”,
val “u”, ana “unga” kabi. Chuvash tilidagi olmoshlar tizimi boshqa
turkiy tillardan ancha farq qiladi.
________________________
Dadaboyev H va Xolmonova Z. Turkiy tillarning qiyosiy-tarixiy grammatikasi. -Toshkent: Tafakkur bo‘stoni.
2015. 100-b
Ma’lumki, olmoshlar kelib chiqishi, tarixiylik darajasi va ma’nosiga
ko‘ra turkiy tillarda ikki katta guruhga ajratiladi: olmoshlar (kishilik,
ko‘rsatish va so‘roq olmoshlari), olmosh so‘zla (belgilash, bo'lishsizlik,
gumon va jamlash olmoshlari).
Bunday guruhlash kelishik qo'shimchalari bilan turlanishdag o'ziga
xoslikka asoslanadi.
Turkiy tillarda ko‘rsatish olmoshlari kelishiklari bilan turlanadigan
turlicha fonetik o‘zgarishlar kuzatiladi. Ko‘pilik turkologlar
(A.N.Kolonov, V.Bang, B.Serebrennikov va boshqalar) dastlabki

qadimiy variantdagi ko‘rsatish olmoshlaridan n tovushi
bo‘lmaganligini ta’kidlaydi. Ko‘rsatish olmoshlarining fonologik
tuzulishidagi o‘zgarishlarning mohiyati til faktlarining areal tadqiqi
oraligina oydinlashtirish mumkin.
Bu olmoshi ayrim turkiy tillarda m shaklibilan almashadi. Bu holat
vositali kelishiklar bilan turlangan olmoshlarda yuz beradi. O‘zbek, turk,
tatar, turkman, oltoy tillarida ko‘rsatish olmoshlarining bosh kelishik
shakli b tovushi ishtirokida shakllansa no‘g‘ay, shor, turkman, tatar
tillarida vositali kelishik shakllari m fonemasi bilan almashadi: no‘g‘.
mun’ “buni” shor. Möndä “bunda” ,turkm. muna “bunga”, tat, monı
“buni” singari.
Barcha turkiy tillarda bu, šu, u olmoshlari vositali kelishiklar bilan
qo‘llanganda o‘zakda bir n tovushi orttiriladi. Masalan, turk. Šunan
“šuning”, turkm. oya “ona”, u - unga; tat. ul an’ “u-uni”; annar
“undan” kabi. Bu xususiyat ham turkiy tillarda so‘z o‘zagidagi
unlinking qa’iy ekanligini ko‘rsatadi.
Ayrim turkiy tillarda te(e), tu o‘zagi asosida ko'rsatish olmoshlari
yuzaga kelgan. Ana u olmoshi o‘rniga qirg‘. te; turk. deshu, olt. tu ol,
gag. te so‘zlari qo‘llanadi.
Turkiy tillarda so‘roq olmoshlari fonetik variantlariga kora bir-biriga
yaqin bo‘lsa-da, morfemik tuzilishi va ma’nolari jihatidan farq qiladi.
Tarixiy taraqqiyot davomida boshqa so‘zlar kabi so'roq olmoshlarida
ham, asosan, unli tovush o‘zgaradi.
Kim so'roq olmoshi O'rxun-Enasoy yodgorliklarida kem , qadimgi
turkey tilda kim ko‘rinishida uchraydi. Kem shakli oltoy tilida saqlanib

qolgan. Boshqa turkiy tillarda kim olmoshi unlining uzun-qisqa va
qattiq-yumshoqligi bilan farqlanadi. Masalan, qirg‘, turkm. qum., turk,
ozarb., yoq. kim, tat., qoz., no‘g‘., uyg‘. boshq . gam shaklida ishlatiladi.
Chuvash tilida esa kem so‘roq olmoshi qo‘llanadi. Ushbu dalillar bobo
tili davrida kim va kem shakllari mavjud bo'lganligini ko‘rsatadi.
Nima so‘roq olmoshi ko‘pgina turkiy tillarda ne // ni ko‘rinishida
shlatiladi. Masalan, ozarb. ne, qoz., qum., no‘g., turk. ne . Ayrim turkiy
tillarda esa ikki bo‘g‘inli shaklda mavjud: turkm. neme, o‘zb. nima,
uyg. nime, xak. nime . Bu olmosh o‘zagidagi qaysi unli ilk davrga
xosligini aniqlash qiyin. Ko‘pchilik olimlar e unlisi dastlabmavjud bolib,
keyinchalik ye ga aylanganligini ta’kidlaydilar.
F.Ishoqov ko‘pgina turkiy tillarda ne olmoshi takrorlanib qo‘lanishini
ko‘rsatadi: olt. ne-me, boshq. ne~me, uyg. ni~me kabi Uning fikricha,
ayrim tillarda ikki olmosh negizning qo‘shilganligini ham ko‘rish
mumkin. Masalan, qirg‘. emne - e(ne-m-me-ne//ememmene; qoz.
nemene va tat. nerse - ne-ersa so‘zlari olmoshlar birikuvidan hosil
bo‘lgan.

Olmosh so‘z turkumi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish