Olmosh so‘z turkumining pragmatik xususiyatlari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	5.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Olmosh so‘z turkumining pragmatik xususiyatlari

Купить

Mavzu : Olmosh so‘z
turkumining pragmatik
xususiyatlari

Reja:
1.Olmosh so‘z turkumining
pragmasemantik tabiati.
2.Deyksis belgilar.
3.Kishilik olmoshlariga xos pragmatik
belgilar.

•
MA‘LUMKI, TILSHUNOSLIKGA OID NAZARIY ADABIYOTLARDA OLMOSH SO‘Z
TURKUMI XUSUSIDA BOSHQA SO‘Z TURKUMLARIGA NISBATAN NOAN‘ANAVIY
LISONIY QARASHLAR MAVJUD. BUNDAY QARASHLAR, ALBATTA, OLMOSH SO‘Z
TURKUMIGA XOS SO‘ZLARNING LINGVISTIK TABIATIGA BOG‘LIQ HOLDA
SHAKLLANADI. ICHI BO‘SH SO‘ZLAR- MA‘NO QOBIG‘I BO‘SH SO‘ZLARGA
OLMOSHLAR VA ATOQLI OTLAR KIRITILADI. OLMOSH PRAGMATIK FUNKSIYAGA EGA
BO‘LIB, MATN ICHIDA MA‘LUM NUTQ VAZIYATI BILAN ALOQADOR MA‘NO
OTTENKALARI BILAN TO‘LDIRILADI. AYNAN NUTQ VAZIYATI BILAN BOG‘LIQ MA‘NO
OTTENKALARI MATNDA PRAGMATIK FUNKSIYA BAJARISH UCHUN XIZLAT QILADI Ma’lumki, tilshunoslikga oid nazariy
adabiyotlarda olmosh so‘z turkumi xususida boshqa
so‘z turkumlariga nisbatan noan’anaviy lisoniy
qarashlar mavjud. Bunday qarashlar, albatta, olmosh
so‘z turkumiga xos so‘zlarning lingvistik tabiatiga
bog‘liq holda shakllanadi. Ichi bo‘sh so‘zlar-ma’no
qobig‘i bo‘sh so‘zlarga olmoshlar va atoqli otlar
kiritiladi. Olmosh pragmatik funksiyaga ega bo‘lib,
matn ichida ma’lum nutq vaziyati bilan aloqador
ma’no ottenkalari bilan to‘ldiriladi. Aynan nutq
vaziyati bilan bog‘liq ma’no ottenkalari matnda
pragmatik funksiya bajarish uchun xizmat qiladi.

Olmosh predmet yoki belgini konkret ko‘rsatib bermaydi.
Olmoshlarning qaysi so‘z turkumi o‘rnida qo‘llanilishi
grammatik bog‘langan nutq jarayonida konkretlashadi.
Olmoshning ma’nosi noaniqroq, umumiyroq bo‘ladi. Olmoshlar
predmetni faqat ko‘rsatish, ularning mavjudligini bildirish uchun
xizmat qiladi. Olmoshning konkret ma’nosi kontekst, situatsiya-
nutq jarayonida ishtirok etuvchilarning munosabatiga qarab
konkretlashadi. Demak, olmoshlar o‘zining leksik-semantik
hamda grammatik belgilaridan tashqari yana boshqa qator
xususiyatlarga egaki, bu uni tildagi yangi bir yo‘nalish asosida
tadqiq etish imkonini yaratadi.

Nutq vaziyati va kontekst bilan bog‘liq so‘zlarning yangicha talqin va
tasnifida "Narsa va hodisalarni nomlash” nuqtai nazaridan ismlar ikki
darajaga bo‘linadi.
1. Birlamchi nomlar
(narsa otlari, belgi
otlari, miqdor otlari)
va fe’llar. 2. Ikkilamchi nomlar
(antroponim, toponim,
gidronim, oronim va
hokazo) va olmoshlar
kiradi.

Bu ikki turkum narsa va hodisalarni bevosita nomlamaydi.
Oldin nomlangan narsalarni bir-biridan ajratadi yoki ularga
ishora qiladi. Bu jihatdan atoqli ot va olmosh "ichi bosh
so‘zlar" sifatida umumiylikni hosil qiladi. Lekin atoqli otlar
faqat narsa otlarini bir- biridan ajratish uchun qo‘llanilsa,
olmoshlar barcha so‘z shakllari o‘rnida almashinib kelib,
ularga ishora qilish hamda og‘zaki va yozma matn tarkibidagi
matn qismlarini bog‘lash vazifasini bajaradi. Shuning uchun
ba’zi lingvistik adabiyotlarda olmoshning yuqoridagi boshqa
so‘z turkumlaridan farqalanuvchi qirralari alohida
ta‘kidlangani holda bu belgilar lingvistik planda
tahlil qilinadi.

Olmosh turkumidagi so‘zlarning mavhum, noaniq ma’no
ifodalashini quyidagi misollarni qiyoslash asosida ko‘rish
mumkin:
1. Predmetning nomini bildiruvchi so‘z: non, uy, daftar.
2. Predmetning belgisini bildiruvchi so‘z: yaxshi, shirin, katta.
3. Predmetning miqdorini bildiruvchi so‘z: bir, to‘rt.
4. Harakatning belgisini bildiruvchi so‘z: tez, ko‘p, oz, yana.
5. Olmosh turkumiga oid so‘zlar: biz, shu, nima, hamma, o‘z.

Olmoshlar sof ma’noda
lingvistik pragmatikaning bosh
masalasi sifatida talqin va tadqiq
etilishi zarur. Ch.S.Pirs termini
bilan aytiladigan bo‘lsa, lingvistik
pragmatikaning klassik
masalalaridan bir indeksial
ifodalanish yoki deyksis
tushunchasidir.

Ch.Morrisning tushuntirishi
bo‘yicha esa deyksis muammosi
pragmatika tabiatiga kirib, deyktik
elementlar mazmuni, so‘zning
qo‘llanish vaziyatiga bog‘liq bo‘ladi.
Shuning uchun olmosh turkumiga
xos so‘zlar indeksial belgilar sifatida
deyktik elementlar hisoblanadi va
ularga xos denotatni kontaktsiz
aniqlab bo‘lmaydi. Faqat nutqiy
vaziyatni to‘liq qamrab olgan nutqiy
akt ko‘rinishlarigina deyktik
elementlar denotatini ochish uchun
xizmat qiladi.

N.Mahmudovning ta’kidicha, "deyksis belgi”
voqea, belgi, narsalarni bevosita ifodalamaydi,
balki ularga ishora, havola qiladi. Olmoshlar
deyksis belgilar bo‘lib, kontekstda ular havola
bo‘lak sifatida vazifa bajaradi va shaklan to‘liq,
mazmunan noto‘liq bo‘ladi. Olmoshlar ana
shunday so‘zlar sifatida pragmatik qimmatga ega.
Masalan : Bu odam nega ochiq yaraday yel
o‘tsa ham jizillayotibdi? Nahot, bu odamni faqat
Usmonjon masalasi, faqat nafsoniyat shu ko‘yga
solgan bo‘lsa! (A.Qahhor)
Yuqoridagi kontekstda bu olmoshi sintaktik
jihatdan shaklan to‘liq bo‘lsa-da, biroq mazmunan
bo‘sh so‘z-havola bo‘lak sifatida avvalgi
kontekstga ishora qilish vazifasini bajargan.

Olmoshlar havola bo‘lak sifatida matnda bajarayotgan vazifasiga ko‘ra
quyidagi tasnifiy belgilardan iborat bo‘ladi.
1. Matn qismlari o‘rtasidagi o‘zaro sintagmatik munosabatni ta’minlaydi. Bunda
matn elementlari o‘rtasidagi kogerantlikni yuzaga chiqarish uchun xizmat
qiladi.
2. Matnning avvalgi qismiga ishora qilish vazifasini bajaradi. Bunda u
kontekstual yaxlitlikni ta’minlaydi va deyktik ifodalar turiga kiritiladi.
3. Olmoshlarning konkret ma’nosi nutq vaziyatida aniq bo‘ladi.
4. Olmoshlar matnda shakliy semantika yo‘nalishini yuzaga keltiradi. Shakliy
semantika tushunchasi matndagi so‘zning mazmunan noto‘liq bo‘lsa ham,
shaklan barcha grammatik talablarga javob berishini ko‘rsatadi. Siz shuni bilib
qo‘yingki, dushmanlar hech qachon yurtimizga bostirib kirolmaydi .
(Gazetadan)

Olmoshlarning birinchi darajali funksiyasi so‘zlovchi, tinglovchi va
kuzatuvchi shaxs ma’nolarini ifodalash bilan xarakterlanadi. Har qanday nutqda
nutq subyekti, nutq adresati hamda nutq predmeti xususidagi ichki semantik
ottenka ko‘rsatkichlari sezilib turadi. Xabar qilinayotgan faktning propozitsiya
subyekti sifatida so‘zlovchining barcha xususiy ifoda imkoniyatida subyektga
xos parantetik qo‘shilishlar (masalan, kirish konstruksiyalar) shuningdek,
ekspressiv va modal baho ko‘rinishlarini xususiylikning yagona kommunikativ
pragmatik kategoriyasi doirasiga kiritish mumkin. Demak xususiylik ikki
usulda ifodalanadi: oshkora (eksplitsit) va yashirin (implitsit). Har ikkisida
ham shaxs ma’nosi namoyon bo‘lib, bular yashirin ko‘rsatkich sifatida
so‘zlovchi, tinglovchi tushunchalari bilan ifodalansa, shaxs tushunchasining
oshkora ko‘rsatkichlari olmosh turkumidagi so‘zlarning nutqdagi qo‘llanilishi
bilan belgilanadi.

KISHILIK OLMOSHLARIGA XOS PRAGMATIK
BELGILAR
Kishilik olmoshlari so‘zlovchi - nutq subyekti, tinglovchi hamda
uchinchi shaxs ma’nosini ifoda etuvchi maxsus so‘zlardir. Bular olmoshlarga
xos semantik ma’no deb yuritilgan. Olmoshga xos pragmatik ma’no "men "
yoki "biz" shaklining subyektni ifodalashdan tashqari qo‘shimcha
"manmanlik" ma’nosida qo‘llanishi bilan xarakterlanadi. Masalan:
- Men o‘qitgan juvonlarning hammasi kam bo‘lgani yo‘q! - dedi
Hurriniso kerilib. - Tojixonni kechki maktabda o‘qitganman!
(A. Qahhor)

Ayrim o‘rinlarda "men" o‘rnida "biz" kishilik olmoshi
qo‘llanib kamtarlikni ifodalasa, ba’zi hollarda bu ma’no
kinoya, kesatiq bilan almashadi hamda bayon qilingan
ma’noning ta’sir etish darajasini kuchaytiradi:
- Butun bir ro‘zg‘orni ko‘targan tuyaga bitta elak og‘irlik
qilgan ekan. Bizning jiyanimiz to‘g‘risidagi arzimaydigan
masalani pardozlab kecha majlisga solganingiz menga uncha
botmay turipti. O‘n bir yashar qiz bolani egov qilib, bizning
obro‘yimizni egovlamasangiz ham bo‘lar edi. (A. Qahhor)

Sof kishilik olmoshi shaxs ma’nosini ifodalashdan tashqari o‘sha
shaxs bilan bog‘liq hodisa va predmetlarni ham ifoda eta oladi:
Qalandarovning jag‘i qimirlab, tomirlari bo‘rtdi, quloqlarigacha
qizarib ketdi. U engashib etigining qo‘njini tortar ekan: - Bizning
ustimizdan arz qilmagan odam qolmabdi-da... jinoyatimiz ko‘p,
mayli, peshonamizdan ko‘rdik! - dedi. (A.Qahhor)
Bu matnda "biz" kishilik olmoshining qo‘llanib, so‘zlovchi
nazarda tutgan ma’noni kuchaytirish uchun xizmat qilyapti. "Sen"
va "siz" olmoshlari kommunikativ vaziyat bilan bog‘liq ravishda
nutq subyekti hamda tinglovchi orasidagi yaqinlik, hurmat
ma’nosini ifoda etadi:
Ertadan keyin... birinchi masala qilib sizning hisobingizni qo‘ysak
yaxshi bo‘lar edi.
- Mayli, - dedi Qalandarov mamnun bo‘lib. - Sen, sizlar shuncha
ish qilganda, men besh-o‘n minut javrab bersam nima qipti! (A.
Qahhor)

Ko‘rsatish olmoshlari o‘z nomi bilan shaxs, predmet yoki
belgini ko‘rsatadi, matn qismlarini bog‘laydi va nutq
vaziyati ta'sirida so‘zlovchining tinglovchiga munosabatini
ifoda etadi:
Shu olmoshi nutq subyektining tinglovchiga bo‘lgan
qat’iy salbiy munosabati asosidagi kamsitish ma‘nosini
ifoda etadi:
Qalandarov ichida o‘zini so‘kdi: “Shu mahmadana bilan
so‘z urushtirib nima obro‘ topar edim, nima keragi bor edi?”
– dedi... ( A. Qahhor)

O‘zlik olmoshi o‘z so‘zi bilan ifodalanib, bu
so‘zning ma’nosi ham nutq vaziyatida oydinlashadi. O‘z
so‘ziga -lar qo‘shimchasini qo‘shib qo‘llash bilan
matnda piching, kesatiq ma’nolari bayon qilinadi.
Qalandarovning ro‘y- rost achchig‘i kelib, chakka
tomirlari bo‘rtdi. - O‘zlari biladilar, - dedi istehzo bilan,
har kimda ham bitta- ikkita majlisga yetgulik gunoh
topiladi.

Umuman, olmoshlar predmet, belgi, miqdor bildiruvchi nomlarni
qayta nomlash uchun xizmat qiladi va bularning ma’nosi nutq vaziyati,
kontekst tarkibida oydinlashadi. Ikkinchi jihati shuki, olmoshlar nutq
vaziyati bilan bog‘liq holda nutqiy etiket shakllaridan biri sifatida
so‘zlovchining tinglovchi hamda nutq ishtirokchilariga munosabatini
ifoda etadi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. M.Hakimov. O‘zbek pragmalingvistikasi
asoslari. - Toshkent. 2013.
2. Sh.Safarov. Pragmalingvistika. –
Toshkent. 2008.
3. H.Ne’matov, R.Rasulov. O‘zbek tili
sistem leksikologiyasi asoslari. – Toshkent.
1995.

E’tiboringiz uchun
raxmat!

Olmosh so‘z turkumining pragmatik xususiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish