Olmoshlar stilistikasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	144.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Olmoshlar stilistikasi

Купить

OLMOSHLAR STILISTIKASI
Reja:
1. O’zbek tilida olmoshlarning o’rganilishi.
2. O’zbek tilida olmoshlarning leksik- semantik xususiyatlari.
3. So’zlashuv nutqi, rasmiy va ilmiy matnlarda olmoshlarning
qo’llanilish xususiyatlari.
4. Xulosa.

Olmosh va uning o‘rganilishi.
Til mohiyatini o‘rganish har qanday xalqning ma’naviy merosini, boy tarixini,
milliy qadriyatlarini, madaniy va ma’naviy boyliklarini teran anglash imkonini
beradi. Til va madaniyat munosabati, milliy mentallikni anglash aynan til mohiyatini,
uning kommunikativ vazifasini yuzaga chiqaradi. O‘zbekiston Respublikasini yanada
rivojlantirishning 2017-2021 yillarga mo‘ljallangan “Harakatlar strategiyasi”da
ijtimoiy sohani, jumladan ilm-fan, adabiyot, san’at sohalarini rivojlantirish zarurligi
alohida ta’kidlangan”. 1
Respublikamiz ning birinchi prezidenti I.A.Karimov o’zining
nutqlaridan birida shunday degan edi : “Mustaqillikka erishganimizdan keyin
xalqimizning o’z yurti , tili, madaniyati, qadriyatlari tarixini bilishga, o’zligini
anglashga qiziqish ortib bormoqda”. 2
Bu so’zlar bevosita o’zbek tilining so’z
boyligini to’plash va tadqiq etishga da’vat qiladi. Chunki ona tili – bu millatning
ruhidir. Prezidentimiz “Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch” asarida bu fikrni
qayta-qayta ta’kidlab: “O’zlikni anglash, milliy ong va tafakkurning ifodasi, avlodlar
o’rtasidagi ruhiy-ma’naviy bog’liqlik til orqali namoyon bo’ladi”, 3
- degan. Shuning
uchun ham yurtboshimiz Sh. Mirziyoyev ona tilimizni ng rivojiga alohida e’tibor
bermoqda. Yurtboshimizning sa ’ y-harakatlari bilan ona tilimizning ravnaqi davlat
siyosati darajasiga ko’tarilishi xalqimiz ma’naviy-ma ’ rifiy salohiyatining yanada
yuksalishiga asos bo’ lmoqda . Shu ma’noda bugun o’zbek tilini yaxlit bir tizim
sifatida o’rganish, uning nutqiy madaniyatini zamon talablari darajasiga ko’tarish
faoliyatimizning tarkibiy qismiga aylandi.
O’zbek tili birliklarini (jumladan, barcha so’z turkumlariga oid lug’aviy
birliklarni) fonetik, fonologik, morfonologik, leksik, semantik, stilistik, pragmatik
jihatdan o’rganish keng ko’lamda amalga oshirilmoqda. Binobarin, bu borada hal
etilishi va chuqur o’rganilishi lozim bo’lgan muammolar anchagina. Bugungi kunda
bo’layotgan jamiyatdagi o’zgarishlar, taraqqiyot tilimizda ham o’z aksini topmoqda.
Tilning muhim elementi hisoblanadigan so’zning lingvistik tabiati, shakl va ma’no
xususiyatlari, uning nutqiy jarayonda tutgan o’rni qadimdan tadqiqotchilarning
diqqatini tortib kelmoqda. So’zlarning inson, narsa-hodisa, belgi-xususiyat, harakat-
holat singarilarni ifodalashdagi o’ziga xos jihatlarini belgilash maqsadida ularni
muayyan guruhlar va turkumlarga ajratgan holda tahlil etish borasida tilshunoslar
yakdildirlar.
O’zbek tili leksik-grammatik tizimida alohida xususiyatlarga ega bo’lgan
olmoshlar ham so’z turkumlari orasida mustaqil guruh sifatida e’tirof etib
kelinmoqdaki, bu e’tirof ma’lum nazariy asoslarga ega.
So’z turkumlarining, jumladan olmoshlarning o’zbek tilshunosligida
o’rganilishi haqida S.Ashirboyevning “ O’zbek tili grammatik qurilishining
o’rganilish tarixidan ” (1875-1917 yillardagi rus turkologlari asarlari asosida)
mavzusida yozilgan nomzodlik dissertasiyasi va J. Eltazarovning “ So’z turkumlari
haqida lingvistik nazariyalar ” nomli monografiyasida ma’lumotlar batafsil berilgan. 4
Ularda qayd etilishicha, XIX asrning 70-yillaridan boshlab chor Rossiyasi O’rta
1
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралидаги “Ўзбекистон Республикасини янада
ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги Фармони”// Ҳалқ сўзи, 2017 йил, 8 феврал.
2
Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ.–Тошкент: Шарқ, 1998 . 3- бет.
3
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008, 83 – bet .
4
Элтазаров Ж. Сўз туркумлари ҳақидаги лингвистик назариялар. - Самарқанд:СамДУ, 1996 –128 б.

Osiyoni o’ziga bo’ysundirgan va yangi mustamlakani boshqarish uchun yerlik
aholining tilini o’rganishi lozim bo’lgan. Shu maqsadda M.Terentyev,
A.V.Starchevskiy, V.Nalivkin, S.A.Lapin, I.A.Belyayev, L.Afanasyev,
N.Budzinskiy, N.Ostroumov kabilar sart (o’zbek) tilini o’rganishga oid qo’llanmalar
yozishgan.
O’tgan asrning 30-yillaridan boshlab o’zbek olimlari ham grammatikaga oid
asarlar yarata boshladilar. Q.Ramazon va X.Qayumiy, S.Dolimov, O.Usmon va
B.Azizovlar muallifliklarida yaratilgan qo’llanma va darsliklar shular jumlasidandir.
Bu asarlarda olmoshlar haqida ayrim ma’lumotlar berilgan. F.Kamol tahriri ostida
nashr etilgan “ Hozirgi zamon o’zbek tili ” (1957), A.N.Kononovning “ Grammatika
sovremennogo uzbekskogo literaturnogo yazika ” (1960), M. Mirzayev, S. Usmonov,
I. Rasulovlarning “ O’zbek tili ” (1962), mualliflar jamoasi tomonidan yaratilgan
“ Hozirgi o’zbek adabiy tili. I tom ” (1966), “ O’zbek tili grammatikasi ” ning akademik
nashri (1975), “ XV-XIX morfologiyasi ” (1990)da ham olmoshlar mustaqil so’z
turkumlar sifatida alohida o’rganilgan. Bu adabiyotlar ro’yxatini “ XII-XIV asrlar
turkiy adabiy yodgorliklar tili ” (1986), Sh.Shoabdurahmonov va boshqalarning
“ Hozirgi o’zbek adabiy tili ” (1980), M.Asqarova va X.Abdurahmonovlarning
“ O’zbek tili grammatikasining praktikumi ” (1981), U.Tursunov va boshqalarning
“ Hozirgi o’zbek adabiy tili ” (1992), B.Mengliyevning “ Hozirgi o’zbek adabiy tili ”
(2004), M.Qurbonovaning “ Hozirgi zamon o’zbek tili ” (2002),
Sh.Rahmatullayevning “ Hozirgi o’zbek adabiy tili ” (2006) singari asarlari hisobiga
davom ettirish mumkin. Olmoshlar masalasi yoritilgan ilmiy manbalarni 3 guruhga
ajratib qarash maqsadga muvofiq:
1. Olmosh tarixiy nuqtai nazardan yoritilgan asarlar. O’zbek tili tarixiy
morfologiyasining ismlar silsilasida qaraladigan olmoshlar qadimiy turkumlardan
bo’lib, ularning shakllanishi va taraqqiyoti G ‘ .Abdurahmonov va Sh.Shukurovning
“ O’zbek tilining tarixiy grammatikasi ” , A.N.Kononovning “ Grammatika
sovremennogo uzbekskogo literaturnogo yazika ” , J.Hamdamovning “ O’zbek tili
tarixi. II qism. Tarixiy morfologiya. Birinchi bo’lim ” kabi asarlarda,
H.Ne’matovning ayrim ishlarida tadqiqot obyekti bo’lgan , hamda o’zining tegishli
ilmiy-nazariy bahosini olgan.
O’zbek tilshunosligida olmoshlar tadqiqiga bag’ishlangan sezilarli ishlardan
biri B.Yusupovning kuzatishlari bo’lib hisoblanadi. Olimning “ Eski o’zbek adabiy
tilida olmoshlar (XV-XVI asrlar) ” deb nomlangan monografiyasida Alisher Navoiy
va uning zamondoshlari asarlarida, XV-XVI asrlarda yuzaga kelgan yodgorliklarda
o’z ifodasini topgan , olmoshlarning barcha turlari aniqlangan va tavsiflangan. Eski
o’zbek tili va hozirgi o’zbek adabiy tilida qo’llanilgan va qo’llanilayotgan
olmoshlarning asosiy leksik-grammatik hamda semantik farqlari, o’ziga xos
xususiyatlari ishonchli dalillar asosida ko’rsatib berilgan. Muallif olmoshlar
xususidagi u yoki bu fikrni tasdiqlash maqsadida XI-XII asrlarda yaratilgan yozma
yodgorliklar hamda hozirgi o’zbek tili va uning shevalaridan to’plangan
materiallardan qiyosiy foydalangan. Rus va turkiy tilshunosliklar hamda o’zbek
tilshunosligida olmoshlarni o’rganishga bag’ishlangan qator ishlar B.Yusupovning
monografiyasida tahlil qilingan va ularning ayrimlariga munosabat bildirilgan.
Monografiyada eski o’zbek adabiy tilida qo’llangan olmoshlar kishilik (lichnыye),
ko’rsatish (ukazatelnыye), so’roq (voprositelnыye), o’zlik (vozvratnыye), belgilash

(opredelitelnыye), gumon (neopredelennыye), inkor (otrisatelnыye) olmoshlari
tarzida yetti turga bo’lib o’rganilgan va shu tartibda tahlil etilgan. Tadqiqotga
berilgan ilovalar ham ilmiy jihatdan ahamiyatlidir. Ilovalardan ma’lum bo’lishicha,
XV-XVI asrlar eski o’zbek tilida ifodasini topgan 64 ta olmosh (men, sen, ul, u,
nimarsa, kimsa va boshqalar), qayd etilgan davrda qo’llangan 48 ta olmoshning asli
turkiy ekanligi, 9 ta arab tilidan o’zlashtirilgan (jam’i, koffa va boshqalar), 7 ta fors-
tojik tillaridan olingan (hamin, hamon, tobakay va boshqalar). Ilovalardan XV-XVI
asrlarda qo’llangan olmoshlarning hozirgi o’zbek adabiy tilidagi shakllarining
qiyosiy jadvali ham joy olgan.
U.Sanaqulovning doktorlik dissertasiyasida olmoshlar evolyusiyasi xususida
ham so’z yuritilgan. Unda To’nyuquq, Kultegin, Oltin yoruq kabi yozma
yodgorliklar tilida qo’llangan bän (men), nä, käntγ (kändγ), o’z, qámug’-qamuq
(hamma, barcha), alqu (hamma), anaqaya (ana-mana), sä-si (sen), γshγl, öshäl, shγl,
γsh, oshnγ, äshnγ, nä-nә, nәchγk, nәlγk, nәtәk, nәgu, nәsha, qay, qach, qan, qanda,
qayan singari olmoshlar tahlil qilingan. Ilovadagi 12-jadvalda VII-X asrlarda, 13-
jadvalda XI-XIV asrlarning yodgorliklari tilida qo’llangan olmoshlar sanab o’tilgan. 5
2 . Hozirgi o’zbek tilidagi olmoshlar maxsus tadqiq qilingan yoki olmoshlar
masalasi ham tilga olingan asarlar. Mazkur so’z turkumi monografik yo’nalishda
ham o’rganilgan. Masalan, X.Komilovaning “ O’zbek tilida son va olmosh ” asari va
I.Suyarovning “ Hozirgi o’zbek adabiy tilida olmosh ” mavzuidagi nomzodlik
dissertasiyasi bu boradagi yirik tadqiqotlardan bo’lib hisoblanadi. Ushbu ishlarda
olmoshlarning lingvistik tabiati, ayniqsa, grammatik xususiyatlari to’g’risida
atroflicha mulohazalar yuritilgan, stilistik xususiyatlariga ham qisman to’xtalib
o’tilgan.
O’zbek tili olmoshlari haqidagi ilk maxsus tadqiqot X.Komilova qalamiga
mansub. Uning “ O’zbek tilida son va olmosh ” deb atalgan ishida olmoshlarning
umumiy tavsifidan so’ng, ularning turlari haqida so’z yuritilgan va ular 6 ta deb
ko’rsatilgan. Olmoshlarning monografik tadqiqi I. Suyarovning yuqorida tilga
olingan tadqiqotida maxsus amalga oshirilgan. Mazkur dissertasiya bevosita
olmoshlarning leksik-grammatik xususiyatlarini tahlil etishga bag’ishlangan. Ammo
I.Suyarovning bir mulohazasi aniqlik talab qiladi. Muallif olmoshlarning bir turi
ayrim tilshunoslar (Q. Ramazon va X.Qayumiy, A.K.Borovkov, M.Mirzayev,
S.Usmonov, S.Ibrohimov, I.Rasulov va boshqalar) tomonidan kishilik olmoshlari va
boshqalari tomonidan (X.Komilova) shaxs olmoshlari deb nomlanganligini uqtirib,
shunday xulosaga keladi: shaxs olmoshlari termini bu turdagi olmoshlarning
xususiyatlariga har jihatdan mos keladi. Bu turdagi olmoshning shaxs olmoshi yoki
kishilik olmoshi deb atalishi masalaning mohiyatini o’zgartirmaydi. Shu bois,
ko’pchilikning mustaqillikdan keyingi yangi Davlat ta’lim standartlari asosida
yaratilgan barcha turdagi o’quv adabiyotlaridagi nomlanishni inobatga olib, kishilik
olmoshlari terminini qo’llash maqsadga muvofiq, deb hisoblaymiz deydi . O’zbek
tilshunosligida olmoshlarning o’rganilishi va uning so’z turkumlari tizimida tutgan
o’rni, tarixiy shakllari, olmoshlarning o’ziga xos xususiyatlari, tabiati, badiiy
matnlarda uchrashi ayrim maqolalarda ham o’z ifodasini topgan. M.Asqarova,
5
Санақулов У.С. Ўзбек ёзма адабий тили фонетик, марфологик меъёрларнинг шаклланиши ва тараққиёти (илк
босқич): Филол.фанлари д-ри ...дис. автореф.- Тошкент, 2007 - 61 б.

S.Ibrohimov, G’.Karimov, S.Muhamedov, M.Temirova, B.Ubaydullayev,
U.Sharipova, Q. Mahmudov, H.Hojiyeva, D.Hakimova kabi tilshunoslarning
maqolalari shular jumlasidandir.
3 . Olmoshlarning ayrim turlarining stilistik xususiyatlari yuzasidan fikr
bildirilgan yoki ma’lum darajada yoritilgan asarlar. Bu ishlar sirasiga R.Qo’ng’urov,
S.Karimov, B.Isabekov, T.Akramov va N.Pozilovalarning maqolalari kiradi.
Jumladan, R.Qo’ng’urovning “ Olmosh stilistikasiga doir ayrim mulohazalar ” nomli
maqolasida kishilik, ko’rsatish, so’roq, belgilash, gumon olmoshlarining uslubiy
xususiyatlari, ularning asosiy ma’nolari bilan bir qatorda qo’shimcha ma’nolar kasb
etishi, bunday holat esa badiiy-estetik vazifani bajarishga xizmat qilishi ko’rsatib
berilgan. O.Yusupovaning “ O’zbek tilida olmoshlarning funksional-stilistik
xususiyatlari ” nomli dissertasiyasi o’zbek tilshunosligida olmoshlarning tutgan o’rni
ularning funksional-stilistik xususiyatlarini tahlil etgan. M.Hamroyevning “ Hozirgi
o’zbek tilidagi ko’rsatish olmoshlarining funksional – semantik xususiyatlari ” nomli
monografiyasi hozirgi o’zbek tilidagi ko’rsatish olmoshlariga bag’ishlangan bo’lib,
unda olmoshning bu turi yangicha nuqtai nazar bilan talqin qilingan.
Ma’lum bo’ldiki, o’zbek tilshunosligida mustaqil so’z turkumlaridan
sanaladigan olmoshlar yuzasidan bir qator ishlar amalga oshirilgan. Ularda
olmoshning turlari aniqlangan, ma’noviy xususiyatlari yuzasidan kuzatishlar olib
borilgan, mazkur so’z turkumini yaxlit hodisa sifatida tadqiq etish yo’llari ko’rsatib
berilgan.
Olmoshlar ma’no jihatdan boshqa mustaqil so’zlardan ma’lum darajada farq
qiladi. Ular predmet, belgi va miqdor ma’nolarini to’g’ridan-to’g’ri ifodalamay, balki
boshqa predmet, belgi va miqdor tushunchalari bilan bog’langan holda ifodalaydi.
Olmoshning konkret ma’nosi kontekst, situatsiya – nutq protsessida ishtirok
etuvchilarning munosabatiga qarab konkretlashadi. Olmoshlar konkret ma’no bilan
umum ma’noning almashinib qo’llanishini xarakterlovchi so’zlardir. Olmoshning
muhim belgilaridan biri uning abstrakt va umumlashgan ma’nolarni ifodalashidadir:
Ular kim-u biz kim? U nima - yu bu nima?
Shaxs, ikki predmetni ko’rsatgan o lmoshlar ba’zi xususiyatlariga ko’ra
sifatlarga va ayrim belgilarga ko’ra ravishlarga yaqin turadi. Shuning uchun ham
ayrim tilshunos olimlarning uni olmosh-otlar, olmosh-sifatlar va olmosh-ravishlar
deb alohida turkumlarga ajratishlari (A.A.Shaxmatov), ayrim tilshunoslar tomonidan
ot xarakteridagi olmoshlargina “ olmosh” turkumi ichida o’rganilib, ravish va sifat
xarakteridagi olmoshlar to’g’ridan-to’g’ri ravish va sifatga (V.V.Vinogradov)
kiritilishi bejiz emas. Hatto E.D.Polivanov olmoshni alohida so’z turkumi sifatida
olmay, otga (aniqrog’i ot tarzidagi olmoshga) kiritadi. 6
Boshqa turkum leksemalariga
beriladigan so‘roqni bildiruvchi va shunday leksemalar o‘rnida ishlatiluvchi
birliklarga olmosh leksemalar turkumi deyiladi. Olmoshdan leksik ma ’ no emas, balki
mavhum grammatik ma ’ no anglashiladi. Har bir lug‘aviy leksemalar turkumining o‘z
so‘roq olmoshlari bo‘ladi:
1) ot so‘roq olmoshlari: kim , nima ;
2) sifat so‘roq olmoshlari: qanday, qanaqa, qaysi;
3) son so‘roq olmoshlari: necha, qancha, nechtadan, nechanchi;
4) ravish so‘roq olmoshlari: qachon, nega, nimaga, nechuk, qanday qilib, qay
6
Асқарова М. Олмошлар ҳақида баъзи мулоҳазалар // Ўзбек тили ва адабиёти. – Тошкент, 1969 -№4.-Б.27-30.

tarzda;
5) fe ’ l so‘roq olmoshlari: nima qildi, nima qiladi, nima qilayotir.
Olmoshlar ma’no va grammatik xususiyatlariga ko’ra quyidagi turlarga
bo’linadi:
1) Kishilik olmoshlari: men, biz (I shaxs); sen siz (II shaxs); u, ular (III shaxs);
2) Ko’rsatish olmoshlari: bu, shu, o’sha, mana shu, mana bu, ana shu kabilar;
3) So’roq olmoshlari: kim, nima, qanday, necha, qaysi, qancha, nega, qalay
kabilar;
4) O’zlik olmoshi: o’z;
5) Belgilash jamlash olmoshlari: hamma, butun barcha, bari, har kim, har
qanday (hech qaysi) kabilar;
6) Bo’lishsizlik olmoshi: hech kim, hech qanday, hech nima, hech qaysi kabilar;
7) Gumon olmoshlari: allakim, allaqanday, allaqaysi, kimdir, nimadir, allanima
kabilar.

O’zbek tilida olmoshlarning leksik-semantik xususiyatlari.
Olmoshlar ma’no va grammatik xususiyatlariga ko’ra quyidagi turlarga
bo’linadi. 1) Kishilik olmoshlari: men, biz (I shaxs); sen siz (II shaxs); u, ular (III
shaxs); 2) Ko’rsatish olmoshlari: bu, shu, o’sha, mana shu, mana bu, ana shu
kabilar; 3) So’roq olmoshlari: kim, nima, qanday, necha, qaysi, qancha, nega,
qalay kabilar. 4) O’zlik olmoshi: o’z; 5) Belgilash-jamlash olmoshlari: hamma,
butun barcha, bari, har kim, har qanday kabilar; 6) Bo’lishsizlik olmoshi: hech
kim, hech qanday, hech nima, hech qaysi kabilar; 7) Gumon olmoshlari: allakim,
allaqanday, allaqaysi, kimdir, nimadir, allanima kabilar.
Kishilik olmoshlari shaxslarga nisbatan ishlatiladi. Ba’zan kishilik
olmoshlari shaxsni ifodalashi bilan birga, ko’rsatish ma’nosini ham bildiradi.
Shunga ko’ra, kishilik olmoshlarini ikkiga bo’lish mumkun:
1. Sof kishilik olmoshlari (men, sen, biz, siz);
2. Kishilik – ko’rsatish olmoshlari (u, ular). Sof kishilik olmoshlari faqat
shaxsni ko’rsatuvchi, so’zlovchi va tinglovchini ifodalovchi
olmoshlardir.
Kishilik – ko’rsatish olmoshlari esa (u, ular) kishilik bilan bir qatorda
ko’rsatish olmoshi vazifasini ham bajaradi. Bu olmosh ot o’rnida qo’llanib kelishi
ham mumkin. Kishilik olmoshlari nutq jarayonida uch xil shaxsni – I, II, III
shaxslarni bildiradi. I – shaxs (men) – so’zlovchini, II shaxs (sen) – so’zlovchi
murojaat qilayotgan shaxsni – tinglovchini, III shaxs (u) – nutq jarayonida ishtirok
etmagan, so’zlovchi yoki tinglovchi eslatib o’tayotgan shaxsni, yoki
ko’rsatilayotgan predmetni ifodalaydi. Bular birlikni ko’rsatuvchi kishilik
olmoshlaridir. Ko’plikda kishilik olmoshlaridan biz olmoshi bir qancha
so’zlovchilarni emas, so’zlovchidan boshqa shaxslarni, siz (II shaxs ko’plikdagi)
olmoshi esa tinglovchini va boshqa shaxslarni bildiradi. Shunday qilib, biz, siz
olmoshlari tarkibida I va II shaxs ishtirok etgan shaxslar to’dasini ifodalaydi.
II shaxs ko’plikdagi ular olmoshi so’zlash jarayonida ishtirok etmagan
birdan ortiq boshqa shaxsni yoki predmetlarni ifodalaydi: Ular bizga yetib
olishsin. Kishilik olmoshlari ko’plik qo’shimchasi – “lar”ni olsa ham ko’plikni
ko’rsatmaydi.

Men olmoshi – “lar” qo’shimchasini qabul qilmaydi. Sen olmoshi esa “lar”
qo’shimchasi bilan qo’llangada, tinglovchi va boshqa shaxslarga qo’shimcha
munosabatni yoki tinglovchini bir oz kamsitish ma’nosini bildiradi: Senlarga
aytyapman (sen va boshqalarga aytayapman). –lar qo’shimchasi III shaxs
birlikdagi u olmoshiga qo’shilib keladi: U keldi – Ular keldilar . Biz va siz
olmoshlariga qo’shilganda ma’nosini bir oz kuchaytirish shuningdek, so’zlovchi
va boshqalar to’dasini – ko’plikni bildiradi. Egalik qo’shimchalari kishilik
olmoshlariga odatda qo’shilib kelmaydi. Ba’zan III shaxs kishilik olmoshi
ko’rsatish ma’nosida kelganda, otlashib egalik qo’shimchalari qabul qilishi
mumkin.
Kishilik olmoshlari kelishik qo’shimchalarini olib turlanishi mumkun: Meni,
uning, seni, sizda, sizga, ulardan kabi. Kishilik olmoshlarining I va II shaxs birlik
formalari tushum va qaratqich kelishigidagi bilan turlanganda bir n tovushi tushib
qoladi: menning, senni emas; meni – mening, seni – sening.
So’roq olmoshlari orqali so’zlovchi nutq jarayonida ishtirok etuvchilardan
o’ziga ma’lum bo’lmagan narsani aniqlab bilishiga intiladi.
So’roq olmoshlari shaxsga (kim?), predmetga (nima?), belgiga (qaysi?),
(qanday?), miqdorga (necha? qancha?), vaqtga (qachon?), maqsad va sababga
(nega? nimaga?) va o’rniga (qani?) munosabat anglatadi. Ba’zi so’roq olmoshlari
qo’shma gapda nisbiy so’z vazifasida kelgani uchun so’roq-nisbiy olmoshlari deb
nomlanadi: Kim mehnat qilsa, u rohat ko’radi. Nimani buyursang, shuni
keltiraman. Ergash gapda kelgan bunday so’roq olmoshlari so’roq ma’nosini
yo’qotgan bo’ladi. O’zbek tilida qo’llanadigan so’roq olmoshlari asosan quyidagi
xususiyatlarga ega:
Kim olmoshi shaxslarga nisbatan ishlatiladi. Bu olmoshning qo’llanishida
quyidagi xususiyatlar bor:
1. Shaxsga nisbatan so’roqni ifodalagani uchun ot xarakterida keladi va otlar
kabi egalik va kelishik qo’shimchalarini qabul qiladi. Mening kimim bor? Ayrim
vaqtda juftlanib kelib shaxslarning kimligini aniqlash uchun qo’llaniladi. Juftlanib
kelganda har ikkisi birlikda yoki oldingisi birlikda, keyingisi ko’plik formasida
qo’llanilashi mumkun.

2. Nisbiy so’z vazifasida kelganda ma’noni kuchaytirish uchun – ki yoki –
da, + kim yordamida qo’shib ishlatiladi: kimki ko’p ishlasa, u ko’p haq oladi.
Kimda kim vijdonan ishlasa, u hurmatga sazovor bo’ladi.
3. Kim olmoshi –sa qo’shimchasini olib otga qo’shadi: kimsa . Bu so’z hech ,
ha r so’zlari bilan kelishi yoki – siz qo’shimchasini olishi mumkun. Kim olmoshi
gapda ko’pincha ega, kesim, to’ldiruvchi, ba’zan aniqlovchi va hol bo’lib keladi.
4. Nima olmoshi takrorlanib, har ikkinchisi bir xil shakillarida yoki
oldingisi birlikda, keyingisi ko’plik qo’shimchasini olgan holda keladi: nima –
nima olding, nima-nimalar olding? Nima so’zi ba’zan ne shaklida (yolg’iz, yo
takrorlangan holda: a)predmetga nisbatan qo’llanilgan nima so’roq olmoshi
o’rniga ishlatiladi: Tuz aynisa ne sotadi? b) predmet belgisini ifodalovchi qanday
olmoshiga yaqin vazifada yoki gapning mazmuniga qarab yomon, ko’p degan
ma’nolarda ishlatiladi. U qo’rquvdan ne ahvolda ekanini o’zi bilmas edi.
Necha olmoshi otlashib, kelishikning hamma shakillarida kela oladi:
nechanchi, nechaga, nechaning, nechadan . Necha so’zi predmet miqdoriga
nisbatan so’roqni ifodalaganda, sonlarga o’xshash qo’shimchalar bilan birga
qo’llanadi: Necha kelometr yo’l bosdim ekan? Gapda aniqlovchi va kesim bo’lib
keladi.
Qanday olmoshi predmet yoki harakatning belgisiga nisbatan so’roqni
bildiradi. Bu so’z qanaqa, qandoq shaklida ham kelib yuqoridagi ma’noni
ifodalashi mumkun. Qaysi olmoshi predmetning tarkibiga yoki o’rniga ko’ra
belgisini aniqlash uchun qo’llanadi: Qaysi kishi? Qaysi uy?
Ergashgan qo’shma gaplarda qaysi olmoshi nisbiy so’zlarning birinchi qismi
bo’lib keladi: Qaysi kishi tirishib halol ishlasa, u hurmatga sazovor bo’ladi.
Qancha olmoshi son – ravish xarakteriga ega bo’lib, predmet yoki
harakatning miqdoriga ko’ra belgisini aniqlash uchun beriladigan so’roqni
ifodalaydi. Ko’p predmetning miqdorini aniqlash uchun qo’llanganda, o’zidan
keyingi ot ko’pincha birlikda keladi: Qancha kitob olding? – o’nta kitob oldim.
Taxminiy miqdorini aniqlash uchun qo’llanganda, ba’zan – cha qo’shimchasini
qo’shish mumkin: Qancha yerni haydadingiz?

Nisbiy so’zlarning birinchi qismi bo’lib kelib, daraja – miqdorni ifodalash
uchun qo’llaniladi: Yerda qancha nam ko’p bo’lsa, urug’ shuncha tez unib chiqadi.
Ko’rsatish olmoshlari shaxs, narsani va ularning belgisini, bir turdagi
narsalardan bittasini ajratib ko’rsatish, ta’kidlash uchun xizmat qiladi. Qaysi
so’rog’iga javob bo’ladi. Ko’rsatish olmoshlari: bu, shu, o’sha, mana bu, mana shu,
ana shu, ana u: Din niqobi ostida hokimiyatni egallamoqchi bo’lgan bu g’alamislar
jazolandi. (P.Qodirov. Ona lochin vidosi, 40-bet).
Ko’rsatish olmoshlari so’zlovchi bilan ko’rsatilayotgan narsa sodir bo’lgan
vaqtga qarab ishlatiladi, ma’nolari ham shu asosda aniqlanadi. Bu olmoshi

so’zlovchiga ancha ayon, so’zlovchiga nisbatan ancha yaqin masafoda turgan,
yaqindagi narsani eslatadigan narsa, voqeani ko’rsatishga xizmat qiladi: Bu
kitoblarni hech ko’rmagan edim. Shu olmoshi ham, bu olmoshi kabi ma’noga ega,
ammo shu olmoshida ta’kid ma’nosi kuchli : Endi hadeb qaysarlik qilmasdan rozi
bo’l. Baribir qaytadigan joying shu.
U olmoshi esa so’zlovchiga nisbatan ancha uzoqda turgan yoki ancha ilgari
eslatib o’tilgan narsalarni ko’rsatadi. O’sha ko’rsatkich olmoshi so’zlovchiga
ilgaridan ma’lum bo’lgan, ilgari eslatib o’tilgan narsa, vaqt yoki hodisaning ajratib
ko’rsatishga xizmat qiladi: Jon bolam “…Dadang bugun o’sha…”shotut
amakingni uchratib qopdi (U.Nazarov. O’zgalar uchun, 9-bet).
Ko’rsatish olmoshlariga mana,ana olmoshlari kiradi.
Mana shu, mana bu, ana shu kabi olmoshlar yaqin masafadagi narsani
ajratib ko’rsatadi. Uning vaqt masofa jihatdan so’zlovchiga yana ham yaqinligi
ta’kidlaydi; ana u, ana o’sha olmoshlari esa ancha uzoqda turgan yoki oldindan
ma’lum narsalarni ko’rsatadi. Ana shunda imlo ajab bir soddalik kasb etadi, jami
mavhumliklar tugatiladi. (X.Sultonov. Bobur tushlari, 225-bet).
Mana, ana so’zlari ko’rsatish ma’nosini bildirib yakka holda ishlatiladi.
Mana ko’z oldimda bolalikning shod onlari, do’st-u yorlari,qadirdonlari.
Ana… tag’in Saida Mirzayevaning chehrasi xayolida namoyon bo’lib,
dardkash ovozi mayin ishlatilayotganday tuyulyapdi.
Jamlash – belgilash olmoshlari predmet va shaxslarning yig’indisini,
to’dasini bildiradi yoki ularni ayirib, ta’kidlab ko’rsatadi.
Jamlash olmoshlariga hamma, bari, jami, barcha, butun, yalpi so’zlar kiradi.
Hamma olmoshi predmet va shaxslar o’rnida qo’llanib ot vazifasida, predmet
belgisini ko’rsatib sifat vazifasida keladi. Jami olmoshi ham yuqoridagi olmoshga
o’xshash ko’pincha ot xarakterida qo’llanadi. Bu so’z ham ko’pincha qaratqich
kelishigidagi so’z

bilan qo’llanadi. Egalik qo’shimchasini olib ham qo’llana oladi: Bolalarning jami
dalada – bolalarning jamisi dalada.
Barcha (bor + i -cha) olmoshi ko’proq sifat o’rnida qo’llanib predmetning
miqdoriga ko’ra belgisini ifodalaydi. Barcha odamlar maydonga chiqdi. U barcha
qilmishlariga iqror bo’ladi.
Butun (but + un) olmoshi sifat va ravish o’rnida qo’llanib, miqdorga ko’ra
predmet yoki harakatning belgisini ifodalaydi. Har so’zi so’roq olmoshlarida kim
so’zi bilan kelib, “hamma”, “har qanday odam” degan ma’noni ifodalaydi.
Qaysi olmoshi sifat vazifasida keladi va ma’nosi jihatdan har bir olmoshiga
o’xshaydi: Har qaysi guruh yutuqlarning boshida bo’lishni istardi. Qachon
olmoshi bilan birga kelib, “hamma vaqt” degan ma’noni bildiradi: Bu gapni har
qachon takrorlay bersa kerak.
Har olmoshi ba’zida bir soni va dona sonlari bilan birga qo’llanib, shu
sonlarni ta’kidlab ko’rsatadi: Unib chiqqan har bitta nihol unga sevinch baxsh
etardi. O’g’illarining har uchalasi ham bedarak ketdi. Qizlarning har ikkovi ham
juda odobli.
Har so’zi so’roq olmoshlarida kim so’zi bilan birga kelib, “hamma”, “har
qanday odam” degan ma’noni ifodalaydi.
Bo’lishsizlik olmoshlari (inkor olmoshlari) ma’no jihatdan belgilash
olmoshlarining zidi bo’lib, barcha predmet yoki belgiga nisbatan inkor ma’nosini-
bo’lishsizlikni bildiradi. Bu olmoshlar ishtirok etgan gapning kesimi inkor shaklida
kelib, gap inkor gap hisoblanadi. So’roq olmoshlari hech so’z bilan birikib
kelganda so’roq olmoshlarining ma’nosi o’zgarib, shaxs (hech kim), predmet (hech
nima), miqdor (hech qancha) so’zlari hosil qiladi. Hech kim olmoshi inkor gaplar
tarkibida uyushgan bo’laklarning umumlashtiruvchi so’zi vazifasida ham kela
oladi: Unga na yo’lovchi, na samovarchi – hech kim e’tibor qilmadi.
Hech nima olmoshi predmet yoki voqea-hodisaga nisbatan inkorni bildiradi:
Biroq Saidaning yuzida hech qanday o’zgarish yo’q edi- ku!

Hech nima olmoshi ham ko’pincha otlar o’rnida kelib, otlarga xos egalik va
kelishik qo’shimchalarini oladi. Gapda otlar nima vazifani bajarsa o’sha vazifani
bajaradi: Mening hech nimam yo’q. Hech nimadan tap tortmaydigan odam.
Hech qanday so’zi paytga nisbatan inkor ma’nosini bildiradi. Gapda ravish
o’rnida qo’llaniladi. Ish-harakatning hech vaqt yuzaga kelmaganini bildiradi.
Kimsa so’zi ham bo’lishsizlik olmoshi o’rnida qo’llanilib, shaxsga nisbatan inkor
ma’nosini bildiradi. Lekin shaftoliga kimsa boqmaydi. (Oybek) - … hech kim
bormaydigan. Unda kimsa yo’q edi – hech kim yo’q edi.
Gumon olmoshi muayyan predmet, shaxs, belgi yoki harakat xususida o’ta
mavhum tushunchani bildiradi. So’roq olmoshi bilan qo’shilib keladigan (alla va
dir) birligi ushbu olmoshga noaniqlik ma’nosini kiritadi. Gumon olmoshlari asosan
ot va sifat o’rnida qo’llaniladi. Yo’lakda Safoxonning kimgadir shang’illagani
eshitildi. (X.Sultonov. Bir oqshom ertagida, 53-bet).
Alla olmoshi ba’zi so’roq olmoshlari bilan birga gumon olmoshlarini
yasaydi: allakim, allanima, allaqanday va b.
Allanima olmoshi ko’pincha ot o’rnida ishlatilib, turli kelishik
qo’shimchalari, egalik va ko’plik qo’shimchalarini oladi: Bobom goho behushtday
allanimalarni shivirlab qo’yadi (Oybek). Mehri yuragini zulikday so’rib yotgan
allanimalardan qutilib chiqdi. (A.Qahhor).
Allakim olmoshi shaxslarga nisbatan noaniqlikni ko’rsatadi. Allaqanday (alla
qanaqa) olmoshi predmetning belgisi noaniq ekanligini ko’rsatadi: Allaqanday
qurilishlari bo’yicha ministir muovini bo’lib ishlaydi. (U.Nazarov. O’zgalar
uchun, Toshkent 1988. 5-bet).
Allaqaysi olmoshi ham, yuqoridagi olmosh kabi, predmet belgisining
noaniqligini bildiradi: Ota-onasi yo’q dedilar allaqaysi qishloqdan rizq ahtarib

kelgan dedilar (U.Nazarov. Chayon yili, 33-bet). Allaqayer olmoshi o’ringa
nisbatan noaniqlikni bildiradi: Dunyoning allaqayirida bir umr shunday tiriklik
qiladigan odamlar borligini hamma tasavvur ham etolmasa kerak (X.Sultonov. Bir
oqshom ertagi, 82-bet).
Allanechuk olmoshi ko’pincha harakatning noaniq holatda yuzaga kelishi,
tushunarsiz holda sodir bo’lishni ko’rsatadi. Bu olmosh holat ravishi vazifasini
o’taydi: Juda yarashdi, opcha, - dedi novcha yigit, allanechuk ishshayib
(N.Qilichev.Chirchiq, 16-bet.) Ba’zan allanechuk so’zi noaniq belgi ma’nosini
ham ifodalaydi.
Allaqancha olmoshi miqdorga nisbatan noaniqlikni bildiradi: U kishi tog’
yo’lidan allaqancha yo’l bosishi kerak (Said Ahmat).
Allaqachon olmoshi ham paytga nisbatan belgining ortiq ekanligini,
ko’pligini bildiradi: Otasining o’lganiga va o’zi shaharga kelganiga allaqancha
vaqt o’tdi. Gumon olmoshi ko’pincha so’roq olmoshlariga –dir qo’shimchasi
qo’shilishi orqali hosil qilinadi: kimdir, nimadir, qandaydir, qaysidir.
Noaniqlik shakli –dir ko’plik, egalik va kelishik qo’shimchalaridan so’ng
qo’shilib ketadi: Nimadandir mulohaza qilib, hech narsa demadi (A.Qahhor).
Qora qirlardadir yer rangi-shafoq. Qarigan qayg’ular sudranar g’ijim. (R. Parfi).
Kim, nima olmoshlariga qo’shilib, noaniq shaxs yoki predmentni bildiradi:
Yo’lakda Salimning kimgadir shang’illagani eshitildi, so’ngra eshik ochib o’zi
kirib keldi (X.Sultonov). Qanday so’ziga qo’shilib, noaniq belgini ifodalaydi.
Ko’pincha bu xildagi gumon olmoshi belgini ifodalovchi so’zlar oldida keladi: …
qandaydir jiddiy bir gapni qizishib muhokama qilishardi (S. Ahmad).
Qayer, qayoq so’zlariga qo’shilib, o’ringa nisbatan noaniq belgini
ko’rsatadi. Buning uchun bu so’zlar o’rin kelishiklari qo’shimchasidan birini qabul
qilgan bo’lishi shart: Toshdan toshga jo’sh urib shoshar, Qayoqdadir zilol shalola.
(A.Oripov). Qachon so’zi – dir ko’plik bilan birga kelib paytga nisbatan
noaniqlikni bildiradi : Qachondir biznikida bu dam olmoqchi edi, negadir

mijja qoqmadi. (X.Sultonov). Birov so’zi ko’pincha begona, boshqa, notanish,
noaniq odam, kimdir degan ma’noni ifodalaydi: Ammo xatingiz juda qisqa bo’lsin
… birov kirib qolsa bormi. (O.Yoqubov). Qaysidir olmoshi ham noaniq belgiga
ishora qiladi, noaniq paytni, miqdorini ham ifodalashi mumkin: Ikki oycha burun
Binofshaxonning nomiga noma yuborib, uzurini aytibdi, so’ng qaysidir asrda
bitilgan eski bir kitobni suroqlabdi. Ilmiy ishiga zarur ekan (M. M. Do’st
qissalari). Yana bir qaysidir rayon gazetasida muhariri raykom byurasining a’zosi
bo’lgan . (S.Ahmad).
So’zlar o’ziga xos leksik – semantik belgilariga ko’ra ma’lum guruhlarga
bo’linadi, ya’ni so’zlarni turkumlarga ajratishda ularning leksik - semantik
belgilari asosga olinadi. I.Suyunov o’z ishida dastlab olmoshlarni mustaqil so’z
turkumi sifatida ajratish pirinsiplarini ishlab chiqdi. Bunda u olmoshlar grammatik
xususiyatlari asosida emas, balki leksik – semantik belgilari bo’yicha bir turkumga
birlashadi degan fikrni bildiradi. Olmoshlarning bir guruhga birlashishi esa asosan
leksik –semantik belgisiga ko’ra bo’ladi. Ularning pridmet, narsa, belgi yoki
miqdorni bildirmasligi balki ko’rsatishi, mavjudligiga ishora qilishi olmoshlarning
boshqa so’z turkumlaridan farqlovchi umumiy belgi hisoblanadi. Bundan tashqari
ular faqat yakka so’zlar o’rnidagina emas, shuningdek, so’z birikmalari, butun bir
necha gapdan iborat yaxlit kontekst, matn o’nida ham qo’llaniladi: Shu sodiq
bevaga aylang ehtirom. Hatto zeb – ziynatni yulqib ziyoda, Haykal ham qo’yingiz
bamisli xayol . Shundaylar bo’lmasa agar dunyoda. Bundayin muhtaram bo’lmasdi
ayol. (A.Oripov tanlangan asarlari). Bu misolda shunday olmoshi yuqorida
aytganimizdek birikma o’rnida (sodiq beva birikmasi o’rnida) kelmoqda. Jahonda
zab yashashni biladigan odamlar bor,-dedi,-Nabi muzlab yotgan ko’rpa qadiga
sho’ng’ib. (X.Sultonov). Olmosh so’z turkumi boshqa so’z

turkumlariga nisbatan son jihatdan ozchilikni tashkil qiladi, biroq qo’llanish nuqtayi
– nazaridan eng faol sanaladi. Olmoshlar ot, sifat, son ravish kabi turkumlar
o’rnida kelib, ularning ham vazifasini bajaruvchi so’z turkumlaridan biri
hisoblanadi. Og’zaki va yozma nutqda keng qo’llanilib, xilma-xil funksional
vazifalarni bajaradi. Olmoshlar asosan denotativ ma’noda ishlatiladi. Shu bilan
birga, boshqa so’z tukumlariga nisbatan nofaol bo’lsada, kognitativ ma’nolar ham
ifodalab kela oladi. Ular nutqning ixchamligini ta’minlash bilan birga nutqning
tejamkor bo’lishiga olib keladi. Bundan tashqari olmoshlar nutqning xilma –
xilligini shakillantiruvchi muhim lisoniy omillardan biridir. Shu jihatlariga ko’ra
so’z turkumlari orasida o’z o’rniga ega bo’lib, alohida leksik –semantik
xususiyatlari mavjud. Grammatikaga oid adabiyotlarning deyarli ko’pchiligida
o’tgan asr adabiyotlariga ot, sifat, son kabi o’z turkumlari o’rnida qo’llanuvchi so’z
sifatida olmoshlar e’tirof qilinadi. Ayrim adabiyotlarda ravish o’rnida qo’lanilishi
yoki qo’llanilmasligi aniq ko’rsatilmay, olmoshlar ot, sifat, son kabi turkumlari
o’rnida qo’llanuvchi so’zlar sifatida ta’riflanadi. Ayrim adabiyotlarda olmoshlar
ravish so’z turkumiga oid so’zlar o’rnida ham qo’llana olishi aytiladi. Lekin
bularda ham ravish o’rnida qo’llanuvchi qachon, qayerda kabi so’zlar olmoshlar
qatoriga kiritiladi.
Keyingi yillar adabiyotlarda maqola va monagrafiyalarda olmoshlarning
leksik-semantik, grammatik xususiyatlari, imkoniyatlari kengroq ochilib, turli
atamalar bilan ham (“ichi bo’sh so’zlar, ishora so’zlar”) atalib kelinmoqda.
Masalan, R.Sayfullayev, B.Mingliyev va boshqalar tomonidan chop etilgan
“Hozirgi o’zbek adabiy tili” kitobida so’zlar ma’naviy belgisiga ko’ra uch turga
bo’linadi:
a) Mustaqil ma’noli so’z (fe’l, ot, sifat, son, ravish, taqlid);

b) Bo’sh-ishora ma’noli so’z (olmosh);
c) Yordamchi ma’noli so’z (ko’makchi, bog’lovchi, yuklama, ko’makchi
fe’llar).
“Ishoraviylik” ramzi bilan ataluvchi olmosh boshqa leksemalardan ajralib
turadi. O’zbek tilshunosligida olmoshning doirasi va vazifasi zo’rma-zo’rlik bilan
ancha chegaralanib “ot, sifat, son o’rnida qo’llanuvchi so’z” sifatida o’ta tor
tushunilgan. Vaholanki, bu bilan olmoshning nafaqat ot, sifat, son, balki fe’l,
ravish, taqlid, undov, gap va hatto matnni almashtira olish, ularga ishora etish
xususiyatlari hisobga olinmagan. Darslikda yuqoridagi fikrlar isbotlanib, men, sen,
u, biz, siz, ular shaxsga; kim, nima, bu, ana, mana bu kabi olmoshlar predmetga;
qanday, shunday, bunday kabilar belgiga; buncha, shuncha, qancha kabilar
miqdorga; qachon paytga; qayer o’ringa; shunday bo’lmoq, qanday qilmoq kabi
harakat-holatga ishora qilishi aytiladi. Hech bir so’zni almashtirmasdan kelishi
ham misollar yordamida berilgan: Kim mehnat qilsa, u rohat topadi. Men kecha
keldim. Sen buni bilasan. Nima qilsam ham men o’zim bilaman. Hamma
mehmonlar biznikida. Barcha mushkulotlar oson bo’ldi kabi gaplarda kishilik
belgilash, o’zlik olmoshi hech bir so’zni almashtirmagan. Fikrlardan ko’rinadiki,
olmosh hamma vaqt ham qandaydir bir so’zni almashtirib uning o’rnida
kelavermaydi. Bu holat ham olmoshlarning o’ziga xos leksik-semantik
xususiyatlarini ifodalaydi. Shu o’rinda yana bir narsani aytib o’tish kerakki, arab
tilshunosligida olmosh alohida so’z turkumida berilmagan, balki har bir so’z
turkumi ichida “yashirin ma’noli so’z” sifatida alohida guruhlarga ajratilgan.
Masalan, kitob, daftar - aniq ma’noli ot bo’lsa, men, sen, kim yashirin ma’noli ot
(zamin ot) dir. Yoki oq, qizil, chiroyli ma’lum ma’noli sifat hisoblansa, bunday,
shunday, kabilar “zamin sifat”dir.
Olmoshlarning leksik – semantik xususiyatlaridan biri shuki, ular shaxs,
predmet, belgi yoki miqdorga xos bo’lgan umumiy ma’noni anglatadi. Olmoshni
bildiruvchi ma’no nutq jarayonida aniq yuzaga chiqadi. Ular o’zlari almashtiruvchi
so’zlar kabi morfologik jihatdan o’zgaradi. Olmoshlarda umumiylik juda kuchli

darajada bo’ladi. Masalan, bu so’zi kontekstdan tashqaridan olinganda uning
ma’nosi juda umumiy mavhum xarakterga ega bo’ladi. Bu daraxt ham bo’lishi
mumkin, bu - odam bo’lishi ham mumkin, bu hayvon bo’lishi ham mumkin va
hokazo. Shuning uchun umumlashtirish umumiylik haqida gapirganda
olmoshlardan misol keltirishi bejiz emas. Ularning ma’nosi esa gapda o’zi
aloqador bo’lgan so’z bilan birgalikda aniqlanadi: Tabiat buyuk bir shoir ekan.
Yomg’irni yerga ranglar kamalagida solib otadi… yerga oshiqayotgan har uchqun
qorga gul solib ulguradi. U chindan ham buyuk! Shogird bo’lsam edi, unga…
(O.Matjon.Iymon yog’dusi, 128-bet). Hayriyat qonim yurtimizga to’kiladigan
bo’ldi, - dedi u allaqanday quvonch bilan (S.Ahmad ). Birinchi gapda u tabiat so’zi
o’rnida, ikkinchi gapda shaxs ma’nosi o‘rnida ifodalamoqda. Bu ma’no esa gap
ichida anglashilmoqda. Olmoshlarning leksik-semantik xususiyatlaridan biri ular
ot, sifat, son kabilar o’rnida “shunchaki qo’shimchali” so’zlar emasligidadir.
Chunki biror ma’noni ifodalovchi so’z bo’lgani holda, shu ma’noning aynan o’zini
ifodalash uchun tilda yana qandaydir boshqa so’zlarning bo’lishiga ehtiyoj
bo’lmaydi. Olmoshlarning qo’llanishi esa bir tomondan, ularning tilda turmush
talabi bilan kelib chiqqan so’zlar ekanini ko’rsatsa, ikkinchi tomondan, tilda
muhum o’rni, o’ziga xos xususiyati borligini ko’rsatadi. Shuning uchun ham
olmoshlar kelib chiqishi ham qadimiy sanaladi.
Olmoshlarda umumiylik nihoyat darajada kuchliligini shundan ko’rsak
bo’ladiki, ot, sifat, son, ravish turkumlariga oid so’zlar o’zbek tilida bir necha ming
miqdorni tashkil etadi. Shu so’zlar o’rnida qo’llanuvchi olmoshlar esa butun
yasama shakllari bilan yuzdan oshmaydi. Shunday bo’lsa ham turli - tuman

ma’nolarni ixcham va oson yo’l bilan (oz so’z yordamida) ifodalash imkonini
beruvchi vositalar hisoblanadi.
Predmetlarning rangi juda ko’p xildir. Bu ranglar o’zbek tilida ayrim so’z
yoki so’z birikmalari orqali ifodalanadi. Biror predmetning mazkur ranglardan
qaysi biriga ega ekenligini so’rash uchun qanday yoki qanaqa olmoshlarini
qo’llash kifoya: rangi qanday? – oq. Boshqa so’roq olmoshlar haqida ham
shunday gaplarni aytish kifoya.
Bu aytilganlardan, agar o’zbek tilida hozirgi so’roq olmoshlari bo’lmasa,
ular ifodalaydigan ma’noni ifodalash uchun boshqa so’zlar yuzaga kelgan bo’lar
edi. (Lekin bu ham qanday so’z bo’lishidan qat’iy nazar, olmosh bo’lar edi).
Chunki tilda biror ma’noni ifodalashga ehtiyoj bo’lar ekan, shu ma’noni
ifodalovchi so’z yoki biror shakl albatta yuzaga chiqadi. Shu aytganlarning o’ziyoq
ko’rsatadiki, olmoshlar tilda shunchaki, ot, sifat, son kabi turkumlarga oid so’zlar
o’rnida qo’llash uchun foydalanuvchi so’zlar emas, balki, ko’rib o’tkanimizdek,
aloqa vositasida juda muhim o’rin o’ynaydigan so’zlar hisoblanadi. Olmoshlar
boshqa so’z turkumlaridagi so’zlarga nisbatan juda keng qo’llanilishi bilan
xarakterlanadi.
Ular ma’nosi va o’ziga xos xususiyatlari bilan ot, sifat, son kabi so’z
turkumlaridan butunlay farq qiladi va o’ziga xos turkumni tashkil etadi.
Nimani ko’rsatishiga qarab olmoshlarni quyidagi uch asosiy guruhga bo’lish
mumkin:
1. Umumlashgan predmentni ko’rsatuvchi olmoshlar;
2. Umumlashgan belgini ko’rsatuvchi olmoshlar;
3. Umumlashgan miqdorni ko’rsatuvchi olmoshlar.

Umumlashgan predmentni ko’rsatuvchi olmoshlar guruhiga men, sen, u,
biz, siz, kim, nima, hech kim, allakim, allanimadir kabilar kiradi.
Umumlashgan belgini ko’rsatuvchi olmoshlar o’z ichida ikki turga bo’lish
mumkin:
1. Predmentning umumlashgan belgisini ko’rsatuvchi olmoshlar (olmosh-
sifat): Bu, shu, qanday, qaysi, ba’zi, allaqanday, hech qaysi kabilar;
2. Harakatning umumlashgan belgisini ko’rsatuvchi olmoshlar; qachon,
qayoqda kabilar. (Uchinchidan, qay olmoshi predmentning belgisi haqida so’roqni
ifodalagan hollarda, har vaqt predmentning belgisini qaysi jihatdan so’ralayotgani
aniq ifodalaydi, yangi predmetning tusi yoki hajmi haqida so’ralayotgani aniq
ifodalanadi va doimo shu ma’noni ifodalovchi so’z bilan birga keladi.)
Umumlashgan miqdorni ko’rsatuvchi olmoshlarga qancha, necha, shuncha
olmoshlar kiradi. Olmoshlar o’ziga xos grammatikxususiyatlarga ham ega. Aslida
ularni boshqa barcha so’z turkumlaridan farqlarini va ularni alohida bir turkumga
oid so’z ekanligini ko’rsatuvchi, bu turkumga oid so’zlarning hammasi uchun
umumiy bo’lgan grammatik belgi yo’q. Lekin olmoshlarning ayrim turlari yoki shu
turdagi bir yoki ba’zi olmoshlar o’zlariga xos ayrim grammatik xususiyatlarga ega.
Bu grammatik xususiyatlar shu olmoshlarning semantik xususiyatlaridan kelib
chiqadi. Masalan: ot turkumiga xos deyarli barcha so’zlar egalik qo’shimchalarini
qabul qilgani holda, ot o’rnida keluvchi men, sen, biz, siz olmoshlari egalik
qo’shimchalarini qabul qilmaydi.
Ot turkumidagi deyarli barcha so’zlar ko’plikni qabul qilgan holda men,hech
kim, hech nima olmoshlari ko‘plik qo’shimchasini qabul qilmaydi. Tushum va
qaratqich kelishiklari otlarda tushub qolishi, belgisiz qo’llanilishi mumkun. Ammo
olmoshlarda tushib qolmaydi, daraxt bargi, mening uyim, tush ko’rdim, uni
ko’rdim va h.k. (Har bir olmosh turning o’ziga xos grammatik xususiyatlari
quyidagilar).

Kishilik olmoshlari ot o’rnida kelib, otning so’rog’iga javob bo’ladi. Shu
sababli uning grammatik xususiyatlari ko’p jihatdan otlarning grammatik
xususiyatlariga o’xshaydi. Ular otlar kabi turlanadi. Turlanganda ularning tarkibida
fonetik o’zgarish yuz beradi, men+ ni = meni, sen+ning=sening. Tovush tushushi
yuz beradi. U kishilik olmoshiga jo’nalish, chiqish, o’rin-payt kishiliklari
qo’shilganda bitta “n” tovushi orttiriladi: unga, unda, undan .
Kishilik olmoshlari otlar kabi gapning bosh bo’laklari, ikkinchi darajali
bo’laklari vazifasida keladi. Men dunyoga kelgan kundayoq Vatanim deb seni
uyg’ondim. (H.Olimjon, 10 tomlik, birinchi tom, 217-bet). Xudo bergan bu jannat
bag’riga to’yib-to’yib qolmagan gumroh mendirman. Menda qanday gunoh
bo’lsin. Bir bezavon jonivorman (S.Ahmad). Hammayoqda shodiyona, o’yin-
kulgu, faqat mening ichimga chiroq yoqsa, yorimaydi. (U.Nazarov. O’zgalar
uchun, 13-bet). Ko’rsatish olmoshlaridan bu, shu, u, o’sha, ushbu, ana bu, mana
bu olmoshlari otlarga xos ko’plik egalik, kelishik qo’shimchalarini qabul qiladi:
bular, shularga, o’shalarni, buning, uni, bulardan, shunda kabi. Bu olmoshlarga
jo’nalish, chiqish, o’rin-payt kelishik qo’shimchalarini qabul qilganda ham shu
kishilik qo’shimchalaridan oldin bir “n” tovushi orttiriladi. Bunga, bunda, bundan,
shunga. 7
“Bu, shu, u, o’sha olmoshlari sifat va ravish yasovchi –dek, -cha kabi
affekslar bilan ham qo’llanadi. Bunday hollarda ham qo’llanuvchi affeks oldidan
bir “n” orttiriladi: bunday, shunday, unday, uncha, shuncha, o’shancha kabi.
Ko’rsatish olmoshlarining asosiy sintaktik vazifasi xuddi sifatlar kabi aniqlovchi
va kesim vazifasida kelishidir. Masalan, quyidagi gaplarda aniqlovchi vazifasida
keladi: O’sha suvratni qora kunlarimdan xotira deb saqlayman. (S.Ahmad
Qorako’z majnun, 87-bet). O’shanday suhbatlarning birida gap aylanib
Fuzuliyning bitta g’azaliga borib qadaldi . (S.Ahmad. Qorako’z majnun,13-bet).
7
Суяров И. Ҳозирги замон ўзбек тилида олмошлар. Фил. фан.ном.дисс.–Т:1965,140- бет

Ma’nosi bir xil bo’lgan so’roq olmoshlari ham o’zoga xos ba’zi tomonlari
bilan bir-biridan farqlanadi. Bunday farqli xususiyatlar olmoshlarni bir-birlariga
qiyoslash orqali ochib beriladi. Kim olmoshi faqat shaxs haqidagi so’zlarni
bildiradi, faqat shaxsga qarata qo’llanadi. Faqat kishilarning kimligini bilish uchun
emas, kishilarning ismi haqidagi so’roqni, do’stlik yoki boshqa munosabatlar
haqidagi so’roqni bildiradi. Ba’zan nima olmoshi qanday so’rog’i o’rniga belgini
bildirish uchun ham qo’llanilishi mumkun: Nima qilay? Qayoqqa boshimni uray?
Nega olmoshi sabab haqidagi so’roqni ifodalaydi. Nechuk olmoshining aynan nega
olmoshi ifodalagan ma’noda qo’llanilishi hozirgi zamon adabiy tilida ham
uchraydi. Bu olmosh sabab haqida so’roqni bildirishi bilan birga o’ziga xos boshqa
xususiyati bilan nega olmoshidan farqlanadi.

Qanday olmoshi belgi haqidagi so’roqni bildiradi. Faqat predmetning belgisi
haqida emas, shuningdek harakat-holatning belgisi haqida so’roqni ham bildiradi.
Bu qanday maktabdir, bu nechuk maktab. (O.Matjon. Iymon yog’dis, 13-bet).

So‘zlashuv nutqi, rasmiy va ilmiy uslublarda olmoshlarning
qo‘llanilish xususiyatlari.
O’ z b e k tili stilis t ikas i ni n g na z a ri y m a sala l a r iga ba g‘ ishl a ngan
k u z atishlarda funksional uslub la r masala s i h am tad q iq o t ch ila r nin g di q qat
m a r ka z i d a b o’l g an .
N afa q at o’ z b e k tilsh u nosligi , bal k i k o’ pchil i k ti l sh u noslikla r
h am a kad . V .V . V i no g rad ov ning til n in g u ch m u h im va z ifas i -al o q a , x a b ar , t a ’ s ir
et i sh x u s u siyatlarig a as o sla n ilad i. 8
“ Kishil a r o’ z ijt i m o iy fa o liyatlar i da , –d e b
yo z adi S. Ka rim o v,– til d a g i b a r cha v o s itala r dan : f o n e tik, g ram m atik, l e ksik ,
f r a z e o l og ik birl i kl a rd a n f o ydal a nganl a ri d a , a vval o , o’ z e h ti yo jlarid a n k e lib
ch i q ib n u tq mavz u siga, v a z iyat g a q a ra b tanlay d ila r v a i shlata d ila r . T ilimizdagi
v o sita l a r ning b ir n e chalab ko’ r in i shl a r g a e g a bo’ l ish i , sin o n imik rang -b a r anglik
sh u nday y o’l t u tish g a imk o n b e ra d i . M an a sh u tanl a sh n u tq j a ra yo ni d a til
bir l ikl a r i ning o’ z ig a xo s, u sl u biy ch e g a r alan i shl a r i ni t aq ozo qila d i. T il
el e m e nt l arinin g ijtim o iy mu h itda tanlab ishlatil i sh i v a u larn i tilsh u noslikd a
ilmiy - amali y ta h lil q ilish z ar u rati stil i st i ka d a yan g i so h ani–f u nksi o nal
stilis t ikan i v u j u d g a k e ltirdi ” . 9
O’ z b e k tilsh u nosligida FU la r n i tasni f e t ish b or a s id a t u rli x il
q a r ashl a r m a vj u d bo’l i shig a q a r amas d a n , hoz ir d a S U , R U , I U , P U va BU
l a rn i ng mavj u d l igi e ’tir o f etil g an h am d a sti l ist i k tadq i q o tlar d a as o s a n an a
sh u tas ni f g a amal qilib k e linmoqd a .
SN ti l v o s ital a ri d a n f o yda l an i shdag i e r kinlig i b ilan kit o biy n u tqdan jid d iy
f a rq q iladi. U shb u n u tq til mat e rialig a k o’ r a a d abi y , d ial e ktal, “ o ddiy n u tq ”
yo ki q o r i sh i q k o’ r in i shl a rig h am e g a b o’lishi m u mkinligi
u ning o’ z ig a xo s
b o’l g a n lin g v o stilis t ik x u s u siyatlari to’ g‘ r i sid a m u lo h a z a yurit i shd a
qi y in ch ilik l a r t u g‘ diradi . Sh u ning u ch u n h am B . O’r inb oy e v v a
D. O’r inb oy e val a r q u yidagi m u lo h a z alar i ni b a yo n et g an e d il a r : “ So’ z lash u v
n u tqini f u nksi o nal u sl u blar bil a n t e nglasht i r i sh v a u ni f u nksi o nal u sl u blardan
b i ri d e b bil i sh u shb u sist e mani r a smiy u sl u b va p u b l itsistik u sl u blar bilan b ir
8
Қўнғуров Р., Каримов С., Қурбонов Т. Ўзбек тилининг функционал стиллари. – Самарқанд: СамДУ нашри,
1984. –Б.12-16.
9
Каримов С. Ўзбек тилининг бадиий услуби. – Самарқанд: Зарафшон, 1992. –Б.7

q at o r g a q o’ yadi . A mm o k e yingi d a vrl a r d a tilsh u noslar o lib b o r g an k u z atishla r
so’ z l a sh u v n u tqini f u nksi o nal u sl u b l ar g a b u nday t e nglashtir i sh o’ r in s izligini ,
so’ z l a sh u v n u tqi ko difik atsiya qilin g a n ad a bi y n u tq u sl u blarid a n tam o man
f a rqli ho d isa e k anligi n i k o’ rsa t adi ” . 10
L e kin S. Ka rim o v n in g yu q or id a a yt g a n
fikrl a r i n i in o bat g a o ladig a n bo’ls a k , a d ab i y yo k i o dd i y
ko’r in ishl a r i b o’lishida n
qa t ’ i na z a r , SN ning o’ z lin gv ist i k v a e kst r a l in g v i stik b e l g ilari m avj u d. B u
b e l g ilar n u tqnin g til el e m e nt l ari d a n f o ydala n ish d a g i o’ z ig a xo s u sl u bini k e ltirib
ch i q a r ad i ki, h e ch ikkilan m asd a n tild a , x u s u san, o’ z b e k ti l id a h a m S N u sl u bi
mav j u dligi h a q ida g i f i kr g a q o’ sh ilish m u mkin b o’lad i .
S o‘zlashuv uslubi d a tilda n f o ydal a n i shda g i o’z iga xo s m o rf o l og ik
birl i kl a rda n , x u s u san, o lm o shlard a n f o ydalan i sh d a h am nam o yo n bo’lad i .
K i shil i k o lm o shlar i ning q o’llan i sh i m k o niyat l a ri S U da k e ng.
Bo shq a cha ayt g an d a, u lar o’ z i nin g l e ksik m a ’ nolari d an t ashq a r i
q o’ shi m ch a stil i st i k o tt e nkala r n i a v v al so’ z l a sh u v j a ra yo ni d a o lib , k e yin
sh u shakl v a ma z m u nda b o shqa u sl u blarda qo’ll a nilad i .
S o f kishilik olmoshlar d a n b i r i bo’l g an m e n n i so‘zlashuv uslub d a
qo’ll a shd a n u tq va z iyat i n u qtai n a z a r id a n e h ti yo j y o’ q. Ch u nki s o’ z l o vch i
men d e mas a h am g ap m u allifi u ekanligi g a sh u bha qil i nmay d i . D e ma k , b u
birl i kn i ng n u tqda qo’lla n ishi d a b o sh q a b i r m a q sa d e ’tib o r g a o linadi :
K i t ob n i o’qi d i m – ki t o bni me n o’q i dim . Ovqatn i y e d i m– ovqat n i me n
yedim . Ma z m u nan v a gr ammatik ji h at d a n b u g apl a rd a h e ch qan d a y f a r q
y o’ q . B u g apl a r g a s a v o l b e rib ko’ r il g and a e s a , u lardag i stilist i k f a rqla r
ko’ ri n ib q o la d i : Ki t ob n i o’qi d ing m i ? Ki t ob n i kim o’qi d i ? Ov q atni
y e d ing m i ? O v qatni k i m y e d i ?
10

O’r in b o e v B. , O’ r in bo e va D . H o z i rg i o’zb e k t i l inin g s o’zlash u v u s l u b i . –T o sh k e n t: Fa n, 199 1 . –B. 1 6.

B i r i nch i ho latda kit o bni o’ q i sh v a o vqat n i y e y i sh h aqi d a t o pshiriq
b e ril g an, h am d a b u ning natij a s i s o’ ral g an d a ki t o bn i o’ q i d i m , ov q atn i y e d i m
t ar z i d a h att o s u h batd o shlar g a v a z iyat m a’ l u m d e b tasa v v u r ets a k , o’ q i d im ,
yedim t a r z id a j a v o b b e rila d i . F e ’l t a r k ibi d a g i –(i) m q o’ sh imch a s i
o lm o shning v a z ifa s in i b u t u nlay o’ z z imma s iga o la d i . I k ki n ch i g apla r n i -
K it o bn i m en o’q i dim v a Ovqat n i me n y e di m n i es a sav o ld a n k e lib chi q ib
i k ki x il t u sh u nsa bo’ l adi. B irin ch i v a r iant d a kit o b o’ q i sh va o vqat y e y i sh
va z i f asi h amma g a t o psh i ril g a n, l e ki n t o psh i ri q b e r g an k i shi u lardan k imlar
va z ifa n i ad o et g a nligin i bilmoqchi . B u nday payt d a ki t ob n i o’ q i d im , ov q atni
y e d im t a r z id a jav o b b e r i sh stilis t ik ji h atd a n noto’ g‘ r i bo’ l adi . D e mak,
g ap l ar d a me n ta ’ kid l a sh v a a j rati b ko’ r s atish o tt e nkal a r i b ila n n am o yo n
bo’ lm oqd a v a b u u ning so‘zlashuv uslubi dagi i m ko niyati sifat i da e’ t ir o f
e t ilad i . A ytaylik, bun da Me n ma n , m en m an, men o’z i m fa q at ! tar z id a
mis r ala r sh akll a nti r il g an b o’ l sa, men dagi o tt e nk a S U d a n k o’ ch g an d ir .
Men o rqali b o shqa o tt e nka l a r ham if o dalani sh i m u mkin. M a sala n ,
n u tqda u maqt a nchoql i k o t t e nkas i ni v u j u d g a k e ltiradi : Sh u ish n i m en
q ildim. « B e sh » baho n i m en o l dim. G a plar d a maqta n choql i k b ila n b i r g alik d a
ta ’ kidl a sh , a j rati b k o’ r s at i sh o tt e nkalar i h am i sht i r o k etmoqd a .
B a’ z an n u tqda t a ’ k idla sh ning q o’ sh imcha v o sita l a r idan h am
f o ydalanila d i : V oy me n o’ l a y , v o y mengi n a o’ l a y ! g apidagi ay i r u v-
ch e g aral ov yu klama s i va z i f as i n i b a jara yo t g a n s u by e kti v b ah o sh ak l i – gina
ana sh u qo’shim ch a v o s ita s a n a ladi. M en n i ng men g ina sh akli d a qo’ll a n i shi
h am so‘zlashuv uslubig a xo sd i r.

Sen nin g g ap d a g i i sht i r ok i b o sh q a q o’ sh imch a o tt e nkal a rn i ng
yu z a g a ch i q i shiga ko’m a kl a sha d i. M as alan, u nga k o’ plik q o’ sh imch a si –
l a r ning q o’ sh ilishid a naf a qa t s o’ z n i ng g ram m atik m e ’ yo r i b u z iladi v a
s e manti k asig a t a ’s i r k o’ rsa t adi , balk i stil i st i k m a ’no s in i h am o’ zg art i rib
yub o ra d i : Sen bu y e r d a ni m a qi l ib yu r ib s a n ?– Sen l ar b u ye r d a n i m a qi l i b
yu r i b s anl ar ? Se n +la r t ar z i d a so’ z sh akl i ya sal i sh i g rammat i k m e ’ yo rn i ng
b u z ilishi h is o b l ana d i. Sh u ndan k e lib chiqib , u ning s e mantik ma’no s iga –
b irl i kni anglat i shiga h am p u t u r yetadi. Sen la r b u ye r d a n i ma q il i b
yu ri b s a nlar g a p ini t ahlil et u vchilar n in g ba’ z il a r i u ni so’ z l o vch i nin g o’ z i d an
yo sh i k i ch i k bo’l g a n ko’pchil i k k a q a rat a qo’ll a sh m u mkin , d e g an f i k r ni
ayt a dil a r . B alki b u tar z d a qo’ll a sh m u mkind i r , amm o u i j o biy o tt e nka n i
b e r m ayd i . U n d a m e nsimasl i k, b e p i sa n d l ik, h u rmatsizlik o tt e nkal a r i mavj u d.
S en o lm o shinin g m an a sh u o tt e nkalar i h am f a q at so‘zlashuv uslubi d a
yu z a g a k e l g an v a k e yin ch al i k BU v a P U l a r g a k o’ ch g an bo’lishi m u mkin.
O’ z b e k tili F U l a r i nin g b i r i s ifatid a q a r aladi g an R U d a vlat- ma’m u riy,
h u q u qiy m u assa sa lari d a, rasm i y- dipl o mat i k m u nosabat l a rda qo’ll a nila d i v a u nda
a d ab i y til m e ’ yo rla r iga to’ l i q amal qil i nad i. 11
U shb u u sl u b u ch u n jar go nl a r , o ddi y
so’ z l a sh u v g a xo s so’ z l a r , em otsio n al-e k s p r e ss i v bo’ yo q q a e g a b o’l g a n s o’ z la r ning
ishlatil i shi m e ’ yo r s a nalmasligi h am u ni b o shqa u sl u b l ardan k es ki n fa r qlayd i . U
“ .. . r a smiy ( ish-id o r a g a xo s) l e ks i k a v a f ra z e o l og iya g a e g aligi, so’ z l a rn i ng to’ g‘ ri ,
noml o vchi m a’n o sid a q o’llan i sh i , b ir q o lipdag i ib o ral a r n in g , am a l-mansa b
ata m ala r in i ng k e ng ishlatil i sh i , e k s p r e ss i v n u tq v o s itala r in i ng d e ya rli y o’ qlig i k ab i
b e l g ilari bil a n aj r alib t u rad i ” . 12
Q o n u n matnl a r i , f a rm o nl a r , farm o y i shl a r, b u yr u qlar ,
x u llas, barcha r a smi y i sh q og‘oz lari a n a sh u u sl u bda shakllana d i. B u u sl u bning
11

Kar i m o v S . , M a mat o v X . , Bo’r i e v I . Yur i s t nin g n u t q m a da ni yat i . –T o sh k e n t: Zar q a l a m ,200 4 . – 13 0 b .
12

H o j i e v A.T i lsh u no s l ik t e rm in lar inin g i z o hl i l u g‘ati. – T o sh k e n t: O’z M E , 2 0 02 . – B .8 4 .

o g‘z aki va yo z ma k o’ r i n i shl a r i h amda b u ko’r i n i shla r ning h a r biri u ch u n alo h ida
if o da - bayon m e ’ yo rlari amal q iladi .

R asmiy uslub da o lm o shlarn i ng ish l atilishi r a smiy m a z m u nda g i
matnlar d a b u o lm o shla r q a y s i s o’ z t u rk u miga o id b irl i kl a rn i ng o’ r ni d a
k e lish i bila n bo g‘l iq b o’lad i . Bo shq a cha ayt g a nda , b a r ch a matnlar d a
bo’l g a ni k ab i , b u u sl u bda h am ma’l u m l e ksik b irl i k v a u ning o’rn i da
qo’ll a ngan o lm o sh o’ z a r o mant i q i y- g rammat i k o pp oz itsiyad a b o’la d i .
M u allif n u tq ma z m u nida n k e lib chiqi b , u larnin g b i ri n i t a nlay d i. M a s a lan,
R asmiy uslub u ch u n o t t u rk u miga o id so’ z l a r ko’ p i shlatil i sh i x a r a k t e rli
h is o b l a n a r e k an , t abi i y r a v i shda u ning o’ rni d a q o’llani l ishi l oz im bo’l g an
o lm o shl a rn i ng mavq e i p as a yadi : O’z b ek i s to n R e spublik a si fu q a r o s i
R e s pub l i k a hu d udida b ir j o ydan ikki n ch i j o y g a ko’ ch i sh , O’z b e ki s t o n
Respubli k as i ga kel i sh v a un d a n chi q i b ket i sh huqu q i g a e g a ( O’ z R
Konstitutsiyasi ) . O’z b eki s t o n R espubli k asini h i moya q il i sh– O’z b eki s t o n
R e spublik a si h a r b i r f uq ar o s ining b u r ch i d i r ( O’z R Konstitutsiyasi ) . U shb u
mis o llardag i i k ki n ch i O’z b ek i sto n Re s p u bli k a s i b irikm a s i o’ r nid a u
o lm o shini q o’lla sh m u mkin. A mmo b u tar z da q o’llash m a q sad g a m u v o fiq
emas , r asmiy uslub ta b iatig a m o s k e lmaydi . A g ar sh u nday qil i n s a, ba yo n
m antig‘ig a p u t u r y e tadi , r a smiyl i k o tt e nkasi y o’ q o lad i . A ytil g anlardan
sh u nday xu l o sa k e lib ch iq ad i ki , b u nday ho latlar d a noa n iql i kl a r g a yo’ l
q o’yilm a sl i k maq s adi d a o tla r o lm o shla r bi l an almasht i rilm a yd i . A mm o b u
fik r n i h am qa t ’i y q o id a si f atid a o’ r n ati b bo’lm a yd i v a b u yerd a h am , barcha
f unksional uslub l a r d a bo’l g a n i s i ng a ri, n u tqiy va z iyat u st u v o rlik qil a di .
O’zbe k isto n R e s p u bli k a s i d a O’z b ek i sto n R e s p u bli k a s i n ing Konstitutsiya s i
v a un i ng q onun l a r i ustu n dir g a pidag i k o’rsatish olmoshi o’ z j o yida
i shlatil g a n. Ch u nki b u o’r i nda o lm o shn i q o’llam a slik ba yo nd a g apnin g
mant i q i y- g ramma t ik ma z m u ni g a s albi y t a ’s i r k o’ r s atad i . U shb u o’r i nd a
q u yidag i fikr n i h am e ’tib o r g a o lish l oz im bo’l a di : “ H u jjatlar matni g a
q o’yi l adig a n eng m u h im talab l ard a n b i r i xo lislikd i r. H u jjatlar r asm iy
m u nosabat l arni if o dal o v ch i v a qay d et u vchi r a smi y yo z ma v o si t alar sifa t ida
a x b o r o tni xo li s a k s ettirmo g‘ i l oz im”.

Ilmiy m anbal a r n in g a yrimla r id a 1 -
va 2- sh a x s kishilik olmoshl a r r asmiy uslub da u m u man isht i r o k etmasligi
h a q i da f i k rla r ba yo n e t il g an.
B u fik r u m u miy m a ’noda , xo slan m a g anl i k
m a ’ nosid a to’ g‘ ri b o’l i shi m u mkin. A mm o x u s u siy ho latlarda b u x u l o sa g a
q o’ shili b b o’lmayd i .
M a sala n , o’ z b e k tilida g i ish q og‘oz lari t u rk u mida tar j imai ho l
yo z ish q o li p i m a vj u d. A n’ana g a m u v o fiq u M en –Boymuradova Adiba
Olimovna Samarqand shahrida tug‘ilganman d e b b o shl a nad i . U shb u
o lm o shlar s iz g ap to’mt o q bo’lib q o lad i . D e ma k , r asmiy uslub ga xo s bo’l g a n
h u jjatning ma’l u m bir t u ri d a m en v a b iz en g z ar u r u ns u rlarda n b i ri sifa t id a
i shtir o k eta d i.
3- sh a x s k i shil i k- k o’ r sat i sh o lm osh i u , u l a r ham rasmiy uslub d a
u chray d i : O’zbe k iston Re s p ub l ik a si V a z i r lar Mahk a m a si ikki h a f t ali k
mud d at i ch i d a a m al d a g i q onun h ujjat l a r i m oni t o rin g i ins t ituti n i t ash k il
e t i sh va un i n g fa oliya t in i m od d i y ta’ m in l a sh yu z a s i d an q a ro r q a b ul qil s in
( O’z R O M K q ar o ri g i ni z om) . Rasmiy h u jjatlarda u l a r
o lm o shinin g
i m k o niya t lar i ch e g aral a nma g anlig i ni , sh u bila n
b ir g a , b a r ch a u sl u b l ar u ch u n bara v a r va z iyat d a e k a nligin i t a ’ k idlaymi z .
K o’ r s at i sh o lm o shla r i s i ra s ida g i u , b u, sh u, o’ sh a;
bun d oq ,b una q a , bun ch a, sh undo q , shu n aq a , shun d a q angi, sh una q ang i , u -
bu , shun ch a; ma n a … , an a… k ab i el e m e nt l arnin g R U d o ir a sid a qo’lla n ish
i m k o niyat l a r i ch e g aral a ngan . J u mladan , b un d oq , b una q a , sh un d oq ,
sh una q a , shun d aqan g i , shu n aqan g i , u-b u k a b i m a ’l u m darajad a
e k s p r e ss i vlik o tt e nkasi b o’l g an o lm o shl a r R U tabiatig a m o s k e lmaydi,
sh u ning u ch u n rasmiy - ish h u jjatlarida b u nday ko‘rsatish olmoshl a r
ish l atilmayd i .
Ko‘rsatish olmoshl a r or asi d a u sh b u n in g r asm iy lik o tt e nka s i
k u chlid i r. Sh u
sababl i u rasmiy uslubda fa o l qo’ll a n i ladi : Ush b u p ro t oko l da na z a r d a
tutil a yotgan x a b a r l ar n i k o’ r i b chiq a yotga n da k o m itet m ajl i s i yo p iq b o’l a di.

(F a k u ltativ pr o t oko l). Ushbu Deklaratsi ya O’z b ek i sto n Re s p u bli k a s ining
yan g i Konstitutsiya s ini h a m d a yangi itt if oq sh a rtn o m a s ini i shl a b chi q ish
uchun a s os d i r
(M u staqill i k Deklaratsiya s i).
Rasmiy matnla r nin g inf o r m atsi o n x a r akt e ri , g ap n in g d a r a k ma z m u nida
bo’lishi, s o’r o q g apl a r n in g qo’ll a n ilmasligi k im , n i m a , n e / n a, q a y s i , qanday ,
ne ch a , qan ch a , q a cho n , ne g a , n i m ag a , n echuk , n i m a u chun , qa n i ka b i
so’roq olmoshl a r n in g i m k o niyat l a r i n i j iddi y r a v ish d a ch e klab q o’yad i .
Sh u ning u ch u n u larning b i r o nt a si haqida R U u ch u n xo slanganligini g a p irib
b o’lmay d i.

O’z o lm o shi rasmiy uslubda o’ z i nin g d e notativ ma’n o si bil a n isht i r o k
etadi va alo h ida o tt e nkal a ri b ilan aj r alib t u rmaydi : Bel g il a b q o’ y il s ink i ,
a m al d ag i q onu n huj j at l a r i m oni t o r in g i ins t itut i yu r i di k sh a x s bo’ l i b , o’z
f a o l iya ti da O’ z be k isto n Re s p u bli k a s i Ol i y Maj l i s i g a h i s o b dor d i r ( O’z R
Oliy Majl i s i q a r o ri ) . A mm o u ning ariz a matni d a q o’llani l ishini h u jjat
manti g‘ i taq ozo qiladi : O’ z i xt i yo r im g a ko’ r a. . . O’z x o h ish im b ila n … O’zi m
ha q im d a q u y ida g i l ar n i m a’ l um q i la m an k abi. B u g aplarda u lar til
t e jamk o rligi n u qtai n a z a rid a n o rti q cha el e m e nt sifatida ko’ zg a tashla n sa- d a,
a ri z a b e r u vchin i ng kim h a qid a g ap k e ta yo t g anligini ta’ k idl a sh z a r u rati
u shb u o lm o shning i sht i r o ki n i taq ozo etad i .
Belgilash olmoshlaridan ha mm a bilan b a r ch a o lm o shla r i
qi yo slang a nda, b i ri n chi s ida o mmaviyl i k, i k k i n chi s ida r a smi y lik o tt e nkal a ri
k u chli e kanlig i ma’l u m bo’ladi. Sh u ning u ch u n bar ch a o lm o sh i , g a rch i
b o shq a funksional uslub l a rd a qo’ll a nils a h am, u ning R Ug a m o yi l ligi h aq i da
g a p i r i sh m u mkin.

B ar i o lm o sh i R U u ch u n xo s emas . H a r k i m ,h a r n i m a ,h a r q a y s i , h a r
q anch a , h a r q a cho n k ab i o lm o shlar h a qi d a h am sh u ni ayt i sh m u mkin .
B utun s o’ z i rasmiy matn l ar d a g i butu n jaho n , butu n d unyo , b utu n ol a m,
bu t unitt i foq k ab i t u rg‘ u n bi r ik m ala r t a r k ibi d a k e ladi.
Bo’lishsizlik o lm o shl a ri s a n ala d igan h ech, hech k im, he ch q a y s i,
hech q an d a y , h ech q a chon sin g ari o lm o shlar n in g q o’lla n ilishi rasmiy
matnla r manti g‘ iga z i d k e lmaydi . Ch u nk i b u matnla r o ldiga q o’ yila d iga n
an i qlik v a b i r m a ’ nolilik , k es k i nlik v a q at’ i yat sh u o tt e nkalarn i if o dalash g a
x izmat qila d igan o l m o shlar n i tala b eta d i : U sh b u hu q uq v a er k inlik l ar ni
a m al g a o shi r ish B MTning maq s a d v a prinsip l a ri g a he ch z i d b o’lm a s l igi
k e r ak (Ins o n h u q u qlar i u m u mja ho n deklaratsiyasi ) .
M az k u r m o d da n ing h ech b ir q i s m i ay r i m sh a xs l ar va m u as s a s a l ar n ing
u sh bu m o d d anin g b ir inch i b an d i d a b ayo n qi l inga n ta m o y il l ar g a og‘ i sh m a y ri oya
e t i b… B ar ch a bo l al a r v a o’ s m i rl a rg a he ch bir ka ms it i sh s iz , o i l av iy ke l i b ch iq i sh i
yo k i b osh q a bel g il ar i d an qat’ i n az ar a l o h i d a h i m oya ch o ra l a ri v a yo r d a m
k o’ r s a t il ish i sh a r t (Xalq a r o Pakt ) .
I lmiy uslub o’ z b e k ti l sh u nosligida funksional uslublardan b iri sifat i da
M . M u ka r ram o v t o m o nid a n d o kt o rlik d i s s e rtatsiya s i d a ra j asi d a o’r g a nil g a n
v a o’ z i n in g ilm i y b a ho sin i o l g an.
Olimning “ Ilmiy stilda f i kr if o dalash
u s u li h am b o shq a cha d ir. U ni b adi i y yo k i so’ z l a sh u v n u tqlarig a q i yo sla s ak ,
o’ r tadagi f ar q ya n ad a k o n k r e tlasha d i . Ilmiy a s a r o b y e kt i v ha q i qa t n i l og ik
t afa k k u r , mantiq i ylik o rqal i ak s ettirad i . Sh u ning u ch u n ilmiy adabi yo t
b o shi d a n ox iri g ach a as o s a n m u ho kama yuri t ish v a isb o tl a sh dan ib o rat
bo’la d i”, – d e g an fikr l a r i o lm o shl a rn i ng h a m u shb u u sl u b d o irasi d a
q o’llan i sh daraja s in i b e l g ilaydi. B o sh q ach a ayt g an d a , t u rli matnlar d a o’ z ig a
xo s tar z d a i sht i r ok eta d iga n o lm o shlar n in g i lmiy uslub d a q o’lla n ishi sh u
u sl u b x u s u siyatlarid a n k e lib chiq a di. Ilmi y b a yo nd a u ning m u allifi bir i n ch i
o’ rin d a t u rmasligi , f ikrn i ng u m u m g a q a ratil g anlig i , k o’ pi n ch a maj h u l

nisbatd a if o da l a ni sh i , u nda fa q at m o nol og ik n u tq sh a klid a n f o ydal a nil i shi
mat n t a r k ibi d a o lm o shlar n in g h am o’ z i g a xo s o’ r ni n i b e l g ilab b e r a di .
K ish i l ik o l mo sh l ari men, sen , siz kabil a r n in g q o’lla n ishi ilmiy uslub
u ch u n xo s x u s u siyat sanalm a y di.
Ilmiy ba yo nda biz o lm o sh i ni ishlatish n in g ya n a b i r q u laylik
t o m o ni b o r. U fan d a g i m a ’l u m x u l o salar, q a r a shl a r faqat g i n a m u allifniki
ema s , b o sh q alar g a h am t e g ishli e kanligig a i sh or a qil i shn i ng q u lay
v o si t as i d i r : Haqi q at d a h o z i r biz a yt a yotga n mene j men t XI X a s r da s o d ir
b o’lga n s an o a t r evol yu s iya s i nati j a s i d i r ( “ M e n e jm e nt as o slari ” ) ka b i.
3- sh a x sni ko’ r sat u vchi u , u l ar o lm o shla r in i ng q o’llan i shi 1- v a 2-
sha x s k o’ r s atk i chl a r i s in g a r i ch e g a ral a nga n em a s . B u o lm o shlarning
qo’ll a n i sh i b a r ch a u sl u blarda h a m ch e g aral a nma g a n , sh u ma’no d a u lar
n e ytrallik x u s u siyatiga e g a . Ilmiy uslub d o i r a si d a as o s i y x u s u siyati –
sh a x sl a r g a n i sba t an qo’ll a n i sh x u s u siyatlari n i s aql a b q o l g ani ho lda, u lar n in g
mo h iya t i b i r oz o’ zg a rad i – p r e d m e tlar, ho disala r o’ r n ida fa o l qo’ ll a n a d i v a
u larni ko’r s atish o tt e nkas i u st u nlik qila d i. B u nda ilmiy uslubning j anr
x u s u siyatlar i n i h am e ’tib o r g a o lish ma q sad g a m u v o fiq bo’ l adi. M a sala n ,
t a rixiy - ilmiy a s a rl a r d a yo ki u m u man ilmiy a s a rl a rn i ng, i lmdagi k a shfi yo tla r ,
q a r a shl a r v a fikr l a r ning m u alliflari h a q i d a g ap k e t g anda, u shb u o lm o shlar
qo’ll a niladi : U differensi a l t e ngsiz l ikl a rnin g chi z iq l i b o’l m a g an differensial
teng l a m al a r n i y e ch i sh d a qo’l l an ish i bo’ y i ch a n o m z od l ik di s s e rt atsi ya s ini
h i m oya qil d i ( “ D o rilf u n u n fid o yilari ” ).
Na sh r ma z m u ni g a q a ra b , ilm i y ba yo nda b u o lm o shlarning
o’ rn i ni
b o shq a b irl i kl a r bil a n almash t iri b q o’lla sh i m k o niyat i payd o bo’lad i .
M a sala n , R . Vohid o vn i ng “ Samar q and n in g ilmi y v ijd o ni ” as a ri d a
a kad e mik Bo t i r xo n Vali x o’ja e v g a n is b atan u o lm o shi bila n bir g al i kd a
B ot u r x on doml a , allo m a, us t oz, o l im s o’ z la r i h a m qo’ll a nil g an : U o’ z bek v a
to j i k a d a b iyot l a r i t a r i x i… g a do i r jid d i y t ad q iqot l ar n in g m u all if i . Bo t u rx on

d om l an i ng jum h u r iya t m at bu oti d a g i qa l dirg‘och m a q ol a si 1 9 5 3 yi l da
b o s ilga n . Olimning el l ik y illi k to’ yi m uno s a ba t i bi l a n e ’lo n qi l inga n
ma q ola l a rnin g b i r i d a q u y i da g i l ar n i o’q iy mi z . U s t o z d ag i ti n iq xo t i r a , h o f i z a
quv v a s i n ing s a r h ad s iz l ig i b izn i lo l qo d i r a r , ko’ngli m iz d an h a r qan d a y
sh u b h a l ar n i h a y d ab chi q a ra r d i. B u esa ilmiy uslubla r da h am u larning j a nr
x u s u siyatlariga q a rab, o d atda b o shq a u sl u blar g a xo slang a n el e m e ntlarn i ng
q o’lla n ilishiga yo’ l q o’ yil i shi d an d al o lat b e rad i .
Ko’ r s a t i sh o l mo sh l ari nin g bo shqa u sl u b l ar g a t e g ishli bo’l g an bu n doq ,
buna q a ,b unch a , shun d oq , sh una q a , shu n da q ang i , shu n aqan g i k ab i
el e m e nt l ar ilmiy uslublar g a xo s ema s . U, ul a r, bu, sh u, o’ sh a b i rl i kla r i e s a
qo’ll a niladi : A l b atta , b u ikkal a m ode l f a q at na z a r i y d i r , a m al i yot d a u l ar s o f
k o’ r in i sh d a mav j ud e m as, i n son z id d iya t l i mav j u d ot, u o’z i da h a m b i rin ch i ,
h a m ik k inch i m o d ell a r s if ati n i b i rl a sh t i r a d i ( “ M e n e jm e nt a s o slari ” ). A yrim
matnl a r d a bu l a r o lm o shinin g qo’ l la n ish i h am
k u z atiladi : Bu l ar o’r n i b ila n ba d i i y s t il g a q i yo sla n i b , il m i y stilnin g o’ z i g a
x o s m o rf olo g i k bel g i l a r i n i a n iql a shg a h a ra k a t qilin d i ( M . M u ka r ram o v ) .
A mm o o’sha, bu l ar ka b i q o’lla n ishl a r ilmiy matn l ar d a ma h s u ld o r
sa n almayd i .
Q a ra t qich k e lishig i sh akli d a g i k o’rsatish olmoshlar na t i j a s i d a,
or q a s i d a kab i s o’ z l a r b ila n ; j o’ n alish k e l i shig i sh akli d a g i o lm osh k o’ r a ,
q a ra b (qa r aga n da) so’ z l a ri b ila n ; ch i q ish k e lishigi sh a kli d a g i o lm o sh
tash q a r i , buyo n s o’ z la r i b ila n b i r g a k e lib yo r d am ch i so’ z v a z ifa s id a ishlati l adi :
sh unin g (bu n ing , u n ing ) uchun , shunin g na t i j a s i d a, shun g a ko’ r a, bun d an
t ash q a r i kab i. 13
Ma n a sh u ho latlarda ilmiy uslub g a xo slan i sh yu z b e radi : Sh u
t u f a y l i , sh u s a b ab l i , shu n ing o q i b ati d a , sh u q adar k abi .
So’r o q o lm o shl ari o ra s id a ki m v a n i m a o lm o shla r ida n ilmiy
matnla r da sam a ral i q o’llanil a di : … ona t i l i m izning m ada n i yli g i uchun k i m
k u r ash a ya pti , kim f i d o yi l ik qil ya p t i? ( “ T il ta’limi v a m e ’ yo r ” ). Huj ay r a
n i m a v a u qan d a y va z i fa n i ba j a r a di? ( “ Bo tanika ” ) kabi .
Q a y s i o lm o shi h a qi d a h a m sh u ni ayt i sh m u mkin.
13

O’ zb e k t i l i gr a m m at ik a s i .I t o m . M o rf o l o g i ya. –T o sh k e nt: Fa n , 1 97 5 . – B .34 2 .

So’roq olmoshlar n in g ilmiy uslub g a xo sligi t o’ g‘ r i si d a x u l o sa ch i q a ri b
bo’lm a ydi . U o’ z b e k til i nin g b o shq a funksional uslublarida h a m fa o l
u chrayd i . Qa y s i , qan d a y , ne ch a , q anch a , qa ch on , ne g a , n i m ag a , n i m a uchun
o lm o shl a ri h a qi d a h am sh u fik r ni ayt i shimiz m u mkin. A mmo nechuk, n e/ n a
o lm o shlari ilmiy uslubga xo s emas , q ani el e m e nti esa j u da kam u chr a ydi.
O’zl i k o l mo shi b a r cha funksional uslublar u ch u n bara v ar h i s o b l an a di.
L e k i n
ak s ini t o p mo q , ye ch i m i n i t o p m oq, i f o dasi n i t op moq, o’r n i n i t o p m oq h amda
z i m m a s iga ol m oq, mu l o h a za b il d i r m oq ka b i ilmiy b a yo n u sl u biga xo s
bo’l g an t u rg‘ u n bir i k malar t a r ki b id a q o’llan i sh i a y n a n an a sh u el e m e nt l ar
bilan b ir g alikda ilmiy uslubd a o’ z o’ rni g a e g a e kanligi d a n dal o lat b e radi.

B e l g ilash o lm o shlari n in g q o’llanil i shi d a ch e g ara l an i shl a r mavj u d.
U sl u b l ar ar o n e yt r al hi so b l anadiga n jaml a sh m a ’no s ida g i h a m m a s o’ z i
ilmiy uslublarda fa o ld i r : Shu t o’ rt m aq s ad g a o i d m iq d o ri y ko’r s atk i chl a r
b elgi l a n ib , h a m ma r e s u rs l a r sh u m aq s ad l ar g a e ri sh i sh g a yo’ n al t i r il a di
( “ M e nejm e nt as o sl a ri ” ) . Olm o shla r nin g b u g u r u h i o rasida kit o b i ylik
o tt e nkasi k u chli bo’l g a n b a r cha el e m e ntining q o’llan i sh i u st u nlik qi l adi :
De ya rl i q i sq a vaq t i ch i d a bar ch a t a b i a t shu n os o l i ml a r hu ja yr a
na z a r i ya si n i tan ol d il a r ( “ Bo tanika ” ). Qay t a r iql a r d an q o chish m a q s adid a
u lar b i r g a p d a sin o nim sifa t ida q o’llana d i: B a r ch a ijt i m oi y m u a m m o l ar n i ,
iqti s od n i ri v oj l ant ir ish yo’ l i d agi h am m a q i y in ch ilik l ar n i ag ar ul a rg a
i sh b i l a r m onlik ruh i da yonda sh il s a, “ ya ra t uv ch ili k mene j men t i ” o rqa l i o so n
h a l e t i sh m u mki n ( “ M e n e jm e nt as o sl a ri ” ) .
T a h lillar bu t un o lm o shi n i ng q o’llan i sh miqd o ri yuq o r i dagil a rd a n
k am em a sligi n i ko’ r sat a di v a u nda g i qa t ’ i yat o tt e nkasi n in g k u chliligi b u nga
s a bab e kan l igi ma’l u m bo’ladi : K o’ p son l i v okuo l a l a r h am b ir l a shi b b i r
b u t u n m a rka z i y vo k uo l a n i h o s il qila di Nati j a d a «i n so n m un o s a b atl a r i»
h a r aka t i b u tun il m iy h a r akat g a q ar a m a-qa rsh i t u ri b q ol d i ( “ M e n e jm e nt
as o sl a ri ” ).
B ar i o lm o shi n in g qo’lla n ishi ilmiy uslub u ch u n xo s emas.
B e l g ilash ma ’ nosi n i anglata d iga n h a r , h a r k i m , h a r n i m a ,h a r qa y s i , h ar
q anday, h a r q ana q a, h ar q an ch a, h ar q a ch on o lm o shlar i o ra s id a h a r qa n day
b irlig i ko’ z g a t a shla n i b t u radi. U l a r or asi d a biz o’r g an g a n d e yarl i b a r ch a ilmiy
uslublarda h a r q an d a y o lm o shin i ng qo’ll a n i shi fa o l : To p on i ml a r, - deb yo z i sh a di
N . V.P o dols k ayav a A.V . S u p e r anskaya l a r.- pla n et a mi z ning n o mi Y e r dan
t ash q a ri h a r qanda y g e og ra fi k n o ml a rn i if o d a etuv ch i b a r ch a so’zl a r uchu n
um u ml a sh t i r uv ch i at a m a dir ( “ O’z bekist o n t o ponim i ka s i ” ).

Bo’lishsizlik o lm o shlar i dagi q at ’ iyat o tt e nk a s i ilmiy uslublarda qo’ l
k e ladi. Sh u ning u ch u n ilmiy uslublarda u larning hech k i m , h e ch n i m a , h ech
q a y s i , hech q an d a y , he ch qan ch a , h e ch q a cho n sin g a r i b a r ch a t u rlar i ni
u ch r atish m u mkin : H a r qa n day fa oliya t n ing intel l ektua l tar k ib l a r i j i s mo n iy
el e ment l a r dan u stun t u r g an sh a ro it d a o d am l ar n i n af aqa t qo’ l i b ila n, b alk i
aql i b i l an i shl a sh g a ma j b u r et i sh h ech q anday m a ’m u riy b u y ruqboz l ik
vo s i t al ar i b ilan in s onn i o’z i x oh l a m a s a i j o d i y f ikr l a sh ga ma j b u r qil i sh i
m um k in e m a s ( “ M e n e jment as o sla r i ” ) . Bi n o b a ri n , til - m a ’na v iya t k o’zgu s i ,
m a ’ ri fa t ch i ro g‘ i , b i l i m ka l i t i eka n un g a h ech qa ch on ikki n chi da r aja l i
n a r s a deb q a ra shga haq q i m iz y o’q ( “ T il

ta’limi va m e ’ yo r ” ) .
G u m o n olm o shlarin i ng q o’llanil i shi ilmiy uslubning tabia t iga
to’ g‘r i k e lmaydi . Sh u ning u ch u n o lm o shn i ng b u t u ri sifa t id a q a r aladig a n
birl i kl a r ga duch kelmaymiz. Lekin g umon olmoshlari s i r a sid a
q a rala d iga n v a noa n iql i k o tt e nkas i ni b e radigan b a ’z i , b a’ z i b i r
el e m e nt l ari ilmiy uslublarda u chr a ydi : Ba’zi l ari b o sh q a ri sh
m u a m m ol a ri n i o’t g an d a v rl a r d a ish l at i b kelingan us l ub l ar bi l an h al
qi l dila r . B a’zi birl a ri u chun rah b a r — chuq u r t e xnik v a iqt i s odiy
b il i m l ar g a e g a b o’lga n m ut a x a s s i s bo’ l s a , b o shqa l a r u ch un— m a ’m u r iy
v a z i f al a r n i b aj a ru v chi i shl a b chi q a r ish tash k ilot ch i s i ( “ M e n e jm e nt
as o slari ” ) .
Xulosa

So‘zlashuv uslubi v a kit o bi y u sl u bda o lm o shlarn i ng q o’lla n ishi
m a ’l u m darajad a b i r-b i ri d a n f a rql a nad i . B u farqla n ish d a stla b u shb u n u tq
u sl u blarida til el e m e nt l arinin g qo’ll a n i shiga xo s b o’l g an u m u miy
q o n u niyat l a r d o ira s id a a nglashil s a , i k k in ch ida n , o lm o shla r qo’ll a n i shin i ng
o’ z iga g in a t e g ish l i b o’l g an x u s u siyatlarda n m a ’l u m bo’lad i .
Sh u ma’noda o‘zlashuv uslubida o lm o shl a r a l o h ida ma z m u nga e g a
bo’lad i . M a sala n , g rammat i k ji h atd a n a h a miyatsizd a y t u yu lg an kishilik
olmoshlarining qo’ll a n i sh i o’ z i d a m u ayyan sti l ist i k m a’n o t a shi y d i v a u lar
o lm o shlarning l e k s ik m a’nol a ri g a jidd i y ta ’ s i r k o’ r s atad i . B i r o lm o shning
i k ki n ch i b i r o lm o sh o’ r ni d a q o’llan i sh i d a stla b so‘zlashuv uslubida s o dir
b o’ladi va k e yi n chal i k b o sh q a funksional uslublarga ko’ ch adi.
Olm o shl a rdag i v a ri a nt l ilik x u s u siyatin i ng n am o yo n bo’l i shi d a g i
imk o n iyatl a r h a m as o s a n so‘zlashuv nutqida yu z a g a k e ladi.
Rasmiy uslub v a ilmiy uslublar x oslan i sh- xo slanm a slik
ch e g a r al a ri n in g b o sh q a funksional uslublarga ni s bat a n b i r qa d a r a niqlig i
bil a n a j rali b t u radi . M a sala n , rasmiy nutqd a o t t u rk u miga o i d so’ z la r nin g
fa o lligi o lm o shl a r mavq e i n i p a s a yti r ad i . M a z k u r n u tqd a u m u man
o lm o shlar k a m qo’ll a nad i . Ish yu ri t ish j a r a yo n i da h u jjatlarga xo s bo’l g an
b i r q o liplilik u larda a yrim o lm o shlar n in g i sht i r ok ini qa t ’ i y b e l g ilab
q o’ yad i . M a sal a n , a riz a v a d al o latnomalar d a g i me n , o’z , makt u b l ardagi
s iz, d ipl o mat i k h u jjatlardagi u sh b u , m az k u r kabi l a r sh u lar j u mlasidan d ir.
Ilmiy uslublarda o lm o shla r o’ z in i ng a lo h ida, b o shq a funksional
uslublarda u chramaydi g a n stilis t ik m a ’nol a r i bil a n isht i r ok e t adi . Bi z v a
me n s o’ z lar i ning , sh u s a b a bl i , sh u b o i s, sh u t u f a yl i , sh unin g uchu n kabi
o lm o shli b i r i kmal a r n in g , o’z ak s i n i t o p m oq, o’z y e ch i m i n i to p moq , o’z
i f o d a s i n i t o p m oq sin g a ri funksioal uslublarning stil i st i k vazifal a ri b u ning
isb o ti bo’lib h is o b l ana d i. B in o b a r in, h a r u chala u sl u b olm o shlarning
qo’ll a n i shi b ilan o’ z i n in g alo h id a x u s u siyatla r in i nam o yo n q ilad i .

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
1. Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. – Тошкент: “Шарқ”
1998.
2. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. – Toshkent: ma’naviyat,
2008.
3. Каримов С. Тил таълими ва меъёр. –Тошкент: Халқ мероси, 2003. –268
б.
4. Каримов С. Олмошларнинг функционал-стилистик чегараланиши //
Ўзбек тилининг грамматик қурилиши ва стилистикаси / Илмий
мақолалар тўплами. – Самарқанд: СамДУ, 1992.
5. Каримов С. Ўзбек тилининг бадиий услуби. – Самарқанд: Зарафшон,
1992.
6. Қўнғуров Р., Каримов С., Қурбонов Т. Ўзбек тилининг функционал
ситиллари. –Самарқанд: СамДУ нашри, 1984;
7. Суяров И. Ҳозирги замон ўзбек тилида олмошлар. Фил.фан.ном.дисс. –
Т: 1965, 140 бет.
8. Ўринбоев Б. Функционал услуб ва унинг моҳияти. –T.: Фан 1992.
9. Ўзбек тили грамматикаси. I том. Морфология. –Тошкент: Фан, 1975.
10. Шомақсудов А., Расулов И., Қўнғуров Р., Рустамов Ҳ. Ўзбек тили
стилистикаси. – Тошкент: Ўқитувчи, 1983.
11. Юсупова О. Ўзбек тилида олмошларнинг функционал- стилистика си
хусусиятлари .-Монография. – Самарқанд, СамДУ нашри, 2017. –140
бет.

Olmoshlar stilistikasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish