Olmoshni o‘rganish darslari rеjasi va ishlanmasini tuzish - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	52.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Olmoshni o‘rganish darslari rеjasi va ishlanmasini tuzish

Купить

Olmoshni o’rganish darslari rеjasi v a ishlanmasini t uzish.
Reja:
1. Olmosh turkumini o ’ rganish bo ’ yicha davlat ta’lim standarti va ona tili
dasturi talablari .
2. Kishilik olmoshlari haqida dastlabki tushunchalarni
shakllantirish.
3. Olmoshni o’rganish darslari rеjasi va ishlanmasini tuzish.

Olmosh t urk umini o’rganish bo’y icha dav lat t a’lim st andart i v a
ona t ili dast uri t alablari. So’z turkumlarini o’rganish bo’yicha DTS va
ona tili dasturi talabiga ko’ra olmosh, asosan 4-sinfda o’tiladi. Olmosh
so’z turkumining ma’nosi va grammatik xususiyatlari boshqa so’z
turkumlariga o’xshamagan, noaniq va murakkabligi bois olmoshning
faqat bir turi kishilik olmoshini o’rgatish ko’zda tutilgan. Bunda
mavzular quyidagicha belgilanganligi bilan xarakterlanadi:
1) Kishilik olmoshlari haqida ma’lumot: kishilik olmoshlari, ularning
uch shaxsni ifodalashi; Kishilik olmoshlarining kim?, kimlar? so‘rog‘iga
javob bo‘lishi.
2) Kishilik olmoshining shaxs otlari o‘rnida qo‘llanishi . Men, sen, biz,
siz olmoshlarining 1-, 2-shaxs ko‘plikni ifodalashi, shaxsga ishora
qilishi, lekin ot o‘rnida qo‘llana olmasligi, u, ular olmoshlarining ot
o‘rnida qo‘llanishi
3) Kishilik olmoshining kelishik qo‘shimchalari bilan qo‘llanishi. Men,
sen kishilik olmoshlarining qaratqich va tushum kelishigida qo‘llanishi,
tovush tushishi hodisasining yuz berishi, u olmoshi jo‘nalish, o‘rin-payt,
chiqish kelishiklarida qo‘llanganda tovush orttirilishi hodisasining yuz
berishi.
4) Kishilik olmoshlarining gapdagi vazifasi .
5) Olmoshlardan nutqda to‘g‘ri foydalana olish .
Boshlang ’ ich ta’limda faqat kishilik olmoshlarini o ’ rganiladi. 4-sinfda
kishilik olmoshlari haqidagi dastlabki umumiy tushuncha beriladi; ularning
kelishik qo’shimchalari bilan turlanishi va imlosi o’rgatiladi.
Kishilik olmoshlari yuzasidan o’quvchilar quyidagi bilim, ko’nikma va
malakalarni egallashlari lozim:

Bilim:
1. Kishilik olmoshlariga kiradigan so ’ zlar va ularning ma’nolari;
2. Kim? so’rog’iga javob bo’lishi;
3. Bosh bo’lak va ikkinchi darajali bo’lak vazifasida kelishi;
Ko’nikma:
1. Kishilik olmoshlarining turlarini farqlash.
2. Kishilik olmoshlariga kim? so’rog’ini bera bilish.
3.Gap va matn tarkibidan kishilik olmoshlarini so’roqlari orqali aniqlay
olish .
4. Kishilik olmoshlarini shaxs bildiruvchi so ’ zlardan farqla sh .
5. O’zi bog’lanib kelgan so’z orqali so’roq berish .
6. Kishilik olmoshlarining gapda bosh va ikkinchi darajali bo`lak vazifasida
kelishini, uni to’g’ri yoki to’lqinli chiziq orqali belgilay olish.
7. Kishilik olmoshlarini to ’ g ’ ri talaffuz qila olish.
8. Kishilik olmoshlaridan og’zaki va yozma nutqda to’g’ri va o’rinli
foydalana olish.
Malaka:
1. Kishilik olmoshlarining ma’nosini izohlay olish.
2. Kishilik olmoshlarining talaffuzi va yozilishini izohlay olish.
3. Imlo lug ’ atdan foydalana olish.
4. Kishilik olmoshlarini o ’ qilgan asar matnidan topa olish .
5. Berilgan kishilik olmoshlari ishtirokida birikma va gap tuza olish.
7. O’qiganlari, kuzatganlari va rasm asosida kishilik olmoshlarini
qatnashtirib kichik hikoya (matn) tuza olish.
Kishilik olmoshlari haqida dastlabki tushunchalarni shakllantirish .
Olmoshning ma’nosi ot, sifat va sonning ma’nosiga nisbatan umumiy, keng va
noaniq bo’ladi . Shuning uchun k ishilik olmoshlari haqida o’quvchilar ga tushuncha
berishda predmetni nomlamasligi, ular faqat ko’rsatish uchun xizmat qilishi bilan
tanishtiriladi. Bunda kishilik olmoshlarini ot bilan almashinib qo’llanishiga alohida
to’xtalinmaydi. Chunki birgina u olmoshining aniq ma’nosini aytish uchun avval

uning qanday so’z o’rnida kelganiga ahamiyat berish kerak bo’ladi. U olmoshi ot
bilan ifodalangan har qanday predmetni ko’rsatish uchun qo’llanilishi mumkin: U-
o’quvchi, u-qalam, u- hayvon, u-hovli, u-suv va b.q
Men, sen olmoshlari esa hech qachon ot bilan almashinib qo’llanmaydi: men
o’qiyapman, sen o’qiyapsan deyish mumkin, lekin Madina o’qiyapman , H alima
o’qiyapsan tarzida qo’llanmaydi. O’qituvchi kishilik olmoshlari bilan
tanishtirayotganda shunga diqqat qaratish lozim. Kishilik olmoshi haqidagi
dastlabki ma’lumot badiiy asardan keltirilgan og’zaki nutqqa doir misollarni
kuzatish va tahlil qilish orqali beriladi.
Kishilik olmoshlarini o’rgatish jarayonida o’quvchilarda quyidagi bilim va
ko’nikmalar hosil qilinadi:
 men, sen, u, biz, siz, ular kishilik olmoshlari, ular kim so’rog’iga javob
bo’ladi;
 kishilik olmoshlari so’z turkumi sifatida;
 kishilik olmoshlari 3 shaxsni birlik va ko’plikda ifodalaydi;
 -ni,-ning, qo’shimchalari men, sen olmoshiga qo’shilganda, o’zakdagi -n
tushib qoladi; u olmoshiga –ga, -da, -dan, qo’shimchalari qo’shilsa, bir -n tovushi
orttiriladi kabi bilimlar;
 olmoshlarni nutqda to’g’ri va o’rinli qo’llash, ularni kelishikli holatda
to’g’ri yozish, so’roqlar yordamida aniqlash va farqlash ko’nikmalari hosil
qilinadi.
Olmosh so`z turkumi suhbat, yarim izlanishli muammoli metod, induktiv
metodlarda tushuntiriladi. Bu metodlarning qaysi birida tushuntirilsa, shunga mos
usul va ish turlari tanlanadi. O`quvchilar olmoshlarning kelishik bilan qo`llanishini
hali o`rganmagani uchun dastlabki tanishtirishda bosh kelishikdagi olmoshlar
qatnashgan gap tanlanadi.
Kishilik olmoshlarini o`rgatishda darslikda berilgan mashq materiallari,
topshiriqlar, qo’shimcha sifatida “O’qish kitobi”dan kichik badiiy asarlar matnidan
foydalanish mumkin. Mashqlar ustida ishlash jarayonida o’quvchilarga predmetni
nomlamay uni ko’rsatayotgan so’zlarni aniqlash, so’roq berish va gapda
bajaradigan sintaktik vazifasini aniqlash orqali kishilik olmoshlari haqidagi bilim

chuqurlashtirib boriladi:
Men, sen, u – so ’ z turkumi. Bu so ’ z turkumining nomi olmosh deb yuritiladi.
Men, sen, u - kishilik olmoshlari. Men - I shaxsni, sen - II shaxsni, u - III shaxsni
ko ’ rsatadi. Shundan so`ng biz, siz, ular olmoshlari yuzasidan suhbat o ’ tkaziladi.
Kishilik olmoshlarining birlik va ko`pligi taqqoslash orqali tushuntiriladi va
qachon men, sen, u , qachon biz, siz ular ishlatilishi ustida ishlanadi. Egalik
qo’shimchalari ifodalaydigan 3 ta shaxs: so’zlovchi(men), tinglovchi (sen), o’zga
(u) eslatiladi va u kishilik olmoshlari bilan bog’lanadi. Olmoshning gapda ega
vazifasida kelishi aytiladi.
O’quvchilarning kishilik olmoshlari yuzasidan olgan tushunchalari bir necha
dars davomida mustahkamlanadi. Bunda kishilik olmoshlariga so’roq berish, qaysi
so’roqlarga javob bo’layotganini aniqlash, matndan kishilik olmoshlarini topish,
ularni o’zi bog`langan so’z bilan ko’chirish, kishilik olmoshlari ishtirokida gap
tuzish, ularni gapda qanday bo’lak bo’lib kelayotganini aniqlash, kishilik
olmoshlarining shaxs-sonini aytish, berilgan fe’llarga mos kishilik olmoshlarini
tanlash va gap tuzish. (Onamga yordam berdim. Onangga yordam berdingmi?
Onasiga yordam berdimi?) kabi topshiriqli mashqlar bajariladi. Ayrim matnlar
shaxsini o’zgartirib ijodiy qayta hikoyalatiladi.
Olmoshni o’rganish darslari rеjasi va ishlanmasini tuzish
Dars ishlanmasi namunasi
Mav zu: Kishilik olmoshlari (4-sinf).
Mav zuga oid t ay anch t ushunchalar: kishilik olmoshining
ma’nosi, so’roqlari, imlosi.
Ajrat ilgan v aqt : 45 minut
O‘quv jaray onini amalga oshirish t exnologiy asi:
Dars t uri: yangi tushuncha va bilimlarni shakllantiruvchi dars.
Dars met odlari: Suhbat, tushuntirish, “Ikki qismli kundalik”,
“Shifrlangan so‘z” mashqlari.

Shak l: sinfda, yakka tartibda ishlash.
J ihoz: darslik, yozuv taxtasi, jadval, rasmlar, taqdimot va
multimedia ilovalari.
Nazorat : o‘quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga olib
boriladi.
Baholash: o‘quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida baholanib,
dars oxirida e’lon qilinadi.
Darsning maqsadi:
1) Ta’limiy maqsad: O‘quvchilarni kishilik olmoshlari bilan
tanishtirish. Men, sen,u, biz, siz, ular kishilik olmoshlarining ma’nosi va
nutqda qo’llanilishi, imlosi ustida ishlashga o‘rgatish.
2) Tarbiyaviy maqsad: o‘quvchilarni o‘zgalarning fikriga quloq
solish, xato qilmasdan, imlo qoidasi asosida talaffuz etish va kishilik
olmoshlaridan nutqda ongli ravishda foydalanishga o‘rgatish.
3) Rivojlantiruvchi maqsad: o‘quvchilarning o‘z fikr-mulohazalarini
og‘zaki tarzda izchil ifodalash qobiliyatini rivojlantirish, test yechish
malakalarini shakllantirish, so‘z boyligini oshirish.
Darsning borishi:
I. Tashk iliy qism.
1. Salomlashish.
2. O‘quvchilarni darsga hozirlash.
II. Uy v azifasini so‘rash v a o‘t ilgan mav zuni must ahk amlash .
O‘quvchilarga uyga vazifa sifatida 4-sinf “O’qish kitobi”dagi To’lqin
Hayitning “Qodir boboning orzusi”asaridan son ishtirok etgan gaplarni
ajratib yozish va gapdagi sonlarning vazifasini aniqlash topshirilgan.

O‘quvchilar bilan “Kim ko‘p son topdi?” o‘yini o‘tkaziladi.
III. Y angi mav zu bay oni . Yangi mavzu e’lon qilinib, doskaga
yoziladi. Mavzu o`quvchilarga olmoshning ehg asosiy turi bo’lgan
kishilik olmoshlari bilan tanishtirish bo’yicha dastlabki
mashg’ulotlardan biri sifatida ahamiyatli bo’lib, keyingi bosqichlarda
o’rganiladigan olmosh turkumi haqidagi bilimga asos bo’ladi. Bunda
shaxs va narsaning nomiga ishora qiluvchi, ularning o’rnida almashinib
qo’llaniluvchi kishilik olmoshlari bilan tanishtirish, ularni otga oid
so’zlardan farqlash maqsadida o’quvchilarga ma’lum mashq va
topshiriqlar vositasida tahlil etish ishlari amalga oshiriladi.
Boshlang’ich sinfda o’quvchilarga kishilik olmoshlari haqidagi bilim
faqat 4-sinfda o’rgatish ko’zda tutilgan bo’lib, bunda kishilik
olmoshlarining 3 shaxsdan birini birlik va ko’plikda ifodalab kelishi,
nutqda otga oid so’zlarning takroriyligini oldini olish maqsadida
qo’llanilishi hamda ot kabi kelishik shakllari bilan turlanishiga alohida
e’tibor qilinadi, chunki olmosh mavzusini puxta o’zlashtirgan
o’quvchilar yuqori sinflarda o’rganilayotgan olmosh va uning qolgan
turlarini ham ongli ravishda farqlash va qo’llashni o’zlashtiradi.
Shuningdek, kishilik olmoshlarining nutqda ifodalanishiga oid
orfografik malakalar, ularning sintaktik jihatdan boshqa so’zlar bilan
bog’lanib ma’lum vazifalarni bajarishiga oid sintaktik bilimlar uning
bundan keying har bir grammatik tushunchalarini shakllantirishga
zamin hozirlaydi.
Yangi mavzuni o’qitishda didaktik, ko’rgazmalilik, taqqoslash,
umumlashtirish prinsiplaridan foydalanish mumkin. Shuningdek,

darslikda berilgan mashqlar va topshiriqlardan tashqari o’qituvchining
o’zi mustaqil tayyorlab kelgan taqdimot, tarqatma materiallardan
foydalanishi ularni mavzuni ongli o’zlashtirishini ta’minlaydi.
Darslik bilan ishlash . “Ikki qismli kundalik” uslubi. O‘quvchilar
darslikda berilgan matnni juftlikda navbat bilan sinchiklab o‘qiydilar.
Hamma matnni o‘qib bo‘lganiga ishonch hosil qilib, daftarni vertikal
chiziq bilan ikkiga bo‘lish so‘raladi. O‘quvchilarga, daftarning chap
tomoniga fikrlarini yoqqanlarini yoki yoqmaganlarini yozishlari aytiladi.
O‘ng tomonga o‘quvchi mazkur fikrga berilgan o‘zining izohini yozadi,
ya’ni o‘qilgan matn haqidagi tushunchasini umumlashtirib beradi.
Topshiriqning shu qismi tugagandan keyin o‘quvchilarga bittadan
fikrni va ularga yozilgan izohni o‘qish taklif etiladi. Fikrlar va ularning
izohlari o‘qilayotganda savol berish yoki mazkur fikrga o‘z izohini
berish ruxsat etiladi.
IV. Y angi mav zuni must ahk amlash. Yangi mavzuni
mustahkamlash maqsadida test topshiriqlari bajariladi.
Test topshiriqlari:
1. Kishilik olmoshlari so’z turkumi sifatida nimani ifodalaydi?
A) 3shaxslarni B) predmet belgisini D) harakat nomini E) predmet
miqdorini
2. sen, siz olmoshlari nechanchi shaxsni ifodalaydi?
A) II shaxs B) I va II shaxs D) III shaxs E) I shaxs
3. Biz bayramni tabiat qo’ynida nishonladik. Mazkur gapda
qo’llangan olmoshning shaxs va sonini aniqlang.
A) Biz I shaxs, ko’plik son B) Biz II shaxs, ko’plik son

D) Biz III shaxs, birlik son E) Biz I shaxs, birlik son
4. Olmoshga xos bo‘lgan asosiy xususiyatni aniqlang.
A) I,II,III shaxslarni bildiradi
B) Shaxslarning xil-xususiyatini bildiradi
D) Shaxslarning harakat belgisini bildiradi
E) Narsa-buyumlarning belgisini bildiradi
Yangi mavzuni mustahkamlash qismida uzog’i bilan 5-10 daqiqa
yangi pedagogik texnologiyalardan foydalangan holda aqliy hujum,
konseptik jadval, aql charxi kabi interfaol metodlardan foydalanish
hamda imlo diktanti ham o’tkazish mumkin. Bunda o’quvchilarning
mustaqilligi ta’minlanadi, nutqiy va aqliy fikrlash qobiliyati
shakllantiriladi.
Mavzunu mustahkamlashda darslikda berilgan mashqlar ustida
ishlash bilan birga imlo ustida ishlash yoki leksik, orfografik,
morfologik, sintaktik tahlil ishlariga e’tibor qaratish mumkin Olmoshga
oid har bir mavzuda imlo ustida ishlash mashg’ulotini o’tkazish muhim
sanaladi. So`zlarni yozish o`quvchi mashqni mustaqil uyga bajarishga
tayyorlaydi.
Darsni yakunlash:
1) O’quvchilarni baholash: dars jarayonida faol bo’lgan o’quvchilar
baholanadi, aksincha, passiv bo’lganlariga tanbeh berilgan holda
qo’shimcha topshiriq beriladi.
2) Uyga vazifa berish: Mavzu bo’yicha o’quvchilar uchun darslikdan
uyga vazifa uchun maxsus topshiriq hamda imlosi qiyin bo’lgan shaxs
yoki narsa buyumning miqdor, tartibini bildirgan ba’zi so`zlarga

qanday so`roq berilishi va ularning imlosi bo’yicha qisqa izoh berilgan
holda o’rganish uchun so’zlar qo’shimcha topshiriq sifatida beriladi.
13-mavzu: Son va olmosh turkumini o`rgatishda metodik adabiyotlar va
darsliklar ustida ishlash ko`nikmalarini shakllantirish
Reja:
1. Son va olmosh turkumini o`rgatishda metodik adabiyotlar va darsliklar
ustida ishlash ko`nikmalarini shakllantirish.
2. Kishilik olmoshlarining kelishiklar bilan turlanishini o ’ tish .
Son va olmosh turkumini o ’ rgatishda metodik adabiyotlar va darsliklar
ustida ishlash ko`nikmalarini shakllantirish . Son va olmosh turkumini o’rgatish
darslarida metodik adabiyotlar va darsliklar ustida ishlash o’qituvchidan
quyidagilarga amal qilishni talab etadi:
1. Son yoki olmoshning belgilari va ularni o’rganish bo’yicha nazariy savol-
javob, suhbat o’tkazish;
2. O’quvchilarning og’zaki va yozma nutqida so’z (son yoki olmoshga oid
so’z)lardan to’g’ri va o’rinli foydalana olishini tekshirish va nutqiy xatolarni
aniqlash;
3. O’quvchilar yo’l qo’ygan xatolarni to’g’rilash yo’llarini ishlab chiqish;
4. O’quvchilarda metodik adabiyotlar va darsliklar ustida ishlash
ko’nikmalarini shakllantirish.
Bunday dars turlarini tashkil etishda so’z turkumlarini o’rganish bo’yicha
umumlashtirish darslaridan ham foydalanish mumkin. Quyida umumlashtiruvchi
dars namunasini ko’rib o’tamiz:
Mavzu: Y il davomida o’tilgan mavzular yuzasidan interfaol dars.
Mavzuga oid tayanch tushunchalar: kishilik olmoshlarining turlanishi,
ma’nosi, so’roqlari, imlosi.
Ajratilgan vaqt: 45 minut
Darsning maqsadi:

1) Ta’limiy maqsad: O’quvchilarning yil davomida egallagan bilimlarini esga
tushirish, mustahkamlash, nutqini o`stirish.
2) Tarbiyaviy maqsad: O’quvchilarning tinglash qobiliyatini rivojlantirish;
topqirlik, ziyraklik, chaqqonlik tuyg'ularini tarbiyalash.
3) Rivojlantiruvchi maqsad: O’quvchilarda hamkorlik, jamoatchilik,
tirishqoqlik hissini rivojlantirish, o`zaro bir-birini hurmat qilishga o’rgatish.
O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi:
Dars turi: umumlashtiruvchi dars.
Darsning metodi: qayta xotiralash, kichik guruhda ishlash.
Darsning usuli: musobaqa, bellashuv.
Darsning jihozi: tarqatma materiallar, darslik, yozuv taxtasi, jadval, rasmlar,
taqdimot va multimedia ilovalari.
Nazorat: o‘quvchilarning darsda faolligi kuzatilib, hisobga olib boriladi.
Baholash: o‘quvchilar bilimi reyting mezonlari asosida baholanib, dars
oxirida e’lon qilinadi.
Darsning borishi:
1- harakat. Mashg'ulot qoidasi bilan tanishtirish.
 vaqtdan unumli foydalanish;
 o’zgalarning fikrini qadrlash;
 bir-birini hurmat qilish;
 yangilik kiritishga harakat qilish;
 faol ishtirok etish.
2- harakat. O’quvchilarni guruhlarga bo’lish.
Sinfdagi o’quvchilar kichik guruhlarga bo’linadi, har bir guruhda 6 yoki 8
nafardan o’quvchi bo’lishi kerak. Guruhlarning nechta bo’lishi sinfdagi
o’quvchilar soniga bog’liq. Guruhda 6 o`quvchi bo’lishi ko’zda tutilgan bo’lsa,
oltita, sakkiz o’quvchi ko’zda tutilgan bo’lsa, sakkizta qog’ozga avvaldan
belgilangan nomlar yozib tayyorlanadi. Guruhlarga bo’lish uchun bu qog’ozlar
teskari tomoni bilan stol ustiga qo’yiladi. O’quvchilar ulardan istaganlarini
oladilar. Masalan, “Ziyraklar” deb yozilgan qog’ozni kimlar olgan bo’lsa, ular

birlashib, bir guruhni tashkil etadi. “ Topqirlar ” deb yozilgan qog’ozni olgan
o’quvchilar yig’ilib, yana bir guruhni tashkil etadilar. Xullas, sinfdagi o’quvchilar
taxminan quyidagi guruhlarga bo’linadi:
1- guruh: “ Chaqqonlar ” .
2- guruh: “ Ziyraklar ” .
3- guruh: “ Topqirlar ” .
4- guruh: “ Bilimdonlar ” degan nomga ega bo’ladilar. Har qaysi guruh o’zi
uchun belgilangan joyga noan’anaviy holda o’tiradilar.
3- harakat. Guruhlar ishi. 1- topshiriq. Darslikda berilgan son va olmosh so’z
turkumiga oid so’zlardan ikkita gap tuzib yozing va ularning gapdagi vazifasini
aniqlang. (Har qaysi guruh bajaradigan ishi yuzasidan ana shunday topshiriq
yozilgan kartochkalar tarqatiladi. Lekin gap tuzish uchun bir xil miqdordagi
so’zlardan foydalanish topshiriladi)
Topshiriqni bajarish uchun 5-6 daqiqa vaqt beriladi. Guruhlar vazifani bajarib
bo’lishgach, qo’l ko’tarib, ishning tugagani haqida xabar beradilar. O’qituvchi
ishni ko’rib chiqib, baholaydi.
Baholash mezoni quyidagicha: binafsha rasmli kartochka 3 ball, lola rasmli
kartochka 2 ball, qoqi o’t rasmli kartochka 1 ballni bildiradi. Guruhlarning ishi
qanday va qancha vaqt ichida bajarilganligiga qarab baholanadi.
2- topshiriq. Gapni o’qing, ulardagi son va olmoshlarni aniqlab, tagiga
chizing, ularga so’roq bering. O’zi bog'lanib kelayotgan so’zlar bilan birikma
tarzida ajratib yozing. (Har qaysi guruhga shu topshiriq bilan boshqa-boshqa gaplar
yozilgan kartochkalar tarqatiladi.) Topshiriqni bajarish uchun 5 - 6 daqiqa vaqt
ajratiladi.
3- topshiriq. Boshlab berilgan hikoyani davom ettiring. Hikoyangizda son va
olmoshlarni qo’llashga harakat qiling. Hikoyani qanday davom ettirishni yaxshilab
o’ylab oling. Hikoyaga sarlavha tayyorlang. Tanlagan sarlavhangizni qo’yib,
hikoyani yozing. Topshiriqni bajarish uchun 10-15 daqiqa vaqt beriladi.
Guruhlarning inshosi eshitiladi. Tanlangan mavzuning yoritilishi muhokama
etiladi. Muhokamaga ko’ra insholar baholanadi.

4- harakat. Guruhlar to’plagan ballar umumlashtiriladi. G'oliblar taqdirlanadi.
Interfaol darsni savollar bilan yakunlash:
 Dars sizga yoqdimi? Nima uchun yoqdi?
 Bugungi darsimizda qaysi m avzularni takrorladik? Qanday ishlarni
bajardik?
 Hikoya tuzishda nimaga asoslandingiz?
 Guruhingiz to’plagan ballardan xunsandmisiz?
 Qaysi guruhni yaxshi ishladi deb o`ylaysiz? Nima uchun?
Darslarni tashkil etish va olib borishda har bir о’ qituvchi о’ zining ijodiy
mahoratiga tayanib , ijodkorlik bilan olib borsa , maqsadga muvofiq bo ’ ladi . Har bir
darsning betakror, qiziqarli va keng qamrovli bo’lishida yangi metodlardan
foydalanish bilan birga, har bir о’qituvchi o’z mahoratidan kelib chiqqan holda
individual yangiliklar kiritgani ko’zlangan bilimlarni berishda katta ahamiyat kasb
etadi.
Kishilik olmoshlarining kelishiklar bilan turlanishini o’tish
O‘quvchilarni kishilik olmoshining kelishik qo‘shimchalari shaklida
qo‘llanishi bilan tanishtirish olmoshni o’rgatish bo’yicha eng asosiy
mashg’ulotlardan biri sanaladi.
Kishilik olmoshlarining kelishiklar bilan turlanishini o ’ tishda shu
mavzuni o ’ quvchilar ongli o ’ zlashtirishlari uchun doskaga kelishiklarga
doir jadval osib qo ’ yiladi. O’quvchilar kelishiklar bilan otni o’rganish
davomida tanishgan.
№ Kelishiklar nomi Qo`shimchasi So ’ roqlari
1 Bosh kelishik - kim? nima?
2 Qaratqich kelishigi -ning kimning? nimaning?
3 Tushum kelishigi -ni kimni? nimani?
4 Jo`nalish kelishigi -ga,-ka,-qa, kimga? nimaga?
5 O`rin-payt kelishigi -da kimda? nimada?

6 Chiqish kelishigi -dan kimdan? nimadan?
Jadval asosida suhbat metodida kelishiklar haqidagi o ’ quvchilar
bilimi eslatiladi va ularning yangi mavzuni o ’ rganishlariga zamin
tayyorlanadi: Nechta kelishik bor? Nomini, qo’shimchasi va so`rog’ini
ayting. Kelishiklar qaysi so’z turkumiga qo’shiladi? Kelishik
qo’shimchalari qanday vazifa bajaradi? Misollar bilan tushuntiring kabi
savollar asosida takrorlanadi. O’quvchilar aytgan birorta gap doskaga
yozdiriladi va tahlil qilinadi:
Otdan baland, itdan past ( Egar .)
Otdan - ot, chiqish kelishigi qo’shimchasini olgan, - dan
qo’shimchasi ot so’zini baland so’ziga bog’lagan, Itdan - ot, chiqish
kelishigi qo’shimchasini olgan, - dan qo’shimchasi it so’zini past so’ziga
bog’laganligi tushuntiriladi. O’quvchilar javobi umumlashtiriladi.
Shundan so’ng oldindan doskaga yozib qo’yilgan darslikdagi 270-
mashq ustida ishlanadi:
-O ’ qing. Tagiga chizilgan so ’ z qaysi turkumga kiradi? Shu so ’ z qaysi
shaxsni bildiradi? Bizni olmoshi qaysi qo’shimcha bilan qo’llangan? Bu
qo’shimcha biz olmoshini qaysi so’zga bog’lagan? Ularni birlikda
yozing: Bizni olib bordilar. Kelishik qo ’ shimchasini va bog ’ lanishini
tegishlicha belgilang. Kelishik nomini qisqartirib tepasiga yozing.
Ikkinchi gapni o’qing. Olmoshni qaysi qo’shimcha olganini ayting.
Qaratqich kelishigi otni qaysi so’zga bog’lagan? Ularni birikma tarzida
yozing: Bizning ko’z o’ngimizda so’zlarini bog’lanishini belgilang.
Qolgan gaplar ham shu tahlitda bajariladi. Doskaning bir
tomonida quyidagi birikmalar yuzaga keladi:

Bizni olib bordilar, bizning ko’z o’ngimizda, bizga gapirib berdi, biz
tingladik, bizda qoldirdi .
O’quvchilar javobi yana suhbat yo’li bilan umumlashtiriladi: Kishilik
olmoshlari qaysi qo’shimchalarni oladi? Qaysi kelishik qo’shimchalari
olmoshga qo’shilib keladi? Bu qo’shimchalar olmoshlarni qaysi
so’zlarga bog’laydi? (boshqa so`zlarga) Kelishik qo`shimchasini olgan
bizni, bizning, bizga, bizda qaysi so’roqlarga javob bo’lyapti? Ular gapda
qaysi bo’lak bo’ladi? (2-darajali bo`lak) Biz olmoshiga so’roq bering, u
qaysi kelishikda? Gapda qaysi bo’lak bo`lib kelyapti? (Ega)
O’quvchilar javobi aniqlashtiriladi; Kishilik olmoshlari ham kelishik
qo’shimchalarini oladi. Kelishik qo’shimchalarini olganda olmoshlar
turlanadi. Tushum, qaratqich, jo’nalish, o’rin-payt, chiqish kelishigidagi
olmoshlar 2-darajali bo’lak bo’lib keladi. Bosh kelishikda esa ega
vazifasini bajarishi izohlanadi: Biz mehnatni sevamiz.
Kishilik olmoshining kelishiklar bilan turlanishi haqidagi
tushuncha mashqlar yordamida mustahkamlanadi. Bunda men, sen
kishilik olmoshlarining qaratqich va tushum kelishigi shaklini olganda
tovush tushishi hodisasining yuz berishi, u olmoshi jo‘nalish, o‘rin-payt,
chiqish kelishiklarida qo‘llanganda tovush orttirilishi hodisasining yuz
berishini aniqlash hamda imlosi ustida ishlash, kishilik olmoshlarini
qaysi kelishikda ekanligi, ularni o’zi bog’langan so’z bilan birikma
tarzida ko’chirish, shaxs-sonini aniqlash, chiziqchalar o’rniga
topshiriqqa mos olmoshlar qo’yish, ot o’rnida qo’llangan olmoshlarni
aniqlash, ijodiy matnlar tuzish kabi topshiriqli mashqlar bajariladi.
Keyingi darslarda o’quvchilarning kishilik olmoshlarining

kelishiklar bilan turlanishi paytidagi imlosini o’zlashtirishlariga, ijodiy
yozma ishlar uyushtirishga va ularda kishilik olmoshlaridan to’g’ri
foydalanib nutqni uslubiy jihatdan to’g’ri qo’llashlariga, shuningdek,
nutqda kishilik olmoshlaridan o’rinsiz va tinimsiz foydalanishlarini
bartaraf etishlariga qaratiladi. Kishilik olmoshlarini o’rinsiz ko’p
ishlatishlarini bartaraf etish uchun o’quvchilarning ijodiy yozma ishlari:
bayon va insholari o’qib berilib, tahlil qilinadi.
O’quvchilar nutqida kishilik olmoshlarini man, san tarzida sheva
ta’siriga berilib talaffuz qilish holatlari uchraydi, kishilik olmoshlariga
ajratilgan darslarini yana bir vazifasi shu kabi kamchiliklarni
yo’qotishdir.
O’quvchilar kishilik olmoshlaridan nutqda to’g’ri foydlalanishga
o’rgatish nutqiy g’alizlikni, talaffuzdagi yoqimsizlikni bartaraf etadi.
Kishilik olmoshlarini o`rgatishda quyidagi metodlardan foydalanish
yaxshi samara beradi :

Mashqlar t izimiMustaqil
ish metodi
Induktik
metod
Aqliy
hujum
Sintetik
metod
Analitik
metod
Deduktiv
metod
Ya rim
izlanishli
muammoli
metod
Suhbat
metod

 Ajratib ko ’ rsatilgan so ’ zlarga kim? so ’ roqlarini bering. Bu so ’ zlar
qanday ma’no bildirayotganini ayting.
 Ajratib ko ’ rsatilgan so ’ zlarga so`roq bering. Ular qanday ma’noni
bildiryapti?
 Kim ? s o ’ rog ’ i yordamida kishilik olmosh lar i ni toping.
 Birlik va ko ’ plikda shaxs bildirgan k ishilik olmoshlari bilan birikma
tuzib yozing.
 Kishilik olmoshlari ga so’roq bering va ularni o’zi bog’langan so’z
bilan birikma tarzida yozing.
 Kishilik olmoshlarini o ’ zi bog ’ langan so ’ zlar bilan birikma tarzida
yozing.
 Kishilik olmoshlarini aniqlab, o ’ zi bog ’ langan so ’ zlar bilan birikma
tarzida yozing. Ularning tagiga to ’ lqinli chiziq chizing. Ma’no turini
qavs ichida ko ’ rsating.
 Chiziqchalar o ’ rniga k ishilik olmoshlari dan mosini qo ’ yib yozing.
 Kishilik olmoshlari ning gapdagi vazifasini ayting.
 Rasm asosida “Inoq do’stlar“ mavzusida hikoyacha tuzing.
Hikoyangizda kishilik olmoshlaridan foydalaning.

Foydalanilgan adabiyotla r:
1. Qosimova K., Matjonov S., G‘ulomova X., Yo‘ldosheva Sh., Sariyev Sh.
Ona tili o‘qitish metodikasi. –T.: Noshir, 2009. – 163 b.
3. Matchanov S., G‘ulomova X., Yo’ld a sheva Sh., A. Nisanbaeva. Ana
tilin oq ы tu ә d і stemes і . – T .: TDPU, 2013. – 2 7 7 b .
4. Raxmatullaeva L.I. Metodika prepodavaniya rodnogo yazыka rodnogo
yazыka. –T.: Uchebnoe posobie. Moliya Iktisod, 2007.
5.Husanboyeva.Q, Shodiyev.F, Hazratqulov.M. Boshlang’ich sinflarda
adabiyot o’qitish metodikasi. SamDU.2019.332 b.
6.Ona tili va o’qish savodxonligi.1-qism. Darslik. 2-sinf uchun. K.
Mavlonova va boshq. -Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2021.-120 b.

Olmoshni o‘rganish darslari rеjasi va ishlanmasini tuzish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish