Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 59.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Ommaviy axborot vositalari va ommaviy siyosiy ong uzaro ta’siri va boglikligi

Купить
OMMA VIY A X BOROT VOSITA LA RI VA OMMA VIY SIY oSIY ON G: UZA RO TA ’SIRI VA BOGLIKLIGI Reja 1.Siyosiy onga ommaviy axborot vosita (OAV)larining ta’siri: imkoniyatlar va cheklashlar 2.O‘zbekiston OAVlarining bugungi axboroti: ta’siri salohiyati 3.Axli ommaviy axborot vosita (OAV)lari haqida: idrok va ishonch 1. Siy osiy ongga ommav iy axborot v osit alarining t a’siri: imk oniy at lar v a chek lashlar Aloxida shaxs siyosiy ongining shakllanish jarayoni xakida gapirganda, odatda mazkur jarayonga ta’sir kursatadigan turt omil kayd etiladi: — shaxsning xayotiy tajribasi (shu jumladan shaxs xayotining ijtimoiy-iktisodiy sharoitlari); — shaxsning tajribasini u a’zo bulgan jamoa tajribasigacha kengaytiruvchi shaxslararo alokalar; — turli ijtimoiy guruxlarning tajribasini tarkatuvchi jamiyat institutlari (masjid, maktab, partiyalar, ijtimoiy-siyosiy birlashmalar va x. k); — xar kimga inson xayotining barcha yunalishlarida turli xalklar, omma va shaxslarning tajribasidan foydalanish imkonini beruvchi ommaviy axborot vositalari (OAV). Xozirgi zamon kishisiga fakat OAV, shu jumladan kitoblar siyo siy muxitdagi uz urnini chinakamiga tulik anglab yetish imkonini beradi. Ammo uzini uzi siyosiy anglash jarayonida OAVning bunday vazifasi xal kiluvchi axamiyatga ega bulishi shart emas. Bu jarayonga xar bir omilning xissasi turli odamlar uchun xar xil buladi. «Shaxs» tushunchasidan «omma» tushunchasiga utganda ommaviy siyosiy ongning shakllanishida yukorida zikr etilgan xar bir omilning axamiyati turli jamiyatlarda xar xil ekanligini kayd etish mumkin. Bu xolat u yoki bu jamiyatning milliymadaniy xususiyatlari va tarixi, iktisodiy va texnikaviy tarakkiyoti darajasi bilangina emas, balki u mazkur davrda boshdan kechirayotgan muayyan ijtimoiy-siyosiy vaziyat bilan xam bokgshk. XX I asr boshida Uzbekistonda jamiyat va OAV instituta munosabatlarinin xususiyati boshka mamlakatlardagi bunday munosabatlarning xususiyatidan jiddiy fark kilibgina kolmay, 80- yillarning oxirlaridan boshlab jiddiy uzgargani anik Ommaviy siyosiy ongga OAV ta’sir kiladimi yoki yukmi degan savol kupdan beri kuyilayotgani yuk. Axborot maydonining sub’ektlari (axborot ishlab chikaruvchilar, uni tarkatuvchilar va undan foydalanuvchilar), birbirlari bilan ma’lum munosabatlarga kirishgan xolda, uzlari ta’sir kursatmasliklari va uzlarida ta’sirni xis kdlmasliklari mumkin emas. Bundam uzaro ta’sirning xususiyati va darajasi xidagi karashlar xar xil va xatto ziddiyatlidir. Kuplab xar xil karashlar orasidan ikkita asosiy karashni ajratib kursatish mumkin. Odamlarning siyosiy ongi va xulk-atvori OAV tomonidan yaratilgan axborot maydoniga jiddiy boglik dsgan tasavvur ancha keng tarkalgan. Shu munosabat bilan E. Dennisning «OAV tafakkurimizni shakllantiradi, fikrlarimiz va karashlarimizga ta’sir kursatadi, ma’lum xulk-atvor turlariga, masalan, ma’lum momzod uchun ovoz berishimizga turtki beradi» 1 , degan fikrini keltirish urinli buladi. Boshka mualliflarning fikricha, fukarolar xulk-atvoriga OAVning ta’siri ma’ lum jamoatchilik fikrini vujudga keltirish orkali amalga oshiriladi. «Jamoatchilik fikriga ommaviy tus bera olgani tufayli OAV uni boshkarishga va xatto yulga solishga kodir» 2 ,—deb kayd etadi O. V. 1 Деннис Э., Мерил Д. Беседи о массмедиа. М., 1997. — С. 139. 2 Кузьмен О. В. Социология общественного мнения. — Новосибирск 1996. С. 34. Kuzmen. Buning ustiga, ba’zi bir olimlar, ularga kushilib kupgina siyosatchilar va jurnalistlar yakindan beri «mediakratiya» — OAV xokimiyati davri yakinlashayotgani, bunda OAV voxelikni aks ettirish va talkin kilishdan kura kuprokuni uz koidalari va ixtiyoriga kura sh.akllantiradi, deb ta’kidlamokdalar. Ba’zi bir mualliflar, P. Burde konsepsiyasiga tayanib, butun xalk (yoki uning bir kismi)ning xandaydir urtacha karashlarini ifoda etuvchi jamoatchilik fikri mavjud emas, deb kayd etadilar. Yu. N. Soloduxinning fikricha, matbuot karashlarni vujudga keltirishdaxam, ularni tarxatishda xam bevosita ishtirok etadi, ya’ni u jamoatchilik fikrini ifodalamaydi, balki uni vujudga keltiradi. U odamlarning olam xakdkagi tasavvurlarini aks ettirmaydi, balki bu tasavvurlarni, binobarin, odamlarning dunyoxarashini xam shakllantiradi... Ja - moatchilik fikri deb ataluvchi artefaktni yaratish OAVning juda muxim «XOKIMIYaT» funksiyasidir 3 . OAV ni «turtinchi xokimiyat» deb atashlari bejiz emas. Darxaxikdt, «...tarix ma’lum davrlarda OAV siyosiy ta’sirining kuchi davlat xokimiyatiping kuchi bilan tenglashishini kursatmokda. Bu nuktai nazardan, OAV faoliyatiga xokimiyatning muayyan shakli deb karash mumkin» 4 . Ammo OAV bunday kdaratga egaligiga xamma olimlarning xam ishonchi komil emas. E. Dennisning yukoridagi fikriga D. Merrill shunday deb e’tiroz bildiradi: «Ommaviy axborot vositalari ma’lum narsalarga e’tiborimizni karatishga kodir, ammo bu xarakat kilishga 3 Солодухин 10, И. Российские средства массовой информации: являются ли они четвертой властью? // СМИ в политических технологиях — М., 1995. — С. 15. 4 Уша жойда. 136. majbur etadigan xokimiyat emas» 5 . Olim fikrining davomida u kuyidagi ancha mu’tadil xulosaga keladi: OAVning ta’siri jamiyatga nima deb uylashni emas, balki nima xakida uylashni kursatishidadir. Boshkacha aytganda, OAVning xokimiyati kup jixatdan xar bir muayyan vaktdategishli «kuntartibi»pi belgilashdan iborat. OAVning cheksiz xokimiyati xakddagi karashlarning muxoliflari uz dalillarida asosan axolining siyosiy ongi va siyosiy xulk-atvoriga OAVning jiddiy ta’sirini tasdiklamagan (asosan AKShda utkazilgan va P. Lazare feld tomonidan40-yillardaskboshlangan) kup sonli empirik tadkikrtlarga tayanadi. Saylov kampaniyalari paytida karashlarning uzgarishini urganishga asosiy e’tiborni karatgan amerikalik olimlar ikki boskichli (OAVdan — «karashlarning liderlari»ga, ulardan — turli ijtimoiy tabakalarga va guruxlarga) alokalar jarayonining tavsifini va shaxsning ta’siri modelini taklif kildilar. Bu yondashuvda ommaviy alokalar markaziy, yetakchi kuch rolini uynamay, shaxslararo munosabatlar va xar xil ijtimoiylashtiruvchi ta’sirlar katoridan urin egalladilar. Natijada ommaviy ongga ommaviy aloka vositalarining «minimal ta’ siri» konsepsiyasi ta’riflab berildi. Xozirgi kunda mavjud karama-karshi karashlar urtasida axolining siyosiy ongi va xulk-atvoriga OAVning jiddiy ta’sirini inkor etmaydigan, ammo OAV kuchidagi muxim cheklashlarga ishora kiluvchi kupgina umumiy yondashuvlar mavjud. Birinchi cheklash axborot maydonida OAV vujudga keltiradigan ichki ziddiyatlar bilan boglik. G.Gadjisv kayd etib utganidek «OAV 5 Деннис Э., Мерилл Д. Беседи о массмедиа. М., 1997. С. 155. ziddiyatlarga va mojarolarga tula xozirgi zamon vokeligining bir kismi bulib, mazkur ziddiyatlar va mojarolarni u yoki bu darajada vujudga keltiradi. Shuning uchun xam axborot okimlari bir-biriga zid, ba’zan bir-birini inkor etuvchi kuplab xabarlar va ma’lumotlardan tashkil topadi... Garchi OAV dasturlari va materiallari majmui jamoatchilik fikrining shakllanishiga ta’sir kursatsada, ammo ular bu fikrni kolipga solmaydi» 6 . Boshkacha aytganda, axborot maydoni plyuralizmi va axborot manbalarini tanlash erkinligi OAV ta’siriga siyosiy xulk- atvorning boglikligipi kamaytirish imkonini berad i. Turli ommaviy axborot vositalarining kupchiligi uzaro kelishib, ta’bir joiz bulsa, yalpisiga ishlay boshlaganida, ularning ta’siri keskin ortadi. Biron-bir mafkuraviy konsepsiya xatto OAVning cheklangan sonida uzokvakt surunkali targib kilinganida xam ta’sirning «samaradorligi» ortadi. 1 2 Shunday kilib, OAVning ta’siri aloxida xabarlar orkali emas, balki ularning yalpi samarasi orkali utadi, deb aytish mumkin 1 . OAVning ta’siri shaxs mazkur ta’sirning asosiy sub’ektini (jur nalist, OAV egasi, xokimiyat organi va shu kabilarni) kanday idrok etishiga, shuning dek bu ta’sir kimning manfaatlarida kursatilayotganini anglab yetishiga jiddiy boglik ekanligini xam kayd etib utish kerak Gap shundaki, OAVni jamoatchilik fikrini va ijtimoiy faollikni ifodalash vositasidan xam kura kuprok ijtimoiy boshkarish organi sifatida idrok etish OAVning obrusini va uning xabarlariga nisbatan axolining ishonchini oshiribgina kolmay, aksincha, uni kamaytirishi xam mumkin. Sunggi yillarda axoliga uning xulk-atvori~ ni boshkarish maksadida ta’sir kursatishni kuzlab berilgan OAV xabari batamom teskari 6 Гаджиев К С. Политическая наука. М., 1994. 177 natijalarga olib kelganiga misollar anchagina topiladi. Binobarin, siesiy ongga OAV xabarlari ta’sirining yana bir modeli — «teskari» ta’sir mavjud deb faraz kilish mumkin. Siesiy ongga nisbatan ta’sir masalalariga doir xar xil karashlar axoliga siesiy axborotdan foydalanuvchi deb karalishini xam belgilab beradi. Fukarolarga yo boshkarish ob’ekti deb karalib, ularga nisbatan «guda», «olomon» singari ta’birlarni kullash mumkin, yo odamlarga kommunikatsion uzaro ta’sirning tula xukukli sub’ektlari deb karaladi. Bunda shaxsga OAVning ta’siri axborot jarayonida shaxs kanday rol uynashiga va uning mazkur jarayonga munosabatiga kup jixatdan boglikligi nazarda tutiladi. Afsuski, xozirgi kunda jamiyatimizda kullanayotgan ba’zi bir siesiy «texnologiya»lar aynan birinchi yondashuvga asoslanadi. Balki shuning uchundir, ular xar doim xam samara beravermaydi, OAVning ta’sirchashshk xususiyatiga va darajasiga nisbatan xar xil karashlarning kupligi va ziddiyatliligi ommaviy siesiy ongga yukorida zikr etilgan ta’sir modellarining real xayotda mavjudligini tekshirib kurishga da’vat etadi. Tegishli taxlil Uzbekiston mikyosida va ayniksa bugungi kun doirasida utkazilsa, yana da kizikarli buladi. Tabiiyki, bunday tekshiruvni utkazishda, avvalambor, OAVning ta’sirini xamda ommaviy siesiy ong va xulk-atvorni ta’riflovchi empirik krsatkichlarni anikab olish kerak Odamlarning siesiy xul katvor i xar xil shakllarda, shu jumladan shaxsiy siesiy tanlovda namoyon buladi. Siesiy tanlov deganda, xarakat bilan tasdiklangan siesiy moyillik tushunipadi, u, uz navbatida, siyosiy ongning turli jixatlarini u yoki bu darajada uzida birlashtiradi. Shunday kilib, moyillik siesiy ong va siesiy xulk-atvor urtasida uziga xos boglovchi bugin bulib xizmat kiladi. Insonlarning siesiy moyilliklarini ulchash surovlarning eng kengtarkalgan elementlaridan biridir. Jamoatchilik fikrining surovi doirasida respondent biron-bir siyosiy lider (yoki partiya)ni afzal kurgani, aslida, bilan mazkur fukaro saylovda ishtirok etadi va aynan shu nomzod uchun ovoz beradi, degan ma’noni bildirmaydi. Saylovoldi reytinglari va amalda ovoz berish natijalaridagi tafovutlar kupincha shu bilan izoxlanadi. Ammo biz bunday moyillikni fukaroning siyosiy tanlovi deb atashni tugri deb xisoblaymiz, zotan shaxs surovda ishtirok etishga rozi bulib, lider yoki partiyaga nisbatan uz munosabatini ifodalaganini ma’lum darajada siyosiy faollik ifodasi deb xisoblash mumkin. Xullas, surov jarayonida bildirilgan siyosiy moyillikni shartli ravishda siyosiy tanlov deb olib, biz shaxsiy siyosiy ongni u yoki bu darajada ta’riflovchi kursatkichga ega bulamiz. Uz navbatida, u yoki bu siyosiy arbobga moyillik yoki ishonch bildirgan shaxslar salmogi ommaviy siyosiy ong xolatining kursatkichi bulishi mumkin. Siyosiy tanlov karor kabul kilish jarayoni sifatida tanlanayotgan siyosiy arbob xakida sub’ektning u yoki bu darajada xabardorligini nazarda tutadi. Xabardorlik — siyosiy ongning muxim kognitiv elementidir. Shu bilan bir vaktda, oddiy fukaro siyosiy axborotni fakat OAVdan olishi mumkin. Binobarin, fukarolar. siyosiy tanlov xakida karor kabul kilishda asosan OAVdan olgan ma’lumotlargatayanadilar, ya’ni bir siyosatchini boshka sissatchidan afzal kurishda ular mazkur arbob xakida uzlari uchun eng axamiyatli ommaviy axborot kanali yoki manbaidan olingan ma’lumotlarga asoslanadilar. Demak ommaviy siyosiy ongga OAVning ta’siri u yoki bu siyosiy arbob xakidagi ma’lumotlar bilan mazkur OAV auditoriyasining siyosiy moyilliklari urtasidagi uzaro aloka bilan ta’riflanishi mumkin. Shunday kilib, jamiyatimizda siyosiy ongga OAV ta’sirining yukoridagi uchala asosiy modeli maksimal, minimal va teskari ta’ sir modellari mavjudligini kayd etish mumkin. Boshkacha aytganda, fukarolarimiz OAV ta’sirida uzlarini xar xil tutadilar, axborot va siyosatga oid texnologiyalarni yaratishda xar bir muayyan maksadli auditoriyada OAV va ommaviy siyosiy ong uzaro ta’sirining kaysi tipi yetakchilik kilishini juda jiddiy e’tiborga olish kerak Ommaviy axborot vositalariga nisbatan Uzbekistonda xam yangicha munosabat shakllanmokda. Ular mamlakatda sodir bulayotgan demokratik jarayonlarning faol ishtirokchisiga aylanib borayaptilar. A HI Љ PO F I , OAV yurtimizda karor topayotgan fukarolik jamiyatining uzviy tarkibiy instituti deb e’tirof etilmokda. «...Jamoatchilik fikrini shakllantirishda ommaviy axborot vositalariga muxim urin beriladi, — deydi davlatimiz raxbari I. A Karimov. — Xozirgi kunda ommaviy axborot vositalarining faoliyatipi tubdan islox kilish zarurligi borgan sari ayon bulmokda. Chunki xozirgi chukur uzgarishlar, mamlakat siyosiy, iktisodiy xayotini demokratlashtirish sur’atlari karshisida ommaviy axborot vositalarining faoliyati talabga javob bermayapti» 7 . 7 Каримов И. А. Узбекистон XXI аср бусагасида: хавфсизликка тахдид, баркарорлик шартлари ва тараккиёт кафолатлари. — Т., 1997. — 1766. Umuman olganda, Uzbekiston axdpisining siyosiy moyilliklariga OAVning ulkan ta’siri xkidagi faraz uz tasdigini topmadi. Bizning cha, bu chet el ommaviy axborot vositalari, avvalambor chet el axborot kanallari ta’sirining ortib borayotgani, axolining mentaliteti va, eng muximi, materiallarni asosan uz sharxi va izoxlari bilan tushuntirilmasdan beruvchi respublika ommaviy axborot vositalari ta’sir imkoniyatlarining kamayib borayotgani bilan izoxdanadi. Ommaviy axborot vositalarini xakikiy «turtinchi xokimyat»ga aylantirish jarayoni xamma joyda xam ancha murakkab kechayapti, Eskicha fikr yuritish xaligacha uz ta’sirini kursatmokda... Respublikadagi yangi ijtimoiy-siyosiy va iktisodiy shart-sharoitlar ommaviy axborot vo sitalari oldiga mutlakr yangi, shu paytgacha notanish bulgan vazifalarni kuymokda» 8 . Shuning dek barcha OAVning mamlakatimiz axborot maydonida xalol rakobat asosida faoliyat olib borishi — jamiyatni tom ma’noda demok ratlashtirish garovidir 9 . Xozirgi kunda Uzbekistonda 700 dan ortik gazeta va jurnallar chop etiladi. Shulardan 378 tasi davlat tashkilotlariga karashli. Davlatimiz raxbari uzining 2000 yildagi musoxabalaridan birida mamlakatda 490 ta gazeta va 138 ta jurnal ruyxatga olinganligini ta’kidlagan edi 10 . Agar mustakillikka eri щ gan yilimiz mamlakatda 351 ta ommaviy axborot vositalari faoliyat kursatgan bulsa, 2002 yilga kelib ularning soni 723 taga yetdi. 1991 yilda respublikada 300 dan ortik 8 Уша жойда. — 1776. 9 Каримов И. Л. Биз танлаган йул демократик тараккиёт ва маърифий дунё билан хамкорлик йули. Т. П. Т., 2003. 256. 10 Каримов И. А. Биз келажагимизни уз кулимиз билан курамиз. Т. 7. — Т., 1999. 390 3916. gazeta chop etilgan bulsa, 2002 yilda 600 ga yakin nomda gazeta chikdi. Jurnallar soni 60 tadan 165 taga, teleradiokompaniyalar 38 tadan 70 taga, nashriyotlar soni esa 14 tadan 60 taga yetdi 11 . Demokratik isloxotlar sharoitida bir necha siyosiy xarakatlar, jamoat birlashmalarining nashrlari chika boshladi. Masalan, Uzbeki - ston xalk demokratik partiyasining «Uzbekiston ovozi» — «Golos Uzbekiston a», Adolat sotsialdemokratik partiyasining — «Adolat», Milliy tiklanish partiyasining — «Milliy tiklanish», Fidokorlar milliy demokratik partiyasining — «Fidokor» gazetasi nashr kdpina boshlandi 12 . Jamoat tashkilotlarining 104 ta nashri muntazam chikmokda, respublika mikyosida 4 ta axborot agentligi, «Internet» kompyuter tarmogi faoliyat kursatmokda. Ommaviy yozma nashrlar asosan yurtimizdagi kup sonli millatlar tilida — uzbek krrakdlpok rus, krzok tojik kirgiz, koreys, ta tar kabi millatlar tilida chop etilib, ular axolining siyosiy madaniyatini yuksaltirish, siyosiy ongi va saviyasi xamda faolligini oshirishga samarali xizmat kilmokda. 2. Uzbek ist on ommav iy axborot v osit alarining bugungi axv oli: t a’sir saloxiy at i Respublika axolisining siyosiy ongini yuksaltirishda maxalliy ommaviy axborot vositalarining urni va axamiyati juda katta. Birok xozirgi kunda OAVdan axoli foydalanadigan ijtimoiy-siyosiy axbo rot 11 Хаёт ва конун. 2002. №5. 36. 12 Мустакил Узбекистон тарихи. — Т., 2000. — 2136. xajmi unchalik salmokli emas. Tegishli materiallarni ukish, ra dio tinglash va televizor tomosha kilishga sarflanadigan jami vakning kiskarayotgani, OAV bozorini chet el axborot kanallari astasekin egallayotgani, bozor munosabatlariga utilishi munosabati bilan OAVga axoli ajratayotgan vaktning kisxarib borayotgani, ya’ni iktisodiy faollashuv natijasida tslsvideniega, gazeta va jurnallarga kam vakt kolayotgani kabilar xozirgi davrga xos tamoyillardir. Fakat ra dio bundan mustasno bulib, sush gm bet yilda rsspublikada F M axborotkungilochar radiokanallari sonining kupayishi bilan uni «iste’mol kilish» xajmi xam ortdi. Axolidan siyosiy tanlov va ommaviy siyosiy ishtiroktalab etilmaydigan nisbatan «tinch» siyosiy xayot davrlarida ijtimoiy-siyosiy axborotga ommaning kizikishi ancha kamayadi. Respublika OAVga fukarolarning ishonchsizligi vakgli matbuotda xam, telekanatlarda xam vokeaxodisalarni yoritishda taxliliy yunalishning kamligi bilan boglik Fukarolarning bir kismida ijtimoiy-siyosiy xayotga nisbatan fiziki sh yukolib, undan chetga chi щ okda va odamlar faxat kundalik xayot — oila, ish va shu kabilar bilan kifoyalanmokdalar. Bunday vaziyatda xar kanday siyosiy axborotga bulgan kizitsiishing yuxolishi tabiiy bir xoldir. Avvalambor, bosma OAVdan foydalanish soxasida jildiy uzgarishlar sodir buldi. Oxirgi yillarda bosma OAV jamoatchilik fikrini shakllantirishda uzining ye takchi urnini televideniega bushatib berdi. Respublika va chet el telekanallari (avvalambor, Rossiya telekanalla ri) doirasining kengayishi iatijasida uzbekistonliklarda vaktli matbuotga bulgan kizikish ancha kamaydi (masalan, xozirgi kunda «Kamalak T V» dasturida 12 ta Rossiya telekanali, uchta AKSh, ikkita Britaniya, bittadan Germaniya va Koreya telekanallarining dasturlari namoyish etilmokda). Matbuot xozirgi kunda boshka bozor munosabatlarining kiyinchiliklariga OAVga Karaganda kuprokduch keldi. Sunggi yillarda davriy nashrlarning tirajlari ancha kiskardi. OAVning moliyaviy axyuli axolining xarid kobiliyatiga bevosita bogliushgi vaziyatni yanada murakkablashtirmokda, chunki kupgina oilalar muntazam ravishda gazeta va jurnallar sotib olish imkoniga ega emas. Sunggi un yil ichida respublika matbuot nashrlarining soni yettisakkiz baravar kupayganiga karamay, ularning umumiy tiraji besholti baravar kamaydi. Ga zeta va jurnallar asosan reklama, munajjimlar bashorati, muchal va telekursatuvlar dasturini chop etish xisobiga yashamokda. Jiddiy materiallar juda kam, borlari xam odatda chet el OAVdan kuchirib bosiladi yoki Internetdan olinadi. Jamoatchilik fikrini urganish natijalariga Karaganda, davriy matbuot nashrlarini ukuvchi shaxslarning umumiy doirasi xam tor. Axali asosan rasmiy nashrlarni («Xalksuzi», «Narodnoe slovo», «Uzbekiston ovozi», «Pravda Vostoka»), ommaviy axborotkungilochar nashrlar ni («PressTij», «Darakchi», «Tasvir» va boshkalarni), shuning dek ixtisoslashgan nashrlarni («BVV», «Ekonomicheskiy vestnik», «Postda» va boshkalarni) ukiydi. Xullas, axoli e’tiboriga molik matbuot nashrlari doirasi ancha tor, binobarin, mazkur OAV turining axoliga ta’siri xam yukori bulishiga umid bildiramiz. Uzbekistonliklar siyosiy yangiliklar bilan televidenie orkali (yoshlar esa Internet orkali) tanishishni ma’kul kuradilar. Buni jamoatchilik fikrini urganish natijalari xam tasdiklaydi. Jumladan, axolining 90 % sunggi axborot bilan televi denie orkali va fakat 15—20 % — matbuot xabarlari orkali tanishishini bildirgan. Ammo, televizion OAVning kamrov doirasi kengligiga karamay (mediametrika xizmatlarining ma’lumotlariga Karaganda, Uzbekiston axolisining 93—96 % xar xil televizion kanallarni kabul kilish imkoniyatiga ega), ularning axoliga ta’siri darajasini katta deb bulmaydi. Avvxambor, telekanalga va telekursatuvlarning efirga chikish vaktiga karab teletomoshabinlar auditoriyasining xajmi ancha fark kiladi. Masalan, yoz mavsumida shaxarliklarning kariyb 25 % ta’tilga chikishi, uydan tashkarida dam olishi va boshka shunga uxshash sabablarga kura umuman televideniega murojaat etmaydi. Mediametrika xizmatlarining ma’lumotlari va jamoatchilik fik rini urganish natijalari respublika markaziy televideniesining te levizion kanallari orasida axoli Uzbekiston telekanali dasturlarini kuprok tomosha kilishini kursatmokda. Bu kanal teletomoshabinlarning eng katta auditoriyasini kamrab olgan. Uzbekiston telekanalining bir kunlik urtacha reytingi Yoshlar, Toshkent va Sport telekanallarning shunday kursatkichlaridan bir necha baravar yukori. Uzbekiston telekanali respublikada yetakchi mavkega ekanligi ob’ektiv sabablar bilan (Uzbekiston telekanali respublika xududining kariyb 97 % ni kamrab oladi va u ma’lum tomoshabinlar doirasiga muljallanmagan) xamda ommaviy ongning ba’zi bir jixatlari, jumladan, Uzbekiston telekanalini kupchilik xamon «eng rasmiy» kanal deb idrok etishi bilan izoxlanadi. Shu bilan bir vaktda, Uzbekiston telekanalining yetakchiligi shubxasiz emas. Agar uch turt yil oldin mutlak kupchilik fukarolar uchun Uzbekiston telekanali siyosiy axborot olishning yagona manbai xisoblangan bulsa, xozirgi kunda boshka respublika telekanallari, shunin dek mintakaviy va, ayniksa, xorijiy telekanallar tomoshabinlarining salmogi ancha ortdi. Bu urinda televizion kanallarning mashxurlik reytingi ularga nisbatan ishonch reytingidan birmuncha fark kilishini xam kayd etib utish kerak Telekanallarga nisbatan bunday xar xil munosabat jamoatchilik fikriga ta’sir kursatishning asosiy kanallari xisoblanadigan «Ax borot» va «Axborot-taxlil» kursatuvlariga axolining munosabatida xam namoyon bulmokda. Teletomoshabinlar axborot kursatushtarini badiiy filmlar va kungilochar kursatuvlar bilan deyarli bir xilda kizikib tomosha xiladilar. Turli sotsiologik surovlarnipg natijalariga kura, fukarolarning kariyb 70 % axborot dasturlarini xar kuni tomosha kilishga intiladi. Shunday kilib, axoli, bir tomondan, OAV orkali axborot olsa, ikkinchi tomondan, olingan axborotga muayyan shubxa bilan karaydi. Shuning uchun xam respublika OAVda berilayotgan axborotning mazmuni boyitilishi, rangbaranglashtirilishi, uni takdim etish usul va vositalari chet eldan kurkurona kuchirilmasdan ishga ijodiy yondashuv kuchaytirilishi, bunda uzbek xalkining uziga xos jixatlari e’tiborga olinishi, eng MUXIMI, Prezidentimiz I.A.Karimov kayd etib utganidek faol fukarolik pozitsiyasi egallanishi zarur. 3. A xoli ommav iy axborot v osit alari xak ida: idrok v a ishonch muammolari Ommaviy siyosiy ongga OAV vositalarining axborot ta’siri kursatish imkoniyatlarining cheklanganligi siyosiy axborotdan foydalanish xajmi mutlakkamaygani bilan emas, balki bunday foydalanish sifati talab darajasida emasligi, axolining katta kismi OAV ma’lumotlariga lokayd karashi bilan izoxlanadi. Utkazilgan surovlarning natijalari jamiyatda OAV faoliyati yuzasidan karama-karshi fikrlar va karashlar mavjudligini kursatadi. Bir tomondan, OAV uzining suz erkinligi prinsiplariga sodikligi va siyosiy xokimiyatga nisbatan jurnalistlarning ancha xolis munosabati bilan axoli muayyan kismining e’tiborini krzonayotgan bulsa, ikkinchi tomondan, bozor sharoitlarida yashab kolish zarurati OAVni ba’zan axlokiy prinsiplar va jamiyat manfaatlarini daromad olish yulida boy berishga majbur kilmokda. Tugri , bundan ikki yoklama idrok etish Uzbekiston jamiyatining ommaviy ongiga xos xususiyat emas. Kasbiy va axlokiy normalarga rioya kilish bilan imkon kadar katta daromad olishga intilish urtasida muvozanatni saklash bu uz faoliyatida siyosiy erkinlik va iktisodiy mustakillik prinsiplarini uygunlashtirishga maj bur bulgan xar kanday ijtimoiy institutning vazifasidir. Bu masalada fukarolarning karashlari asosan ikki karama-karshi lagerga ajralgan, Xozirgi xokimiyat tarafdorlari va yoshlar OAV faoliyatining kuprok ijobiy jixatlarini kurishga moyil bulsalar, skeptiklar esa kuprok OAV faoliyatidagi ssh!biy jixatlarni kayd etadilar. Ommaviy ongning OAVni ikki yoklama idrok etishi OAVga nisba - tan axolining umumiy ishonchi kursatkichlarida xam uz aksini topgan. Bir tomondan, matbuot, radio, televideniega jamiyatning ishonchi boshka ijtimoiy va siyosiy institutlarga Karaganda ancha katta. Buni bir kancha sotsiologik surovlarning natijalari xam tasdiklaydi. Boshka tomondan, axolining bir kismi xozirgi respublika ommaviy axborot vositalarining faoliyatini ancha tankidiy baxolaydi va OAVga nisba tan axoli ishonchining umumiy kursatkichi uncha yukori emas. Xar xil tadkikotlarning natijalariga Karaganda, axolining turtdan bir kismidan ortigi OAVga tulik ishonch bildiradi, fukarolarning yarmidan kupi esa «matbuot, radio, televidenie ishonchni tula oklamaydi» deb xisoblaydi, axolining 1015% esa OAVga umuman ishonmaydi. Tugri, OAVga ishonch darajasining pastligi fakatunga salbiy munosabat bilan emas, balki bozor munosabatlariga utish, jamiyat negizlarini tubdan islox kilish sharoitlarida xar kalday ijtimoiy institutlarga ishonchning umumiy darajasi pastligi bilan xam izoxlanadi. OAVga nisbatan ommaviy ongning ziddiyatli munosabati jami51t xayotiga ommaviy axborot vositalarining ta’siri xususiyati xakidagi savolga fukarolarning munosabatida xam namoyon buladi. Bir tomon - dan, fukarolarga «mamlakatdagi xlyotgata’sir kursatayotgap» ijtimoiy institutlarning reytingini tuzish tayu g 1if kilinganida, ma’lum bulishicha, jamoatchilikning kuz ungida OAV fakat prezidentlik institutidan keyinda turadi. Shu bilan bir vaktda, OAV faoliyatiga bevosita taalluki bulgan «Umuman olganda, televidenie, radio, matbuot odamlar kayfiyatiga kanday ta’sir kursatadi ijobiymi yoki salbiymi?», degan savolga fukarolarning kariyb yarmi salbiy deb va fakat turtdan bir kismiga YaKINI ijobiy deb jaob berganki, bu OAVga nisbatan ommaviy ong munosabatining kursatkichidir. OAV faoliyatining salbiy jixatlari xasida r an ketganida asosach ommaviy axborot vositalari takdim etuvchi axborotning ob’ektivligi muammosi kayd etiladi. Axolining yarmidan ortigi OAVda berilayotgan axborotning xolisligiga shubxa bilan karaydi, fukarolarning uchdan bir kismi esa, aksincha, axborot manbai sifatida OAVga ishonishga moyil. Tabiiyki, jamoatchilik fikridagi bunday ixtilofda suralganlarning siyosiy karashlari muxim omil xisoblanadi. Ishonchsizlikkayfiyatidagi fukarolar OAV orkali beriladigan axborotning ob’ektivligini nisbatan tankidiy baxolaydilar. Liberal karashlarning vakillari (yoshlar, ziyolilar va boshkalar) nisbatan mu’tadil pozitsiya egallaydilar. OAVga nisbatan ishonchsizlik uygotadigan asosiy sabablardan yana biri shuki, jamoatchilik ommaviy axborot vositalarini ma’lum guruxlarning tor manfaatlarini ifoda etadi deb xisoblaydi. OAV erkinligi va mustakilligi prinsiplarini saklash zarurligini asosan e’tirof etgan xolda, fukarolar matbuot erkinligining xozirgi axvoliga baxo berishda kup jixatdan uz siyosiy karashlariga tayanadilar. Davlat xokimiyati, demokratik davlat kurish va fukarolik jamiyatini shakllantirishda OAVping muxim urin tutishini e’tirof etgan xolda, kenzurani bekor kilib, tom ma’noda erkin OAVni ta’minlash yulida bir kator mux [ im konunlar kabul kilib, OAVni demokratlashtirishga yunaltirilgan chora-tadbirlarni amalga oshirdi. Ular nimadadir xak, ammo «matbuotga erkinlik berilsin» degan kurukchakiriklar va shiorlar bilan xech narsaga erishib bulmaydi. Bu yunalishda davlat xokimiyati, OAV, siyosiy partiyalar va xarakatlar erkinlik demokra tiya va buyuk kelajak uchun uzaro xamkorlik va aloka kilishi kerak Axolining OAVga nisbatan ikki yoklama munosabatining yana bir sababi shundaki, "Uzbekistonda an’anaga kura, shurolar davridan boshlab, ommaviy axborot vositalariga fakat axborot manbai deb emas, jamiyat va xokimiyat urtasidagi ikki tomonlama aloka kanallaridan biri, muxim ijtimoiy, ba’zan shaxsiy muammolarni xal kilish vositasi deb karab kelinadi. Matbuot organi, radio va televidenieda maxsus bulimlar faoliyat kursatib, ular fukarolarning xatlari bilan shugullanishlari, odamlarning karashlari va kayfiyatlarini umumlashtirilgan kurinishda xokimiyat organlari e’tiboriga xavola kilishlari lozim. Xullas, respublika axolisining ommaviy siyosiy ongiga va xulk- atvoriga OAVning ta’sir kursatish imkoniyatlari, umuman olganda, cheksiz emas, deb xulosa chikarish mumkin. 80-yillarning oxirida kuzatilgan OAVga yalpi kizikish, e’tibor va ishonch xozirgi kunda bir muncha kamaygan. Bu axolining ijtimoiy-siyosiy axborotni iste’mol ksilit xajmlari kiskargani va OAVga nisbatan ishonchning kamayishi bilan izoxlanadi. Yukoridagi fikrlar OAVning ta’siri umuman mavjud emas, degan ma’noii anglatmaydi. OAV bilan jamiyatning uzaro ta’siri tabakalashgan xususiyat kasb etdi va axborotning ta’siriga axolining turli tabakalari xar xil munosabat bildira boshladi. OAV faoliyatiga nisbatan uz munosabatini ifodalashda jamoatchilik fikrining ikkiyoklamaligi va ziddiyatliligi OAVning jamiyatdagi mas’uliyatli va murakkab pozitsiyasini aks ettiradi. OAVning jamiyatdagi roli va funksiyami xamda mazkur jamiyatning bugungi manfaatlari xar xil tushunilgani singari, uz ishida kasbiy axlok prinsiplarini imkon kddar katta daromad olish bilan uygunlashtirish vazifasini turli ommaviy axborot vositalari xar xil usulda xal kdlmokda. Bularning barchasi jamoatchilikning tegishli munosabatini keltirib chikarayapti. OAVni idrok etish buyicha jamiyatimizda sunggi un yil ichida sodir bulgan jiddiy uzgarishlar shaxsning uzini uzi siyosiy anglash jarayoni katta axborot xajmini jalb etishni talab kiluvchi siyosiy yangilanishlar davrida OAVning ijtimoiy roli va ta’siri nixoyatda ortadi, fukarolar asosan shaxsiy xayotiga, kundalikturmushga «shungib» ketuvchi barkarorlashish davrlarida esa, aksincha, OAVning ommaviy siyosiy ta’siri kamayadi, siyosiy elita va uning intellektual muxiti uchungina uz axamiyatini saklab koladi, degan xulosa chikarish imkonini beradi. Saylov oldi kampaniyasi sharoitida OAV xamisha ommaviy siyosiy onggata’sir kursatish soxasidagi uz imkoniyatlarini namoyish etishga xarakat kiladi. Ba’zan «korporativ» kuchlar birlashgan tavdirda bu imkoniyatlar bir necha karra ortishi mumkin. Ammo, real siyosat bilan mustaxkamlanmagan bu ta’sirni ma’lum vakt utganidan keyin omma - viy ong inkor etadi, yalpi axborotning ta’sir kursatish kuchi kupga chxzilmasligi mumkin. Shunda bu xol OAVdan axolining yanada uzoklashishiga olib keladi va ishonchni, binobarin, ta’sir kuchini kayta tiklash uchun ommaviy axborot vositalari yanada kuprok xarakat kilishiga tugri keladi. Shu nuktai nazardan, ommaviy axborot vositalari xam ommaga va ommaviy ongga boglik, omma va uning ijtimoiy ongi xam OAVga sezilarli ta’sir kursatishini ta’kidlash lozim. Adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. - T: 2003 2. Karimov I. A. Po puti sozidaniya. Ot regionalnoy bezopasnosti k bezopas nosti globalnoy. V ы stuplenie na spesialnom torjestvennom zasedanii General noy Assamblei po sluchayu pyatidesyatoy godov щ ini Organizatsii Ob’edinennix Natsiy, NyuYork 24 okt.1995 g. T.4. T., 1996. 3. O‘zbekiston Res. Hukumatining karorlar tuplami. — T., 1997. №5. 4. Karimov I.A. Vatan sajdagox kabi mukaddasdir. T.Z. - T., 1996. 5. Karimov I.A Biz kelajagimizni uz kulimiz bilan kuramiz. - T., 1999. 6. Karimov I.A. O’zbekiston XX I asr busagasida: xavfsizlikka taxdid, barkarorlik shartlari va tarakkiyot kafolatlari. T., 1997. 7. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining axborotnomasi. 1999. — №5. — 110modda. 8. Kobilov Sh. Prezident Islom Karimovning «O’zbekiston XX I asr busagasida : xavfsizlikka taxdid, barkarorlik shartlari va tarakkiyot kafolatlari» asarini urganish buyicha ukuv-kurgazmali kullanma / Mas’ul muxarrir U. Tadjixanov. — T., 1999. 9. Karimov I.A. Biz tanlagan yul — demokratik tarakkiyot na ma’rifiy dunyo bilan xamkorlik yuli. T. 11. — T., 2003. Karimov I. A. Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi. T.5, — T., 1997

Ommaviy axborot vositalari va ommaviy siyosiy ong uzaro ta’siri va boglikligi

Купить