Ona tili darslarida noan'anaviy usullardan foydalanish - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	29000UZS
Размер	75.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	12 Октябрь 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Shavkat

Дата регистрации 04 Апрель 2024

126 Продаж

Ona tili darslarida noan'anaviy usullardan foydalanish

Купить

O’ZBEK1STON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATS1YALAR VAZIRLIGI
AMALIY FANLAR UNIVERSITETI
“PEDAGOGIKA” KAFEDRASI
Ona tili darslarida noan’anaviy usullardan foydalanish mavzusidagi
KURS ISHI
Bajardi: Keldiyorova Mohigul guruh talabasi
Rahbar:
(imzo)
TOSHKENT- 2024

Mavzu: Ona tili darslarida noan’anaviy usullardan
foydalanish
Mundarija:
Kirish .............................................................................................................. 3
I BOB. Ona tili darslarida interfaol usullarning ahamiyati
1.1. Ona tili darslarida interfaol usullarning ahamiyati ...................... 4
1.2. Ona tili darslarida zamonaviy ta’lim metodlarining tashkil
qilishning roli ......................................................................................... 7
II BOB.Ona tili darslarida noananaviy usullardan foydalanish
metodlari
2.1. Ona tili darslarida noananaviy usullardan foydalanish metodlari 14
2.2. Ona tili o’qitish metodlari .............................................................. 19
2.3. Ona tili darslarida o’yinlardan foydalanish… ................................ 24
Xulosa… .............................................................................................. 27
Foydalanilgan adabiyotlar ................................................................. 28
1

Kurs ishining maqsadi: Bu kurs ishi ona tilini o'qitish jarayonlarini yanada
o'zlashtirish, o'qituvchilar va o'quvchilar o'rtasidagi ta'alluqni kuchaytirish va o'qish
motivatsiyasini oshirishni maqsad qiladi. Murabbiylik (mentorlik) tizimi: O'qituvchi
o'quvchilarga bireyliklarini o'rganishda yordam bera olish uchun shaxsiy
tajribalarini o'rgatish.
Savol-javob usuli: O'quvchilarni qiziqtirish va fikr bildirishga rag'batlantirish uchun
o'qituvchi va o'quvchilar o'rtasida mustaqil muloqotlarni oshirish.
Amaliy mashg'ulotlar: O'rganishni qo'llab-quvvatlash va noan'anaviy usullarni
boshqarishda o'quvchilarni qo'llab-quvvatlash maqsadida amaliy mashg'ulotlar
tashkil etish. Bu maqsad va mavzular asosida tuzilgan kurs ishi, ona tili darslarini
yanada samarali va qiziqarli qilish, o'qituvchilar va o'quvchilar orasidagi
munosabatlarni mustahkamlash uchun mo'ljallangan.
Kurs ishining vazifalari: Bu kurs ishining asosiy vazifalari quyidagilar
O'qituvchilarni noan'anaviy o'qitish usullari bilan tanishtirish va ularni o'rganishda
o'zlashtirish.
O'quvchilarga noan'anaviy o'qitish usullari yordamida ma'lumotlarni o'rganishni
mustaqil ravishda o'rgatish.
O'quvchilarni faol qatnashish va o'rganishga qiziqtirish uchun noan'anaviy darslar
tashkil etish.
Qo'shimcha vositalar, o'yinlar va interaktiv darsliklar orqali o'quvchilarni
motivatsiyalash.
O'quvchilarni savol-javob usuli bilan ilg'orlash va fikr bildirishga rag'batlantirish.
O'quvchilarning o'rganish jarayonlari va ta'lim muhitiga oid fikrlarini e'tirof etish va
ularni qollab-quvvatlash.
Kurs ishinging predmeti: Bu kurs ishining predmeti, ona tili darslarini
noan'anaviy usullar bilan o'qitish va o'rganishda boshqa turdagi darslar bilan
solishtirish va ularni o'zlashtirishni maqsad qiladi. Kurs ishi, ona tili darslarini
yanada sodda, qiziqarli va samarali qilish, o'quvchilarni noan'anaviy usullar orqali
o'rganishga qiziqtirish va ilg'orlash, shuningdek, o'qituvchilarni yangi
texnologiyalardan foydalanish va o'rganish usullarini qo'llab-quvvatlashda
tayyorlashni maqsad qiladi.
Kurs ishining obekti: Ona tili darslarida noan’anaviy usullardan foydalanish
2

3 Kirish.
Maktab o’quvchilarining nutqini o’stirishga alohida ahamiyat berib
kelinmoqda. Ona tili darslarida o’quvchilarning og`zaki va yozma nutqini
o’stirishda kichik-kichik parchalarni o’qish, ifodali o’qish, maznunini o’zlashtirish,
hikoya qildirish va yozma ish turlari: diktant, bayon va inshodan foydalaniladi.
Maktablarda o’quvchilarning savodxonligini aniqlash uchun tekshiruv
diktant, tekshiruv bayon va tekshiruv insho, og’zaki va yozma nutqini o’stirish,
tafakkurini rivojlantirish uchun dars jarayonida o’tkaziladigan har xil mashqlar
bilan birga, ta`limiy diktantlar, shuningdek, maxsus darslar – ta`limiy bayon va
ta`limiy insho darslari ham o’rkazilib kelinmoqda.
“O’zbek tili nutq madaniyatiga oid masalalar” nomli to’plam o’zbek tili nutq
madaniyatiga bag`ishlangan birinchi respublika tilshunoslik konferesiyasi
materiallarini qamrab oladi. Konferensiya 1990- yil 27-29 may kunlari Toshkentda
O’zbekiston fanlar akademiyasida bo’lib o’tdi. To’plamga konferensiyada
tinglangan ma’ruzalar va so’zga chiqqan o’rtoqlarning materiallari kiritilgan.
1991-yilning 12-13-aprelida Samarqand shahrida “O’zbek tilini o’rganish va
o’qitishni qayta qurish hamda takomillashtirishning dolzarb masalari”, 1993-yilning
8-9-aprelida Qarshi sharida “Ta`lim bo’g`inlarida ona tili o’qitish mazmunini
yangilash asoslari”, 1995-yilning 7-8 aprelida Jizzax shahrida “Ta`lim jarayonida
so’z boyligini oshirishning asosiy omillari”, 1997-yilning 11-12- aprelida Toshkent
shahrida “Ta`lim jaroyonida matn ustida ishlashning asosiy omillari”ga
bag`ishlangan o’zbek tili doimiy anjumanining to’rtinchi yig`ini bo’lib, unda 193
maruza o’qilgan. Bundan tashqari 1999, 2001, 2003, 2005, 2007, 2009, 2011
yillarda ham o’zbek tili doimiy anjumani yig’ilishlari bo’lib o’tgan. Ulardagi
mingdan ortiq ma’ruzalar ona tilimizni rivojlantirishga bag’ishlangan.

4I BOB. Ona tili darslarida interfaol usullarning ahamiyati…
1.1. Ona tili darslarida interfaol usullarning ahamiyati
Ona tili darslari madsadga ko’ra to’rt tipga ajratiladi: yangi materialni
o’rgatish va mustahkamlash, o’tilganlarni takrorlash va malaka hosil qilish, bilim va
malakalarni umumlashtiruvchi, bilim va malakalarni tekshirish darslari.
Yangi materialni o’rgatish va mustahkamlash darslari ta’lim jarayonining eng
ko’p qismini ishg’ol etadi. Bu dars tipining asosiy vazifasi tilning fonetik , leksik,
so’z yasash, grammatik tomonlariga oid qonuniyatlarini, orfoepiya, orfografiya,
punktuatsiya, uslubiyatga doir qoidalarni o’quvchilarga o’rgatish va ularni datslabki
mustahkamlashdir. Yangi bilimlarni o’zlashtirish jarayonida quyidagi vazifalar
yechiladi:
Ma’lumki, «Adabiyot » darslariga noan’anaviy darslarni olib kirish va uni
ta’lim mazmuniga singdirish, dars o’tishning yangi-yangi usullarini topish Davlat
ta’lim standartlari talablarini bajarishga zamin yaratadi. Inson shaxsini har
tomonlama kamol toptirish, o’sib kelayotgan yosh avlodda umuminsoniy va milliy
qadriyatlarga hurmat tuyg’usini uyg’otishda, milliy tilga, o ’ z xalqining an’analariga
iftixor hissini kamol toptirishda «Adabiyot» darslarining o’rni beqiyosdir. Shunday
ekan, biz ham o’z darslarimizni tashkil etishda aynan shu maqsadlarni ko’zlagan
holda ish olib boramiz.
Dars o’tish qulay va jonli bo’lishi uchun turli ko’rgazmali qurollar ishlab
chiqamiz. Ulardan o’z vaqtida va o’rnida foydalanishga harakat qilamiz. Murakkab
mavzuni o’quvchilar ongiga osongina yetkazish uchun «Aqliy hujum», «Zakovat»,
«Modul dars», «Zigzak», «Interfaol», «Uyin dars», «Munozarali-bahsli dars»,
«Sayohat dars», «Musobaqa dars» kabi usullardan foydalanamiz. Darslarda o’zimiz
o’rgatgan manbalardan, savollar yoki testlardan unumli foydalanamiz. Ta’lim har
doim takomil va yangilanishga mushtoqdir. Shuning uchun, ilojini boricha,
ta’limning yangi usullari ustida izlanishimiz talab etiladi. Chunki o’quvchilarga
ham bir xil qolipdagi darslar yoqmaydi, ularni zeriktiradi. Natijada o’quvchi darsni
yaxshi o’zlashtira olmaydi. Har bir usuldagi darslar ikki-uch marta o’tilganda o’zini
oqlaydi. Me’yoridan oshmasligi, o’quvchilarni zeriktirmasligi uchun usullarning
turlicha bo’lishi darsning samaradorligini yanada oshiradi. Dars jarayonlarida

5notiqlik, suhbat, hikoya, mustaqil ish, yozma ish, zamon bilan bog’lash, mustaqil
fikrga tayanish shakllariga katta e’tibor berishimiz lozim. Har bir o’tilayotgan
darsga o’quvchilar tomonidan berilayotgan baho biz uchun qadrlidir.
Noan’anaviy darsning asosiy yo’nalishlari:
a) o’quvchilarga mustaqil fikr yuritishni o’rgatish;
b) o’quvchi fikrini bir nuqtaga jamlash;
v) o’quvchilarda fan asoslari, yutuqlari to’g’risida aniq tushuncha hosil qilish;
g) olgan bilimlarini amaliyotda qo’llash va boshqalarga o’rgatish va hokazo.
Shu maqsadlardan kelib chiqqan holda quyidagi ishlarni bajarish tavsiya
etiladi:
- o’qituvchilarga kerakli metodik yordam ko’rsatish:
- turkum fanlar bo’yicha uchrashuvlar, ilmiy-amaliy konferentsiya hamda
seminarlar tashkil etish.
- darslarni ko`zatish va ularda IPT elementlarini qo’llash darajasini oshirish;
- ilg’or ijodkor o’qituvchilar tajribasini o’rganish va ommalashtirish;
Dars jarayonida umumiy yoki mavhum tushunchalar o’rniga aniq ilmiy
asoslangan ma’lumotlar berish va boshqalar. Bugungi taraqqiyot har bir
o’qituvchidan o’ziga xos ijodkorlikni, malaka va tajribani taqozo etmoqda. Bu, o’z
navbatida, ona tili va adabiyot fani o’qituvchilari zimmasiga katta mas’uliyat
yo`qlaydi. XXI asr muallimi yuksak taraqqiy etib borayotgan bugungi fan- texnika
yutuqlariga har doim hozirjavob bo’lishi, ulardan o’z darslarida samarali foydalana
olishi kerak bo’lmoqda. Darslarda qo’llanadigan interaktiv usullar o’quvchilarda o’z
ona tili va yurtiga mehr-muhabbat tuyg’ularini uyg’otish, ularni mukammal
savodxonlik darajasiga ko’tarish, mantiqiy aniq va to’liq nutq sohibi bo’lishiga
erishish kabi muhim vazifalarni bajarishni nazarda tutadi. Ona tili darslarida
o’tiladigan mavzuga oid materiallarni topish, ularni bajarishda o’yin usullaridan
foydalanish yaxshi natija beradi. Masalan, o’quvchilar ikkiga bo’linib gap tuzadilar.
O’yin sharti shundaki, birinchi gap qaysi harf bilan tugasa, ikkinchi gap shu harf
bilan boshlanishi kerak. Gaplar ma’lum bir mavzuga oid bo’lib, natijada matn
to`ziladi. Masalan: «Odam odamsiz yashay olmaydi. Inson o’zining xushtabiati,

6shirin muomalasi bilan odamlar qalbidan joy oladi», kabi. Maktabda adabiy
kechalar o’tkazish ham o’ziga xos samara beruvchi usullardandir. O’quvchilar
bunday tadbirlarda she’rlardan namunalar yodlaydilar, timsollarga bo’linib,
asarlardan parchalar ko’rsatadilar, sahnada o’zlari ijro etadilar. Bunda o’quvchi
yodlagan har bir jihat uning ongida bir umr muhrlanib qoladi, uning yodidan
chiqmaydi.
O’quvchi uchun mustaqil o’rganishga berilgan badiiy asarni taqriz yozish
orqali tahlil qilib berish usuli ham ancha samarali natija beradi. Taqriz yozish
jarayonida o’quvchilarda badiiy asar tiliga e’tibor kuchayadi, ularni badiiy ijodga
o’rgatish imkonlari tug’iladi. Chunki taqriz yozish jarayonida o’quvchi har bir
so’zning ma’nosi, salmog’i va ta’sir kuchini to’liq anglab etishga harakat qiladi.
Bahs darslari o`quvchini ma`lum bir muammo ustida bosh qotirishga shu
muammoga o`z munosabatini bildirgan holda yondashib, uni hal etishga yo`lovchi
dars turidir.
Bahs darslarini aloxida daqiqali dars davomida o`tkazilsa baxs dars deb,
darsni ma`lum bir bosqichida uyushtirilgan baxs esa darsning baxsli bosqichi deb
yuritiladi.
Baxs dars o`tkazish uchun o`quvchi-talabalar oldindan tayyorgarlik ko`rishi
maqsadga muvofiq.
Ularga muammoli savollar berilishi va shu muammoni xar bir o`quvchi
o`zicha xal qilgan xolda darsga tayyorlanib kelishi kerak.
Baxs darslarni xar bir o`rganilgan asar yuzasidan pala-partish o`tib
bo`lmaydi. Buning uchun o`qituvchi asarni sinchiklab, o`rganib, baxs munozaraga
sabab bo`ladigan o`rinlarni belgilashi, shu o`rinlar asosida o`quvchilarda munozara
qo`zg`ay oladigan savollar tayyorlashi, keyin ularni o`quvchi-talabalarga xavola
qilishi zarur.

7tashkil 1.2. Ona tili darslarida zamonaviy ta’lim metodlarining
qilishning roli
O`quvchilarning darsdagi mas`ulligini oshirish va ularda o`rganilayotgan
asarga qiziqishni kuchaytirishda asosan evristiik usulda foydalaniladi.
Biror asarni to`liq o`rganib, bo`lingandan keyin baxs dars o`tkazish maqsadga
muvofiqdir. Chunki, o`quvchi asar bilan yaxshi va to`liq tanishmagan bo`lsa,
berilgan muammoni to`g`ri tushuna olmaydi va savollarga javob berishga ojizlik
qiladilar. O`z fikriga ishonmagan o`quvchi baxsga ham aralashib, faollik ko`rsata
olmaydi.
Baxs darslar o`quvchilarni fikrlashga, so`zlashga, tadqiqot qilishga, maqbulni
nomaqbuldan ajrata bilishga, o`z fikrini dalillar bilan isbotlashga, muxokama va
munozara yuritishga o`rgatadi. O`quvchi-talabalar xaqiqatni yuzaga chiqarishga
intiladi, chunki haqiqat baxsda tug`iladi.
Moziyga qaytib, ish ko`rmoq xayrli deydilar. Shunga ko`ra biz mavzuni
moziydan, o`zbek xayoti, o`zbek ruhi, o`zbekona urf-odat va o`zbek ma`naviyati
aks etgan “O`tgan kunlar”dan boshladik...
Dunyoda shunday yozuvchilar bo`ladiki, ularning ijodisiz, biror milliy
adabiyotning taraqqiyot yo`lini tasavvur etib bo`lmaydi.
A.Qodiriy o`zbek xalqining iymonli, vijdonli yozuvchilaridan edi.
Siz o`tgan suxbatlarda Qodiriyning armonli hayoti, ayanchli fojeali taqdiri
xaqida eshitgansiz.
Yozuvchi ijodi bilan “O`tgan kunlar” romani bilan, ko`pgina xajviyalari bilan
tanishdik.
Asarni taxlil qilish, qaxramonlar ichki va tashqi olamining o`ziga xos
tomonlarini ochishda sinf 3 guruhga bo`linadi.
1. tomon: Fojea ro`y berishga sabab bo`lganlarga aybnoma e`lon qiladilar.
2. tomon: Qaxramonlarning hatti-xarakatidan kelib chiqib, fojeani oqlashga
harakat qiladilar.
3. tomon: Guvoh sifatida qatnashadilar.
Majlisni Xukmdori odil boshqarib boradi.

8Hurmatli jamoa!
Toshkandning mashxur ayonlaridan bo`lgan Yusufbek xoji xonadonida fojea
yuz berdi.
Bugun ana shu fojea yuziga bolta urmoq maqsadida yig`ildik.
Qoralovchi va oqlovchi tomonlar tayyormi?
Qoralovchi: “O`tgan kunlar” ishi bo`yicha Yusufbek xoji o`g`li
Otabekni aybdor deb topdik:
1. Otabek ota-ona rizoligisiz marg`ilonlik Mirzakarim qutidor qizi -
Kumushbibiga uylandi.
2. Shuning orqasida o`z farzandlik burchini unutdi.
3. Otabek ko`ra bila turib, Zaynabga uylandi va bir bechora qizning
baxtiga zomin bo`ldi.
4. Shariat qonuniga ko`ra ikki ayoliga bir xil munosabatda bo`lmog`i,
ikkisini ham o`z himoyasiga olmog`i kerak edi. Biroq Otabek bechora
Zaynab
qarshisida “jonsiz xaykal” bo`lib yashadi. Bir bechora qizning shodligi, dardu
xasratiga sherik bo`la olmadi.
5. Otabek bechora Zaynabga eng so`nggi chorani ko`rishga majbur qildi, o`zi
bilmagan xolda Kumushning qo`liga zaxar tutqazdi.
Oqlovchi: Xukmdori odil!
Ro`y bergan fojeada Otabeknng aybi yo`qligini isbotlash uchun guvohlarni
chaqirishga ruxsat so`rayman.
Guvoh chaqirtiriladi.
Oqlovchi: Siz Yusufbek Hoji o`g`li Otabek xaqida majlis ahlig`a nima
ayta olasiz?
1-guvoh: Meni Otabek bilan Qodiriy domla orqali tanishgan edim. Otabek
24 yoshlarda, og`ir tabiatli, ulug` gavdali, ko`rkam va oq yuzli, mutanosib qora
qoshli va egnida chakmon, murti sabz urgan, ilmli va aqlli bir yigit.
Oqlovchi: Ayting-chi, guvoh Otabekka bunday yuqori baho berishingizga
Qodiriy domlaning maqtovlari sababmi?

9Guvoh: Aslo, men bu bilan bir majlisda qatnashib, u xaqda ko`pgina aqlli
odamlarning maqtov gaplar aytishganini eshitganman.
Masalan, Ziyo shohi Otabekni maqtab, “Otasini bolasi” degan bo`lsa, Akrom
xoji “agar xon ko`tarish manim qo`limda bo`lsa edi, xon qilib, Otabekni ko`tarar
edim”, - deb aytganriga, Mirzakarim qutidor “Otabek xon qizig`a loyiq bir yigit
ekan” – deb maqtagan so`zlariga guvohman.
Navbatdagi guvox chaqirtiriladi.
Oqlovchi: Aytingchi, Otabekda andisha xayo bormidi?
2. guvoh: Otabekda andisha hayo bor. U birovning qalbiga ozor berishdan
qo`rqadi. Balki mana shu andisha Kumushning o`limiga sabab bo`lgandir. Otabek
yodingizda bo`lsa mexmonlarga Xasanalini qul ekanligi sir bo`lmasada, ammo bu
sir bilan uning qalbi ozor chekishini o`ylaydi. U odamlarni mansab va boyliklarga
qarab emas, balki insoniy fazilatlarga qarab baholovchi bir yigit edi.
Navbatdagi guvox chaqirtiriladi.
Qoralovchi: Aytingchi, guvox, Otabek millat taqdiri bilan qayg`uruvchi
kishilardan edimi?
3. guvoh: Albatta taqsir!
Otabekni millat taqdiriga befarq deb bo`lmaydi. Azizbekning Qo`qonga
qarshi bosh ko`targani xalq tomonidan odatiy qarshi olindi. Ammo Otabek bu
xabarga oddiy qaray olmadi. “Eb turgani og`zida, qolgani bo`g`zida qoldi”. Otabek
millatni, xalqni, musulmonni jar yoqasida turganidan vahimaga tushdi. Yoki bir
misol; Qipchoqlarning qirg`in etilishi Otabekni daxshatga soldi. U bu fojeaga
oddiy tomoshabin bo`lib qaramadi. Barcha zahrini otasiga sochdi. Otabek “jahl
chiqsa aql
ketadi” qabilida ish qilaversak vaziyatni anglash, oqni qoradan ajrata biluvchi
yigitlardan edi. Yusufbek hoji o`g`lining gaplaridan ko`ziga yosh olib, “Nega har
bir narsaga etgan aqling shunga etganda oqsaydur?”, deganida Otabekdagi ana shu
fazilatni nazarda tutgan edi.
Navbatdagi guvox chaqirtiriladi.

10Oqlovchi: Siz bizga Otabekning ayonlariga bo`lgan munosabati xaqida
biror narsa ayta olasizmi?
Guvoh: Otabekning ayonlariga bo`lgan munosabati ro`mon boshidayoq
ma`lum edi. “Oladirg`on xotining`iz sizga muvofiq bo`lishi barobarida er ham
xoting`a muvofiq bo`lsin”, - deya fikr bildiradi. Shu tufayli uylanmay turib,
Zaynabga achinadi, “bir bechoraga ko`ra bila turib, jabr ham xiyonat”, - degan edi.
Otabek Kumushga muhabbat orqasidan uylangan bo`lsa, Zaynabga ota-ona orzusi
tufayli uylandi. Shu bois bir qalbga ikki muhabbatni sig`dira olmadi. Bunda
Otabekni ayblab, bo`lmas taqsir.
Navbatdagi guvox chaqirtiriladi.
Qoralovchi: Aytingchi, guvoh, marg`ilonlik Kumushbibining Otabekni
sehrlab olishiga sabab bormi?
Guvoh: Zero ota-onasining Otabekdan boshqa umid nishonasi, hayot
quvonchi yo`q edi: Yusufbek Hojining tili bilan aytganda, dunyoda ko`rib
o`tadigan orzumiz, xavasimiz faqat senga qarab qolgan. Otabek farzandlik
burchini yaxshi bilgani uchun ota-ona orzusiga jonsiz xaykal bo`lib rizolik berdi va
istamagan holda bechora Zaynabning umriga zavol bo`ldi.
Otabek va Kumush o`rtasidagi munosabatda esa, majburiyat bor edi.
Hukmdori odil:
ham ko`rib chiqsak.
Qoralovchi: “O`tgan kunlar” ishini davom ettirib, ikkinchi aybnomani
Hurmatli jamoa “O`tgan kunlar” ishi bo`yicha
Kumushning o`limiga Zaynabni aybdor deb, unga quyidagi aybnomalarni qo`yamiz.
1. Zaynab suymaganga suykalmasligi kerak edi. U OtabekKumushni yaxshi
ko`rishini bilsa-da, ikki qalbga ozor berdi.
2. Zaynab bolaligidan pismiq qiz bo`lib, turmushga chiqgach, ham ana shu
odatini qo`ymadi. O`z tarbiyasizligi orqasidan Otabekdan bir necha bor
dakki eshitdi.
3. Zaynab eng og`ir jinoyatga qo`l urdi. Kumushni zaxarlab o`ldirdi.
Daxshatlisi shundaki, norasida go`dakni ona mehridan mahrum etib, 3 oila
baxtini poymol etdi.

11Oqlovchi: Hurmatli majlis ahli, qoralovchi janoblari, Zaynabni fojeaning
asosiy aybdori deb topdilar. Biroq Zaynabni bu ishga qo`l urushida kim aybdor?
Axir uni bu ishga undagan yolg`iz Xushro`ybibigina emas-ku! Nahotki, Zaynabning
sevgisiga va sevilishiga haqqi bo`lmasa? Otabekning xo`rlashlari etmagandek,
O`zbek oyim ham o`zlari suyib olgan kelinlariga nisbatan to`nlarini teskari kiyib
oladilar. Qoralovchi Zaynabni tarbiyasizlikda aybladilar. Axir O`zbek oyimdek
butun Toshkentni oyoqqa turg`iza oladigan bir ayol, yakka-yu yolg`iz o`g`liga
tarbiyasiz bir qizni ravo ko`rishi mumkin edimi? Zaynab ham husnda, oriyatda,
odobda Kumushdan qolishmas edi. Uning yolg`iz aybi Otabek tomonidan
sevilmagan. U bu xonadonga baxt izlab kelgan, ne-ne orzu umidlar bilan bir
yastuqqa bosh qo`ygan edi.
Biroq Otabek aqlli va dono yigit Zaynabdan bir og`iz shirin so`zini, bir
daqiqalik shirin muamilasini qizg`andi. Bechora qiz Kumushning baxtli kunlarini
ko`rib, poymanasi to`lsa-da, sabr etib chidadi. Biroq chaqaloqning qo`liga zaharni
achchiq xayot, O`zbek oyim, Otabek va qolaversa Kumushbibining o`zi tutqazdi.
Chunki sevib – sevilishga, shu xonadonning erka kelini bo`lishiga Zaynabning ham
xaqqi bor edi. Otabekni yorim degandi. Yorim vafodorim degandi. Kumushdan ham
ortiq suygandi. Siz Zaynabga tutmangiz oson.
Xukmdori odil: Xurmatli majlis ahli”O`tgan kunlar” ishi yuzasidan
aybnomani ochiq qoldirishga qaror qildik.
Otabek ta`nasi qaynadi keyin,
Chirqiragan go`dak undan ham battar,
Tushun, qutqarmog`im edi ko`p
qiyin, Haq tarih Zaynabga tutqazgan zaxar,
Yaxshi ko`rar edim, seni Kumushoy.
Shu bois, bu masalada Siz ham mulohaza yuritasiz degan umiddamiz. Buning
uchun “O`tgan kunlar”ni qayta-qayta o`qish zarur. Zero, moziyga qaytib ish
ko`rmoq, xayrli deydilar.
Dars yakunlandi va o`qituvchi o`quvchi-talabalar ishtirokini baholaydi.
Uyga vazifa beriladi.

12Uyga vazifa “Asar qaxramoniga maktub” mavzusida insho yozish.
Xulosa qilib aytganda, ta`limning mazmuni har tomonlama etuk
ma`naviyatli, ma`rifatli kadrlarni kamol toptirish, voyaga etkazish xar bir ta`lim-
tarbiya beruvchi shaxsdan ya`ni, o`qituvchidan, yuksak iste`dod talab qiladilar.
Bu iste`dod faqat o`qituvchining bilimini oshirishga qaratilgan bo`lishi,
buning uchun o`qituvchi hamma soha bilan hamnafas bo`lishi nazarda tutiladi.
Xar bir darsga aloxida mas`uliyat bilan tayyorlanish o`qituvchining
muqaddas burchidir.
Bilimdonlik, tajriba, nisbiy mahorat, ko`nikma adabiyot darslarining
samaradorligini oshiruvchi muxim omildir.
O`qituvchining dars o`tishdagi maxorati mavzuga mos metodlar va usullarni
to`g`ri tanlay olishiga ham bog`liqdir.
Noan`anaviy darslar oddiy darslardan farq qilib, ularning o`quvchi mustaqil
fikrlashini shakllantirishda o`rni beqiyosdir.
K İCHİK GURUHLARDA İSHLASH METODLARİ
Bularga: “Miya hujmi” (“miya jangi”) .
Sinektika.
Mojaro metodi.
“Dumaloq stol”
“Uch bosqichli interv`yu”.
Muammolarni xal qilish metodi.
Akliy хujum
Umumta`lim maktablarining VII sinfida Mirtemirning хayoti va ijodini
o`rganishga 3 soat ajratilgan. “Onaginam”, “Toshbu”, “Men tuKilgan tuprok”
she`rlari o`rganiladi.
Mazkur darslarga reja yozdirilgan, ko`rgazmali kurol, Mirtemir
faoliyatiga alokador rasmlar, xronologik jadval, shoir to`plamlari, adib хakidagi
makollar, darslik, magnitafon, “Ona” portreti olib kiriladi.

13Birinchi dars Mirtermir хayoti va ijodiga aKishlangan bo`lib, tarjimai
хoli va adabiy merosi хakida fikr yuritiladi. O`tgan darsni mustaхkamlash uchun
savoolar beriladi:
1. O`z onangiz хakida so`zlab bering.
2. Onalar nima uchun tabarruk?
3. Ona хakidagi хadislardan bilasizmi?
4. Makollarda onalar хakida nima deyilgan?
Savollarga javob olingach, o`quvchilar fikrin bir erga yiKib, “Toshbu”
she`ri magnitafon orqali eshittiriladi.
O`qituvchi “ Akliy хujum” uchun tayyorlangan savollarni o`quvchilar
хukmiga хavola kiladi:
1. “Toshbu” she`rida ilgari surilgan Koyani ayting.
2. Toshbuning ichki va tashki kiyofasini she`rdad ifodalanish
хakida fikringiz?
3. Ґozir eshitgan she`rning nomini eslang?
4. She`rda shoir tomonidan Toshbuning ichki va tashki kiyofasiga
kaday baхo berilgan satrlarni toping.
5. “Toshbu” she`rida o`zbek ayollariga xos yuksak ma`naviy –
axlokiy fazilatlarning jonli va ta`sirchan ruхi хakidagi
qarashlaringizni
tushuntiring
O`kuchilar javobi tinglangach, o`qituvchi dars
mavzusini yakunlaydi.
Yoki Shukur Xolmirzaevning “O`zbeklar” хikoyasini o`tishda dars
mazmuni rejasi kuyidagicha bo`lishi mumkin:
1. Ґikoya nima uchun “O`zbeklar” deb nomlangan?
2. BaKrikenglik, хokisorlik, samimiylik, soddalik,
soxtalik, tubanlik tushunchalarini izoхlang.
Shu savollar asosida o`qituvchi o`z tushunchalarini “Akliy хujum” metodi
asosida olib borishi mumkin. Ya`ni Botir cho`pon va uning ayoli nochor, kambaKal

14II BOB.Ona tili darslarida noananaviy usullardan foydalanish
metodlari
2.1. Ona tili darslarida noananaviy usullardan foydalanish metodlari
1. Metodning qiymati shundaki, u guruhni birlashtirib, yakdil qiladi.
2. Sinektika.
Sinektika “miya jangi” bilan bir hil.
3. Mojaro metodi.
Bu metod fikrlashni juda faollashtiradi va ularni favquloddagi
vaziyatlarda ishlashga o`rgatadi.
Muximi – topshiriqni to`la bajarish emas, balki tezlik bilan, chaqqon
bajarishdir.
4. Dumaloq stol metodi.
Topshiriq yozib, qo`yilgan qog`oz varag`i davrda bo`ylab o`tkaziladi. Xar
bir o`quvchi – talaba o`zining javob variantini yozib qo`yadi. Oxirida to`g`ri
javob
aniqlanadi. Bu yozma va og`zaki bajarilishi mumkin.
5. “Uch bosqichli interv`yu”.
“Uch bosqichli interv`yu” – ishtirokchilar uch guruhga bo`linadilar.
6. Muammolarni hal qilish
metodi. F IKRLAR XUJUMI
Fikrlar xujumi bevosita jamoa bo`lib, dialog tariqasida olib boriladi.
Bu metodni qo`llashdan maqsad mumkin qadar katta miqdordagi g`oyalarni
yig`ish, tadbiq etish, talabalarni bir hil fikrlashdan holi qilish, ijodiy vazifalarni
echish jarayonida dastlab paydo bo`lgan fikrlarni engishdir, ya`ni aniqlik kiritishdir.
Bu metod A.F.Osbori tomonidan tavsiya etilgan.
Bu metod ishtirokchilari miqdori 15 kishidan oshmasligi kerak. Mashg`ulot
davomiyligi bir soatgacha.

15Bunda ishtirokchilar 5-6 tadan iborat kichik guruxlarga bo`linadi.
Muammo bo`yicha 15 daqiqa davomida mustaqil ravishda o`zaro “Fikrlar
xujumi” o`tkaziladi.
Kichik guruh vakili o`z guruhlarida ishlab chiqilgan g`oya xaqida axborot
beradilar. Yaxshi betakrorlari tanlab olinadi.
Fikrlar хujumi
Oybek she`rlariga noan`anaviy yondashuv.
“Kuzda” she`rini “Baхs, munozara” texnologiyasi asosida taхlil kilish.
Darsning maksadi: O`kuchilarin
erkin, ijodiy fikrlashga o`rgatish, tabiatga
eхtiyotkorona munosabatda bo`lishga undash.
O`qituvchi Oybekning “Kuzda” she`rini chiroyli kilib, bolalar dikkatini torta
oladigan tarzda o`qib beradi. So`ng she`r bolalar tomonidan kayta o`qiladi.
O`qituvchi kuyidagi savollarni munozara uchun ko`rgazma doskasiga iladi.
1. She`r muallifi kim?
2. e`tibor bering, she`ri nima uchun “Kuzda” deb nomlangan?
3. Uchar, erni o`par bir gala
yaprok, O`kib bitirshdi yoz
dostonini. OKochlar gavdasi orik
va titrok,
Salkin el uchirdi yaxshi konini.
4. Ma`lumki, kuz faslida ko`p shamol esib, yomKir yoKadi. Bu хolat
she`rda kanday ifodalangan?
5. Shoir yozni kimga yoki nimaga o`xshatyapti, nima uchun?
6. “Uchib er tishlaydi bir gala yaprok” misrasidagi go`zal
o`xshatish orqali shoir kuzdagi kaysi, хolatni aks ettirgan?
7. Kuz fasli nima uchun “Oltin”ga o`xshatiladi?
8. Shoir peyzaj tasviriga asoslangan she`r orqali nima demokchi?
Bu savollarga olingan javoblar orqali texnologiyadan ko`zlangan asosiy
maksad o`quvchi – talabalrni хammasini kamrab olib, fikrlashga хam bilmi olishga
o`rgatishdan iboratdir.

16Tarmoqlar metodi - fikrlarning tarmoqlanishi, o`quvchi-talabalarni biron bir
mavzuni chuqur o`rganishlariga yordam berib, o`quvchi-talabalarni mavzuga
taalluqli tushuncha yoki aniq fikrni erkin va ochiq ravishda ketma-ketlik bilan
uzviy bog`langan holda tarmoqlashlariga o`rgatadi.
Bu metod o`quvchi-talabalarni shu mavzu bo`yicha tasavvurlarini chizma
shaklda ifodalashga undaydi.
3. Klaster usuli
Klaster usuli zamonaviy ta`lim jarayonida keng ko`llanilmokda. “Klaster”
so`zi “boKlam” ma`nosini anglatadi. Klaster biror mavzuni o`rganayotgan o`quvchi
talabalarning erkin fikrlashiga yordam beradi, ularga o`z fikrini ochik – oydin
ifodalashga ko`maklashadi. Klaster usuli o`quvchi talabalarda bilgan fikrlarini
ifodan tashkari yangi fikrlarni uyKotadi, o`zi bilmagan tushunchalarni o`rganib
oladi.
Masalan, XI sinf adabiyot dasturida Ґ.Ґ. Niyoziy хayoti va ijodini o`rganishga
3 soat ajratilgan. Ґ.Ґ.Niyoziy ijodidan ayrim namunalar VII sinfda хam
o`rganilganini хisobga olib, XI sinfda adib ijodiga baKishlangan birinchi darsda
klaster usulidan foydalanish maksadga muvofikdir.
O`qituvchi yozuv taxtasi o`rtasiga “Ґ.Ґ.Niyoziy” deb yozib ko`yadi. Shundan
so`ng Ґ.Ґ.Niyoziy хayoti va хakida bilganlarini o`quvchi – talabalar yozadilar.
“Ґ.Ґ.Niyoziy” mavzusi bo`yicha klaster tarkibi:
1. 1889 yilda Јo`konda tuKilgan;
2. Madrasada o`qigan;
3. arab, fors, rus, tatar, turk tillarini
bilgan;
4. 12 yoshida she`rlar yozgan;
5. lirik shoir;
6. ma`rifatparvar shoir;
7. jadid adabiyotining vakili;
8. dramaturg;
9. shoir; 10. nosir;
11. makolanavis;
12. jadid muallimi;
13. darsliklar muallifi;
14. bastakar;
15. rejissiyor;
16. aktyor;
17. jamoat arbobi;
18. Toshkent, Samarkand,
Buxoro,
Namangan, Xorazmda yashagan;

1719. хaj safarida bo`lgan;
20. ilKor qarashli shoir;
21. bid`atlarga karshi kurashgan shoir;
22. ayollar ozodligi kuychisi;
23. vatanparvar shoir; 24. O`zbeksiton xalk yozuvchisi;
25.1929 yilda Shoхimardonda vafot
etgan;
26. nomi adabiylashtirilgan.
3 “Bumerang” usuli bo`yicha savollar:
1. O`zbek mumtoz shoirlaridan kimlarni bilasiz va ular nechanchi asrda
yashaganlar?
2. Uvaysiyning asli ismi va uning taxalluslari?
3. Uvaysiy kachon va kaerda tavallud topgan?
4. Uvaysiyning adabiyotga qiziqishida kim ta`sir ko`rsatgan?
5. Uvaysiyning umr yo`ldoshi kim bo`lgan?
6. Uvaysiyning nechta farzand ibo`lgan?
7. Uvaysiy kimga ustozlik kilgan?
8. Uvaysiy she`riyatining asosiy Koyasi?
9. Uvaysiy necha yil umr ko`rgan.
Nodirabegim хayoti va ijodi
1. Nodirabegimning asl ismi nima?
2. Nodirabegim kachon va kaerda, kanday oilada dunyogi keldi?
3. Nodirabegim kanday taxalluslarda necha tilda ijod kilgan?
4. Nodirabegimni kim “Nodirai davron” deb ta`riflagan edi?
5. Nodirabegimning ustozi kim?
6. Nodira Kazallarida nima kuylanadi?
7. Nodirabegim kanday shoirlarni ustioz deb bilgan?
8. Nodirabegim kim tomo nidan katl etilgan?
9. Umarxon vafotidan keyin davlatni kim boshqaradi?
10. G`azallarida iloхiy ishkni kanday tasvirlagan?
11. She`rlarida o`zbek ayolining kalb хarorati kanday tasvirlangan?

1812. Uvaysiy va Nodirabegim munosabati?
13. Iloхiy muхabbatni insoniy moхiyatini siz kanday tushunasi? “Bumerang
texnologiyasi” bir mashg`ulot davomida o`quv materialini
chuqur va yaxlit holatda o`rganish, ijodiy tushunib etishga yo`naltirilgan.
U turli mazmun va xarakterga (muammoli, munozarali, turli mazmunli) ega
bo`lgan mavzularni o`rganishga yaroqli bo`lib, bu mashg`ulot davomida xar bir
ishtirokchining turli topshiriqlarni bajarishi nazarda tutiladi.
Bu texnologiya tanqidiy fikrlash, mantiqni shakllantirishga
yaratadi.
Ta`lim-tarbiya birligi vazifalarni amalga oshirish imkonini
beradi.

Jamoa bilan ishlash mahorati.

Muomala madaniyati.

Xushfe`llilik.

Ko`nikuvchanlik.

O`zga fikriga hurmat.

Faollik.

Ishga ijodiy yondoshish.

O`z faoliyatining samarali bo`lishiga qiziqish.

Xolis baholash. imkoniyat
Sqarabey texnologiyasi - interfaol texnologiya bo`lib, u o`quvchilarda fikriy
bog`liqlik, mantiq, xotirani rivojlantirishga imkoniyat yaratadi, qandaydir
muammoni hal qilishda o`z fikrini ochiq va erkin ifodalash mahoratini
shakllantiradi.
Bu texnologiya o`quvchi-talabalar tajribasidan foydalanishni ko`zda tutadi,
faol ijodiy ishlash va fikriy tajriba o`tkazish imkoniyatlariga ega.
-o’rgatilayotgan grammatik bilimlarning asosiy maqsadini anglash , shu
bilimlarning nutq faoliyatidagi rolini fahmlash;
-mavzuga oid bilimlarning umumiy qurilishini idrok etish;
-o’rganilgan bilimni qayta xotirlash yo’lini, uni amaliyotda qo’llash usulini
egallash.

192.2. Ona tili o’qitish metodlari
Yangi bilimlarni o’rgatishda deduksiya va induksiya usulidan foydalaniladi.
Hozirgi dastur va darsliklarda yangi bilimni asosan induksiya usuli bilan o’rgatish
ko’zda tutilgan. Ma’lumki, deduksiya usulida umumiylikdan xususiylikka qarab
boriladi. Induksiya usulida esa xususiylikdan umumiylikka qarab boriladi.
Masalan, 8-sinfda ega va uning ifodalanishini tushuntirish uchun quyidagi
gaplar tahlil qilinadi:
Daraxtlar choyxona sahnidagi gulzorga o’xshar edi. Biz quvonchli kunlarga
yetib keldik. O’n – beshdan katta. O’qimoq – o’rganmoq. To’g’ri o’zadi, egri
to’zadi. Bu gaplar tahlil qilinib, har bir gapning egasi topiladi, ularning qaysi so’z
turkumi bilan ifodalangani aytiladi , so’roqlari aniqlanadi. Shu orqali eganing
umumiy ta’rifi keltirib chiqariladi.
Yangi materialni tushuntirishda o’quvchilarning oldin o’rgangan bilimlari,
malakalariga tayanish o’quv materialini puxta o’zlashtirishga zamin hozirlaydi.
O’rgatilayotgan mavzuga aloqador bilimlarni takrorlash yangi bilimlarni ongli idrok
etishning asosiy omili hisoblanadi.
Yangi materialni o’rgatish va mustahkamlash darslari o’z ichida ikki turga
bo’linadi: 1.O’tilganlar takrorlangach, yangi o’quv materialini o’rgatish bosqichi
boshlanadigan dars. Darsning bu turida o’rgatiladigan grammatik orfografik qoida,
ta’riflarning mazmunidan kelib chiqib, mustaqil ish o’tkaziladi,
topshiriqning natijasi jamoada tekshiriladi, tahlil qilinadi va unga tayanib o’quv
materiali bayon qilinadi.
2.Yangi o’quv materialini o’rgatishdan boshlanadigan dars. Bu dars
o’quvchilarning mustaqil faoliyatidan boshlanadi. O’quvchilar bajargan topshiriq va
qoidalar ustida suhbat o’tkaziladi. O’quvchi o’quvchilarning xulosalariga, zarur
bo’lsa, o’zgarishlar kiritadi va yakuniy xulosa chiqaradi. Keyin mustahkamlashga
o’tiladi. O’tilganlarni takrorlash va malaka hosil qilish darslari . Ona tilidan
o’rgatilgan bilimlarning puxtaligi, ko’p jihatdan, o’qituvchining takrorlash
darslarini tashkil qilishiga bog’liq. Bunday darslarda o’quvchi oldin
o’rgatilgan nazariy bilimlarga , grammatik-orfografik qoidalarga takroriy qaytadi.
Mashq paytida o’quvchi o’zi o’rgangan qoida asosida faoliyat ko’rsatadi.
Takrorlash

20darslarida oldin idrok etilgan bilimlar qayta tasavvur etiladi. Takrorlash darslari, bir
tomondan, turli mashqlar yordamida o’quvchilarda o’rgatilgan materiallar doirasida
malaka hosil qilishiga qaratilsa, ikkinchi tomondan, o’quvchilarning bilimlarini
aniqlashtirish , kengaytirishga xizmat qiladi.
Takrorlash darslari yangi materialni o’rgatish darslaridan tubdan farq qiladi.
Yangi materialni o’rgatish darslarida o’quvchilar anglab yetmagan, ular uchun
mavhum bo’lgan til hodisalari ustida o’tkazilsa, takrorlash darslari esa o’quvchilar
o’rgatilgan, ammo to’lig’icha o’zlashtirilmagan qonun-qoidalarga tayanadi,
o’rganilgan bilimlarga rioya qilib faoliyat ko’rsatadi.
Takrorlash darslarida ko’proq turli-tuman mashqlardan foydalaniladi.
O’rgatilgan qonun-qoidalarga oid til dalillari ustida o’quvchilarning faoliyati
tashkil etiladi. Bu dars tipining yana bir muhim belgisi o’quvchilarda malaka hosil
qilishdir. Takrorlash darsining eng muhim xususiyati uning yangi materialni
o’rgatish va mustahkamlash darslarining davomi, unga bog’lab tashkil etilishidir.
Bilim va malakalarni umumlashtirish darslari . Bunday darslarda ma’lum
mavzu yoki bo’lim bo’yicha o’zlashtirilgan bilimlar qayta tizimga keltiriladi ,
mavzu yoki bo’lim yuzasidan yakuniy xulosalar chiqariladi. Bunday darslar
o’rganilgan bilim, hosil qilingan malakalarni tizimga keltirish, o’quvchilarda ilmiy
dunyoqarashni shakllantirishning asosiy shakli hisobanadi. Ta’lim jarayonida
bilimlar emipirik va tushuncha darajasida umumlashtiriladi. Emipirik
umumlashtirishda o’rgatilayotgan hodisaning his qilingan xususiyatlari o’zaro
taqqoslanadi, ikkilamchi bilimlar hisobga olinmaydi, o’xshash belgilar umumiy
xususiyat sifatida qabul qilinadi.
Tushuncha darajasida umumlashtirishda ma’lum grammatik hodisaning his
qilinayotgan konkret belgilari emas, balki uning umumiy xususiyatlari nazarda
tutiladi. Bunda asos qilib olingan xususiyat o’rganilgan hodisalarning bir qanchasi
uchun mushtarak hisoblanadi.
Bilim va malakalarni tekshirish darslari . Bu dars tipi ona tili ta’limining
ajralmas qismi hisoblanadi. Bunday darslarda o’quvchilarning bilim va
malakalarini qay darajada egallaganliklari aniqlanadi, o’tilgan mavzular bo’yicha
bundan keyin

21qilinadigan ishlar belgilab
yetishmovchiliklar ko’rsatiladi.
yozdiriladigan darslar, test olinadi,
Bunday
sinovi o’quvchilarga o’z bilimlaridagi
darslarga diktant, insho va bayon
o’tkaziladigan darslar kiradi.
Ona tili o’qitish metodlari .Ona tili darslarida qo’llanadigan o’qitish metodlari
nafaqat bilimlarni bayon qilish yoki uni mustahkamlashga xizmat qilishi, balki
o’quvchilarning mustaqil bilim olishni ham hisobga olish, ta’lim jarayoniga
izlanuvchanlik va tadqiqotchilik unsurlarini qo’shish orqali ulrni ijodiy faoliyatiga
tayyorlash lozim. Ana shu nuqtai nazardan qaraladigan bo’lsa, ta’lim metodlarini
ikki katta guruhga ajratsa bo’ladi:
1. O’qituvchi faoliyati bilan bog’liq metodlar.
2.O’qituvchi faoliyati bilan bog’liq metodlar.
O’quvchi faoliyati bilan bog’liq metodlarni:
1. Bilimlarni tayyor holda bayon etish;
2. Bilimlarini muammoli yo’l bilan bayon qilish metodlariga ajratsa bo’ladi.
O’quvchi faoliyati bilan bog’liq metodlar o’z navbatida qayta xotirlash,
qisman izlanuvchanlik va izlashga asoslangan metodlarga bo’linadi.
Bilimlarni tayyor holda bayon qilish metodi . Bu metod ona tili darslarida eng ko’p
tarqalgan metodlardan biridir. Bayon yordamida murakkabroq ,
ayniqsa, o’quvchilarga oldindan ma’lum bo’lmagan ma’lumotlar
izohlanadi. Ko’pincha til hodisalarining mohiyatini tushuntirish, o’quvchilar
bilimidagi bo’sh tomonlarni to’ldirish, qo’shimcha ma’lumot berish, savollarga
javob qaytarish maqsadida bu metodga murojaat qilinadi. Bu metod ham ijobiy,
ham salbiy tomonlarga ega. Uning ijobiy tomonlaridan biri vaqtni tejash
imkoniyatini tug’diradi. Bu o’z navbatida bilim, malaka va ko’nikmalarni
mustahkamlash va ko’nikmalarni mustahkamlash va takrorlashga ajratilgan vaqt
miqdorini ko’paytiradi. Bilimlarni tayyor holda bayon qilishining salbiy
oqibatlaridan biri esa bu jarayonda o’quvchining fikrlash faoliyatni ma’lum
darajada chegaralanishidir. Ko’p hollarda o’quvchi ta’lim
jarayonining faqat tinglovchisiga aylanib qolishi mumkin. Bu metoddan
foydalanish uchun quyidagilarga amal qilishni maqsadga muvofiq deb bilamiz:

22- O’qituvchining nutq madaniyatiga e’tiborini kuchaytirish. O’qituvchining
nutqi mantiqiy talablarga javob berishi shart: Sodda, mazmunli, ifodali,
izchil nutq o’quvchilarda bilimga nisbatan kuchli qiziqish uyg’otadi;
- O’quv materialini qatiy bir reja asosida bayon qilish (qat’iy reja asosida
bayon qilingan fikrlarni o’zlashtirish o’quvchi uchun ancha qulay):
- bilimlarni tayyor holda bayon qilish, ishontirish va asoslash. Ishontirish va
asoslash o’rgatilayotgan materialga qiziqish uyg’otadi.
Yuqorida sanalganlardan tashqari til hodisalarini sharhlash maqsadida
keltiriladigan misollarning ilmiy, badiiy va tarbiyaviy yo’nalishda bo’lishini
ta’minlash, o’qituvchi bayoni bilan namoyish etiladigan vositalarni bir-biriga
muvofiqlashtirish o’quvchining faollik darajasini oshiradi.
Ona tili darslarida bilimlarni muammoli yo’l bilan bayon qilish metodi . Ma’lumki,
izlanishga asoslangan har qanday faoliyat sermahsul faoliyatdir. O’quvchi til
hodisalarini tayyor holda o’zlashtirmay, uni izlasa, aktiv ijodiy faoliyat ko’rsatsa,
o’zlashtirish jarayoni ancha samarali bo’ladi. Muammoli ta’lim ana shunday
izlanish uchun yaxshi imkoniyat yaratadi. Bu metod shaxs va uning ijtimoiy
faolligini har tomonlama rivojlantirish vositasi sifatida xizmat qiladi. Ona tili
darslarida muammoli vaziyat yaratishning quyidagi usullaridan foydalanish
mumkin:
1. Tilga oid dalillarni tahlil qilish asosida muammoli vaziyat yaratish.
2. Til hodisalarini qarama-qarshi qo’yish va taqqoslash asosida muammoli
vaziyat yaratish.
3. Til hodisalarini umumlashtirish orqali muammoli vaziyat yaratish.
4. Berilgan matning mazmunidan kelib chiqib, muammoli vaziyat yaratish.
Qayta xotirlashga asoslangan metodlar . Mazkur metod o’quvchi oldida
muayyan bir qiyinchilik yaratmaydi va u tayyor o’quv materiali bilan ish
ko’radi. O’rganilgan ish hodisalarini xotirada tiklash, topshiriqni to’laligicha
muayyan andaza yoki namunaga qarab bajarish kabi topshiriqlar shunday
topshiriqlar sirasiga kiradi. Qisman izlanuvchanlik metodi . Qisman
izlanuvchanlik metodi tarkibida qayta xotirlash asosiy o’rinni egallaydi.

23Chunki o’quvchi ona tilidan egallangan

24bilimlariga tayanmay turib, uni yangi sharoitda qo’llay olmaydi. Ona tili
mashg’ulotlarida bajariladigan qator mustaqil ish turlari:
a) nuqtalar o’rniga zarur harflar, kelishik qo’shimchalari, so’zlarni topib qo’yish;
b) ma’lum bir so’zni uning ma’nodoshi, uyadoshi, qarama-qarshi ma’noli so’z
bilan almashtirish ;
v) berilgan gaplar yoki matnlarning mazmunini saqlagan holda shaklini o’zgartirish;
g) berilgan tayanch so’zlar yoki so’z birikmalaridan foydalanib, gaplar yoki matnlar
tuzish o’quvchilardan qisman izlanishni talab etadi.
Izlanishga asoslangan metodlar . Izlanish til materiallarini ijodiy faoliyat
ko’rsatish yo’li bilan o’rgatish demakdir. Shubhasiz, o’quvchi ona tili
mashg’ulotlarida ma’lum bir yangilik kashf etmaydi, balki berilgan ma’lumot
mazmunini ijodiy yo’l bilan o’rganadi. Bu metod o’quvchidan oldin
o’rgatilganlarni tamoman yangi sharoitda qo’llashni talab etadi.
Ona tili mashg’ulotlarida yoziladigan insholar , o’qilgan badiiy
asarga taqriz yozish, maqola yozish, ilmiy ma’ruzalar tayyorlash o’quvchidan hech
qanday andaza yoki tashqi yordam olmasdan bajariladigan asosiy ishlardir.

252.3. Ona tili darslarida o’yinlardan foydalanish
Ona tili — har bir elatning, xalqning, millatning o z tili. Ona tili lug at tarkibi, ʻ ʻ
asosan, shu tilga mansub xalqning turmushi, madaniyati va an analarini
ʼ
ifodalaydigan so z
ʻ va tushunchalardan iborat bo ladi. ʻ Ona tili taraqqiyoti har bir
elat, xalq va millatning ijtimoiy rivojlanishi bilan uzviy bog liq. O‘quvchilarning
ʻ
o‘z fikrini yozma bayon qilishida ona tili ta’limi jarayonida egallagan ko‘nikma va
malakalari u yaratgan matnda aks etadi.
Bunda:
- fikrning mantiqiy izchiklikda ifodalanganligini aniqlash;
- tasvirining mavzuning muvofiqligini va tavsifning qiymatini aniqlash;
- tavsifda tilning ifoda vositalaridan maqsadga muvofiq foydalanish darajasini
aniqlash;
- imloviy (yozma) savodxonlikning sifatini aniqlash asosiy omillar hisoblanadi,
Demak, yozma nutq malakasini hosil qilish ona tili ta’limining asosiy
maqsadlaridan biri hisoblanadi. Zero, maktab ona tili ta’limining bosh maqsadiga
ko’ra dars mashg‘ulotlari o‘quvchida ijodiylik, mustaqil fikrlash malakalarini
chuqurlashtirish, ijodiy fikr mahsulini nutq vaziyatiga mos ravishda og‘zaki va
yozma shakllarda, to‘g‘ri, ravon ifodalash ko‘nikmalarini shakilantirishga va
rivojlantirishga qaratilmog‘i kerak. Bu muhim vazifani amalga oshirishda ona tili
ta’limijarayonida tashkil etiladigan turli usullar orqali yozma malakalarini
oshirishga xizmat qiladigan pedagogic texnologiyalarning o‘ziga xos o‘rni bor.
O‘quvchilarda yozma nutq malakalarini oshirishda «Eslab qol», «Xato top», «Izoh
ber», “Davom ettir», «Tinish belgini qo‘ying», «Jumlani to‘g‘ri tuz» , «Donolar
bisotidan» kabi ta’limiy o‘yinlardan unum foydalanish katta ahamiyat kasb etadi
«Xato top» o‘yini. Bunda o‘quvchilar guruh bo‘lib ishlasa maqsadga muofiq
bo‘ladi. Har bir guruhga xato yozilgan so‘zlar berilgan matnlar tarqatildi. Matn
tanlashda o‘tilgan mavzuni inobatga olish kerak. Masalan : «Uyushiq bo‘laklari» ,
«Undalmalar» yoki «Unli tovushlar» mavzulari asosida matnlar tayyorlash
mumkin. Guruhlar xato yozilgan so‘zlarni yoki tinish belgilarini aniqlaydilar.
Belgilangan vaqtdan so‘ng marnlar o‘zaro almashinib, guruhlar o‘zaro xatolarini
ko‘rib chiqadilar.

26Darslarni musobaqa tarzida tashkil etilganda bu o‘yinda foydalanish mumkin.
«Izoh ber» o‘yini. Bu o‘yinda «Dam olish daqiqasi»da foydalanish mumkin. Oq
qog‘ozda boshqa tillardan o‘zlashtirilgan yoki ma’nosi qiyin so‘zlar, ko‘p ma’noli
so‘zlar yozib qo‘yilib, sinf taxtasiga ilinadi. O‘quvchilar navbat bilan chiqib,
so‘zlarning izohini yozadilar. Masalan: Sarbon- karavonboshi Chilvir – ingichka
arqon Ranj - ozor, alam Kamarbasta- xizmatga tayyor. Bunda iboralardan
foydalanish ham mumkin: Yog‘ tushsa yalagudek- toz Kapalagi uchib ketdi-
qo’rqmoq O‘yin davomida o‘quvchilarning yozma nutqda so‘zlardan va iboradan
unumli foydalanish malakasi oshadi. «Davom ettir» o‘yini. O‘yin davomida
o’qituvchi o‘quvchilarning o‘z tasavvurlarini yozma bayon qilishga o‘rgatadi. Bu
kichik hikoya, ertak yoki bog‘lanishni matn bo‘lishi mumkin. O‘qituvchi mavzu
yozilgan qog’ozni tarqatadi. O‘quvchilar partalarda o‘tirgan holda oldindan orqaga
qarata mavzu asosida bittadan gap yozib, qog‘ozni uzatadi. O‘quvchilar o‘zlaridan
oldin yozilgan fikrlarni to‘ldirib, mavzuga mos gaplarni yozadilar. Masalan:
O‘zbekiston – Vatanim manim.
O‘zbekiston men tug‘ilib, o‘sgan diyor. Men o‘z Vatanimni sevaman. O‘zbekiston
serquyosh, go‘zal diyor. Vatanim gullab- yashnamoqda. O‘zbekiston jahonga yuz
tutmoqda. Men o‘z Vatanimdan faxrlanaman. Bu usul o‘quvchilarni hamjihatlikka
tarbiyalaydi. Bog‘lanishli matn yaratish malakasini rivojlantiradi, fikrlash doirasini
kengaytiradi. Darsning aralash turlarida, takrorlash darslarida bu ta’limiy o‘yindan
unumli foydalanish mumkin. Musobaqa usulda tashkil qilish yaxshi samara beradi.
«Jumlani to‘g‘ri tuz» texnologiyasi. Bu o‘yinni tashkil etishdan maqsad
o‘quvchilarni uslubiy xatolarga yo‘l qo‘ymaslikka o‘rgatish hamda yozma va
og‘zaki nutqni ravon va chiroyli bo‘lishiga erishish asosiy omil hisoblanadi.
O‘qituvchi jumlalar chalkash bo‘lgan gaplarni proyektor orqali ekranda
namoyish qiladi va o‘quvchilar jumlalarni to‘g‘irlab yozadilar. Masalan: Mashina
chang ko‘tarildi yurib ketgach, orqasidan. Mashina yurib ketgach, orqasidan chang
ko’tarildi. Ba’zi she’rlardagi jumlalarda ro‘y bergan o‘zgarishlar she’riy qofiya
yoki ohangdorlik talabi ekanligi ham inobatga olinib, o‘quvchilarga tushuntiriladi.

26Ma’nodoshini top» o‘yini. Bunda oq qog‘oz va markerdan foydalanib o‘yin tashkil
qilinadi. O’quvchilar sinf bilan oq qog‘ozdan berilgan so‘zning ma’nodoshini
topadi. taxtasida navbat
Masalan:
Yozuvchi – adib, muallif, avtor.
Qadimiy – ko‘hna, osori- atiqa, eski, azaliy.
Bajarmoq – ijro qilmoq, amalga oshirmoq, ishlab chiqmoq.
Yuz – aft, bashara, chehra, oraz.
Bunda o‘quvchining so‘z boyligi oshadi. Yozma nutqda takroriy g‘arizliklarga
yo‘l qo‘ymaslikka o‘rgatiladi. Nutqning go‘zal bo‘lishiga e’tibor qaratiladi.
So‘zni
to‘g‘ri qo‘llash malakasi rivojlanadi. «So‘zga so‘z» o‘yini. Bu usulda qarama-
qarshi so‘zlarni o‘zaro keltirish bilan yoki so‘zning oxirgi harfiga so‘z topish kabi
yo‘l bilan tashkil qilinadi. Bu jarayonda koptokdan foydalanilsa, o‘quvchilarda
kayfiyat ko‘tariladi, jismoniy harakat orqali dam olish daqiqasi tashkil qilish
mumkin.
Masalan: 1-o‘quvchi: “Oq” deb koptokni ikkinchi o‘quvchiga otadi, ikkinchi
o‘quvchi “Qora” deb koptokni oshiradi. Keying o‘quvchi oxirgi harf “a” ga
“Achchiq” deb boshlasa, keying o‘quvchi “Shirin” deb javob beradi. Navbatdagi
o‘quvchi “Nafis” deb koptokni oshirsa, keying o‘quvchi “Dag‘al” deb davom
ettiradi. Bu o‘yin o‘quvchilarning topqirlikka, chaqqonlikka va lug‘at boyligini
oshirishga yordam beradi. Yozma nutqda bu so‘zlardan unumli foydalanishga
o‘rgatadi.
Ona tili fanidan dars jarayonlarida o‘quvchining yozma savodxonligi, imlo
qoidalarini mukammal o‘zlashtirganligi va yozma nutqning rivojlanganligini
hamda husnixat bilan yozishini inobatga olib, yangi pedagogic texnologiyalar,
ta’limiy o‘yinlar orqali mashg‘ulotlarni tashkil etish kelajakda yetuk intellectual
barkamol avlodni tarbiyalashda muhim omil bo‘lib hisoblanadi. Xulosa qilib
aytganda ditaktik o'yinlardan foydalanish o'quvchining miya faoliyatiga ijobiy tasir
etib, tez charchab qolishni oldini oladi. Ananaviy darslardagiga qaraganda o'yinlar
bilan tashkil qilingan darslar samaradorligi yuqori.

27 Xulosa.
Noan'anaviy usullar, o'qitish jarayonida o'quvchilarning tushunchalarini oshirish,
o'zlashtirish va ma'lumotlarni o'rganishda foydalaniladigan amaliy, ko'rsatkichli
usullardir. Ular o'qituvchilar va o'quvchilar o'rtasida mazmunni tushuntirish,
o'rganish jarayonini yanada qulaylashtirish uchun juda samarali bo'lishi mumkin.
O'qituvchi o'quvchiga shaxsiy tajribalarini, tushunchalari va ma'lumotlarini o'rgatish
orqali murabbiylik qiladi. Ushbu usul o'quvchilarni shaxsiy ravishda yo'nalishlarini
aniqlashda va maqsadlarga erishishda yordam beradi. O'qituvchi o'quvchilarga
ko'proq savollar so'rab, ularni o'z fikrlarini bayon etishga majburlaydi. Bu usul
o'quvchilarni fikr bildirish, muhokama qilish va o'rganishga aktiva qilishda yordam
beradi. savol javob usuli. Amaliy mashg'ulotlar: Nazariy bilimlarni amaliy
mashg'ulotlar orqali mustahkamlash mumkin. O'quvchilarga qo'llaniladigan
jarayonlarni amaliy ravishda sinash orqali o'rganishlarini tashkil etish uchun amaliy
mashg'ulotlardan foydalanish muhimdir. O'quvchilar orasida hamkorlik: Guruh
ishlash, guruhdagi o'quvchilar orasida tajriba almashish, bir-biriga yordam bermoq,
o'quvchilarning tushunchalarini ulashish va ma'lumot almashishda yordam bermoq
amaliy usullardan biridir. Bu takliflar noan'anaviy usullardan foydalanishni
o'quvchilar uchun yanada qulaylashtirishi va o'rganish jarayonini samarali qilishi
uchun mo'ljallangan. O'qituvchilar bu usullardan bir yoki bir nechtasini tanlash
orqali o'quvchilarni o'zlashtirish va ma'lumotlarni samarali o'rganishda
muvaffaqiyatga erishishlari mumkin.

28Foydalanilgan adabiyotlar
1. .Adabiyot o`qitish metodikasi (tuzuvchilar. Q.Yo`ldoshev, O.Madayev,
A.Abdurazzoqov). Toshkent. 1994 yil.
2. Adabiyot o`qitish metodikasi (tuzuvchilar. Q.Yo`ldoshev, O.Madayev,
3. A.Abdurazzoqov). Toshkent. 1994 yil.
4. Barkamol avlod- O`zbekiston taraqqiyotining poydevori. –T.: «Sharq» 1998
5. Karimov I. Barkamol avlod orzusi. –T. «Sharq»1999
6. Mirqosimova M. Adabiy ta`lim metodikasi. –T. 1993
7. To`xliyev B. Adabiyot o`qitish metodikasi. Toshkent «Yangi asr avlodi», - 2006
8. Yu.K.Babanskiy. Hozirgi zamon umumiy ta`lim maktabida o`qitish
metodlari. Toshkent. «O`qituvchi» 1990 yil.
7. http:// www.pedagog.uz ;
8. www. connect.uz
9. www. fantexnolog.uz
8. www.ziyonet.uz

Mundarija:

Kirish................................................................................................................ 3

I BOB. Ona tili darslarida interfaol usullarning ahamiyati

Ona tili darslarida interfaol usullarning ahamiyati....................... 4
Ona tili darslarida zamonaviy ta’lim metodlarining tashkil qilishning roli 7

IIBOB.Ona tili darslarida noananaviy usullardan foydalanish metodlari

Ona tili darslarida noananaviy usullardan foydalanish metodlari 14
Ona tili o’qitish metodlari................................................................. 19
Ona tili darslarida o’yinlardan foydalanish….................................. 24

Xulosa…................................................................................................... 27

Foydalanilgan adabiyotlar.................................................................... 28

Купить