Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 94.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Ona tili darslarida o‘quvchilarning imloviy bilimlarini takomillashtirish metodlari

Купить
“Ona tili darslarida o’quvchilarning imloviy bilimlarini takomillashtirish metodlari” 1 Mundarija Kirish.................................................................................................. ..3 I.Bob. Analitik qism. Pedagogik mahoratni tashkil etish. 1.1-§. Pedagogik mahorat tushunchasi …….....................................6 1.2-§. Pedagogik mahoratni o’quv jarayonidagi o’rni................16 II. Bob Asosiy qism. Pedagogik mahoratni usullari 2.1-§ Pedagogik mahorat va muomala madaniyati …….............27 2.2-§ Talabalar madaniyatini shakllantirish jarayonini tashkil etish………….................................................................35 III.Bob. Pedagogik qism. Pedagogik mahoratni takomillashtirish texnologiyalari 3.1-§ Pedagogik texnologiyalari xaqida tushuncha....................43 3.2-§ Pedagogik texnologiyalarni amalda qo’llash....................50 IV. Mehnat muhofazasi………..….....................……………........55 Xulosa…………………………………............... ………………...63 Foydalanilgan adabiyotlar……………………...........…….........66 Ilova………………………….............…….........…………....… 67 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Ma’lumki, Kadrlar tayyorlash milliy dasturining sifat bosqichi bo’lajak tarbiyachi va o’qituvchilardan yuksak darajadagi kasbiy mahoratni egallashlarini talab etadi. Ularni pedagogik faoliyatga ham nazariy, ham amaliy jihatdan tayyorlash ishida pedagogika ta’lim yo’nalishidagi oliy o’quv yurtlarida o’qitiladigan “Pedagogik mahorat” fani muhim ahamiyat kasb etadi. Pedagogika, psixologiya va o’qitish metodikasi fanlarida har bir o’qituvchining ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish bo’yicha anchagina yo’l-yo’riq va tavsiyanomalar berilgan bo’lsa, "Pedagogik mahorat asoslari" fanida pedagogik mahorat o’rganish nimalarga bog’liq va unga qanday qilib erishiladi, mahoratli pedagog bo’lish uchun nimalarga e’tibor berish zarur, kabi savollarga javob topasiz. Ma’lumki, bugungi kunda farzanlarimizning ma’naviy olamini yuksaltirish, ularni milliy va umuminsoniy qadriyatlar muhitida tarbiyalash masalasi biz uchun eng dolzarb vazifa bo’lib qolmoqda… Buni chuqur anglab olgan davlat… bugun unib-o’sib kelayotgan farzandlarining har tomonlama barkamol avlod bo’lib hayotga kirib borishini o’zi uchun eng ulug’… eng muqaddas maqsad, deb biladi… “, – deyishlari bejiz emasdir [16]. Pedagogik maxorat atamasi asrimizda barcha rivojlangan mamlakatlarning ilmfanida paydo bo’lib, tezda rasm bo’ldi. Tadqiqot maqsadi: bo’lajak pedagoglarga madaniy tafakkur, bolalar va o’quvchilar bilan muomala qila olish ko’nikmasi, o’z xulqi, xatti-xarakatini o’zi boshqara olish layoqatini tarbiyalash bo’yicha faoliyat tizimini ishlab chiqishdan iborat Pedagogik maxorat muhandis-pedagogda shaxs va jamoaga ta’sir eta olishni ta’minlaydigan va turli fanlarga bog’liq bo’lgan bilimlarni tinglab, ularni o’zida mujassamlashtiradi. SHuning uchun ham pedagogik mahorat mohiyati talabaga ta’sir etish vositalari va usullari kabi masalalaridan tashqari, teatr pedagogikasi va 3 notiqlik san’ati haqidagi ma’lumotlar ham kiritilgan. BMIni o’rganish asosan pedagogika, psixologiya, metodika va boshqa pedagogik fanlardan egallangan bilimlarga asoslanadi. Tadqiqotning ob’ekti: Pedagogik mahoratni tashkil etishning uslublari va uni takomillashtirishda ma’naviy-axloqiy tarbiya asosini ham ilg’or milliy, ma’naviy-axloqiy qadriyatlar, xalq pedagogikasini tashkil etish. Tadqiqotning predmeti: Pedagogik mahoratni tashkil etishning uslublari va uni takomillashtirishda tarbiyaviy ta’sir ko’rsatuvchi o’ziga xos pedagogik texnologiyalar. Ta’limning rolini urganish tamoyillari usul va vositalarini tashkiliy-pedagogik shart-sharoitlari Tadqiqotning vazifalari: • insonparvarlik xislatlarini rivojlantirish; • kommunikativ (muloqotga moyillik) malakalarini shakllantirish; • kasbiy mustaqillik, ishchanlik, hissiy barqarorlik, o’z ishiga ijodiy yondoshish xislatlarini tarkib toptirish; • pedagogik takt va pedagogik texnikadan oqilona foydalanishni shakllantirish; • nutq texnikasini, o’z tovush va gavdasini boshqarish, jamoaga va shaxsga ta’sir ko’rsatish qobiliyatlarini takomillashtirish. Tadqiqot metodlari: 1. Tarixiy xronologik taxlil. 2. O’quv yurtlarini davlat va me’yoriy xujjatlarini o’rganish. 3. Pedagogik kuzatuv 4. So’rovnoma 5. Monitoring 6. Intervьyu 7. Pedagogik tajriba Tadqiqotning ilmiy va amaliy ahamiyati. 4 Pedagogik mahorat-bu pedagogik (o’quv tarbiyaviy) jarayonining barcha shakllarini eng qulay va samarali holatda tashqil etish, ularni shaxs kamoloti maqsadlari tomon yo’naltirish, tarbiyalanuvchilarda dunyoqarash, qobiliyatni shakllantirish va ularda jamiyat uchun zarur bo’lgan faoliyatga moyillik uyg’otishdir. SHunday ekan, pedagogik va uslubshunoslik fanlarining hozirgi zamon yutuqlariga asoslangan holda davr talabiga mos keladigan pedagogik mahoratning nazariy – amaliy asoslarini hamda uning shakllanish jarayonini yaratish eng dolzarb vazifalardandir. Bu o’rinda shuni ham ta’kidlab o’tish joizki, pedagogik mahorat ta’lim – tarbiyani optimallashtirishning kasbiy ko’nikma va malakalari tizimi bo’lib, u asosan yosh avlodni maqsadga muvofiq yo’naltirish, ularning ma’naviy e’tiqodini, dunyoqarashini, qobiliyatlarini ijtimoiy ehtiyoj nuqtai – nazardan har tomonlama rivojlantirish va takomillashtirishdan iborat. Ushbu bitiruv malakaviy ishdada bo’lajak yosh pedagoglarga, shuningdek ta’lim –tarbiya ishi bilan shug’ullanuvchilarga kasbiy pedagogik bilim va mahoratni takomillashtirish bo’yicha nazariy va amaliy tavsiyalar beriladi. Bitiruv malakaviy ish kirish, uch bob, oltita paragraf, xulosa, tavsiyalar, mexnat muxofazasi va foydalangan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. I- Bob. Pedagogik mahoratni tashkil etish 1.1-§ Pedagogik mahorat tushunchasi Bugungi kunda O’zbekiston taraqqiyotining poydevori bo’lgan barkamol avlodni maxnaviy-axloqiy jihatdan voyaga yetkazish davlat siyosatining ustuvor yo’nalishlaridan biri hisoblanadi. Bu ishlarni amalga oshirishda uzluksiz ta’lim turlari, ayniqsa oliy ta’lim o’quv muassasalarining ahamiyati beqiyosdir. CHunki ushbu maskanda ta’lim olayotgan har bir yosh yigit-qiz faqatgina u yoki bu soha mutaxassisligiga ega bo’libgina qolmay, jismoniy va maxnaviy jihatdan kamol topadi, jamiyatimiz hayotida faol ishtirok etadi. O’zining bilimi, ma’naviyati, madaniyati bilan O’zbekiston 5 taraqqiyotining bosh yo’li bo’lgan ozod va obod Vatan uchun mehnat qiladi. Albatta, bunday ulkan vazifalarni amalga oshirishda oliy ta’lim o’quv yurtlarida o’qitiladigan «Pedagogik mahorat» fanining ahamiyati kattadir. CHunki «Pedagogik mahorat» talaba shaxsini maxnaviy shakllantirishda, milliy istiqlol g’oyasiga sadoqat ruhida tarbiyalashda, ularning madaniyatini rivojlantirishda muhim o’rin tutadi. Yoshlarni o’qitish va tarbiyalash kabi murakkab masalalarni muvaffaqiyatli hal qilish ko’p jihatdan o’qituvchining g’oyaviy extiqodi, kasbiy mahorati, bilimdonligi, madaniyatiga bog’liqdir. Zamonaviy pedagog o’quvchiga ta’sir etish, uning istallari, extiqodini, qiziqishi va imkoniyatlarini shakllantira bilishi kerak. Zamonaviy maktablarga pedagog-ustalar, yuksak malakali o’qituvchilar va tarbiyachilar kerak. O’qituvchi o’z ishining ustasi bo’lishi kerak. Usta esa juda ilg’or, bilimdon, yoki o’z ishini mohirlik bilan bajaruvchi deb ifodalanadi. Demak, sanab o’tilgan fazilatlarga ega bo’lgan doimo izlanishda bo’lgan insongina mahoratga ega bo’ladi. Bu fazilatlar o’qituvchiga «mahoratli» «unvonini» beradi. Mavjud bilimlarini faollashtirish: Pedagogika so’zining maxnosini eslang. (Pedagogika shaxs ta’lim-tarbiyasi, haqidagi fan Pedagogika (yunoncha) «paydos» va «ago» - bola yetaklamoq maxnosini anglatadi). Demak, bola yetaklab, ta’limtarbiya berish uchun o’qituvchida mahorat bo’lishi kerak ekan. Pedagogik bilim va mahorat ega bo’lgan o’qituvchi avval, pedagogika fanining metodologik asoslarini, shaxs rivojlanishini qonuniyatlarini va omillarini, kadrlar tayyorlash milliy dasturining mohiyati, maqsad va vazifalarini bilishi zarur. Pedagogik mahorat va pedagogik faoliyat ajralmas bir-biriga gambarchas bog’liq tushunchalardir. Pedagogik mahorat sohibi bo’lishga intilgan kishi, shubhasiz, o’z bilimini doimo kengaytirishi, o’quvchiga maxnaviy-ahloqiy ta’sir etuvchi g’oya va fikrlarni yangilab borishi zarur. Buning uchun ko’p o’qishi, o’rganishi va izlanishi lozim. O’qituvchi deyarli xar kuni o’quvchilar bilan uchrashadi, savol javob qiladi, ularning yaxshi ishlarini ma’qullaydi, bilimini baxolaydi, nojoyi xatti-xarakatlari 6 uchun tanbex beradi. Albatta o’qituvchining fikri, muloxazalarida nisbiylik, suboektivlik aolomatlari mavjud. U xammaga aynan birdek juda to’g’ri munosabatda bo’la olmasligi mumkin. Lekin u xamma o’quvchilarga nisbatan xolis niyatli yaxshilik qilishga intiluvchi, adolatli kishi ekanligiga barchani ishonchi komil bo’lmog’i darkor. Sinfda o’qituvchi yaxshi ko’radigan, yomon ko’radigan, o’quvchilar bor degan taosurot tug’ilmasligi kerak. Xullas, obro’ o’qituvchilik faoliyati uchun zarur xususiyatdir. Obro’ kishining chuqur bilimi, yuksak axloqiy sifatlari, xayot tajribasi, ilmiy tadqiqot va jamoat ishlarida faol ishtirok etishi tufayli orttirilgan. Ko’pchilik tomonidan eotirof etilgan ta’siri nufuzidir. Pedagogik faoliyat o’z moxiyatiga ko’ra ijodiy xarakterga ega. Maolumki, inson oldida biror muammo turgandagina ijodkorlikka extiyoj tug’iladi. O’qituvchilik faoliyat ana shunday xususiyatga ega pedagogik ijodkorlikning asosiy moxiyati pedagogik faoliyatining maqsadi va xarakteri bilan bog’liq. Pedagogik faoliyat kishi shaxsini uning dunyo qarashini, extiqodini, ongi, xulq-atvorini shakllantirishdek umumiy maqsadga bo’ysungan son-sanoqsiz pedagogik masalalar yechish jarayonidir. O’qituvchi faoliyatidagi ijodkorlik ana shu masalalarni yechish usullarida, ularni xal qila olish yo’llarini qidirib topa bilishlarida ifodalanadi. Pedagogik ijodkorlik manbai – bo’lgan pedagogik tajribadir. Pedagogik tajriba muammoli vaziyatlarga juda boydir.Ilg’or pedagogik tajriba deganda biz o’qituvchining o’z pedagogik vazifasiga ijodiy yondashishini, o’quvchilarning ta’lim-tarbiyasining yangi, samarali yo’l va vositalarini qidirib topishni tushunamiz. Ilg’or pedagogik tajriba o’qituvchi tomonidan qo’llanadigan ish shakli va usullari, uslub va vositalaridir. Ular vositasida o’quv-tarbiyaviy ishlarni eng yuqori natijalarga erishiladi. Ilg’or pedagogik tajribani o’rganish, unga asoslanib yangi pedagogik xodisa va qonuniyatlarni ochish o’quv-tarbiya jarayoniga yaxshi sifatli o’zgarishlar 7 kiritadi, o’quvchilarning bilim faoliyatini boshqarish, yangi uo’rinishdagi o’quv jarayonini modellashtirish muammolarini yechishga sabab bo’ladi. Ijodiy ishlaydigan o’qituvchi faqatgina bolalarni muvaffaqiyatli o’qitish va tarbiyalash, ilg’or o’qituvchilar tajribalarini o’rganish bilangina cheklanib qolmasdan tadqiqotchilik ko’nikma malakalariga xam ega bo’lishi zarur. Xozirgi zamon fan va texnika taraqqiyot o’qituvchining ijodkor bo’lishini, fanning muxim muammolari yuzasidan erkin fikr yurita olishi, fan yutuqlarini o’quvchilarga yetkaza olishi va x.k. Bu axloqiy extiqod o’qituvchining dars berish jaraynida, tarbiyaviy ishlarda, o’quvchilar va boshqa kishilar bilan munosabatlarida, muomalasida, kundalik turmushda o’zining shaxsiy namunasi bilan axloqiy ta’sir o’tkazilishida ko’zga tashlanadi. Pedagogik etikaning asosiy tushunchalari umuminsoniy axloq kategoriyalariga mos keladi va ularni o’qituvchi faoliyati bilan bog’liq tarzda bir qadar aniqlaydi. Pedagogik etikada gumanizm, adolatlik, vijdonlilik, xalollik, yaxshilik qilish kabilar o’qituvchilik faoliyati bilan bog’liq ravishda taxlil qilinadi. Axloq nazariyasida yaxshilik eng muxim kategoriya xisoblanadi. Yaxshilikaxloqiy ijobiy fazilat bo’lib, normativ etikaning idealini, individual axloqda ijobiyxulqiy fazilatlarni mazmunini inson faoliyati yoki biror xatti- xarakatiga ijobiy munosabatining yig’indisini aks ettiradi. Yaxshilik kishining ongi va axloqiy amaliyotida jamiyat va shaxs manfaatlarining birligini aks ettirib jamiyat va shaxsga manfaat keltiradigan, ijtimoiy taraqqiyotga mos keladigan tushunchalar. Pedagogik etikada yaxshilik tushunchasi o’qituvchi faoliyati bilan bog’liq xolda aniqlashtiriladi. Unda o’qituvchi va o’quvchinilar jamoasi manfaatlarining birligi, muallim va o’quvchi maqsadining birligi, muallim va o’quvchi maqsadining birligi, ta’lim va tarbiyaning samarasi uchun kurashning birligi aks etadi. Yaxshilik fazilati ikkala tomonning xam yaxshi niyatli, xayrixox, mexribon bo’lishini taqozo qiladi. Yaxshilik qaror topishi uchun yomonlikka murosasis bo’lishi lozim. 8 Yaxshi istak bilan xush muomalalik, yaxshi qiliq, yaxshi xatti-xarakatning birligi zarur. SHaxs axloqini xarakterlaydigan belgilardan biri maxsuliyatdir. O’qituvchining ma’suliyati – ma’suliyat tushunchasining butun mazmunini saqlagan xolda muallimning faoliyati va ta’lim-tarbiya jarayonining aniq vazifalarini xam o’z ichiga oladi. O’qituvchi zammasiga bola shaxsi xar tomonlama kamol toptirish maxsuliyati yukladi. Muallim o’quvchiga chuqur nazariy bilimlar berishi, uni xayotga, mexnat tayyorlashi lozim. SHu bilan birga, u boladagi mavjud layoqat va qobiliyatlarni payqab, individual munosabatda bo’lishi, unda mavjud bo’lgan ijobiy axloqiy sifatlarni avaylab o’stirishi darkor. Muallim sinfda jamiyatning vakili sifatida o’qituvchilar jamoasi bilan yolg’iz o’zi ish olib boradi. Bunday sharoitda o’qituvchining maxsuliyati uning xuquqini tartibga solib turadigan boshqaradigan kuch, o’qituvchilarga ta’sir o’tkazish darajasining asosiy mezoni xisoblanadi. Pedagogik odobga ega bo’lgan o’qituvchilar orasida obro’ qozonadi. O’qituvchilik qanchalik ko’proq obro’ qozonsa, ta’lim-tarbiya moxiyati shunchalik muvaffaqiyatliroq bo’ladi va aksincha, o’qituvchiningobro’yi qanchalik past bo’lsa, uning bolalarga ta’sir shuncha bo’sh va o’quvchilarni voyaga yetkazish jarayoni xam shuncha zaif bo’ladi. Pedagogik faoliyat ko’rsatayotgan o’qituvchi maxoratli ravishda o’tlayotgan darsning ta’limiy-tarbiyaviy tomonlarni tushunarli qilib bolalarni faoliyatini dunyoqarashda tabiat va jamiyat faoliyatidagi o’zgarishlardagi ko’nikmalarni malakalarga aylantiradi. Extiqod, odob, fuqarolik burchini anglash o’qituvchining asosiy sifatlaridan biridir. Maktab o’qituvchisini o’zi targ’ib qilayotgan idealning fazilatlarini shaxsiy namunasida ko’rsatish kerak. Bolalarga mexr-muxabbat o’qituvchining eng muxim fazilatidir. Bu bolalarning xamma qiliq-qilmishlarini kechirish ularga xushomadguylik qilish emas, balki talabchanlik va qattiqqo’llik, adolatlik bilan qo’yilgan mexr-muxabbat 9 bo’lib ana shu sifatga ega bo’lgan shaxs o’zining ko’p vaqtini va kuchini bolalarga bag’ishlaydi. U zarur vaqtda istaklarini qurbon qilib, bolalar manfaatini yo’lida extiyojlarini cheklashga tayyor turadi. Ijtimoiy faollik va fuqarolik burchini anglash o’qituvchi shaxsiga xos sifat, zero xaqiqiy pedagog to’la maxnodagi jamoatchi bo’lib, bolalarga xayotda ijtimoiy faol xolda turishining amaliy namunasini ko’rsatadi. O’qituvchining muxim fazilati kishilar bilan tez el bo’la olish, ko’pchilikka aralasha bilish, ulfatijonlik, dilkashlik bo’lib, bu unda muomala madaniyatining yuksakligini ifodalaydi. CHunki o’qituvchiga xamisha odamlar bilan aloqa qilishga, ular bilan ishlashga to’g’ri keladi. O’qituvchi ishidagi muvaffaqiyatni kundalik faoliyatida kattalar va bolalar, ayrim gurux va yakka shaxslar bilan aloqaga kirisha olish qobiliyati taominlaydi. Aloqalarda, faoliyatda duch kelinadigan turli xil voqealarga pedagogik qoidalar nuqtai nazaridan degmatik munosabatda bo’lish emas, balki ularni o’z xolicha idrok etish, adolatli baxolash, munosabatda odil bo’lish o’qituvchining obro’sini oshiradi. O’qituvchining odobi, madaniyati yuksak bo’lsagina, odamlarga nisbatan mexribon, saxovatli bo’la oladi, uni xamma xurmat qiladi. Buning uchun ochiq kungil, qatoiy bo’lish, o’zini tuta bilish, bardoshli bo’lishi kerak. Bolalarga nisbatan talabchan bo’lishi bilan o’z shaxsiga tanqidiy nuqtay nazaridan qaray olishi kerak. O’qituvchi odobi umuminsoniy axloqning kategoriyalari, qoidalari va normalarini ta’lim-tarbiya jarayoniga mos xususiyatlari bilan uyg’unlashtirish, pedagogning o’quvchilar, o’qituvchilar jamoasi, ota-onalar va jamoatchilik vakillari bilan munosabatida ifodalanadigan kasbiy-axloqiy xususiyatdir. O’qituvchi pedagogik etikaning normalarini o’zlashtirib olishi, tajribada qo’llashi, o’zining dunyo qarashi va axloqiy tajribasi bilan taqqoslashi lozim. Fikrlash va xis etish, turmushda sinab ko’rish natijasida pedagogik etikaning qoidalari o’qituvchining o’z extiqodiga, intilishiga, o’z axloqiy sifatiga aylanadi. Pedagogik faoliyat yosh avlodni xayotga, mexnatga tayyorlash uchun xalq oldida, davlat oldida javob beradigan, bolalarga ta’lim-tarbiya berishga maxsus 10 tayyorlangan odamlarning mexnat faoliyatidir. Maktab o’qituvchilarining faoliyati inson shaxsini shakllantirishga qaratilgan. Xar bir bola o’z xulq-atvoriga, xarakteriga ega. Bolalarni tarbiyalashda ularning ana shu o’ziga xos xususiyatlarini xisobga olish, o’rganish nixoyatda murakkab. Bunda odamlar o’rtasidagi ijtimoiy munosabatlarining murakkabligini o’zida aks ettiruvchi maxsus usullardan foydalaniladi. Pedagogik faoliyatga tayyorgarlik ko’rayotgan yoshlar uning ana shunday xususiyatlarini bilishlari lozim. O’qituvchilik ixtisosining bu xususiyatlari uning professiogrammasida ifodalanadi. Professiogramma quyidagilarni o’z ichiga oladi: 1. O’qituvchi shaxsining xususiyatlari. 2. O’qituvchining ruxiy-pedagogik tayyorgarligiga qo’yiladigan talablar. 3. Maxsus tayyorgarlikning xajmi va mazmuni. O’qituvchining shaxsining xususiyatlari: G’oyaviy soxada: Ilmiy dunyoqarash va extiqod: Ijtimoiy etik-axloqiy zaruriyatlarini chuqur tushunish: Ijtimoiy va grajdanlik burchini anglash: Ijtimoiysiyosiy faollik: Pedagoglik kasb soxasida: Bolalarni sevish va ular blan ishlashga qiziqish, pedagogik tanqid, pedagogik tasavvur, tashkilotchilik qobiliyati, xaqqoniylik, dilkashlik, talabchanlik, qatoiylik va maqsadga intilish, vazminlik, o’zini tuta bilish, kasbiy layoqatlilik. Keng ilmiy saviya, maonaviy extiyoj va qiziqish, intellektual qiziqish, yangilikni xis qila bilish, pedagogik maolumotni oshirishga intilish esa bilish soxasiga kiradi. Pedagog, o’qituvchilik faoliyatini, yoshlarni o’qitish va tarbiyalash ishini samarali bajarish, ota-onalar va bolalarning izzat-xurmatiga sazovor bo’lish uchun xam kishida bu ishga layoqat, qobiliyat, qiziqish bo’lmog’i lozim. Boshqa kasblar kabi o’qituvchilik kasbiga xam yoshlar orasida pedagogik faoliyatga layoqatli, bolalar bilan til topib muomala qila oladigan, kishilarni tanlab olish kerak. Pedagogik faoliyat xar bir o’qituuvchidan maxoratni talab etadi. Xar qanday o’qituvchi buni xoxlaydi lekin bunga erishish uchun o’qituvchidan o’zi o’tadigan 11 fani metodikasini yaxshi bilishi ish stajiga ega bo’lishi va texnikasiga chuqur e’tibor berishi bilan amalga oshiriladi. Muvaffaqiyatli ishlash uchun xar bir o’qituvchi pedagogik maxoratga ega bo’lishi zarur. Pedagogik maxorat egasi oz mexnat sarf qilib, katta natijaga erishadi. Ijodkorlik uning xamisha xamkori bo’ladi. Pedagogik ishga qobiliyatli, isteododli kishidagina pedagogik maxorat bo’lishi mumkin. O’quvchilarni xam ijodiy fikrlashga, tadqiqot ishlariga o’rgata olishini talab qiladi. SHuning uchun o’qituvchi avvalo tadqiqotchilik malakalarini egallashi zarur. O’qituvchi ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish davomida omillarni to’playdi, taxlil qiladi. Ular asosida xulosalar chiqaradi. U fan xulosalaridan o’zining amaliy faoliyatida foydalanishi jarayonida xozirgi zamon o’qituvchisi uchun zarur bo’lgan shu muxim fazilatlarni egallaydi. O’zbekiston Respublikasida kadrlarni tayyorlash milliy dasturiga «shaxskadrlar tayyorlash tizimining bosh subxekti va obxekti, ta’lim sohasidagi xizmatlarning istamolchigi va ularni amalga oshiruvchi», - deb yozilgan (1,42 b). O’qituvchi tanlangan pastga o’z munosabatini bir necha vosita orqali bildiradi. Birinchidan pedagog o’z kasb faoliyatiga nisbatan ijobiy munosabatga ega bo’lishi zarur, chunki teskari xollarda u ko’pgina qiyinchiliklarga zuch keladi. Ikkinchidan - yuksak malakali pedagog bo’lishi uchun o’qituvchi kasbga oid bilimlarga ega bo’lishi shart. SHu bilan birga uzi egallagan bilimlarni o’quvchilarga to’lish yetkazish uchun o’quvchi pedagogik va psixologik hamda xususiy metodikadan bilimlarni egallash kerak. Bundan tashqari, xozirgi zamon o’qituvchisining dunyoqarashi keng, fikrlashi erkin, jamiyatimiz xaqida ilmiy tasavvurlarga ega bo’lishi zarur. Uchinchidan o’quvchi yoki tarbiyagi kasbining ustasi bo’lishi uchun bir necha kasbga oid qobiliyatlarga va pedagogik texnikaga ega bo’lishi kerak. Pedagogik mahoratning mezonlari: 12 1. Pedagogik ishlarda qo’llanilayotgan usul, vosita, shakl va ish turlarining yangiliklari. 2. Pedagogik amaliyotning (tajribaning) zich yangi yutuqlarga mosligi. 3. Uzoq vaqt davomida o’zgarib turuvchi sharoitlar ijobiy natijalarini barqarorligi, dolzarbligi, optimalligi, istiqboli porloqligi va yuqori natijaga erishishning samaradorliligi. 4. O’qituvchining o’z tajribasini umumlashtirish va xamkasblari bilan fikr almashish ko’nikmalarini borligi. O’qituvchining ongliligiga, milliy g’oya va mafkuraga sodiqliligiga, bilim va fikr doirasining kengliligiga o’z vazifasiga munosabatining qay darajada ekanligigiga e’tibor bermoq kerak. Pedagogik faoliyat samarasi o’qituvchining pedagogik qobiliyati qay darajada ekanligiga bog’liq. Qobiliyat faoliyat jarayonida paydo bo’ladi va rivojlanadi, deb taokidlaydi professor M.Ochilov, hamda o’qituvchi qobiliyatining quyidagi turlarini tavsiya etadi jumladan: - tashkilotchilik - muomala qila bilish (kommunikativ) - didaktik (tushintira olish) - kuzatuvchanlik - nutq - obro’ ortira olish - kelajakni ko’ra bilish - pertseptiv - tadbirkorlik - diqqatni taqsimlay bilish - akademik Pedagog pedagogik mahoratini doimo rivojlantirib borishi kerak. Bu jarayonni ham bir necha bosiqichga (3) bo’lish mumkin. 13 Kasbiy malakasini oshirish imkoni bo’ladi, davlat nodavlat tashqilot bilan xamkorlik bo’ladi, ilg’or va novatar safiga ko’shilish imkoni bo’ladi. Ishlagan joyida bor imkoniyatlardan foydalanadi. Metodik kunlarida 5-6 yil seminar, ochiq darslarga katnashadi. Ularda shaxsiy uslubiy shakllanib boradi Yosh mutaxassis bo’lib, tajribali Pedagoglarga biriktirilib ish faoliyat olib boradi. Doimo o’z ustida ishlaydi. Ko’rsatilgan bosqichlar va yo’llar pedagogik mahoratni shakllantirish va rivojlantirish yo’llaridir. Prezidentimiz Islom Karimovning o’qituvchilarga qarata aytgan ushbu so’zlarini eslab o’tamiz: «Dunyoda har qaysi kasb-xunarning o’ziga xos o’rni va qadar qimmati bor. Ammo ularning orasida eng ulug’ va sharaflisi buo’qituvchilik kasbidir». 1.2. -§ Pedagogik mahoratni o’quv jarayonidagi o’rni Yangi insonni shakllantirish masalasining ko’p qirrali va murakkabligi pedagogik mahorat muammosining hozirgi zamon tarbiya nazariyasi va praktikasi uchun muhimligini ko’rsatib beradi. CHunki hamma vaqt insonni har tomonlama mukammal tarbiyalash, uning kelajagini belgilash borasida tarbiyachi pedagog mahorati, uning yetukligi, chuqur kasbiy bilimi, ko’nikma va malakasi, maxsus bilim va tajribasisiz erishib bo’lmaydi. Zero, pedagogik mahorat barcha o’quvtarbiyaviy faoliyatning eng qulay yo’llarini belgilaydi, hamda har bir pedagogdan o’quvchi shaxsning barcha tomonlarini rivojlantirish va takomillashtirishga doir kasbiy bilim, tajribaga ega bo’lishni talab etadi. Hozirgi pedagogik ta’lim yo’nalishi bo’lajak pedagog mutaxassislarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish uchun yetarli sharoitlarni belgilab berishi kerakki, 14 6-10 йил 5-6 йил 3-5 йил natijada o’sha mutaxassisni chuqur ilmiy bilim kasbiy-pedagogik tayyorgarlikka ega bo’lishiga olib kelsin. Huddi shu maqsadda Respublikamizning barcha oliy o’quv yurtlarining o’quv rejasiga ko’ra “Pedagogik mahorat” kursi kiritildi va o’qitila boshladi. Albatta bunga qadar ushbu muammo bo’yicha shug’ullangan Rossiyalik taniqli pedagoglardan V.A. Slastenin, A.I. Piskunov, A.P. Petrovskiy, V.K. Rozov, L.F. Spirin va boshqalarning ishlarini aytib o’tish o’rinli. Ularning tadqiqot ishlarida pedagogik mahoratni shakllantirish yo’llari haqida fikr yuritiladi. Umuman olganda, psixologik - pedagogik fanlar tizimida va amaliyotda juda katta tajriba, bilimlar manbai, tavsiyalar to’plangan bo’lib, bular o’qituvchilarga, bo’lg’usi pedagoglarga ma’lum tizim holida yetib borishi, ular ijodiy imkoniyatlari rivojiga ta’sir etishi zarur. Lekin mavjud pedagogik-psixologik va metodika bo’yicha darsliklarda pedagogik mahorat masalasiga kam e’tibor berilgan. Bu esa ana shunday bilimlarni - tizimlashtirilgan va ayniqsa, oliy ma’lumotli pedagoglarni tayyorlash uchun zarur bo’lgan qo’llanmalar yaratish zaruriyatini keltirib chiqaradi. Ana shunday yaxlit tarzda yaratilgan I.A.Zyazyun rahbarligida Moskvada, 1989 yilda nashr etilgan «Osnov ы pedagogicheskogo masterstva» nomli o’quv qo’llanmasi mavjud xolos. Hozirgi zamon uzluksiz talim tizimida bo’lajak mutaxassislarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish uchun sharoit yaratish, chuqur ilmiy, kasbiy pedagogik tayyorgarlikka erishishga imkon yaratilishini nazarda tutadi. Psixologik - pedagogik fanlar tizimida bu masalaga ma’lum darajada e’tibor berilgan bo’lsada, lekin respublikamizda hozirga qadar yaxlit bir tizim tarzida o’rganilib, talabalarning o’rganishlari uchun qo’llanma, darslik ishlab chiqilmagan edi. «Pedagogik mahorat» kursi esa ta’lim va tarbiyaviy ishlarning asosiy malakalarini hosil qilishga: pedagogik muomala, nutq pedagogikasi, pedagogik o’zaro ta’sir ko’rsatish, pedagog - psixik holatini mustaqil tartibga solib turish, pedagogik ta’sir ko’rsatish dramaturgiyasi va rejissurasi, fikrlash madaniyati, 15 o’quvchilar bilan muomala madaniyati, xulqini, o’z-o’zini boshqarish madaniyati, turli pedagogik treninglar va ularning elementlarini shakllantirish masalalariga qaratilgan. Pedagogik mahorat kursining asosiy maqsadi – O’zbekiston Respublikasining “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” talablari asosida bo’lajak tarbiyachi va o’qituvchilarni ta’lim tarbiya tizimiga ham nazariy, ham amaliy jihatdan tayyorlash ishiga yaqin yordam berishdan ibrat. Asosiy vazifalari esa: - talabalarga pedagogik mahoratning nazariy asoslaridan tegishli bilim, tushunchalar berish; - ularda pedagogik jarayonning umum pedagogik-didaktik shart – sharoitlari, uni bosh ы ara olishga doir ko’nikma, malakalarni tarkib toptirish; - ularni ilg’or pedagogik texnologiyalar va ularni amlaiyotga tadbiq etishning yo’l, usullari bilan qurollantirish; - ularda tarbiyalanuvchi, o’quvchilar bilan muloqotga kirisha olish layoqatlarini rivojlantirish asosida ularga pedagogik ta’sir ko’rsatishning faol yo’l, usul, shakllari bo’yicha amaliy ko’nikma, malakalarini shakllantirish; - bo’lajak mutaxassislarda ilg’or pedagogik tajribalarni o’rganish, tahlil qilish, umumlashtirish va ularni o’z faoliyatida qo’llay olishga o’rgatish. Mazkur kursni o’rganish asosida talabalar DTS talabiga binoan quyidagi bilim va ko’nikmalarga ega bo’lishadilar: - pedagogik faoliyat va uning xususiyatlari; - pedagogik qobiliyat, uning yo’nalishlari, ularning shakllanish jarayoni; - ta’lim-tarbiya jarayonidagi pedagogik mahorat va uning maqsadi; - xamkorlik pedagogikasining shakllari va ijtimoiy munosabatlar doirasiga kirisha olishlik; - pedagogik nazokat, takt, texnika va texnologiyalarni amaliyotga tadbiq etish. Umuman olganda, bo’lg’usi mutaxassis pedagogik mahorat qirralarini mukammal bilishi, bu borada yetakchi mohir o’qituvchilar pedagogik ish 16 tajribalarini o’rganishlari zarur. Quyida o’qituvchi pedagogik tajribasini o’rganish sxemasi keltiriladi. 1. Maqsadni o’rganish vazifalarini shakllantirish: dolzarb mavzularini aniqlash. 2..Pedagogik fanlar va ta’lim amaliyoti bilan bog’liq masalalarni hal etishda mohir o’qituvchilar erishgan natijalarni aniqlash. 3. Ilg’or pedagogik tajriba to’g’risida faktik materiallarni to’plash: 1. Bevosita: a) o’quv - tarbiya jarayonini kuzatish asosida; b) mohir o’qituvchi va ta’lim muassasasi rahbari bilan suhbat asosida; d) maktab hujjatlarini o’rganish yo’li bilan amalga oshiriladi. 2. Bevosita: a) pedagogik adabiyotlarni o’rganish; b) mohir o’qituvchilar ish tajribalari to’g’risidagi qo’lyozma (doklad, uslubiy hujjatlar) materiallarni o’rganish orqali; d) o’qituvchiga sirtqi uslubiy topshiriqlar (anketa, xat bilan murojaatlar) berish va javoblarini o’rganish asosida; e) tahlil, umumlashtirish, xulosa; o’rganilgan tajribaning o’ziga xos tomonlari; uning pedagogik tavsifi asoslanishi zarur. Pedagogik maxorat o’ziga bolalar xaqidagi, ularning psixologiyasi to’g’risidagi, maktab xaqidagi, ta’lim-tarbiya jarayonini tashkil etish va uning mazmuni, metodlari xaqidagi keng bilimlarni qamrab oladi. Bu bilimlar umumiy pedagogik madaniyatni tashkil etadi, o’qituvchi, tarbiyachi bu madaniyatni egallamasa xech vaqt o’z ishining chinakam ustasi bo’la olmaydi. Yomon ma’nodagi eski usuldan, bir qolibdagi tayyor andozalarni ishlatishdan nariga o’tmaydi. Biroq zamonaviy o’qituvchiga birgina umumiy madaniyatning o’zi kifoya qilmaydi - maxsus bilimlar va malakalar: bolalarni kuzatish, ularning o’zidagi muxim narsalarni aniqlay olish, bu muxim narsalarni jamiyatda vujudga kelgan asosiy ijtimoiy g’oyalar bilan taqqoslash, ularni rivojlantirish yo’llari va usullarini 17 aniqlash, turli vositalar, tarbiyaviy ta’sir ko’rsatish usullarining o’zaro bir-biriga o’tishi dialektikasini chuqur taxlil qilish, pedagogik izlanishlar va yutuqlarni ilmiy jixatdan bir sistemaga solish malakalari zarur bo’ladi. Pedagogik mehnatni, ya’ni ta’lim tarbiya ishlarini to’g’ri tashkil qilish faqat iqtisodiy jixatdan muxim axamiyatga ega bo’lmay, balki ta’lim-tarbiyaning sifatini oshirishda,uni takomillashtirishda hamkatta axamiyatga molikdir. Faoliyatni to’g’ri, tejamli tashkil qilish kishining o’zi uchun xam, u bilan birga ishlaydigan kishilar uchun hamqulaylik tug’diradi. Ilg’or maktablarning ish tajribasidan ko’rinadiki, xaqiqiy ilmiy va qimmatli pedagogik asar ana shu bog’lanish tufayli yuzaga kelishi mumkin va shunday asardagi pedagogik xulosalar, tavsiyalar ko’pchilikka ma’qul bo’ladi va maktablarda ta’lim tarbiyaning takomillashuviga munosib xissa qo’shadi. O’qituvchining ijodi xamma vaqt maolum tajribaga asoslanadi. CHunki ijodkor kishi nimagadir intilishi kerak. Buning uchun yo’lga yulduz ilg’or pedagogik tajribadir. O’qituvchi ilg’or metod va usullarni egallash xamda o’z ishida qo’llash yo’llarini izlab pedagogik, ruxshunoslik va ta’lim metodikasining yutuqlariga murojat qiladi. CHunki ijodiy ishlaydigan o’qituvchi o’zgalar tajribasini taxlilsiz to’g’ridan-to’g’ri qabul qilmay, o’z tajribasiga taqaslab ko’radi. SHundan keyingina uning yangi tomonlrini qabul qiladi. Demak, ijodkorlik xissiyot emas, balki o’qituvchining uzoq ishlashi, yuksak pedagogik madaniyatining maxsulidir. O’qituvchilik sharafli, lekin murakkab kasbdir. Yaxshi o’qituvchi bo’lish uchun pedagogik nazariyani egallashning o’zigina yetarli emas. CHunki pedagogik nazariya bolalarni o’qitish va tarbiyalash xaqida umumiy qonun qoidalar, umumlashtirilgan usuliy g’oyalar bayon etiladi. O’qituvchilarning yosh individual xususiyatlarini e’tiborga olish taokidlanadi. Mktab xayoti, amaliy pedagogik jarayon esa juda xilma-xildir. Pedagogik nazariyaga mos kelmaydigan vaziyatlar uchrab turadi. Bu o’qituvchini keng bilimdonlikni, puxta amaliy tayyorgarlik, yuksak pedagogik maxorat va ijodkorlikni talab etadi. SHuning uchun hammustaqil O’zbekiston davlatining umumiy ta’lim maktabida ishlaydigan o’qituvchi: 18 - Pedagogik faoliyatga qobiliyatli, ijodkor, ishbilarmon; - Milliy madaniyat va umuminsoniy qadriyatlarni, dunyoviy bilimlarni mukammal egallagan, diniy ilmlardan hamxabardor, maonaviy barkamol; - O’zbekiston mustaqil davlat sifatida taraqqiy etishiga ishonadigan, vatanparvarlik burchini to’g’ri anglagan, e’tiqodli fuqaro; - Ixtisosga doir bilimlari, psixologik, pedagogik bilim va maxoratni, shuningdek, nazariy ilmlarni mukammal egallagan; - O’qituvchilik kasbini va bolalarni yaxshi ko’radigan xar bir o’qituvchi ulg’ayib yaxshi odam bo’lishiga chin ko’ngildan ishonadigan, ularning shaxs sifatida rivojlanib, inson sifatida kamol topishiga ko’maklashadigan; - Erkin va ijodiy fikrlay oladigan, talabchan, adolatli, odobli bo’lmog’i darkor. Qobiliyat faoliyat jarayonida paydo bo’ladi va rivojlanadi. Qobiliyat malka va udda buronlikdan farq qiladi. Malaka va udda buronlik mashq o’qish natijasida xisoblansa qobiliyatning rivojlanish uchun esa yana isteodod, layoqat va zexn ya’ni inson nerv tuzimida anatomi-fiziologogik xususiyat bo’lishi hamzarur. Ana shu tabiiy zaminda qobiliyat deb ataluvchi ruxiy xususiyat taraqqiy etadi. Pedagogik faoliyatning samarali bo’lishi uchun o’qituvchida qobiliyatning quyidagi turlari mavjud bo’lmog’i va tarbiyalab yetishtirilmog’i lozim. - Bilish qobiliyati- fanning tegishli soxalariga oid matematika, fizika , biologiya, adabiyot va xokazolarga doir qobiliyatdir. Bunday qobiliyatga ega bo’lgan o’qituvchi fanni o’quv kursi xajmidagina emas, balki ancha keng va chuqurroq biladi, o’z fani soxasidagi kashfiyotlarni xamisha kuzatib boradi, materialni ipidn ignasigacha biladi, unga nixoyatda qiziqadi, oddiy tadqiqot ishlarini hambajaradi. - Tushuntira olish qobiliyati - o’quv materialini o’quvchilarga tushunarli qilib bayon eta olish, o’quvchilarda mustaqil ravishda faol fikrlashga qiziqish uyg’otish qobiliyatidir. O’qituvchi zarur xollarda o’quv materialini o’zgartira olish, qiyin narsani oson, murakkab narsani oddiy, noaniq narsani tushinarlli qilib o’quvchilarga yetkaza olishi darkor. 19 O’quvchilar ruxiyatini xisobga olish zarur. Qobiliyatli pedagog o’quvchilarning bilmi va kamolat darajasini xisobga oladi, ularning nima bilishlari va xali nimani bilmasliklarini, nima unitib qo’yganliklarini tasavvur etadi. Qobiliyat o’qituvchi dars materialini bayon etish jarayonida o’quvchilarning qanday o’zlashtirayotganliklarini qator belgilar asosida payqab oladi va zarur xollarda bayon qilish usulini o’zgartiradi. Kuzatuvchanlik qobiliyati- o’quvchining, tarbiyalanuvchining ichki dunyosiga kira olish qobiliyati, o’quvchi shaxsini va uning vaqtinchalik ruxiy xolatlarini juda yaxshi tushuna bilish bilan bog’liq bo’lgan psixologik kuzatuvchanlikdir. Bunday o’qituvchi o’quvchining ruxiyatidagi ko’z ilgamas o’zgarishlarni hamfaxmlab oladi. - O’quvchilar bunday uqituvchi xaqida: Qaramayotganga o’xshaydi-yu, xamma narsani ko’rib turadi! O’quvchining xafa bo’lganligini yoki dars tayyorlamayotganligini ko’zidan biladi, deydilar. - Tashkilotchilik qobiliyati – birinchidan, o’quvchilar jamoasini uyushtirish, jipslashtirish,muxim vazifani xal etishga ruxlantirishni, ikkinchidan, o’z ishini to’g’ri uyushtirishni nazarda tutadi. O’z ishini tashkil etish deganda ishni to’g’ri rejalashtira olish va uni nazorat qila bilish nazarda tutiladi. Tajribali o’qituvchilarda vaqtni o’ziga xos xis etishini vaqtga qarab to’g’ri taqsimlay olish, belgilangan muddatda ulgurish xususiyati xosil bo’ladi. - Obro’ ortira olish qobiliyati - o’quvchilarga bevosita emotsional-irodaviy ta’sir ko’rsatish va shu asosida obro’ qozona olishdir. Obro’ faqat shu asosdagina emas, balki o’qituvchining fanni yaxshi bilishi, mexribonligi, nazokatliligi va xokazolar asosida hamqozoniladi. Bu qobiliyat o’qituvchi shaxsiy sifatlarining butun bir yig’indisiga, chunonchi uning ifodaviy sifatlariga dalilligi, qatoiyligi, talabchanligi, shuningdek o’quvchilarga ta’lim xamda tarbiya berish masouliyatini xis etishga, o’zining xaq ekanligini ishonishga, bu ishonchni o’quvchilarga yetkaza olish kabilarga hambog’liq. 20 Mohir o’qituvchi talabalarda o’qishga bo’lgan qiziqishlarni shakllantirish va doimo rivojlantirib borish uchun quyidagilarga amal qilishi muhimdir: 1. Talabalarni bilishga intilishini, fanga umuman olganda aqliy mehnatga qiziqishlarini rivojlantirish o’quv jarayonini shunday tashqil etilishini ta’minlaydiki, unda talaba faol harakat qiladi, mustaqil izlanish va yangi omillarni "kashf etish"ga, muammoli vaziyatlarni o’zi hal etishga intiladi. 2. O’quv faoliyati boshqa faoliyatlar kabi faqat turlicha bo’lgandagina, qiziqarli bo’ladi. Bir xil usulda axborot berish va bir xil usuldagi harakatlar tez orada zerikishni vujudga keltiradi. 3. Fanga bo’lgan qiziqishni shakllantirishda bu fanni va uning ayrim qismlarini o’rganishning zarurligi, muhimligi va maqsadga muvofiqligini talabalarga anglatish juda zarurdir. 4. O’tilayotgan material oldingi material bilan qanchalik ko’proq bog’lab tushuntirilsa, u talabalarga shunchalik qiziqarliroq tuyuladi. O’quv materialini talabalarni qiziqtiradigan narsalar bilan bog’lab tushuntirish ham, ularni darsga qiziqtirishda muhim rol o’ynaydi. 5. O’rtacha qiyinlikdagi o’quv materiali ham talabalarda qiziqish uyg’otmaydi. O’quv materiali bir oz qiyinroq, lekin talabalar kuchi yetadigan bo’lishi kerak. 6. Talabalar bajargan ishlarni tez-tez tekshirish ham ularni fanga bo’lgan qiziqishini uyg’otadi. 7. O’quv materialining aniqligi, hissiyotga boyligi, o’qituvchining zavqlanib gapirishi ham talabaga, uni fanga bo’lgan qiziqishini ortishiga juda katta ta’sir ko’rsatadi. Yuqoridagi ta’riflarda o’qituvchining qaysi jihati yaqqol ko’zga tashlanadi? Ilg’or o’qituvchilar o’qitish metodlarini tanlashga alohida e’tibor beradilar. Talabalarning frontal, differentsiyalashgan va yakka tartibdagi faoliyatlilarining umumiy jihatlari ko’proq bo’lsada, ularni tashqil etish o’qituvchidan o’ziga xos 21 ijodiy yondoshishni talab qiladi. Talabalik faoliyatining ob’ektini tarkibi va o’ziga xosligi uning har bir aniq vaziyatga ijodiy yondoshishini taqozo qiladi. Agar butun sinf, guruh va alohida shaxsga nisbatan bir xil metod bilan ta’sir ko’rsatilar ekan, unda tarbiyasi ham, ijodiy yondoshish ham barbod bo’ladi. Ayrim hollarda o’qishga qiziqtiruvchi metodlardan, boshqa hollarda esa burch va javobgarlikni his etishni rag’batlantiruvchi metodlarga ko’proq e’tibor berish tavsiya etiladi. Tajribali o’qituvchilar o’tilayotgan mavzuni xalq xo’jaligi masalalarini hal etishdagi ahamiyatiga oid qiziqarli misollar keltiradilar, didaktik o’yinlardan, talabalar faolligini rag’batlantiruvchi turli usullardan foydalanadilar. Lekin talaba faoliyatida hamma narsani ravshan va qiziqarli holda tasavvur etish qiyin. SHuning uchun ham o’qituvchi talabalarda paydo bo’ladigan qiyinchiliklarni yengish uchun o’ziga iroda va qat’iylikni ham tarkib topshirishi zarur. Darsdagi faoliyatning turli-tumanligi haqida. Mohir pedagoglar ma’ruza, seminar, munozara, konferentsiya, o’quv sayohati, talaba-maslahatchilar yordamida mustaqil dars, ko’rik-konkurs kabi dars turlaridan foydalanishga alohida e’tibor beradilar. O’qituvchining mohirligi yuqorida kayd qilingan noan’anaviy dars turlarini o’tish texnikasining egallashida namoyon bo’ladi. Talabalar tafakkurini rivojlantirishda ma’ruza darslarning ahamiyati kattadir. Tajribaning ko’rsatishicha, ma’ruzani boshlashdan oldin bu materialni o’rganishda ko’zlangan aniq maqsadni ta’kidlash lozim. So’ngra bilimlarni egallash g’oyani isbotlash, oqilona harakat usullarini tanlash printsiplarni ko’rsatish zarur. SHundan so’ngina mavzuni mohiyatini ochib beriladi. O’z ishiga ijodiy yondoshadigan o’qituvchilar ma’ruza davomida dialog, savol-javob, qaytarish, ziddiyatli vaziyatlar, o’xshatishlar va boshqa faoliyat turlaridan unumli foydalanadilar. Talabalarga yangi bilimlarni va qonuniyatlarni kashf etish bilan bog’liq bo’lgan aqliy faoliyatni rivojlantirishda seminar darslar muhim ahamiyat kasb ztadi. Ilg’or o’qituvchilar tajribalarida ta’kidlanganidek, seminar darsda eng qoloq 22 talaba ham boshqa turdagi darsda uddalay olmaydigan miqdordagi aqliy ish bajarar ekan. Mashg’ulotlar odatdagidan tashqari noan’anaviy usullarda olib boriladi. Ba’zan u munozara yoki suhbat shaklida bo’lishi mumkin. Lekin o’quv materiali aniq va ishonarli qilib bayon etiladi. Ilg’or o’qituvchilar ish tajribasida munozara darslar ham muhim o’rin egallab kelmoqda. O’qituvchilarni ta’kidlashlaricha, munozara darslarni o’tish juda katta mohirlikni talab etadi. Bunda eng avvalo talabalar fikrlarini taqqoslash va ularning fikrlaridagi qarama-qarshiliklarni aniqlash muhimdir. Lekin darsning bu turini har doim qo’llash maqsadga muvofiq emas, chunki birinchidan, hamma mavzular ham munozarabop emas, ikkinchidan munozaraga tayyorgarlik ko’rish o’qituvchidan juda ko’p vaqt talab qiladi. Tabiat qo’ynida yoki ishlab chiqarish sharoitida o’tiladigan darslar ham talabalarni fanga bo’lgan qiziqishlarini ortishida muhim rol o’ynaydi Darsning noan’anaviy shakllaridan biri ko’rik-konkurs darsidir. Bunda sinf (guruh) talabalari 3-4 tadan guruhlarga bo’linib, mavzuni mustaqil o’zlashtirib darsni o’zlari bayon qiladilar. Darsning bu turi musobaqa shaklida o’tkazilgani uchun har bir talaba unga sidqidildan astoydil tayyorgarlik ko’rishga intiladi. Baholashda ham guruhdagi barcha talabalar ishtirok etadilar. Bunda darsning mazmuni, metodik ta’minoti, materialni tushuntirishni o’ziga xosligiga alohida e’tibor beriladi. Talabalarni guruhchalarga bo’linib ishlashlari esa ularni jamoada hamkorlik bilan ishlashga, o’zaro yordam berishga o’rgatadi. Muammoli o’qitish bunyodkor va ilg’or o’qituvchilarning tajribasiz o’qituvchidan tubdan farq qiluvchi tomonlari quyidagilardan iborat: Tajribasi bo’lmagan o’qituvchilar darsda talabalarga asosan bilimlarni tayyor holda beradilar. Bunday o’qituvchilar darsda ko’proq o’quv materialini o’qituvchi tushuntirishidan yoki darslikdan talabalarning yod olishiga harakat qiladilar. Ba’zi o’qituvchilar esa "hammabop" kombinatsiyalashgan darsga o’ta berilib ketadilar va bir xil andoza bo’yicha ishlaydilar. Albatta, bu o’qitishdagi muammoni izlab topish va muammoli vaziyatlar yaratishdan oson. Ba’zi o’qituvchilar esa rivojlantiruvchi ta’lim mohiyatini to’la-to’kis tushunib yeta olmaydilar. Ular yetarli daraja didaktik 23 va umumpedagogik ma’lumotlarga ega emaslar. Natijada muammoli o’qitishni joriy etishda muvaffakiyatsizlikka uchraydilar. M. I. Maxmutov ta’kidlaganidek, hozirgi zamon o’qituvchilari uchun muammoli metodni joriy etish qiyinchilik tug’diradi, chunki «o’quv dasturlari va darsliklar» an’anaviy pedagogik tafakkur asosida, eskirib qolgan didaktika va metodikaga asoslangan. O’quv materialini bayon etish mantig’i esa uni batafsil (ipidan-ignasigacha) tushuntirishni talab qiladi va talabalarning mustaqil ijodiy faoliyatlariga deyarli e’tibor berilmaydi. Mohir talabalar, o’z ishining ustalari uchun esa talabalar bilan demokratik uslubda muloqot qilish va talabalarning ijodiy tafakkurlarini rivojlantiruvchi muammoli metodlar sistemasini qo’llash xarakterlidir. Ular bilimlarni o’zlashtirishni barcha bosqichlarida muammoli vaziyat yaratishga erishadilar. Ular talabalarning formula va qonunlarni, son-sanoqsiz raqamlar va ismlarni, yuzlab qoida va ta’riflarni soxta yod olishlarini, ularning xotiralarini hayotda kerak bo’lmaydigan narsalar bilan to’ldirib band qilishni qoralaydilar. II-Bob PEDAGOGIK MAHORATNI USULLARI 2. 1.-§ Pedagogik mahorat va muomala madaniyati Pedagogik muomala pedagogik mahoratning shakllanishida eng muhim vositalardan biri bo’lib, u pedagogik faoliyatning asosiy quroli hisoblanadi. Qator pedagog va psixolog olimlar bu sohada olib borgan ilmiy tadqiqotlari natijasi o’laroq muomala o’qituvchi faoliyatida katta. ahamiyat kasb etishini isbotlaganlar. Pedagogik muloqot o’qituvchi va o’quvchilarda dars payti va darsdan tashqari vaqtlarda: - qulay psixologik muhitni yaratish vositasi sifatida; - o’qituvchi bilan o’quvchilarning bevosita muomalasini pedagogik ta’sir ko’rsatishning o’ziga xos usuli sifatida ham qo’llashni taqozo etadi. Muomala - axborot jarayonidir. Axborot ikki yo’nalishda: boshqarish subektidan (pedagogdan) boshqarish obektiga (o’quvchilarga) boradi va, aksincha, obektdan subektga boradigan vositadir. Pedagog tarbiyalanuvchilar, umuman 24 jamoa haqida, undagi ichki jarayonlar haqida hilma-xil axborotlarga ega bo’ladi. O’z navbatida, pedagog muomala jarayonida tarbiyalanuvchilarga maqsadga qaratilgan hamda har bir shaxs hayotiga kirib boradigan axborotlarni ma’lum qiladi. Pedagog muomala orqali qanday axborot olishini qarab chiqar ekanmiz, o’quvchining shaxsi haqidagi axborotning muhimligini alohida ta’kidlab o’tish kerak. Bevosita muomala shaxsni g’oyat hilma-hil sharoitlarda va ko’rinishlarda o’rganishga imkon beradi. U shaxsning xulq-atvorida namoyon bo’ladigan yorqin va eng ta’sirchan tashqi belgilarni qayd etish bilangina kifoyalanmaydi. Pedagog o’quvchilar bilan muomala qilar ekan, juda mayda detallarni ham anglab olishga qodir bo’ladi, bu detallar sirtdan qaraganda unchalik ahamiyatli bo’lmay shaxsdan sodir bo’layotgan, uni tushunish uchun juda muhim bo’lgan zarur ichki jarayonlar ko’rinishlarining alomatlari bo’lishi ham mumkin. Bu hol shaxsni chuqur tushunish imkonini berib, tashqi qatlam ostida boshqa usullar bilan aniqlab bo’lmaydigan narsalarni topish imkonini beradi. Bolalar bilan bevosita muomala pedagog jamoadagi yoki ayrim o’quvchilardagi biron bir voqeaning rivojlanish jarayonida o’rganish zarur bo’lganda ro’y berayotgan hodisalar va jarayonlarning sabab-oqibat aloqalarini payqab olishdan, ularning tuzilishi, paydo bo’lishi va rivojlanishini kuzatish, bundan tashqari, bu hodisalar va jarayonlarning yanada takomillashuvi to’g’ri ketayotganligini ma’lum darajada oldindan aytib berish kerak bo’lganda ham zarurdir. Ayni bir xil hodisaning turli kishilar tomonidan zuhur qilinishidagi farq - u shaxsning o’tmishdagi tajribasiga bog’liqligi bilan izohlanadi. Bunday tajribaning uch jihati bor: - umuman, hayotiy tajriba; - pedagogik faoliyat tajribasi; - muayyan jamoa, o’quvchilar bilan muomalada bo’lish tajribasi. 1. Pedagogning boshqa kishilar bilan muomalada bo’lish tajribasi, bu tajribaning boyligi va muntazamliligi darajasi, pedagog o’zi shaxs sifatida qay 25 darajada shakllanganligi, uning voqelikni qay darajada idrok etishiga va olingan axborotga baho berishga qodirligini aniqlab beradi. 2. Ikkinchi tomondan, pedagog faoliyati kishini o’zi duch keladigan hodisalarni tahlil etish va umumlashtirish tajribasi bilan boyitadi. Bu esa sheriklari ahvolini fahmlab olish va ular haqida hukm yuritish qobiliyatini oshiradi. 3. Nihoyat, pedagogning o’quvchilar bilan muomalasi shunga olib keladiki, u o’quvchilarning xatti-harakatlaridagi chuqur ma’no va haqiqiy sababni turli vaziyatlarda payqab oladi, buning uchun namuna sifatida u o’zi tez-tez keltirgan dalillardan va o’quvchilarning xulq-atvoridan foydalanadi. Pedagogik muomala ijtimoiy-ruhiy jarayon sifatida shaxsning bilishi axborotlar almashish, faoliyatni tashkil etish, o’z-o’zini anglash, rol almashish kabi vazifalarni bajaradi. Bu vazifalarni bilish va o’rganish yosh mutaxassislar uchun dars paytida va darsdan tashqari paytlarda muomala yagona jarayon ekanligini anglab yetishga imkon yaratadi. O’qituvchi darslarni rivojlaitirish asosida mashg’ulot materialini o’zlashtirish yo’llarinigina emas, balki o’quvchining o’zini anglashi uchun, histuyg’ularini ifodalashi uchun sharoitlar yaratishni ham o’ylaydi. eng avvalo, o’qituvchi yordamga muhtoj o’quvchilar taqdiri haqida qayg’uradi, ular bilan hamkorlik yo’llarini topadi. Muomalada munosabat va o’zaro harakat deb ataluvchi tomonlarni ko’rsatish mumkin. Bu aysbergning suv osti va suv usti qismlariga o’xshash bo’lib, ko’zga ko’rinuvchi qismida nutqiy va nutqsiz harakatlar seriyasini, ko’zga chalinmaydigan qismida harakatlarga ehtiyojlar motivlari, qiziqishlar, histuyg’ularni ko’rsatish mumkinki, bular hammasi bir bo’lib kishini muomalaga undaydi. Tadqiqotlarning ko’rsatishicha, pedagoglardagi bilimlarga nisbatan emosional ijobiy munosabat, ularning o’qishi va xulqidagi ayrim kamchiliklarga nisbatan ishchan vaziyatdagi to’g’ri muomala, xotirjamlik va tenglik asosida munosabat ishonch tuyg’ularini shakllantiradi. Bolalarga nisbatan salbiy munosabat («Senlarning sinfingdan to’ydim», «Donolik qilasanu, lekin to’g’ri yozolmaysan»), o’qituvchi pozisiyasidagi beqarorlik o’quvchilar o’rtasida 26 ishonchsizlikni tug’diradi, shuningdek, ikkiyuzlamalik, xushomadgo’ylik kabi zararli hislatlarni yuzaga keltiradi. Bularning hammasi butun o’quv-tarbiya jarayonida o’z izini qoldiradi. Murabbiy hech qachon o’quvchining g’oyasi o’qituvchi shaxsidan ayri emasligini unutmasligi darkor. SHunday qilib, tadqiqotlar o’qituvchining sinf jamoasiga nisbatan munosabatini uchta asosiy uslubga: - barqaror ijobiy; - passiv ijobiy; - beqaror ijobiy uslubga ajratadilar. A. A. Leontev o’qituvchi va o’quvchi munosabatlari haqida xulosa chiqarib, «salbiy» va «beqaror» o’qituvchilar o’zlariga nisbatan salbiy munosabatni tug’diradilar, deb ta’kidlaydi. Mutaxassislarning uqtirishicha, o’qituvchi va o’quvchi o’zaro munosabatlarida uch xil uslub ko’zga tashlanadi. 1. Avtoritar uslubi. O’qituvchi barcha o’quv-tarbiyaviy ishlarini yakka hokimlik asosida tashkil etadi va amalga oshiradi. Harakatning asosiy shakllari - buyruq, ta’kidlash, tavsiyalar, hayfsan berishdan iborat. 2. Demokratik uslub. Bu rahbarning jamoa fikriga tayanishi asosida quriladi. U o’z faoliyati maqsadini har bir o’quvchi ongiga yetkazishga, hammani birdek maqsadni amalga oshirishga yo’naltiradi. SHu asosda munosabatlarda o’zaro ishonch, hamkorlik tug’iladi, o’quvchilarda rag’bat, o’z kuchiga ishonch, o’z-o’zini boshqarish shakllanadi. Bunday o’qituvchilar vazifalarni teng taqsimlaydi, ularning o’ziga xos hususiyatlari va qobiliyatlarini hisobga oladi. Faollikni rag’batlantirib, tashabbusni rivojlantiradi. Munosabatlarning asosiy usullari - iltimos, maslahat, o’zaro axborot almashishdan iborat bo’ladi. 3. Liberal uslub. 27 Anarxiya va o’zibo’larchilikka asoslangan munosabatdir. Bunday rahbar jamoa hayotiga aralashmaslikka, betaraflikka asoslanadi, turli masalalarni yuzaki hal etadi, boshqalarning ta’siriga tez beriladi. Javobgarlikni his qilmaslikka harakat qiladi Bunday o’qituvchilar hech qanday obro’ga ega bo’lmaydi. O’qituvchining bolalar bilan muomalasi muvaffaqiyatli bo’lishi ko’p jihatdan unda pedagogik qobiliyatning mavjudligiga va pedagogik nazokat (odobi)ni egallaganiga bog’liq bo’ladi. Psixologiyada pedagogik qobiliyatlar deganda insonning muayyan psixologik hususiyatlarini tushunish qabul qilingan. Bu hususiyatlar uning o’qituvchi vazifasida bolalarni o’qitish va ta’lim berishda yuksak natijalarni qo’lga kiritish sharti hisoblanadi. Ma’lumki, shaxsning u yoki bu qobiliyatlarini hosil qiluvchi hislatlar va hususiyatlar orasida bir xillari yetakchi rol o’ynasa, boshqalari yordamchi rol o’ynaydi. Pedagogik faoliyatda shaxsning o’zaro fikr almashuvi bilan bog’liq xususiyatlari yetakchi rol o’ynaydi. Birinchi navbatda, perseptiv, ya’ni idrok qilish sohasiga taalluqli xususiyatlar (ulardan eng muhimlari kuzatuvchanlikdir) yetakchi rol o’ynaydi. O’qituvchiga o’quvchi psixologiyasini uning psixik holatini o’xshash tarzda idrok etish, muayyan holda, umuman, sinf jamoasining avvaliga xususan mazkur pedagog ahvoliga to’g’ri baho berish imkonini beradi. Nihoyat o’qituvchi shaxsining fikr apmashuvi bilan bog’liq xususiyatlarning uchinchi tarkibiy qismi deb ijtimoiy o’zaro harakatda bo’lgan yuksak rivojlangan ehtiyojini hisoblash mumkin. U bilimlarni boshqalarga berishga, bolalar bilan muomala qilishga intilishida, bolalar jamoasini tashkil etish istagida namoyon bo’ladi. O’qituvchi o’z navbatida, o’quvchilarni ular muhitidagi o’zaro munosabatlarni, hozirgi daqiqada qanday bo’lsa, huddi shunday idrok etish va ko’rish mahoratini, ya’ni ta’lim-tarbiya jarayonida ro’y berayotgan narsalarni ichidan idrok etish mahoratini doimo takomillashtirib borishi lozim. Pedagogik vaziyatlar tez-tez o’zgarib turadigan sharoitda o’qituvchining vazifasi ro’y bergan vaziyatga tez-tez mo’ljal bo’lib, unga to’g’ri baho bera bilish zarur tarbiyaviy ahamiyatga ega bo’lgan to’g’ri qarorga kelishdan iboratdir. 28 Agar o’qituvchi bolalarning xatti-harakatlarini faqat to’g’ri idrok etib, baho bera bilsa, ularni vujudga keltirgan sabablarni chuqur ko’ra olsa, o’zida sabot, o’zini tuta bilish, sabr-toqat, sezgirlik kabi fe’l-atvorni rivojlantyra olsagina yuqoridagi vazifani hal etish mumkin. Bu pedagogik nazokatga rioya qilishning zarur shartidir. Nazokat me’yor yoki odob qoidapariga rioya qilishni bildiradi. Pedagogik nazokat me’yor tuyg’usi va o’z o’quvchilari bilan to’g’ri munosabatga amal qilishdir. Pedagogik nazokatning psixologik asoslari deb, bir qolipdagi fikrlar (barqaror tasavvurlar), ijtimoiy yo’l-yo’riqlar va shaxsiy hislatlarning jamini aytish mumkin. Ular o’qituvchining o’quvchilar bilan muomala sohasidagi hulq-atvorini belgilab beradi. Biroq bu tarkibiy qismlar o’zgarmaydigan narsalar emas. Ular o’qituvchining butun faoliyati mobaynida qaror topib boradi, ya’ni o’qituvchining o’zi ularning tarkibiy qismini ma’lum darajada o’zgartirishga moyil bo’ladi, pedagogik nazokatni ko’proq egallashga intiladi, o’quvchilar bilan o’zaro munosabatlarini eng qulay shaklga keltirishga harakat qiladi. Tabiyki, pedagog batamom aniq va muayyan nuqtai nazarda turgan taqdirdagina uning o’quvchilar bilan o’zaro munosabatlarida ishonch vaziyati vujudga kelishi lozim. Bunda gap pedagogning tashqi holati haqida emas, balki jamoadagi ichki holati haqida boradi. U shundan iboratki, pedagog bolalarning kattalar bilan muomalada bo’lishiga yuqorida eslatib o’tilgan ehtiyoj asosida ularning munosabatlari sistemasiga ma’lum darajada kirib borishga muvaffaq bo’ladi. Bunday holda u bolalar muhitida ro’y beradigan va tashqi kuzatishdan yashirin bo’lgan jarayonlarni o’rganish imkoniga ega bo’ladi. U o’z oldida turgan vazifalarni hal qilish uchun bolalarning o’zini ma’lum darajada jalb qila oladi. Bu narsa suhbatlarda, bolalar bi-lan birga ularning hayotidagi turli voqealarni tahlil qilish, ro’y berayotgan narsalarga ularning qarashlarini, tevarak-atrofdagi narsalarga beradigan bahosini aniqlab olishi mumkinligida ko’rinadi. Agar bolalar bilan o’qituvchi o’rtasida ishonch munosabatlari o’rnatilgan bo’lsa, ular hayotining og’ir damlarida uning huzuriga yordam so’rab keladilar. O’z quvonchlarini u bilan baham ko’radilar. Nihoyat ishonch munosabatlari 29 pedagogning bolalarni turli vaziyatlarda, ya’ni ba’zi hollarda anglab bo’lmaydigan vaziyatlarda ko’rish imkonini beradi. Masalan, bolalar bilan shunday vaziyatlarda muomalada bo’lish juda muhimki, bunda ularning xulq-atvorini maktab sharoitidagidan boshqacha andozada boshqaradi. Bunda pedagog o’quvchilar bilan norasmiy sharoitda muomala qilish uchun har doim o’zining qanday yo’l tutishini aniqlab olishi zarur. O’quvchining o’z o’quvchilarini, ularning fe’l-atvori, tengdoshlari va kattalar bilan munosabatlarini, turli voqealarga, muomalalarga va hokazolarga munosabatlarni doimo o’rganib va bilib borishga intilishi muhimdir. O’qituvchi bolalarni qanchalik yaxshi bilib olsa, unda bolalar bilan munosabatlarda xushmuomala bo’lish imkoniyatlari shu qadar ko’proq bo’ladi. Lekin o’qituvchi o’z o’quvchilari bilan yaqinroq bo’lishga harakat qilar ekan, ba’zan tegishli hollarda o’zi yeshitmasligi lozim bo’lgan narsalarni eshitmasdan o’tib ketishi lozim. Bunga sabab eshitish odobsizlik bo’lishi mumkinligi yoki vaziyat noaniq bo’lib turganda, eshitish darhol aniqlik kiritishni taqozo qilishidadir. O’quvchilar bilan o’z munosabatlarini, muomalasini baqiriq va maydachuyda narsalarga aralashishga aylantirib yubormaslik uchun kundalik ishlarda nimanidir sezmay qolishga o’rganishi muhimdir. Nihoyat, ba’zan biror narsani tushunmay qolish ham foydali bo’ladi. O’qituvchining muhim ijtimoiy yo’l-yo’riqlaridan biri dilkashlikdir. An’anaviy dilkashlik yoki odamlarga aralashmaslik shaxsning o’ziga xos xususiyatlari deb qaraladi. Bu butunlay qonuniy holdir. Lekin, bunday yondashuv bir tomonlamadir. U dilkashlik, odamlarga aralashmaslik shaxsning o’ziga xos xusu-siyatlarigina bo’lib qolmay, shu bilan birga, odamning u yoki bu vaziyatlardagi muayyan xulq-atvori hamdir, ya’ni ijtimoiy yo’l-yo’rigidir. O’quvchilar bilan munosabatlar sohasidagi eng muhim sosial yo’lyo’riqlarning ayrimlari ana shulardan iboratdir. O’qituvchida ularning mavjudligi uning pedagogik nazokatga rioya qilishning zamini va sharti ham hisoblanadi. 30 Muomala ijtimoiy jarayon bo’lib, u jamiyatda yosh avlodning shakllanishi va tarbiyasiga ta’sir ko’rsatuvchi barcha sohalarga kirib boradi. Bu fikr o’quvchilar muomalasiga nisbatan ham to’g’ridir, chunki uyushgan jamoalarga yoki stixiyali guruxlarga dastavval ular doirasida u yoki bu amaliy faoliyatni (hordiq chiqarish va ma’naviy faoliyatni ham kiritganda) yo’lga qo’yish maqsadi bilangina birlashib, ular bu guruhlarda muomalaga kirishadilar, uning pirovard maqsadi ular uchun sirtdan qaraganda muomalaning o’zi maydonga chiqadi, aslida esa o’z hayotiy yo’lining aniq bir bo’lagida hayot ma’nosini topishdir. O’quvchilar muomalasining mazmuni, tomonlari ular faoliyatining butun xilma-xilligi bilan belgilanadi. Har bir yoshdagi o’quvchilar uchun muomalaning o’ziga xos hissiy-ma’naviy g’oyasi xosdir. Muomalaning asosiy g’oyasidagi farq shunda namoyon bo’ladiki, u har bir yosh bosqichidagi o’quvchi shaxsining shakllanishi va rivojlanishi xususiyatini belgilab beradigan yetakchi ijtimoiy munosabatlarni asosiy munosabatlar sifatida o’z ichiga oladi. Umuman olganda, o’quvchilar muomalasining mazmuni turmushning turli sohasini, hayotning voqeiy qatlamini, g’oyaviy ahloqiy muomalalari va hissiy tomonini qamrab oladi. Yoshga qarab har bir qatlamning aniq mazmuni va ularning o’zaro nisbati turlichadir. Har bir yosh bosqichidagi muomalaning asosiy g’oyasi o’quvchilar muomalasining asosiy mazmunini aks ettirib, muomala mazmunining u yoki bu tomoni uchun bo’lishini belgilab beradi va asosan, uning xilma-xil bo’lishini cheklamay, bo’lgan rejani tashkil etadi. Natijada jamoa faoliyatidagi muomala o’quvchilar o’rtasida, ular bilan pedagoglar o’rtasida ham samarali bo’lib boradi. Muomala jarayonida muayyan normalar vujudga keladi va qaror topadi. Ular jamoadagi rollararo muomalani ham, shaxslararo muomalani ham tartibga solib turadi. O’quvchilarning ijodkorligi va faoliyatchanligi ular muomalasining mazmuniga muhim ta’sir ko’rsatadi, yetarli darajada axborotlarga boy bo’ladi. 2.2. -§ Talabalar madaniyati shakllantirish jarayonini tashkil etish. 31 Talaba bu o’tilgan mavzularni puxta o’zlashtirganidan so’ng: -Kasb-xunar texnika ta’lim tizimining maqsadlarini o’tganadi; - Muhandis-pedagog shaxs madaniyatini rivojlantirish jarayonida dasturlarni asos qilib olishi; - O’qitishda va tarbiya berishda talabalarga yo’l qo’yilgan kamchiliklarni bartaraf qilishni o’rgatadi. - Talabalarni axloq madaniyati va shaxslararo munosabatlarini egallaydi. Hozirgi ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy o’zgarishlar davrida va jamiyatnni insonparvarlashtirish sharoitida hunar-texnika ta’limini rivojlantirishning o’rni beqiyos darajada ortib bormoqda. Jumladan, faoliyat ko’rsatayotgan hunar-texnika ta’lim tizimining maqsadlari quyidagilardan iborat: 1. Insonning qiziqish va qobiliyatiga ko’ra, malaka darajasini olishi, kasbga ega bo’lishi uchun sharoit yaratib berish va keyin ishlab chiqarishga jalb qilish. 2. Ishlab chikarish muassasalarini yuqori malakali, ilmiy-texnik taraqqiyot talablariga javob beruvchi, keng politexnik bilim doirasiga ega bo’lgan, o’z kasbini sevgan mutaxassislar bilan ta’minlash. Xalq xo’jaligining joriy va istiqbol ehtiyojlarini qondirish. 3. Jamiyatni ijtimoiy faol, umuminsoniy qadriyat va g’oyalariga ega bo’lgan ishlab chiqarish va ishlab chiqarish munosabatlarini o’zgartira oladigan, boshqara oladigan, o’z Vatani va xalqi taqdiri, korxona faoliyati, o’z mexniti natijalariga javobgarlikni his kila oladigan ijodkor a’zolarni tarbiyalash. Hunar-texnika ta’limining maqsadlari shaxs, hunar bilim yurti bitiruvchisi ishlaydigan korxona va umuman jamiyat manfaatlarini ko’zlangan holda talabalarni kasbga tayyorlash va tarbiyalash ishlarining mazmuni, shakli, usuli va vositalarini qayta ko’rib chiqish. Eng avvalo, jamiyat va ishlab chiqish talablariga javob beruvchi tarbiya jarayonini aniq vazifasi xamda ishchi, xodimni-shaxsni 32 voyaga yetkazuvchi va rivojlantiruvchi dastur lozim buladi. Ma’lumki, yangi turdagi o’quv muassasalari (listey, kollej)da hunar (kasb)ga tayyorlash, bitiruvchilar o’rta bo’g’in mutaxassislari bo’lib, faqat kasbiy bilim, ko’nikma va malakaga ega bo’lmasdan hayotiy madaniyat asoslarini egallashlari lozim. SHaxs madaniyati-bo’lajak milliy ishchi xodimlarining (intellektuallik) aqlliligi, tashkiliy va ijodkorlik qobiliyati, intizomlilik va ishbilarmonligi, o’zini tutib olganligi, mas’uliyatlilik va milliy ruhning mavjudligi, ishlayotgan firma (korxona) jamoasiga va jamiyatga munosibligi kabi muhim ijtimoiy sifatlarning tarkib topishi va rivojlanishning asosidir. SHaxsga tang olingan tajribani o’rgatish faoliyatning har xil shakl va usullariga o’qitish, shuningdek, ma’lum maqsadga yo’naltirilgan tarbiya tashqi muhitning keng ko’lamdagi ta’siri ostida amalga oshiriladi. «Tarbiya» va «jamiyatga moslashish» tushunchalarining mohiyati va o’zaro bog’liqligi (madaniyat) tushunchasini ochib berish uchun imkoniyat yaratadi. Ishchi-xodimlarning shaxsiy madaniyatini tarkib toptirish va rivojlantirish muammosi O’rta Osiyo xalqlari uchun yangi paydo bo’layotgan tadqiqot emas. CHunki shu yurtning Beruniy, Ibn Sino, Forobiy kabi qomusiy allomalari ta’limning ruhiy-ma’naviy mazmunining o’ziga xos xususiyatlarini ajratib berishgan. Tusiyning «Ta’lim oluvchilarga yo’riqnoma» asarida esa takomillashgan shaxs va o’z ishining ustasini shakllantirishni ta’minlovchi 14 ta xususiyat aytib o’tilgan. Bular, chidamkorlik, mo’’tadil o’zaro yordam va do’stona munosabat, odamiylik, saxiylik, muloyimlik, oliyjanoblik va boshqalar, Forobiyning fikricha ilmga ega bo’lish bir qatorda yuqoridagi xususiyatlarga ham ega bo’lish kishini haqiqiy insonga aylantiradi. Beruniy insonni baholash mezoni ish va mehnatidaligini ko’rsatib, «Har bir odamning bahossi-o’z ishini ajoyib bajarishidadur»-deb yozadi. X asrning ikkinchi yarmida bir guruh olimlar, faylasuf va din arboblari «Poklanish birodarlari» deb nomlangan diniy-falsafiy maktab negizida o’sha davrda mavjud bo’lgan har bir hunar uchun «Risola», ya’ni milliy hunarmandchilik 33 madaniyatini shakllantirish, rivojlantirish, tashhis (diagnostika) etish va baholash bo’yicha o’ziga xos dasturini ishlab chiqilgan. Ushbu «Risola» da hunarmandchilikning vujudga kelish tarixi, byuo’lajak ustalarga qo’yiladigan ahloqiy talablar to’g’risida yozilib, avloddan-avlodga hunarmandchilikning ahloqiy talablar to’g’risida o’rgatish yaxshi niyatda oqsoqollar tomonidan fotiha orqali amalga oshirilganligi aytilgan. Bu esa hunarni qabul qilib olayotgan bo’lajak ustadan nafaqat ko’nikma va malakalarni talab etgan, balki hunarmandchilik madaniyatini, xalq an’anasini saqlashga mas’uliyat yuklangan. «Risola» ning taxminiy tuzilish tizimi bo’yicha o’tkazilgan so’rov va suhbatlar natijasi shuni ko’rsatadiki, hozir ham X asr avval yozilgan «Risola» dagidek ish yuritilmoqda. «Risola» da aytilishicha, hunarmandni mustaqil faoliyat ko’rsatishi uchun ruxsat berishdan oldin quyidagilarni aniqlab olish lozim: kasb-hunarga bo’lgan qiziqishini; o’zidan so’ng kelajak avlodga nimalar qoldirishini istashini? Uning bilimi xalqqa nimalarni beradi? Kasbning mohiyati va mazmuni nimalardan iborat? U o’ziga ishonadimi? Bulardan tashqari, shaxsning bilim va malkasiga baho berish, mustaqil ishlash uchun tayyorgarlik darajasini aniqlashni taklif etish lozim va nihoyat kasbiy bilim va malakasiga baho berish mumkin bo’ladi. SHaxs madaniyati-bu insoniyatning madaniy merosi- umuminsoniy qadriyati va ahloq qoidalarining, har xil turdagi ijtimoiy ahamiyatga ega bo’lgan faoliyat va shaxslararo aloqa shakllarini o’zlashtirish darajasidir. Bo’lajak ishchi shaxsini tarkib toptirishda qatnashuvchi madaniyat belgilarining barchasiga to’xtalib o’tish imkoniyatiga ega bo’lganligimiz sababli, asosiylari hisoblangan kasb madaniyati, siyosiy madaniyat, ruhiy-ma’naviy madaniyat, shaxslararo aloqa madaniyati kabilarni ajratib ko’rsata olamiz. Muhandis-pedagoglar jamoasi faoliyatini tashkil etish. 34 O’quv muassasalari muhandis-pedagog jamoasi faoliyat, dasturi shaxs madaniyatini rivojlantirish jarayonini boshqarish mexanizmi bo’lib xizmat qiladi. Dasturga quyidagi qoidalar asos qilib olinadi: talabalarda shaxs madaniyatiga xos xususiyatlarini rivojlantirish maqsadida ular bilan ishlashning barcha shakl va usullarini qo’llash; talabalar bilan ishlashda jamiyatga moslashtirish haqidagi tushunchalarga yakka tartibda yondoshish; talabalarda shaxsiy madaniyatni rivojlantirish majmuasini amalga oshirishning jiddiy yo’nalish ketma-ketligiga erishish; o’qituvchi va talabalarning o’zaro aloqasining mustahkamlanishi. Tashkiliy ishlar madaniyati asosan malakali ishchi-xodimlarni, shu bilan birga tashkiliy ishlar o’quv muassasasida axborot, moddiy texnik va o’quv ta’minot uchun ham yaxshi sharoit yaratib berilishi zarurdir. Dasturni amalga oshirish ikki yo’nalishda olib boriladi: 1. Ushbu yo’nalish quyidagilarni o’z ichiga oladi: a) Muhandis-pedagog xaodimlarni shaxs madaniyatining tarkib toptirish usullari bilan tanishtirish; b) birinchi kurs talabalarida shaxs madaniyatini tarkib toptirish sifatini tashhis etish, xususiyatlarini ijtimoiy munosabatlarini o’rganish; v) talabalarda shaxsiy madaniyatni rivojlantirish uchun o’quv jarayonining imkoniyatlarini aniqlash va foydalanish; g) pedagogik maslahatlar, majlislar o’tkazishni boshqarish maqsadlari; har bir talabaga pedagogik ta’sir etishining samarali yo’llarini ishlab chiqish; talaba bilan muhandis-muallim xodimlarning o’zaro munosabatini yaxshilash usullarini izlash; talabalarda pedagogik ta’sir natijasida shaxs madaniyati xususiyatlarini rivojlanishi va sodir bo’lgan o’zgarishlar darajasini tahlil etish; o’qitish va tarbiya berish ishlarida talabalarning ijrobiy tomonlaridan 35 foydalanib, shaxs madaniyatini rivojlantirish istiqbolini belgilash dasturining ta’sir kuo’rsatishida yo’l qo’yilgan kamchiliklarni bartaraf etgan holda amalga oshirish; d) «Ruhiy-pedagogik kundalik» ni muntazam ravishda yuritib borish. 3. Talabalarda madaniyatli shaxs xususiyatlarini rivojlantirish. Ushbu yo’nalish o’z ichiga quyidagilarni oladi: a) talabalarga (tashhis natijalari asosida) dars va darsdpan tashqari faoliyatlari, bilmi va tarbiya olish uchun o’z ustida ishlash, shaxsiy rejalar tuzish va amalga oshirishda amaliy yordam ko’rsatish; b) guruh faollariga jamoaning har bir talabasining qobiliyati, ehtiyoji, qiziqishi va moyilligini aniqlash bo’yicha dastur ishlab chiqishda ko’maklashish; v) talabalarda mehnat, ahloq va shaxslararo munosabat, siyosiy, ruhiy va ma’naviy madaniyatlarni rivojlantirish maqsadida nazariy dars va hunar ta’limining barcha imkoniyatlaridan foydalanish; g) xo’jalik hisobi sharoitida talabalarda ilmiy texnik ijodkorlikni rivojlantirish; d) o’quv muassasasi an’analari otaliq tashkilot mutaxassislari va darsdan tashqari vaqtlardan oqilona foydalanish; e) kichik muhitning shaxsga ta’sirini boshqarib turish. «Ruhiy-pedagogik kundalik» talabalarda shaxs madaniyatini rivojlanishi uchun shaxsan, ya’ni yakka tartibda yondoshishni ta’minlab beradi. SHu bilan birga, ruhiy-pedagogik kundalik yosh, yetarli darajada pedagogik tajribaga ega bo’lmagan muhandis-muallim xodimlar uchun qo’llanma vazifasini ham bajaradi. CHunki ular kundalikdagi ma’lumotnomalar bilan tanishgandan so’ng mustaqil ravishda talabalar orasida ruhiy-pedagogik kuzatishlar olib borishadi. Ularning shaxsiy xususiyatlarining rivojlanish istiqbolini belgilash va rejalashtirish, pedagogik ta’sir ko’rsatish vosita va shakllariga o’zgartirishlar kiritish ishlarini ham amalga oshirish imkoniyatiga ega bo’ladilar. Talabalarda shaxs madaniyatini shakllantirish va rivojlantirish. Talabalarda shaxs madaniyatini shakllantirish va rivojlantirish usullarini litsey va kollejlarda muvaffaqiyatli ravishda sinovdan o’tkazilgan. Bu usullar juda sodda 36 bo’lib, amalga oshirish ham ko’p qiyinchiliklar tug’dirmaydi. Eng avvalo, o’qituvchi (kelajakda ta’lim guruh rahbari) va hunar ta’limi ustalari o’qishga kiruvchilarning ota-onalari bilan suhbat o’tkazadi. SHundan so’ng, talabalarda mavjud bo’lgan shaxsiy xususiyatlar qay darajada rivojlanganligi, ijtimoiy aloqalari haqida dastlabki ma’lumotlarga ega bo’lganidan keyin, guruh rahbari va hunar ta’lim ustalari talabalarni kasb (hunar) ga tayyorlash jarayonida qaysi (ijobiy) xususiyatlaridan foydalanish va qaysi (salbiy) xususiyatlari to’sqinlik qilishi mumkinligini aniqlab olish imkoniyatlariga ega bo’ladilar. Talabalar rejalarida adabiyotlar jamg’armasini to’ldirish, lozim bo’lgan o’quv va kasbiy bilim hamda ko’nikmalarni o’zlashtirish, ruhiy-ma’naviy, mehnat va siyosiy madaniyatlarni takomillashtirish, salbiy xislatlarni bartaraf etish kabi ishlarni rejalashtiradilar. Talabalarda shaxsiy madaniyat xususiyatlarini rivojlantirish jarayonini: ta’lim berish davrini yanada faollashtirish imkoniyatlaridan foydalanish xo’jalik hisobidagi ijodiy laboratoriyalar asosida ilmiy-texnik ijodkorlikni rivojlantirish, pedagogik ta’sir ko’rsatish shakl va usullarining boshqa turlaridan ham keng ko’lamda foydalanish yo’li bilan tashkil etiladi. Talabalarni kasb (hunarga) ga o’rgatishda tayyorlov davrida (birinchi kursning birinchi yarim yilligi) shaxsning ichki tuyg’u va hissiyotlarini rivojlantirish uchun ta’sir ko’rsatishning maqsadli bo’lishiga bog’liq bo’ladi. Buning uchun muhandis- pedagog xodimlar talabalarni tuyg’u va hissiyotlarga ta’sir etish uchun ko’rgazmali qurollar, hunarmandchilik va jamoaga moslashish istiqbollari, hunar, fan va kasblarga bo’lgan munosabatlar haqida dilkash suhbatlar o’tkazishi, ish usullarini va kasbiy mahoratini ko’rsatish kabi har xil vositalardan foydalanishlari lozim. Bularning hammasi birinchi kurs talabalarida maxsus, umumtexnik, umuta’lim darslarida bilim egallashda imkoniyat yaratadi va ichki hissiyotlarini ruhiy va jismoniy takomillashtirishga yordam berib, ongli ravishda kasb (hunar) ga va ijtimoiy-siyosiy voqealarga bo’lgan qiziqishini uyg’otadi. 37 Guruh rahbari va ta’lim ustasi ona tili o’qituvchisi va kutubxonachi bilan hamkorlikda talabalarga umuminsoniy aloqa qoidalarini egallashda asl ma’naviy g’olarni axatarishda, ijodiy faoliyatda «o’z o’rnini topish», nuqt madaniyatini rivojlantirishda, jamoada o’zaro munosabatda bo’la olishga, xalqning ruhiy, ma’naviy merosi bilan qurollantirishda yordam berishlari va hamkorlik qilishlari kerak. Amalda (siyosat, maxsus darslarda o’quv filmlarni ko’rsatish, murabbiy darsi) bo’lajak ishchi-xodimlarga mehnatni rejalashtirish, vaqtni qadrlash, ishni va ish joyini tashkil etishlari ko’rsatib berish ham juda muhimdir. Ongli ravishda hunarmandchilik sohasilda o’z o’rni belgilash talabani intilishini talab etadi. Bu badiiy, ijodiy suhbatlar, ma’naviy tarbiyalovchi sharoitlar, «kasbni himoya qilish» tanlovlari, yakka tartibda o’tkaziladigan suhbatlar orqali amalga oshiriladi. Talabalarning shaxsiy madaniyatini tarkib toptirish maqsadida dastlabki tayyorlov davrida olimpiada, texnik viktorina, kasb ustasi tanlovi, («Bilim bayrami», «Bilim yurtining tashkil etilgan kuni»), mehnat faxriylari va ilg’orlari bilim yurtini bitirib ketgan talabalar bilan uchrashuv, otaliq tashkilot bilan tanishtirsh sayohatlari uyushtirish kabi tadbirlarni o’tkazish tavsiya etiladi. SHuni ta’kidlab o’tish kerakki, bu yerda birinchi kurs talabalari qatnashuvchi holda, ikkinchi kurs tashkilotchi, uchinchi kurs va to’rtinchi kurslar esa bo’lajak ishchi va mutaxassislardan shaxsiy madaniyat, kasbga yo’naltirish va o’z o’rnini belgilashda qaratilgan yangi tadbirlar tashabbuskorlari timsolida namoyon bo’ladilar. Talabalarda madaniyatli shaxs xususiyatlarini rivojlantirish uchun, hamda bo’lajak mutaxassislarni tashkilotchilik madaniyatini shakllantirish uchun hunar ta’lim darslariga muhim ahamiyat berilishi kerak. Bu davrda ijtimoiy darslarda talabalarning ta’lim olishga, ruhiy takomillashishiga, hayotda ma’naviy g’oyalarga intilishi bo’yicha yo’nalishlar shakllantiriladi. Talabalarni ahloq madaniyati va shaxslararo munosabatlarini rivojlantirish jarayonida barcha muomala turlarini qo’llagan holda o’yin, muammoli darslar, mehnatni brigada usullari kabi shakllari qo’llaniladi. 38 Ko’rsatilgan va boshqa mavjud shakl va usullar talabalarda keng miqyosda muomala (o’zaro munosabat) ga, ijtimoiy o’zaro faoliyat, o’zi va o’rtoqlariga oqilona baho berishga intilishini rivojlantirish imkoniyatini yaratish. Talabalarda madaniyatli shaxs xususiyatlarini rivojlantirish uchun hamda bo’lajak mutaxassislarni tashkilotchilik madaniyatini shakllantirish uchun hunar ta’limi dasrlariga muhim ahamiyat berilishi kerak. III.Bob Pedagogik mahoratni takomillashtirish texnologiyalari. 3.1.-§ Pedagogik texnologiyalar xaqida tushuncha O’zbekiston Respublikasi demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati qurish yo’lini tanlagan va amalga oshirib kelmoqda. Respublikamizdagi amalga oshirilayotgan qayta qurishdan asosiy maqsad va uning harakatlantiruvchi kuchi inson, shaxsning har tomonlama rivojlanishi va farovonligi hisoblanadi. Mamlakatimiz taraqqiyotining muhim sharti kadrlarni tayyorlash tizimining mukammal bo’lishi, zamonaviy iqtisod, fan, madaniyat, texnika va texnologiyalar asosida rivojlanishi hisoblanadi. «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» uzluksiz ta’lim va kadrlarni tayyorlash tizimlarini tubdan isloh qilishga qaratilgan. «Milliy dasturni» amalga oshirishda mavjud ta’lim va kadrlarni tayyorlash tizimlarini tubdan o’zgartirish zamonaviy ilmiy fikrlar yutuqlari va ijtimoiy tajribalarga, ta’lim jarayonini hamma bosqichlarida, uzluksiz ta’lim tizimi ta’lim muassasalarining hamma shakli va turlarida ilg’or-metodik ta’limlarga tayangan holda amalga oshiriladi. Hozirgi zamonaviy bosqichda pedagogik dolzarb vazifalarga fan, texnika, ilg’or texnologiyalar yutuqlaridan foydalanish asosida shaxsni tarbiyalash, o’qitish va rivojlantirish maqsadlari, mazmuni, metodlari, vositalari va tashkiliy shakllarini ilmiy ta’minlash kiradi. Kadrlar tayyorlash sohasidagi davlat siyosati uzluksiz ta’lim tizimini orqali har tomonlama rivojlangan shaxs — fuqaroning tashkil 39 topishni ko’zda tutadi. U ushbu ta’lim tizimida va kadrlar tayyorlashda ta’lim xizmatlarining istemolchisi, buyurtmachisi sifatida va huddi shunday ishlab chiqaruvchi sifatida ishtirok yetadi. SHaxs ta’lim jarayonining ishlab chiqaruvchisi sifatida ta’lim, moddiy ishlab chiqarish, fan, madaniyat va xizmatlar sohasi faoliyatida bilish va tajribalarni berishda ishtirok yetadi. Respublikamizda shaxsga o’zining ijodiy imkoniyatlarini amalga oshirish uchun professional ta’lim dasturini tanlash huquqini bergan. Uzluksiz ta’lim tizimida oliy ta’lim alohida o’rin yegallaydi. Oliy rivojlanishi doira shaklida, ya’ni yig’inlar, ishtiyoqlar shaklidagi jamiyatning bosqichli rivojlanishidir. PEDAGOGIK TEXNOLOGIYa - barcha boshkariluvchi tashkiliy kismlar va ularning boglikligini taxlil kilish, tanlash, loyixalash va nazorat kilish yuli bilan pedagogik samaradorlikni yukori darajaga kutarish xamda bu borada tizimli yondashuvni joriy etishni ifodalaydi. Pedagogik texnologiya (PT) -shunday bilimlar soxasiki, ular yordamida XXI asrda davlatimizda ta’lim soxasida tub burilishlar yuz beradi, o’qituvchi faoliyati yangilanadi, talaba-yoshlarda xurfikrlilik, bilimga chankoklik, Vatanga mexrmuxabbat, insonparvarlik tuygulari tizimli ravishda shakllanadi. Ma’lumotlilik asosida yotuvchi bosh goya xam tabiat va inson uzviyligini anglab yetadigan, avtoretar va soxta tafakkurlash usulidan voz kechgan sabr bardosh- li, kanoatli, uzgalar fikrini xurmatlaydigan, milliy madaniy va umuminsoniy kadriyatlar kabi shaxs sifatlarini shakllantirishni kuzda tutgan insonparvarlik xisoblanadi. Bu masalaning yechimi kaysi darajada ta’limni texnologiyalashtirish bilan bog- lik? Texnologiya tushunchasi texnikaviy tarakkiyot bilan boglik xolda fanga 1972 yilda kirib keldi va yunoncha ikki suzdan-texnos (technt)- san’at, xunar va logos (logos) - fan, ta’limot suzlaridan tashkil topib xunar fani ma’nosini anglatadi. Birok bu ifoda zamonaviy texnologik jarayonini tulik tavsiflab bera olmaydi. Texnologik jarayon xar doim zaruriy vositalar va sharoitlardan foydalangan xolda amallarni muayyan ketma-ketlikda bajarishni kuzda tutadi. Yanada anikrok aytadigan bulsak, texnologik jarayon bu mexnat kurollari bilan 40 mexnat ob’ektlariga boskichma boskich ta’sir etish natijasida maxsulot yaratish borasidagi ishchining faoliyatidir. Ya’ni: PT- bu o’qituvchi (tarbiyachi) ning ukitish (tarbiya) vositalari yordamida o’quvchi (talaba) larga muayyan sharoitda ta’sir kursatish va bu faoliyat maxsuli sifatida ulardan oldin belgilangan shaxs sifatlarini intensiv shakllantirish jarayonidir. Xozirgi kundagi pedagogik nashirlarda (texnologiya) atamasini xilma xil talkin etilishi xolatini kuzatishimiz mumkin: ukitish texnologiyasi, o’quv jarayoni texnologiyasi, ma’lumot texnologiyasi, tarbiy texnologiyasi va x.k. O’kitish texnologiyasi PTga yakin tushuncha bulsada aynan uxshash ma’noni anglatadi, chunki u ma’lum predmet, mavzu va savollar doirasidagi anik o’quv materiallarini uzlashtirish yulini muayyan texnologiya atrofida ifoda etadi. U kuprok xususiy metodika bilan bir jinslidir. PT esa ma’lumot texnologiyasini joriy etish taktikasini ifodalaydi va “o’qituvchi- pedagogika jarayon o’qituvchi (talaba)”. Funktsional tizim konuniyatlarga tegishli bilimlar asosida kuriladi. Ba’zan metodikani texnologiyadan ajrata olmaydigan, ular bir narsa deb e’tirof etadigan amaliyotchi o’qituvchilar uchrab turadi. Metodika-o’quv jarayonini tashkil etish va utkazish buyicha tavsiyalar majmuasidan iborat desak, PT- o’qituvchining kasbiy faoliyatini yakunlovchi va ta’limda yakuniy natijani kafolatlaydigan muolaja yigindisidir. Ma’lum vakt davomida PT- o’quv jarayonini texnik vositalari yordamida amalga oshirish deb karab kelingan edi. 70-yillardan boshlab esa pedagogik adabiyotlarda bu tushunchaning moxiyati ancha keng talkin etila boshlanadi. Yaponiya olimi T.Sakovmoto tomonidan “ukitish texnologiyasi-bu ukitishning makbulligini ta’minlovchi yul yurik- lar tizimi bilan boglik bilimlar soxasi” deb izoxlanadi. Rus olimi N.F.Talizina texnologiyasi “Belgilangan o’quv maksadga erishishning okilona usullarini aniklashdan iborat” deb tushuntiriladi. I.Ya.Lernerning fikricha PT-o’quvchilar xarakat-larida aks etgan ukitish natijalari orkali ishonch- li anglab olinadigan va aniklanadigan maksadni ifodalashni takozo etadi. Kurinib turibdiki, PT belgilangan boshlangich maksad va mazmun asosida o’quv jarayonini 41 loyixalash sifatida tashkil etil- gan. Bu bir jixatdan tugri bulsa, chukurrok taxlil etilsa, bir yoklamalik aniklanadi yoki bunday yondashuvda o’quvchi shaxs e’tibordan chetda kolmokda. Bu xolatni yoki kamchilikni akademik V.P.Bespalko anikladi va PT bu o’qituvchi maxoratiga boglik bulmagan xolda pedagogik muvofakiyatini kafolatlay oladigan o’quvchi shaxsni shakllantirish jarayoni- ning loyixasidir deb ta’riflaydi. Bu ta’rif asosida kuyidagi ilmiy tamoyillarni kursatish mumkin: PT o’quvchi (talaba) larda ma’lum ijtimoiy tajriba elementlarini shakllantirish uchun loyixalanadi; Loyixalangan tayyor texnologiyani amalga oshirish fan o’qituvchisidan katta maxorat talab etmaydi; Yakuniy natija, albatta, kafolatlanadi. PT moxiyatini aniklashga karatilgan ta’r-iflarning xilma xilligi rivojlangan mamla- katlarda bu masalani u yoki bu darajada xal etilganligini kursatsa, ikkinchi tomondan PTni amaliyotga joriy etishga bulgan urinishlar natijasini ifodalaydi. PT tugrisidagi tushunchalarni rivojlanish tarixi nuktai nazardan karalgan, PT nazariyasi va amaliyotini bir biriga boglik bulmagan xolda talkin etilganligini kuramiz.Natijada ukitish jarayonini takomillashtirishga yoki o’quvchilarning bilim faoliyatini rivojlantirishga karatilgan u yoki bu ilgor metodikalar texnologiya darajasiga kutarila olmay asta sekinlik bilan uz mavkeini yukotib pedagogik nazariyasidan uzoklashib borgan. Masalan 60-yillarda katta shov-shuvga sabab bulgan “Dasturli ta’lim” yoki 70-80-yillardagi “shatalovchilik xarakati” kabilar. Bugungi kunda mamlakatimizdagi pedagogik soxa mutaxasislarining ilmiy saloxiyati PT moxiyatini ochib berishga yetadi. PT ni pedagogik fanning aloxida tarmogi sifatida yoki fakat ta’lim amaliyotini makbullashtirishga yunaltirilgan ta’lim yunalishi deb karash xam makul emas. PT bu soxadagi nazariy va amaliy izlanishlarni birlashtirish doirasidagi faoliyatini aks ettiradi. PT ga “yangi” suzini kushib kullanilishi-bu ta’lim- tarbiya jarayonini loyixalashga eskicha yondashish mumkin emasligini kursatadi. Demak, savol tugiladi “yangi PT” nimani anglatadi? SHaxsni shakllantirish maksadini anik belgilab oladi va shunga mos xolda ma’lum pedagogik tizim (maktab, kollej, oliy o’quv yurti) 42 mavjud buladi. Bu tizimga uzluksiz ravishda ijtimoiy buyurtma uz ta’sirini va ta’lim - tarbiya maksadini umumiy xolda belgilab beradi. “Maksad” esa uz navbatida pedagogik tizimning kolgan elementlarini yangilash zaruratini keltirib chikaradi. Kadrlar tayyorlashning milliy dasturi ta’lim-tarbiyaning maksadini yangi yunalishga buradi: “utmishdan kolgan mafkuraviy karashlar va sakitlar dan tula xolos bulgan, rivojlangan demokratik davlat darajasida yuksak ma’naviy va axlokiy talabalarga javob beradigan yukori malakali kadrlar tayyorlash”- deb belgilanadi. Demak, ta’lim - tarbiyaning maksadi butunlay yangilanadi, unga mos xolda mazmun xam, pedagogik jarayon xam yangilanish ruy bermokda, bunday yangi texnologiyalar kirib kelmokda. Yangi metodikalarni talab etadigan va unga uzining ma’lum xususiyatlarini joriy etadigan yangi texnikaviy, axborotli poligrafik, audiovizual vositalar mavjudki, ular yangi PT ni real vokelikka aylantiradi. PT moxiyat jixatidan boshka texnologiyalar bilan bir safda turadi, chunki ular xam boshkalar katori uz xususiy soxasiga, metodlariga va vositalariga ega, ma’lum “material” bilan ish kuradi. Birok, PT inson ongi bilan bilimlar soxasi sifatida murakkab va xammaga tushunarli bulmagan pedagogik jarayon ifoda etish bilan ishlab chikarish, biologik, xatto axborotli tarbiya komponentlarini mujassamlantirgandir. PT boshka soxalardagi texnologik jarayonlar bilan uzuliksiz boyib boradi va an’anaviy o’quv jarayoniga, uning samarasini oshirishga ta’sir kursatishning yangi imkoniyatlarini egallab oladi. Afsuski, bu jarayon xozirgi ta’lim tizimida juda kiyin kechyapti, xakikiy komp ь yuterli PT uzining ilmiy ishlamasini kutyapdi:“Komp ь yuterlarning shu kundagi kullanishi - ekstensivlik xolos: an’anaviy o’quv kurslari shunchaki ekran monitoriga joylashtirilyapti”. SHu yerda PT va axborot texnologiyasi urtasida uzaro munosabatni oydinlashtirish lozim buladi. Keyingi vaktlarda ba’zi bir olimlar (informatika soxasi vakillari) PT ni axborotlash- tirishga kushish yoki tenglashtirish (ba’zan ustun kuyish) ni yoklamokdalar. Bu urinishlar tugri yul emas. O’quv-tarbiya jarayonini texnologiyalashtirish tarixiy ( ayniksa XX asr ikkinchi yarimidan boshlab) 43 vokeylik va jarayondir. Axborotlashtirish bu jarayondagi inkilobiy “burilish” uning muxim boskichdir. Sodda kilib aytilsa, ta’limda axborot texnologiyasi - bu “o’quvchi- komp ь yuter” urtasidagi mulokotdir. Axborotli texnologiya PT ning tarkibiy kismi, texnik vositalarning mukammallashgan zamo-naviy tugri sifatida ta’lim jarayonida kullanila boshladi. Kelajakda iktisodiy muammolar xal etilib o’quv yurtlarida dasturli “mashina” bilan yetarli darajada ta’minlanadi. SHunidagina axborotli texnologiya asosida o’quvchi (talaba) larning bilish faoliyati tashkil etish va boshkarish imkoniyatlari tugiladi va u o’qituvchining yakin kumakdoshiga aylanadi yoki uning funtsiyalarini tulik bajaradi. Ta’limni texnologiyalashtirish ob’ektiv jarayon ekanligini zamonaviyligi esa ilmiy-texnik tarakkiyot yunalishi bilan belgilanishi tan olingan xolda PT ning uziga xos tomonlari va yakin kelajakda u bilan boglik vazifalarni kursatib utamiz? 1) kup boskichli ta’lim tizimida PT ning urnini asoslash zaruriy. 2) zamonaviy sanoat, tibbiy, iktisodiyot, ekolo-giya kabi texnologiyalar bilan PT larni muntazam ravishda yangilab borish va tabakalashtirilgan yondashuv asosida ularni samaradorlik mezonlarini aniklash; 3) istikbolli ukitish vositalarini yaratish va ularga tayangan xoda ilgor PT larni loyixalash, amaliyotga joriy etish, ommalashtirish va aniklash; 4) Tegishli boshkaruv organlari (ta’lim markazlari) tomonidan o’quv muassasalari faoliyatida yangi PT larni tadbik etish darajasini nazorat kilish va baxolash; 5) Pedagog- o’qituvchilarni ilgor pedagogik va axborot texnologiyalari buyicha bilimlar tizimi bilan kurollantirishni uzuliksiz tashkil etish; 6) Bulajak pedagogik - ukutuvchilarga PT nazariyasi va amaliyoti buyicha maxsus kurs tashkil etilishi va ukitish; 7) Ilgor o’qituvchilar ish tajribalari va usullarini urganib borish, ularni yaratgan yangi metodikalari yangi pedagogik texnologiya darajasiga kutarish borasidagi ishlarni amalga oshirish; 8) O’qituvchi faoliyati pedagogik texnologiya, konunlariga moslashtirish muammolari va boshkalar. 44 Pedagogik texnologiya yordamida ta’lim jarayonidagi xato, kamchiliklarni, mavjudligini oldini olish, maksadni kuya olish, ta’lim jarayoni pedagogik texnologiya sifatida karash, yangilikka, ijodga intilish. SHunday kilib, pedagogik texnologiya-ta’lim-tarbiya jarayonini majmuyini amalga oshirish texnikasidir. 3.2 -§ Pedagogik texnologiyalarni amalda qo’llash O’zbekistonda ta’lim samaradorligini oshirish va rivojlantirishda pedagogik texnologiyalarni axamiyati katta. Pedagogik mahorat fani ta’lim jarayoning ikki tomonlama xususiyatiga ega ekanligi o’quvchi tomonidan bajariladigan o’quv faoliyati va o’qituvchining o’rgatuvchanlik faoliyati yigindisi didaktik jarayoni ekanligiga asoslanib berilgan. Prezident Islom Karimov “Ta’lim Uzbekiston xalk ma’naviyatiga yaratuvchilik faoliyatini baxsh etadi. O’sib kelayotgan avlodning barcha eng yaxshi imkoniyatlari unda namoyon bo’ladi, kasb - kori, maxorati uzliksiz takomillashadi, katta avlodning dono tajribasini anglab olinadi va yosh avlodga utadi”- deb, ta’lim tushunchasi milliy nuktai nazaridan ta’rif berilgan. Yurtboshimiz tomonidan ta’limning yangi modeliga asosan solindi va uning kelajak istikbollari ilmiy asoslab berildi. Ta’limning yangi modelini amaliyotga tadbik etish o’quv jarayonini texnogiya bilan boglikdir. Jumladan, xozirgi kunda barcha soxalarda yangi texnologiyalarni joriy etilishini xayotning uzi, ilmiytexnikaviy tarakkiyot talab etmokda. SHuning uchun, Kadirlar tayyorlash Milliy dasturida “O’quv - tarbiyaviy jarayonini ilgor pedagogik texnologiyalar bilan ta’minlash” uning 2 va 3 - boskichlarida bajariladigan jiddiy vazifalardan biri sifatida belgilangan. Tabiiy savol tugiladi: Nima uchun bugungi kunda pedagogik texnologiyaning nazariy asosini yaratish va amaliyotga tadbik etish zarurati tugildi? Bu omil mamlakatimizning ijtimoiy siyosatini belilab berganligi tufayli ta’limning yangi modeli yaratildi. Prezidentimiz Islom Karimov tomonidan modelning amalga oshirish bilan jamiyatimizning xayotida ruy berish kutilayotgan “Portlash effekti” ijobiy natijalar ruyrost kursatib berildi: 45 - ijtimoiy - siyosiy iklimga ijobiy ta’sir kiladi va natijada mamlakatimizdagi mavjud muxit butunlay uzgaradi: - insonning xayotidan uz urnini topish jarayoni tezlashadi: - jamiyatda mustakil fikrlovchi erkin SHaxsning shakllanishiga olib keladi: - jamiyatimizning potentsial kuchlarini ruyobga chikarishda juda katta axamiyat kasb etadi: -fukarolik jamiyatini kurishni ta’minlaydi, model vositasida dunyoda munosib o’rin olishga, o’zbek nomini yanada yoyib tarannum etishga erishiladi. Prezidentimiz tomonidan ko’rsatib berilgan “portlash effekti” sari shijoat bilan kadam tashlash, bu yulda uchraydigan kiyinchiliklarni bos- kichma- boskich va izchil xal etish masalalari nafakat pedagogik nazariyoti va amaliyotlarini junbushga keltiradi, balki, jamiyatimizni tulik pedagoglashtirish muammosini ijtimoiy buyurtma sifatida keltirib chikaradi. Demak, jamiyatimizning xar bir fukarosini tarbiyashunoslik asoslari bilan tanishtirish, yosh avlodni barkamol inson kilib voyaga yetkazish jarayoni yangi pedagogik “kurol” va vositalar bilan ta’minlash davr takazosidir. Sungi payitlarda pedagogik olimlar, amaliyot-chilar ilmiy asoslangan ta’lim texnologiyalarini o’z faoliyatlarida keng kullashga intilmokdalar. Ta’lim texnologiyalarini ishlab chikish va amalga oshirish ilmiy muammo sifatida maxsus tadkik etishni ko’zda tutadi, bunda eng avvalo kuyidagilarni aniklash lozim: - ta’lim texnologiyasi sifatida nimani anglatishi va uning tuzilmasi kanday tarkibiy kismlardan tashkil topgan; -jarayon sifatida ta’lim texnologiyasining funktsional tuzimasi nimalardan iborat; -ta’lim texnologiyalari Kadrlar tayyorlash milliy dasturi maksadlariga kanday darajada tugri kelishi va uni kanday baxolash mumkinligi. O’quv jarayonini texnologiyalashtirishda didaktik masalalarni belgilash konuniyatlari. Erkin shaxsni shakllantirish muammosi ta’lim muassasalarida o’quv- tarbiyaviy ishlarni pedagogik texnologiya “rel ь s” iga utkazish takazo etadi. Bu jarayon oson 46 kechmaydi. CHunki: butun ixtiyoriy kurilayotgan va joriy etilayotgan ukitish tizimini kat’iyan ilmiy asoslangan pedagogik tizimga aylantirish kerak. Aslida xam ijtimoiy tajriba elementlari-bilim, ijodiy faoliyat, ob’ektiv borliqqa munosabatlar - pedagogik jaryon maxsulidir va ma’lum pedagogik tizim doirasida shakillantiriladi. Pedagogik texnologiya esa amaliyotga joriy etilayotgan pedagogik tizim loyixasidir. Unda pedagogik tizim nima? Uning tarkibi kanday? Bu savollarga mavjud pedagogik nashrlardan topish mumkin. N.V.Kuzmina pedagogik tizim uzida ta’lim va tarbiya maksadida buysindirilgan uzaro boglik tarkibli elementlardan tashkil topishini ukdira-dilar: pedagogik maksad; o’quv va ilmiy axborot; pedagogik aloka vositalari: o’quvchilar va pedagogik. V.P.Bespal ь koning ta’rifiga kura “Pedagogik” tizim ma’lum shaxs sifatlarini shakillantirshga tartibli, anik maksadni kuzlab va oldindan uylab pedagogik ta’sir etishini vujudga keltirish uchun zarur bulgan o’zaro bog’lik vositalar, usullar va jarayonlar yigindisidir. Xar jamiyatda shu jamiyat mafkurasiga xos shaxsni shakllantirsh maksadi va unga mos pedagogik tizim mavjud buladi. Agar maksad uzgarsa tizim xam uzgaradi. Uzbekistonda kadrlar tayyorlash milliy dasturi jamiyat, davlat va oila oldida uz javobgarligini xis etadigan fukarolarni tarbiyalashni bosh maksad kilib kuygan. Demak, Milliy dastur ta’lim va tarbiya soxasidagi davlat buyurtmasi xisoblanib miliy mafkuraning tarkibiy kismini tashkil etadi. Fakat ijtimoiy (davlat) buyurtmasigina belgilab beradi yoki oliy (urta, urta maxsus, kasb-xunar) ta’lim uchun pedagogik tizimining mavjudlik shartlarini kafolatlaydi. Kuyidagi barcha ta’lim tizimlari uchun umumiy bulgan pedagogik tizim loyixasi keltirilgan. Professor N.Saydaxmedovning tadkikot etishicha xar kanday pedagogik tizim o’zaro bog’lik bo’lgan quyidagi invaritiv elementlardan tashkil topadi: 1- o’quvchilar ; 2-ta’lim maksadlari, 3-ta’lim (t-ya) mazmuni, 4- didaktika jarayonlar, 5- tashkiliy shakllar 6-pedagogik yoki o’qitishning texnik vositalari (UTV) . Yukoridagi shakldan 2 ta tushunchani izoxlash mukin: didaktik masalalar va ularni amalga oshirishning pedagogik tizim doirasida inson faoliyatining muxim soxasi 47 sifatida anik maksad va unga erishish uchun shart - sharoitlar xamda bu faoliyat uchun axborotlar bulishi kerak. 3.Didaktik masalalarni xal etish maksadi shaxsning ma’lum sifatlarini shakllantirish zarur bulsa, shart sharoitlar-o’quvchi (talaba) larning boshlangich sifat kursatkichlari, axborot esa o’quv predmetining mazmuni yoki tarbiyaviy ta’siridir. Xar bir didaktik masala pedagogik tizimda uziga mos keladigan PT elementlari bilan xal kilinadi, ular didaktiv jarayon, ukitishning tashkiliy shakllari xamda pedagog yoki ukitishning texnik vositalari (UTV). Yukorida shakl ijtimoiy buyurtma yunalishi didaktiv masalalarga karatilgan va bu bejiz emas, chunki ta’lim xar doim jamiyat talablarini kondirishga xizmat kiladi va u ongli ravishda yoki induktiv tarzda tez, balki sekinlik bilan bu talablarga mos xolda tuzilib boradi. XXI asr busagasida ta’lim tarakkiyotining xarakatlantiruvchi kuchi, xakkoniy dvigateli- bu uzida didaktiv masalalar va PT ni mujassamlashtirilgan pedagogik tizim xisob- lanadi. PT ning muvaffakiyatli loyixalanishi va yakuniy natijaning kafolatlanishi o’qituvchining didaktik masalalar moxiyatini anglab yetish darajasiga va darsda ularni tugri belgilab olishga bog’likdir. Bu vazifa xozirga kadar o’qituvchilar tomonidan anglashilmay kelinyapti, kator xollarda esa ular metodikani texnologiyadan farklay olmayaptilar. SHu boisdan quyida PT ning loyixalanishi uchun zaruriy shartlardan biri didaktik masalalar tugrisida fikr yuritiladi. CHunki xar bir o’qituvchi pedagogik faoliyatga kirishishidan oldin xal etilishi lozim bulgan pedagogik masalalarni yetarlicha anik tasavvur etishi va ifodalanishi, ayni paytda uz o’quvchilariga xam tushuntira olishi kerak. Bugungi xar kadamda va xar kanday ta’lim muassasasining o’qituvchisi faoliyatida tasodifiy o’quvchi (talaba) lar guruxining anik urnatilmagan maksadga erishish uchun ixtiyoriy tanlangan ta’lim mazmunini uzlashtirishga oid xarakatlarni boshkarayotganligini kuzatish mumkin. Bu xolatni izoxlashga xarakat kilamiz. IV. Mehnat muhofazasi. Komp’yuter bilan ishlaganda charchash sabablari 48 Kompyuter bilan ishlash vaqtida inson quyidagi faktorlardan charchaydi: - ekraning me’yoridan ortiq yorug’ligi - kontrast va fon o’rtasidagi aniqligi - komp’yuterda ishlash paytidagi issiqlikdan nurlanishi - komp’yuterda nurlanishning insonga ta’siri - komp’yuter buzuqligi Komp’yuterdan nurlanishning oldini olishi uchun ximoya fil’trlaridan foydalaniladi. SHunday qilib, manitor butunlay xalqaro standart MPR-2 (LOW radiation displeylari) talablarini qoniqtirganda ham, uni nurlanishda qo’shimcha himoya kerak bo’ladi. Bu to’g’risida takliflar juda ko’pdir. Amerikalik mutaxasislar, masalan, ekranda qo’l cho’zilgandagina bo’lgan masofada joylashishni maslaxat beriladi, ko’shni manitoralar 222,8 masofada joylashishi lozim. Eng effektli (foydali) vosita rivojlangan dunyoda tan olingan ekran qismi fil’trlaridir. Manitorlar uchun himoya fil’trlari quyidagi turlarda bo’ladi. 1. Turli fil’trlar- amalda elektromagnit nurlardan va statik elektrdan himoya qilmaydi, bundan tashqari sur’atning kontrastligini kamaytiradi. Lekin ular tashqi yorqinlikda va ekranni bikirlashidan himoya qilaadi, bu ko’z uchun katta ahamiyatga egadir. 2. Plenkali fil’trlar statik elektrni to’smaydi past chastotali elektromagnit maydonidan deyarli ximoya qilmaydi, lekin sur’atni talbaning konrastligini ortiradi, ul’trafiolet nurlanishlarni butunlay yutadi va rengen nurlarini kamytiradi. Yashindan faqat polerizatsiya plenkali fil’trlar himoya qiladi. Eng taniqliysi Poloroid firmasining plenkali fil’trlardir (SR 50): ularni ko’plari sur’atni kontrastligi va aniqliyligini oshiradi. Lekin haqiqatda shuni takidlash kerakki, polerizatsiya fil’trlari poleefir simolalar ostida tayrlanadi. Bu material yuqori darajada mustaxkam emas va uzoqga chidamaydi va tez fizik qorishish va tuzilishiga olib keladi.(Plenka Poloroid SR 50 fil’trlarni universal ishlashini polerizatsiya fil’trlari bilan chalkashtirib bo’lmaydi. Keyingi fil’trlar ham statik va elektromagnit maydonlardan yomon himoya kilmaydi). 49 3. SHisha fil’trlar eng keng tarkalgandir. Ular birnecha modifikatsiyasida bo’ladi. 1. Oddiy shisha fil’trlar, odatda osiyoda ishlab chiqilgan (Defender GL14 V, Optikal Class) o’zini effektivligi bilan tahmingan turli fil’trlarga tengdir. Ularni ko’plari sifat sertifikati va boshqa xujjatlar bilan ta’minlanmaydi. 2. Yerga ulanish shisha fil’trlar sezilarli darajada effektivdir: ular qisman statik zaryadni kamaytiradi, elektromagnit maydon, ul’trabinafsha nurlari kuchini kamaytiradi, sur’at kontrasitligini oshiradi. Bu filtlar juda avtomatlashgandir. 3. To’liq himoyani shishali fil’trlar (Ergoster Xenium Vnus) – odatda, yuqori sifatli mahsulotdir, optik oyna asosida ko’p qatlamli maxsus o’qlamalar bilan tayyorlangan, o’zida polirizatsiya fil’trni ham mujassam etgan. Bu fil’trlar ul’trafiolet nurlarini, statik maydonlarni bartaraf etadi ko’p darajada elektromagnit maydon va rentgen nurlanishlarini kamaytiradi. Suratda sakrashlar bo’lmaydi, suratni kontrastliligi oshadi, lekin bu fil’trlar juda qimmatdir. 4. Rossiya federatsiyasida ishlab chiqilgan fil’trlar shishali fil’trlar (Glibol SHield va Dejended Ergon fil’trlari) ular ham to’la himoya sinfiga mansub. O’zini xarakteristikasi bilan xorijiy fil’tr namunalardan qolishmaydi, 2-3 marotaba arzon, nisbatan yangi fil’trlar ularni sifati ko’pgina texnik xulosalar va sertifikatlar bilan tasdiqlangan, ular mehnat printsipi past ITI testdan o’tkazilgan, shvetsil nurlanishdan himoya va ko’rsatkich vositalari ergonomikasi ITU dan ham sinovda o’tkazilgan rejim Davlat Standarti sertifikati va gigiena sertifikatiga ega. Komp’yuter xonasida xamma jihozlar elektr tokida ishlaydi. SHuning uchun elektrdan shikastlanishiga uchrash mumkin. Buning oldini olish uchun komp’yuterlarni yerga ulash talablariga amal qilish shart. Xamma komp’yuterlarda elektr tarmog’iga ulash uchun maxsus sistema ishlatiladi va unda “0” ulash ximoyasi qo’llanilgan. “0” ga ulash ximoyasi bu “0” simini korpislarga bog’lash va xar xil issiqlikda ishlaydigan avtomatlarni ishga tushiruvchi sistemadir. Ximoyalovchi yerga ulash qurilmalari 2 xil: 1. Konturli yerga ulash 50 2. Tashqariga chiqarilgan yerga ulash – bu usul ko’pincha ulovchi asbobuskunalar turgan joydan tashqariga chiqarib ma’lum bir maydonchaga to’planib o’rnatiladi. Yerga ulashning bu turi asosan kuchlanishi 1000 V gacha bo’lgan qurilmalarda ishlatiladi. Buning afzalligi shundaki, elektrod vazifasini bajaruvchi qoziqlarni yerga qoqish uchun qarshiligi kam bo’lgan yerlarni tanlash imkoni bor. Elektr tokidan zararlangan insonga birinchi yordam ko’rsatish - SHikastlangan odamni elektr toki ta’sirida bir necha usullar bilan xalos qilish mumkin. - Agar tok urgan xushidan ketgan bo’lsa unga meditsina yordamini ko’rsatish Yong’in chiqish sabablari Elektr toklarini qisqa tutashuvi natijasida kuchlanish ortib qizish yuzaga keladi. Natijada yong’in chiqish xavfi tug’iladi. Bu yong’in chiqish sabablaridan biri xisoblanadi. Xonalarning yong’inga qarshi toifasiga qarab bo’linadi. Agar yong’in chiqqan paytda operator darxol yong’inni sababini bilishi va uni bartaraf etish usullarini ko’rishi lozim. Buning uchun elektr tokidan yong’in chiqqan bo’lsa liniyani elektr tokidan uzib, so’ng o’chirishga kirishish kerak. SHu bilan birgalikda o’t o’chiruvchi guruxlarga xabar qilishi lozim. Yong’in kuchaygan xolatda evakuatsiya yo’llari orqali (qo’shimcha chiqish eshiklari) ishchilarni evakuatsiya qilish kerak. Evakuatsiya yo’llarining yoritilishi kamida 5 lk bo’lishi, yo’laklarining eni esa ishchilar soniga nisbatan keng bo’lishi kerak. Xar bir tashkilotda yong’in uchun suv ta’minoti bo’lishi kerak. Bosh saxifa Ergonomika- inson tomonidan boshqariladigan samarali tizimlarni o’rganadigan va barpo etadigan fandir. Ergonomika insonning mehnat faoliyati jarayonidagi haddi-harakati, uning energiya sarflashi, aniq ish bajarishi paytidagi samaradorlik va jadallikni o’rganadi. Ergonomika atamasi 1949 yili Buyuk Britaniyada, bir guruh ingliz olimlari Ergonomik tekshiruv jamiyatini tashkil eta boshlaganlarida qabul qilingan. Sobiq SSSRda 20-yillarda bu fanni ergologiya deb atash taklifi kiritilgan. AQSHda ilgari bu fan inson faktorlarini o’rganish 51 deb, Germaniya Federativ Respublikasida esa – antropotexnika deb atalgan, lekin bugungi kunda inglizcha atama butun dunyoga keng yoyilgan. Ergonomika mini-, midi- va makroergonomikaga bo’linadi. (grekchadan ergon-ish+ nomos – qonun). Makroergonomika “inson-jamiyat”, “tashkilot-tashkilotlar tizimi” tizimlarini o’rganish va loyihalashtirish bilan shug’ullanadi. Midiergonomika “inson-jamoa”, “jamoa-mashina”, “inson-tarmoq”, jamoatashkilot” tizimlarini o’rganadi. Mikroergonomika “inson-mashina” tizimiga bag’ishlangan. Ergonomika fani 2ta tamoyilga:insonning ishga moslashuvi va ishning insonga moslashtiriluviga asoslangandir. Bular butunlay boshqa-boshqa narsalardir. Birinchi holda samaradorlik asosiy deb hisoblansa, ikkinchi holda qulaylik oldinga chiqadi (bu tamoyil Usabulity Engineering, qisqacha yuzabiliti deb ataladigan boshqa bir yo’nalishga juda yaqindir.) Bu esa yuqori samaradorlikka ega tizim albatta noqulay, qulay tizim esa samarasiz bo’ladi, degani emas, also. Hamma gap urg’uni qaerda qo’yishdadir. Gipodinamiya. Gipodinamiya –(gipo va grekchadan dynamis –kuch) inson organizmi (qon aylanish, nafas olish, taomni hazm qilish, tayanch –harakat apparati) funksiyalari harakat qilish faolligining cheklanganligi, mushaklar qisqarishi kuchining pasayishi natijasida buzilishidir. Mehnatni avtomatlashtirish va mexanizasiyalashtirish, kommunikasiya vositalari rolining o’sishi tufayli gipodinamiya kundan-kunga ommalashib bormoqda (accoopa.ru.dagi ensiklopediya). Bu muammo bevosita komp’yuter bilan bog’liq emas. O’tirgan holda mehnat qiladigan odamlarning barchasi uchun gipodinamiyaga chalinish xavfi bor. Uzoq vaqt o’tirganda gavdaning har qanday holati tayanch-harakat apparati uchun zararli bo’lib, bundan tashqari ichki aozolarda va kapillarlarda qonning to’xtab qolishiga olib keladi. Ko’proq revmatik og’riqlar va varikoz paydo bo’ladi. Bunday hollarning oldini olish uchun: • komp’yuter bilan ishlash vaqtida tez-tez gavda holatini o’zgartirib turing; • miriqib kerishing; • stol tagida oyoqlar holatini o’zgartirib turishni unutmang; 52 • telefonni o’zingizdan uzoqroq joyga qo’ying; • mabodo kofe, choy yoki boshqa ichimlik ichmoqchi bo’lsangiz, also komp’yuter oldida ichmang, buning uchun qulay bo’lgan boshqa joyga o’ting; • vaqti-vaqti bilan turib, shunchaki sayr qilishga erinmang; • ish vaqtida deraza oynasi yoniga kelib, ko’chani tomosha qilib turishni odat qiling, bu har tomonlama foydalidir; • kompyuter bilan ishlashdan avval va undan keyin vaqtingizni faollikda o’tkazing – sayr qiling, sport o’yinlarini o’ynang, raqsga tushing, xullas, istaganingizni qiling, lekin harakat qiling. Komp’yuter bilan ishlash davridagi harakatsizlikni serharakatlik bilan almashtiring. Gavda xolati. Ish vaqtida gavdani to’g’ri holatda tutish komp’yuterning sog’likka zararli ta’sirini kamaytirishga yordam beradi. Gavdani to’gri tutishni uni ma’lum bir vaqt davomida nazorat qila turib o’rganish juda muhimdir. SHunda gavdani to’g’ri holatda tutish odat tusiga kiradi. Juda oson mashqni tavsiya qilamiz: tekis devorga suyaning, bunda tovon, boldir, tos, kurak, tirsaklariningiz va boshingiz devorga tegib tursin. Maslahatlar:  klaviatura albatta tirsaklaringizdan pastroqda bo’lishi kerak;  elka va bilaklar orasidagi burchak 121 darajadan kam bo’lmasligi kerak;  uzoq vaqt ishlayotganingizda kaftlaringizning ichki tomonlari tayanchga ega bo’lishi kerak;  qo’llaringiz pastga osilgan holda bo’lishi mumkin emas, kursining qo’l uchun suyanchiqlariga qo’yib o’tiring;  boshingizni oldinga egib o’tiring, displey ekranini shunday joylashtiring-ki, sizning nigohingiz ozgina pastroqda bo’lsin;  stul yoki kursi suyanchig’iga suyanib o’tiring. O’tirganingizda gavdangizni bir oz orqaga tashlang. Bunday holat umurtqa pog’onasiga og’irlik tushmasligiga, tana bo’ylab qon aylanishining yaxshilanishiga 53 olib keladi, bu esa ayni kuchga to’lgan erkaklar uchun juda muhimdir. Qo’llaringiz kursining qo’l uchun suyanchiqlarida erkin turishi lozim. Tirsak va bilaklaringizni bo’sh qo’ying. Kaftalaringiz bilaklaringiz bilan bir chiziqda bo’lsin, ya’ni bilakdan pastda yoki tepada bo’lmasin, faqat barmoqlargina ishlasin.Bo’ksangiz tanangizga nisbatan to’g’ri burchakda, tizzalaringiz esa bo’ksaga nisbatan to’g’ri burchak ostida bo’lsin. Oyoqlar polda yoki oyoqlar uchun tayyorlangan maxsus moslama ustida tursin. Xarakatlar. Bir xil harakatlarni bajaruvchi mushaklar guruhi uchun charchash zararlidir. CHarchash bo’g’in va paylarning shikastlanishiga olib kelishi mumkin. Komp’yuter sichqonchasi va klaviatura bilan uzoq vaqt bir xil holatda ishlash natijasida qo’l paylari tendovaginiti ayniqsa ko’p uchraydi. Tendovaginit – (yangi lotinchadan tendo – pay) paylarning yallig’lanishidir ( ko’proq qo’l panjalari, bilak, tizza). Zo’riqish, shikastlanish, panarisiya va komp’yuter bilan uzoq vaqt muntazam ishlash natijasida bu kasallik rivojlanib boradi. Belgilari: paylar shishadi, og’riq paydo bo’ladi. Mehnat faoliyatining turli ko’rinishlarini komp’yuterlashtirish Rossiyaga nisbatan avvalroq rivojlana boshlagan va komp’yuter bilan ishlaydigan xodimlarning salomatligini kuzatish bo’yicha yetarlicha tajriba to’plagan AQSH olimlarining ma’lumotlariga ko’ra, komp’yuter operatorlari uchun tayanch – harakat apparati va qo’llarning perifirik asab sistemasi kasallanishi asosiy muammo bo’lib qolmoqda. AQSH mehnat statistikasi Byurosining ma’lumotlariga ko’ra, 1981-yilda tayanch-harakat apparatining yuqori qismi, yani qo’l-panja kasalliklari kasbiy kasalliklar umumiy sonining atigi 18% ni tashkil etgan. Lekin 80-yillar davomida, ya’ni komp’yuterlashtirish g’oyat tez suroatlarda o’sib borgan 10 yil ichida, bu kasallik shu qadar ko’payib ketdi-ki, 1989-yilda butun kasbiy patologiya strukturasining 52 % ini tashkil etdi. Bir necha ming AQSH aloqa xodimlari uyushmasi aozolarining salomatligini o’rganib borish natijasida ularning 20% ga yaqini surunkali ravishda kasbiy qo’lpanja kasalliklaridan aziyat chekishlari maolum bo’ldi. Amerika Qo’shma 54 SHatlarining bir qator kompaniyalari tendovaginit, ligamentit (karpal kanal sindromi), shuningdek, qo’llarning muntazam ravishda og’rishigina emas.balki mehnat qobiliyatini yo’qotishgacha olib keladigan boshqa paylar yallig’lanishi kasalliklariga duchor bo’lgan bemorlarga tibbiy yordam ko’rsatish maqsadida bir necha million dollar zarar ko’rmoqda”,(Gun G.E.–komp’yuter:Sog’likni saqlash yo’llari, Moskva. 2002-y). Nur tarqatishlar. Nur tarqatish – bu komp’yuter bilan ishlashda uchraydigan zararli faktordir. “Komp’yuter texnikasining asosiy kamchiligi – nur tarqatishdir. Nur tarqatishning kattagina qismi monitorga to’g’ri keladi, chunki monitor har tomonga elektromagnit va elektrostatik maydon, ekrandan esa radiatsiya va ultrabinafsha nurlarini tarqatadi. Komp’yuterdan tashqari, lazerli printer, nusxa ko’chirish apparatlari, ya’ni ichki qismi yuqori kuchlanishga ega bo’lgan texnikalardan ham nur tarqaladi. Bundan tashqari , toner-kartrij ichidagi tarkibida og’ir metall bo’lgan kukun ham g’oyat xavflidir. SHuningdek, uzoq vaqt komp’yuter oldida ishlash ko’z uchun nihoyatda zararlidir. Nima qilmoq kerak? Balki texnika mo’jizasidan butunlay voz kechib, qo’lga komp’yuter “sichqonchasi” o’rniga toshdan yasalgan bolta olish afzalroqmikan? O’zingizni sivilizasiya yutuqlaridan mahrum etishga also shoshilmang, bu yutuqlardan aql bilan foydalanmoq darkor xolos!”.Aleksandr Kirsanov, “Vobis”servis markazi rahbari. XULOSA Bugungi kunda O’zbekiston taraqqiyotining poydevori bo’lgan barkamol avlodni ma’naviy-axloqiy jihatdan voyaga yetkazish davlat siyosatining ustuvor yo’nalishlaridan biri hisoblanadi. Bu ishlarni amalga oshirishda uzluksiz ta’lim turlari, ayniqsa oliy ta’lim o’quv muassasalarining ahamiyati beqiyosdir. CHunki ushbu maskanda ta’lim olayotgan har bir yosh yigit-qiz faqatgina u yoki bu soha mutaxassisligiga ega bo’libgina qolmay, jismoniy va ma’naviy jihatdan kamol topadi, jamiyatimiz hayotida faol ishtiroq etadi. O’zining bilimi, ma’naviyati, madaniyati bilan O’zbekiston taraqqiyotining bosh yo’li bo’lgan ozod va obod Vatan uchun mehnat qiladi. Albatta, bunday ulkan vazifalarni amalga oshirishda oliy ta’lim o’quv yurtlarida 55 o’qitiladigan «Pedagogik mahorat» fanining ahamiyati kattadir. CHunki «Pedagogik mahorat» talaba shaxsini ma’naviy shakllantirishda, milliy istiqlol g’oyasiga sadoqat ruhida tarbiyalashda, ularning madaniyatini rivojlantirishda muhim o’rin tutadi. Yoshlarni o’qitish va tarbiyalash kabi murakkab masalalarni muvaffaqiyatli hal qilish ko’p jihatdan o’qituvchining g’oyaviy e’tiqodi, kasbiy mahorati, bilimdonligi, madaniyatiga bog’liqdir. Zamonaviy pedagog o’quvchiga ta’sir etish, uning istaklari, e’tiqodini, qiziqishi va imkoniyatlarini shakllantira bilishi kerak. Zamonaviy maktablarga pedagog-ustalar, yuksak malakali o’qituvchilar va tarbiyachilar kerak. Talabalar bilan muomala kilish pedagogning uz tarbiyalanuvchilari bilan muloqot olib borish maxoratini taqozo etadi. Biz uchun esa so’zlashishni bilishi lozim. So’zlashishni, muloqot olib borishni doimo o’rganib borishi lozim. U darsni samarali olib borishni, so’zlashishni bilishi, suxbat, lektsiya, xikoya qilish kabi usullaridan foydalanishi, umuman butun ta’lim-tarbiya jarayonida talabalar bilan muloqotni yo’lga qo’ya olishi lozim. Inson o’zini qurshab olgan olam bilan o’zaro birgalikdagi xarakati, odamlar o’rtasidagi ijtimoiy xayoti va ishlab chiqarish faoliyati jarayonida topadigan munosabatlar tizimida yuz beradi. Kishilar ish jarayonida tabiat bilangina emas, balki bir birlariga ham o’zaro t’hsir kursatadilar. Pedagogik maxoratga pedagogik bilimlar bilan bir katorda pedagogik texnika soxasidagi malaka ham kiradi. Ular tarbiyaga ozroq kuch sarflab, natijalarga erishish imkonini beradi. Xar bir moxir pedagog shaxsni shakllantirish bilan bog’liq bo’lgan, mazkur masalalarni xal qilishi lozim. Pedagogdan kuch – g’ayratni, qat’iyatni, tirishqoqlikni, tadqiqotlar olib borishga intilishini, yangi vaziyatga, yangi jamoaga kirish qobiliyatini, samimiyatni, to’g’rilik va xalollikni, o’tkir aql – idrokni, bir vositani boshqasi bilan tekshirib turish malakasini talab qilinadi. Pedagogik mahorat uziga talabalar xaqidagi, ta’lim tarbiya jarayonini tashkil etish va uning mazmuni, metodlari haqidagi keng bilimlarni qamrab oladi. Bu 56 bilimlar umumiy pedagogik madaniyatni tashkil etadi. Pedagog bu madaniyatni egallamasa, xech vaqt chinakam usta bo’la olmaydi. Zamonaviy pedagogga birgina umumiy madaniyatining o’zi qifoya qilmaydi. U talabalarni kuzatish, ularning o’sishidagi muxim narsalarni jamiyatda vujudga kelgan, asosiy ijtimoiy g’oyalar bilan taqqoslash, ularni rivojlantirish yo’llari va usullarini aniqlash, turli vositalar tarbiyaviy tahsir ko’rsatish usullarining o’zaro bir biriga utishi dialektikasini chuqur taxlil qilish, pedagogik izlanishlar va yutuklarni ilmiy jixatdan bir sistemaga solish malakalariga ega buladi. Qarama-qarshi munosabatni qachon amalga oshirsa yaxshi bo’ladi? Ilg’or pedagoglar ko’pincha darsni oldingi bilimlarni faollashtirishdan emas, balki muammoli vaziyatni tug’dirish yoki oldin qo’yilgan muammoni yechimi to’g’risidagi taxminlarni, o’rtaga tashlangan tahminni isbotlash vaqtida, ular avval egallagan bilimlarni dolzarb ekanligini qo’llashadi. Muammoni dolzarb g’oyasi pedagogga darsni nimadan boshlash kerakligini ham ko’rsatib beradi. Ba’zida darsni og’zaki so’roq bilan boshlash, ba’zida esa masala beruvchi yoki misolni echish bilan boshlash maqsadga muvofiq . Xulosa o’rnida shuni aytib o’tish joizki pedagog o’z shogirdlarida ruhiy olamini yaratish, uning pedagogik mahoratiga bog’liq. Darhaqiqat, o’rtoqlik, do’stlik, hamkorlik, hamjixatlik, sadoqat, mehr-muruvvat, kasb tanlash imkoniyati, vatanparvarlik, milliy iftixor, insonparvarlik, xushmuomalalik, ozodalik, samimiylik, ziyraklik, tashabbuskorlik, insoflilik, rostgo’ylik, or-nomuslilik, andishalilik, kattalarni xurmat qilish, sof muxabbatni qadrlash, vazminlik, to’g’rilik, millatlarni xurmat qilish, har bir o’quvchining madaniyatidan chuqur o’rin egallashi lozimdir. Foydalanilga adabiyotlar ro’yhati 1. O’zbekiston Respublikasi «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi». - T.: 57 Uzbekiston, 1997. 2. Karimov I.A. Barkamol avlod – O’zbekiston tarakkiyotining poydevori. - T.: Uzbekiston, 1997. 3. Karimov I.A. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida. - T.: O’zbekiston, 1999. «Barkamol avlod– Щ zbekiston tara ыы iyotining poydevori». Toshkent 1997 yil. 4. Azizxodjaeva N.N. Pedagogicheskie texnologii i pedagogicheskoe masterstvo. T.: TGPU im. Nizami, 2003. 6.. Muslimov N.A., Qo’ysinov O.A. Kasb ta’limi o’qituvchilarini tayyorlashda mustaqil ta’limni tashkil etish. Metodik qo’llanma. – T.: TDPU, 2006– 46. 7. Garmonichno razvitoe pokolenie – osnova progressa Uzbekistana. Tashkent.1998 g. 8. Podlasnыy I.P. Pedagogika novыy kurs. M.Vlados.1999. 9. Beluxin D.A. Osnov ы lichnostno-orientirovannoy pedagogiki. M.1996g. 10. Farberman B.L. Peredov ы e pedagogicheskie texnologii. Tashkent. 2000 g. 11. Kurbanov SH. Seytxalilov E.O. Razrabotka Gosdastvennыx obrazovatelьnыx standartov v sisteme neprerыvnogo obrazovaniya (Ta’lim va tarbiya. 1997.3- 4. 5360 str) 12. «Pedagogika». Munavvarov A. T. 1996 yil 13. .«Osnov ы pedagogicheskogo masterstva». «V ы sshaya shkola» Kiev 1987 god. 14. «Tarbiyaviy ish metodikasi» L.I.Ruvinskiy «O’qituvchi» nashr. 1991 yil. 15. www.ziyo.net va boshqa Internetn saytlar. 58

Ona tili darslarida o‘quvchilarning imloviy bilimlarini takomillashtirish metodlari

Купить