Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 634.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Ona tili mashg‘ulotlarida yozma nutq ko‘nikmalarini rivojlantiruvchi o‘quv topshiriqlarini ishlab chiqish mezonlari

Купить
ONA TILI MASHG‘ULOTLARIDA YOZMA NUTQ KO‘NIKMALARINI RIVOJLANTIRUVCHI O‘QUV TOPSHIRIQLARINI ISHLAB CHIQISH MEZONLARI MUNDARIJA K i r i s h . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I BOB. ONA TILI DARSLARIDA YOZMA NUTQNI RIVOJLANTIRUVCHI O‘QUV TOPSHIRIQLARINI TAKOMILLASHTIRISH 1.1. Ona tili ta’limida yozma nutq ko‘nikmasini rivojlantirish pedagogik muammo sifatida......................................................................................... 1.2. Imloga doir o‘quv materiallari mazmuni va ularning takomillashish jarayoni ......................................... ................................................................ 1.3. “Ona tili” dastur va darsliklarining imloga doir o‘quv materiallari yuzasidan tahlil ................................................................................... .......... 1-bob bo‘yicha xulosa............................................................................ II BOB. O‘QUVCHILARDA XATOSIZ YOZISH KO‘NIKMASINI SHAKLLANTIRISH METODIKASI 2.1. Imloga doir mashqlar va uning turlari........................................... 2.2. Mashq va topshiriqlar tizimi – imloviy ta’lim samaradorligining asos i .............................................. ................................................................ 2.3. Imloga doir o‘quv materiallarini interfaol usullardan foydalangan holda o‘qitish yo‘llari .......................................... ................................................... 2-bob bo‘yicha xulosa........................................................................... III BOB. IMLOGA DOIR TAKOMILLASHTIRILGAN O‘QUV TOPSHIRIG‘INING AMALIYOTDA QO‘LLANILISHI 3.1. O‘tkazilgan tajriba-sinov ishlarining mazmuni............................... . 3.2. Tajriba-sinov natijalari tahlili 3-bob bo‘yicha xulosa.............................................................................. . UMUMIY XULOSALAR . FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR . Kiris h Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zarurati . Jahonda globallashuv jarayoni tezlashayotgan bir paytda tillarni asrash, ularni takomillashtirish va o‘qitish masalalari dolzarb bo‘lib bormoqda. Bugungi kunga kelib til ta’limiga doir turli interfaol usullar amaliyotda keng qo‘llanilmoqda. Har qanday tilning asosini uning tovushlar tizimi, ya’ni imlosi tashkil qiladi. Ingliz, fransuz, nemis va boshqa rivojlangan xorijiy tillarni o‘qitishga doir ilmiy adabiyotlarda imloga, xususan, talaffuzga alohida e’tibor beriladi va ta’lim jarayonida imloviy mashqlardan unumli foydalaniladi. Dunyo tajribasida talaffuz mashqlari bir bo‘lim yoki bir mavzu bilan tugab qolmaydi. Darsliklarda keltirilgan mashq turlari o‘quvchida to‘g‘ri talaffuz ko‘nikmalarining osongina shakllanishiga olib keladi. Dunyoda tillarni o‘qitish kompetensiyaviy yondashuvga asoslangan bo‘lib, dars jarayonida lingivistik kompetensiyalarni shakllantirish nutqiy kompetensiyalarning rivojlanishiga olib keladi. Shu o‘rinda chet tillarni o‘qitish bilan ona tilini o‘qitish maqsadlari ma’lum ma’noda farq qilishini, ularni bir chiziqda tasavvur qilib bo‘lmasligini ta’kidlash lozim. Shunga qaramay, ingliz tilini o‘rganish bo‘yicha belgilangan darajalar ona tiliga ham tatbiq qilinmoqda. Til o‘rganishga qo‘yilgan mazkur talablar asosida tinglash, gapirish, o‘qish va yozish malakalari shakllanadi. Bunday yondashuvdan ijodiy foydalanib, ona tili darslarini ham samarali tashkil etish mumkin. Rivojlangan davlatlarning til o‘qitish metodikasida gapirish (speaking), yozish (writing) kabi mashg‘ulotlar, asosan, mashqqa tayanadi, mashq va topshiriq aniq farqlanadi, o‘z o‘rnida ishlatiladi. Shu sababli ularning til o‘rganish kompetentligi yuqoridir. Shuningdek, PISA, PIRLS kabi xalqaro baholash tizimlari orqali dunyoning ko‘plab davlatlarida o‘quvchilarning o‘qish savodxonligi aniqlanmoqda. Respublikamizda ham ona tili o‘qitish kompetensiyaviy yondashuvga asoslandi. Umumiy o‘rta ta’lim tizimidagi imloga doi r o‘quv materiallari mazmunini takomillashtirish, o‘quvchilarda adabiy talaffuz ko‘nikmalarini shakllantirish, uning natijasida imloviy savodxonlikni oshirish bugungi kunda davlat siyosati darajasidagi dolzarb masalalardan biri bo‘lib turibdi. Imlo o‘qitish orqali o‘quvchilarda kreativ fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish zarur. Zero, “Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan, yuksak intellektual va ma’naviy salohiyatga ega bo‘lib, dunyo miqyosida o‘z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo‘sh kelmaydigan insonlar bo‘lib kamol topishi, baxtli bo‘lishi uchun davlatimiz va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etamiz”[9 ; 14-b], – de b ta’kidlanishi ona tili ta’limi oldiga mamlakatimiz yoshlarini o‘z fikrini og‘zaki va yozma ravishda erkin hamda savodli bayon qila oladigan mustaqil fikr sohiblari etib tarbiyalashdek dolzarb vazifalarni qo‘yadi. Shu ma’noda umumiy o‘rta ta’lim tizimida imlo o‘qitish orqali o‘quvchilarda nutqiy hamda lingvistik kompetensiyalarni, xususan, adabiy talaffuz ko‘nikmasini to‘la shakllantirish, imloviy savodxonlikni rivojlantirish, so‘z boyligining oshishiga zamin yaratish va mustaqil fikrlashga o‘rgatish uchun imloga doir o‘quv materiallarining metodik ta’minotini takomillashtirish zarurati mavjud. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 13-maydagi “Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetini tashkil etish to‘g‘risida”gi PF-4797-son Farmoni, 2017-yil 16-fevraldagi “Oliy o‘quv yurtidan keyingi ta’limni yanada takomillashtirish to‘g‘risida”gi PF-4958-son Farmoni, 2017-yil 20-apreldagi “Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-2909-son qarori, Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 24- iyuldagi “Samarqand davlat universiteti faoliyatini yanada takomillashtirish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi 571-son Qarori hamda mazkur faoliyatga tegishli boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishga ushbu dissertatsiya ishi muayyan darajada xizmat qiladi. Tadqiqotning respublika fan va texnologiyalari rivojlanishining asosiy ustuvor yo‘nalishlariga mosligi. Dissertatsiya respublika fan va texnologiyalar rivojlanishining I. “Demokratik va huquqiy jamiyatni ma’naviy-axloqiy va madaniy rivojlantirish, innovatsion iqtisodiyotni shakllantirish”ning ustuvor yo‘nalishiga muvofiq bajarilgan. Muammoning o‘rganilganlik darajasi. Ona tili o‘qitish metodikasida keyingi yillarda bir qator ilmiy-metodik tadqiqotlar olib borildi. Jumladan, Sh.Yusupova [48; b.137] va N.Yuldasheva [46; b.123] kabilar o‘z tadqiqotlarida ona tilini yangi pedagogik texnologiyalar asosida o‘qitishni targ‘ib qilgan. A.Gulyamov[18; b.37], M.Saidov[40; b.25] va N.Alavuddinovalar[12; b.24] esa ona tili o‘qitish orqali mustaqil ishlash, ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish metodikasi ustida izlanishlar olib borgan. Imlo o‘qitish masalasi esa, juda kam o‘rganilgan mavzulardan hisoblanadi. X.Muhiddinova imloni rus guruhlarida o‘qitishda dastur va darsliklar mazmunidagi uzluksizlik masalasiga asosiy e’tiborini qaratadi [29; b.270]. H.Mirzohidova o‘zbek maktablarida imlo o‘qitishni qirg‘iz tiliga qiyoslab, qardosh tillarga taqqoslab tushuntirishning qulayliklari haqida fikr yuritadi [27; b.143]. M.Saidov o‘zining o‘zbek maktablarining 5-sinflarida ona tili ta’limi jarayonida tafakkurni rivojlantiruvchi o‘quv topshiriqlari va ulardan foydalanish metodikasiga doir tadqiqot ishida ona tilining “Muqaddima”, “Leksika” bo‘limlari qatori “Imlo” bo‘limini o‘qitish masalasiga ham qisman to‘xtalib o‘tgan. Unda imlo o‘qitish jarayonida, asosan, mashq va topshiriqlarni tafakkurni rivojlantirishga yo‘naltirish ko‘zda tutilgan. Ammo imlo o‘qitishning birlamchi vazifasi, ya’ni adabiy talaffuzga o‘rgatish, talaffuz mashqlari, talaffuzning imloga ta’siri kabilar e’tibordan chetda qolgan. Mazkur tadqiqotda imloga doir o‘quv materiallari mazmuni, usul va vositalarini takomillashtirish, o‘quvchilarda bugungi kunda dolzarb bo‘lib borayotgan adabiy talaffuz ko‘nikmalarini shakllantirish metodikasiga doir masalalar o‘rganilgan. D issertatsiya tadqiqotining dissertatsiya bajarilgan oliy ta’lim muassasasining ilmiy-tadqiqot ishlari rejalari bilan bog‘liqligi . Ushbu tadqiqot Samarqand davlat universitetining “Til va adabiyot o‘qitish muammolari” mavzusidagi tadqiqot rejasi asosida bajarilgan. Tadqiqotning maqsadi umumiy o‘rta ta’lim tizimida imloga doir o‘quv materiallarning metodik ta’minotini takomillashtirishdan iborat . Tadqiqotning vazifalari: - umumiy o‘rta ta’lim tizimida yozma nutqni o‘stirishning bugungi ahvolini o‘rganish va uning ona tili ta’limida tutgan o‘rnini belgilash; - darsliklardagi yozma nutqni o‘stirishga oid o‘quv materiallarining DTS hamda dastur talablariga mosligini qiyosiy o‘rganish, shuningdek, ularni o‘qitish bilan bog‘liq muammolarning sabablarini aniqlash va yechimlarini topishga harakat qilish; - yozma nutqni o‘stirish orqali o‘quvchilarda adabiy talaffuzni shakllantirish, imloviy savodxonlikni, so‘z boyligini oshirib borish, mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishning mazmun, usul, vositalarini ishlab chiqishni takomillashtirish; - o‘quvchilar imlo o‘qitish jarayonida qaysi o‘quv materialini faqat o‘qib tushunib olishi va qaysilarini qat’iy yoddan bilishi lozimligi aniqlash, imlo o‘qitishda qanday metod, usul va texnologiyalardan foydalanish muhimligini aniqlash; - ishlab chiqilgan taklif va tavsiyalarni tajribada sinab ko‘rish va olingan natijalarni statistik tahlilga tortish. Tadqiqotning ob’ekti u mumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinflarida orfografiya bo‘limini o‘qitish jarayoni hisoblanadi. Tadqiqotning predmeti ni imloga doir o‘quv materiallarining metodik ta’minoti mazmuni, usullari, tizimi va texnologiyasini takomillashtirish tashkil etadi. Tadqiqotning usullari: tadqiqot jarayonida pedagogik kuzatuv, qiyosiy tahlil, zidlash, tasniflash, suhbat, statistik tahlil, intervyu, anketa-so‘rovnomalari, pedagogik tajriba-sinov kabi bir qator usullardan foydalanilgan. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat: - imlo o‘qitish jarayonida talaffuzi va imlosi qiyin nutq tovushlarini o‘zlashtirishda odatlantiruvchi mashqlardan foydalanish adabiy talaffuz ko‘nikmasini rivojlantirib, imloviy savodxonlikni oshirgan; - imloga doir o‘quv materiallarini takomillashtirishda talaffuzning hududiy muammolari inobatga olinib, imloviy tahlil uchun tanlangan o‘quv materiallari polifonik, polifunksional bo‘lganda samaradorlik yuqori bo‘lishi isbotlangan; - mashq va topshiriq tushunchalari kompetesiyaviy yondashuv nuqtai nazaridan farqlanib, ularning asosiy qo‘llanilish o‘rinlari belgilab berilgan; - nutqiy kompetensiyani rivojlantirish uchun imlo bo‘limini o‘qitish jarayonida o‘quvchilar qat’iy yod olishi lozim bo‘lgan va yoddan bilishi lozim bo‘lmagan o‘quv materiallarining chegarasi aniqlagan; - imloga doir o‘quv materiallari metodik ta’minotining mazmun, usul va vositalari imloviy kompetensiyani rivojlantirish nuqtai nazaridan takomillashtirilgan. Tadqiqotning amaliy natija lari quyidagilardan iborat: - umumiy o‘rta ta’lim tizimining 5-sinflari uchun maxsus imloviy mashq va topshiriqlar tizimi amaliyotga joriy etilgan; - umumiy o‘rta ta’lim maktablarida imlo o‘qitish orqali o‘quvchilarda adabiy talaffuz ko‘nikmalarini shakllantirish, imloviy savodxonlik, so‘z boyligini oshirish va mustaqil ishlay olish kabi nutqiy ko‘nikmalarni kompleks shakllantirish texnologiyasi ishlab chiqilib amaliyotga joriy qilingan; - ona tili o‘qituvchilarining imlo o‘qitishga doir ko‘nikma va malakalari, dars jarayonida samarali o‘quv materiallaridan foydalanish metodikasi joriy qilingan; - tadqiqot natijalaridan kompetensiyaviy yondashuvga asoslangan yangi DTS va o‘quv dasturlari, shuningdek, darsliklar yaratishda foydalanilgan. Tadqiqot natijalarining ishonchliligi . Qo‘llanilgan tadqiqot usullari va ilmiy-nazariy ma’lumotlarning rasmiy manbalarga aloqadorligi, keltirilgan tahlil hamda tajriba-sinov ishlari samaradorligi matematik statistika metodlari orqali asoslanganligi, xulosa, taklif va tavsiyalarning amaliyotga joriy etilganligi, olingan natijalarning vakolatli tuzilmalar tomonidan tasdiqlangani bilan izohlanadi. Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati . Ushbu tadqiqot natijalarining ilmiy ahamiyati shundaki, pedagogika va ta’lim tarixini o‘rganishda, ona tili o‘qitish metodikasini takomillashtirishda, imloning ta’limda tutgan o‘rnini belgilashda muhim nazariy ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, mazkur dissertatsiyada aks etgan nazariy qarashlar shu yo‘nalishdagi yangi tadqiqotlar uchun manba sifatida xizmat qiladi. Tadqiqot natijalarining amaliy ahamiyati shundaki, ishda ilgari surilgan g‘oyalar, nazariy qarash va amaliy tavsiyalar “Ona tili” darsliklari, o‘quv qo‘llanmalar yaratishda hamda ma’ruza matnlari tayyorlashda manba bo‘la oladi. Oliy o‘quv yurtlarining filologiya fakultetlarida “Ona tili o‘qitish metodikasi” fanidan ma’ruza matnlari tuzishda material bo‘lib xizmat qilishi, umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinf o‘quvchilariga imlo bo‘limini yanada mukammal o‘qitishda muhim qo‘llanma bo‘lishi mumkin. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi . Umumiy o‘rta ta’lim tizimida imloga doir o‘quv materiallarining metodik ta’minotini takomillashtirish mavzusidagi tadqiqotlar asosida: Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 6-apreldagi 187-son Qarori bilan tasdiqlangan umumiy o‘rta ta’lim maktablarining ona tili va adabiyot fani bo‘yicha malaka talablarini ishlab chiqishda dissertatsiya xulosalari, taklif va tavsiyalaridan foydalanilgan (Xalq ta’limi vazirligining 2018-yil 21-fevraldagi 01-02/2-2-61-son ma’lumotnomasi). Natijada umumiy o‘rta ta’lim tizimida imloga doir o‘quv materialarining DTS, dastur va darsliklardagi mazmuni takomillashtirilgan; Samarqand viloyat teleradiokompaniyasi tomonidan namoyish etilgan “Ta’lim islohotlari”, “Jarayon” kabi ko‘rsatuvlarni tayyorlashda, yosh suxandonlarning adabiy talaffuz ko‘nikmalarini rivojlantirishda foydalanilgan (Samarqand viloyat teleradiokompaniyasining 2018-yil 6-dekabrdagi 09-02/512- son ma’lumotnomasi). Natijada ko‘rsatuvlarning ilmiyligi va dolzarbligi oshgan, keng jamoatchilikning ona tiliga e’tiborli bo‘lish, adabiy talaffuz va imloviy savodxonlik kabi ko‘nikma va malakalarini rivojlantirishga erishilgan. O‘quvchilarni adabiy talaffuzga o‘rgatish, imloviy savodxonligi va so‘z boyligini oshirishga doir o‘quv qo‘llanma tayyorlanib, amaliyotga joriy etilgan (Xalq ta’limi vazirligining 2018-yil 21-fevraldagi 01-02/2-2-61-son ma’lumotnomasi). Natijada maxsus mashq va topshiriqlar orqali o‘quvchilarda adabiy talaffuz ko‘nikmalari sezilarli shakllangan, imloviy xatolar kamaygan va so‘z boyligi oshgan. Tadqiqot natijalarining aprobatsiyasi . Dissertatsiya mazmuniga doir maqola va tezislar bilan 3 ga yaqin. Tadqiqot natijalarining e’lon qilinganligi . Tadqiqot natijalari OAK e’tirof etgan jami 3 ta (shundan 2 tasi xorijiy) ilmiy jurnalda e’lon qilingan. Dissertatsiyaning tuzilishi va hajmi. Dissertatsiya kirish, uch bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Umumiy hajmi 83-bet. I BOB. ONA TILI DARSLARIDA YOZMA NUTQNI RIVOJLANTIRUVCHI O‘QUV TOPSHIRIQLARINI TAKOMILLASHTIRISH 1.1. Ona tili ta’limida yozma nutq ko‘nikmasini rivojlantirish pedagogik muammo sifatida . Ta’lim mazmuni masalasi insoniyat tarixida eng qadimiy va ayni vaqtda eng dolzarb masalalardan biri sanaladi. Bu tabiiy hol, albatta. Chunki insoniyat tarixiy taraqqiyotning barcha davrlarida “Nimani o‘qitish va qanday o‘qitish kerak?” degan savolga javob izlab kelgan va hamon izlamoqda. O‘zbek tiliga davlat tili maqomining berilishi ona tiliga bo‘lgan munosabatni tubdan o‘zgartirdi. Ona tili ta’limi mazmunining yangilanishi mazkur sohada qilinishi kerak bo‘lgan ishlar ko‘lamini belgilab berdi. Respublikamizning birinchi Prezidenti ta’lim sohasiga oid muammolarga to‘xtalib shunday degan edi: “Shu kungacha hech kim boshlang‘ich sinflarda va undan keyingi bosqichlarda o‘qiyotgan o‘quvchilarga qaysi sinfda nimani o‘qitish maqsadga muvofiqligini ilmiy nuqtai nazardan to‘la asoslab bergan emas” [7; b.62]. Ilmiy, ilmiy-metodik manbalarda ta’lim mazmuni tushunchasi turlicha talqin qilinadi. Jumladan, rus pedagog-olimlari I.Ya.Lerner [20; b.186] va M.N.Skatkinlar ta’lim mazmuniga o‘rganish uchun tanlangan va o‘quvchilarning o‘zlashtirishlariga mo‘ljallangan, metodik jihatdan ishlangan boy ijtimoiy tajribaning bir qismi sifatida qaraydilar. Adabiyotlarda “ta’lim mazmuni” tushunchasi bilan birga “ o‘quv materiali” atamasi ham qo‘llaniladi . Didaktikada o‘quv materiali tushunchasi keng va tor ma’nolarda ishlatiladi. Keng ma’noda u “ta’lim mazmuni” tushunchasiga teng bo‘lsa, tor ma’noda ma’lum darajada o‘rganilishi kerak bo‘lgan, o‘quvchilarning o‘zlashtirishlariga moslashtirilgan bilim, ko‘nikma va malakalar tizimi tushuniladi. Ta’lim mazmuni deganda 1) o‘quv rejalari, 2) o‘quv dasturlari, 3) darsliklar hamda 4) o‘quv-metodik qo‘llanmalar nazarda tutiladi. Ona tilidan dastur hamda darsliklar o‘quvchilarning o‘rganishlari uchun tanlangan va ularning o‘zlashtirishlariga muvofiqlashtirilgan til materiallarini o‘z ichiga oladi [53; b.128]. . Pedagogika fanlari doktori Q.Husanboyevaning ta’lim mazmuniga o‘qituvchini ham kiritishi [19; b.262] nihoyatda to‘g‘ri yondashuv. Chunki til sathlaridan aynan imlo va orfoepiyani o‘qitishda o‘qituvchining roli juda muhim bo‘lib, o‘quvchilar adabiy talaffuzni bevosita o‘qituvchidan o‘rganadilar. Shu nuqtai nazardan qaraganda, ta’lim mazmunining yoyilmasi o‘qitishning didaktik vositalari, jumladan, maktab darsliklari hisoblanadi. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining “Ona tili” darsliklarida imloning o‘rganilishi ayrim holatlarni ta’rif va tavsiflash bilan chegaralanib qolmoqda. Holbuki, o‘zbek tilining imloviy qurilishi o‘ziga xos murakkabliklarga ega bo‘lib, uni o‘zlashtirish nafaqat xorijliklardan, balki o‘zbeklardan ham qunt bilan ishlashni talab etadi. Zero, bugungi kunda ommaviy axborot vositalarida ayrim teleboshlovchilar, radiomuxbirlarning o‘z nutqlarida g‘ayritabiiy talaffuzlardan foydalanishlari kishining g‘ashini keltiradi va bu holat ularning adabiy talaffuz me’yorlarini to‘g‘ri o‘zlashtira olmaganliklarini sezdirib turadi. Vaholanki, o‘zbek o‘quvchilariga ham imlo ta’limi jarayonida faqat nutq organlarining darslikdagi umumiy grafik chizmasi bilan chegaralanib qolmasdan, tovushlar talaffuzi holati aks etgan maxsus chizmalar asosida ta’lim berish, imloviy mashqlarga imkoni boricha boshlang‘ich sinflarda ko‘proq o‘rin ajratish, yuqori sinflarda ularga o‘rni bilan qaytib turish adabiy til me’yorlarini egallashning muhim omili ekanligini shu o‘rinda alohida ta’kidlash lozim. Maktab “Ona tili” darsliklarida ham, oliy ta’lim darsliklarida ham imloviy mashqlarga o‘rin ajratilmagan. Bu holat o‘zbek adabiy talaffuz me’yorlarining o‘quvchi va talabalar tomonidan yetarlicha o‘zlashtirilmay qolishiga olib kelayotgan sabablardan biridir. Ona tili ta’limi tarixiga nazar tashlasak, bunday mashqlar o‘zbek tili fan sifatida shakllangan dastlabki yillarda (1930–1940) chop etilgan darsliklarda ham uchramasligiga guvoh bo‘lamiz [40; b.149]. Shu o‘rinda “mashq” va “topshiriq” atamalarini mohiyatan farqlash, ularning lingvodidaktikadagi o‘rni hamda ahamiyati haqida to‘xtalish joizdir. Metodist M.Saidov o‘quv materiallari sirasida o‘quv topshiriqlarini uch turga bo‘lib, ularni o‘zaro farqlaydi va, ko‘pincha, o‘qituvchilar o‘z ish faoliyatlari davomida “mashq”, “topshiriq” va “masala” tushunchalarini qorishtirib yuborishlarini ta’kidlaydi. Olim pedagogika fanlari doktori A.G‘ulomovning “mashq ham o‘quv topshirig‘ining bir shakli, ham o‘qitishning muayyan bir usuli,” degan fikriga qo‘shiladi va topshiriq mashqning bir bo‘lagi, u, asosan, mashqning shartida o‘z ifodasini topshini, topshiriq mashqqa qaraganda torroq tushunchani ifodalashini e’tirof etadi [40; b.25]. Bizningcha, topshiriq mashqni o‘z ichiga oladi, topshiriqlar o‘quvchini yo‘naltiradi, fikrlashga undaydi; takrorga asoslangan mashqlar ko‘nikma va malaka hosil qilish uchun xizmat qiladi. Tilshunoslikning “Imlo” bo‘limi “Orfografiya” va “Orfoepiya” bilan bevosita aloqador bo‘lganligi bois ularni o‘qitish vositalari ham bir-biriga chambarchas bog‘liq. Shu nuqtai nazardan mazkur ishda mashq va topshiriq atamalariga o‘zgacha yondashildi. Darslik va qo‘llanmalarda ko‘p uchraydigan “mashq”, “topshiriq” atamalari o‘zaro uyadoshlik hosil qilsa-da, ular orasida sinonimik munosabat yo‘q. Biroq kuzatishlarimiz asosida ayta olamizki, uzoq yillardan beri amalda bo‘lgan qator darslik va qo‘llanmalarda mazkur ikki tushunchaning berilishida chalkashlik, birining o‘rnida boshqasining qo‘llanilishi kabi holatlarni ko‘rish mumkin. 5-8-sinf “Ona tili” darsliklaridan olingan quyidagi namunalar fikrimizni tasdiqlaydi: “333-mashq. Berilgan she’riy misradagi so‘zlarni unli va undoshga ajrating. Yaxshi kishi ko‘rmagay yomonliq hargiz, Har kimki yomon bo‘lsa, jazo topqusidir” [21; b.224] . “2-topshiriq. Gapni aniqlovchili, to‘ldiruvchili, holli birikmalarga ajrating” [23; b.229] . Keltirilgan misollardan ham ko‘rinib turibdiki, darsliklarda mashq va topshiriqlarning berilishi, mazmuni bir-biridan farqlanmaydi. Ikkalasida ham “ ajrating ” topshirig‘i berilmoqda. “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da mashq atamasiga shunday ta’rif berilgan: “ Mashq 1. [arabcha. –husnixat, rasm chizish uchun namunalar] biror faoliyatni puxta o‘rganish, malaka hosil qilish uchun bajariladigan ish, tayyorgarlik mashg‘uloti. Harbiy mashq. Mashq qilmoq. Siddiqjon ko‘kragini sandalga berib, xat mashq qilar, Kanizak uning ro‘parasida kitob o‘qib o‘tirar edi. A. Qahhor, Qo‘shchinor chiroqlari. – Ish yomon, – dedi kelgan militsionerlar, – ko‘p mashq ko‘rmagan, hali miltiq otishni bilmaydigan militsionerlar, qo‘lidan nima kelar edi. S. Ayniy, Qullar. 2. Ma’lum maqsadda bajariladigan, qilinadigan muayyan ish, harakat. Imloga doir mashqlar. Jismoniy mashqlar. Bolalar bir-birlarining qo‘llarini ushlab, gimnastika mashqlarini yengil va chiroyli bajaradilar. Gazetadan. [ 50 ; b.162]. “Pedagogika Ensiklopediyasi”da mashqqa berilgan ta’rifning ancha takomillashgan va ta’lim sohasiga moslashtirilgan shaklini ko‘rish mumkin: Mashq (arabcha – husnixat, rasm chizish uchun namunalar) – biror faoliyatni puxta o‘zlashtirish yoki sifatini yaxshilash maqsadida ko‘p marta takrorlash. Mas., o‘qish, yozish. Mashq ta’limda ko‘nikma va malakalar hosil qilishda muhim o‘rin tutadi [36; b.223]. Topshiriq atamasiga “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da quyidagicha ta’rif berilgan: “ Topshiriq 1. Kimsaning zimmasiga yuklatiladigan ish, vazifa. Hukumat topshirig‘i. Topshiriq bermoq. Tergovchi ham xit bo‘ldi. Axir, u bu yerga o‘ynagani kelmagan-ku. Maxsus topshiriq bilan oqni oqqa, qorani qoraga ajratgani kelgan .” [ 50; b.150] . Ko‘rinib turibdiki, har bir atama o‘z mazmun-mohiyatiga ega. Ya’ni, mashq muayyan harakatni, bir necha bor aynan takrorlash orqali shu mashg‘ulotdan ko‘zlangan ko‘nikma va malakaga ega bo‘lishni nazarda tutsa, topshiriq kishining, jumladan, o‘quvchining zimmasiga biror mazvuni mustahkamlash maqsadida bir marta bajarish uchun beriladigan ish, vazifani anglatadi. Demak, mashq – ko‘nikma yoki malaka hosil qilish vositasi. Topshiriq esa ma’lumotlarni xotiraga kirituvchi qurilmaga o‘xshaydi. U yo‘naltiruvchi xususiyatga ega. Topshiriq orqali o‘quvchini fikrlashga, mustaqil ishlashga o‘rgatish mumkin. Zero, mashqlar ham, topshiriqlar ham “Ona tili” darsliklarining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Nazariy ma’lumotlar, ya’ni grammatik qoidalar o‘quvchida belgilangan mavzu doirasida bilim, tushuncha hosil qiladi. Ta’lim mazmunida o‘quvchi egallashi ko‘zda tutilgan ko‘nikma va malakani, asosan, mashqlar shakllantiradi. Topshiriqlar bu o‘rinda ko‘proq o‘quvchi bilimini boyitishga xizmat qiladi. Maktabda, odatda, muayyan o‘quv predmetiga tegishli darslik dars jarayonida ham, hatto darsdan so‘ng ham o‘quvchi va o‘qituvchining shu o‘quv predmeti bo‘yicha bilim berish hamda ma’lumot olishning asosiy vositasi, tayanchidir. Shunday ekan, asosiy diqqatni darslikdagi o‘quv materiallarining tarkibi, tuzilishi va, albatta, mazmuniga qaratish kerak. Maktab darsliklarida millat tafakkuri va mafkurasining eng ilg‘or namunalari aks etishi kerak [7; b.4-19], - degan ta’kid, fikrimizcha, “Ona tili” darsliklariga ko‘proq tegishlidir. Ajdodlardan, umuman, insoniyat daholaridan bugungi kungacha yetib kelgan tafakkurning eng ilg‘or mahsuli bo‘lgan maqol, matal, hikmatli so‘zlar, tasviriy ifodalar, iboralar ona tili ta’limining mazmunini tashkil etishi kerak, ulardan onda-sonda emas, balki har darsda, har o‘quv topshiriq tarkibida unumli foydalanish maqsadga muvofiq. O‘z o‘rnida va o‘z vaqtida o‘quvchilar tafakkuriga singdirilgan bu kabi xalqona, milliy durdonalar ularning fikrlarini teranlashtirishga, dunyoqarashlarini kengaytirishga va o‘zlarida hosil bo‘lgan ijodiy tafakkur mahsulini ravon, aniq hamda tushunarli tarzda bayon eta olishlariga zamin yaratadi. Amaldagi dastur va darsliklar o‘quvchini ona tili ta’limi maqsadiga muvofiq mustaqil izlanishga undashi lozim. Bunday sharoitda darslikning eng muhim qismini nazariy ma’lumotlar bazasi emas, balki o‘quvchiga ona tilimizning son- sanoqsiz imkoniyatlaridan unumli va o‘rinli foydalanishni o‘rgatadigan o‘quv topshiriqlari tashkil etmog‘i lozim. (Chunki maktabda ona tili ta’limi tilshunos tayyorlash maqsadini emas, til imkoniyatlaridan keng foydalana oladigan ijodiy tafakkur sohibini jamiyatga yetkazib berishni taqozo etadi.) Demak, o‘quv topshiriqlari o‘quvchini izlanishga unday olsagina, ularni talab darajasida deb hisoblash mumkin bo‘ladi. Hozirda respublika miqyosida amalda bo‘lgan maktab darsliklaridagi o‘quv topshiriqlarining ayrimlari belgilangan talablarni qondira olmaydi. Chunonchi, ona tili darslarida tez-tez uchraydigan “Matndan otlarni topib tavsiflang” kabilarni o‘quv topshiriqlari darajasida baholab bo‘lmaydi, sababki, ular o‘quvchida ijodiy tafakkurni shakllantirish va rivojlantirishga xizmat qila oladigan yetarli ko‘nikma, malakalarni hosil qilishi qiyin. Darslikni parovozga qiyos qilib, uning vagonlari sifatida har bir mavzuga taalluqli lug‘atlar, jumladan, orfografiya uchun imlo lug‘ati, orfoepiya uchun talaffuz mashqlari to‘plami, leksika uchun izohli lug‘at, morfologiya uchun morfem lug‘at va boshqalardan samarali foydalanilsa, ko‘zlangan natijaga erishish mumkin. Axborot texnologiyalari asrida ma’lumotlar bazasi muammo emas. Shuning uchun darsliklarning topshiriqlar qismi mukammal, tizimli, puxta ishlab chiqilsa, bas. Bugungi kun ona tili ta’limi maktabda o‘rgatilishi belgilangan til sathlaridan qat’i nazar, hatto imlo o‘qitishda ham o‘quvchining so‘z boyligini oshirish, shu orqali o‘z fikrini og‘zaki va yozma shakllarda mustaqil, ravon, lo‘nda va jozibali ifodalay olishiga erishishni talab etadi. Ushbu maqsadni amalga oshirish, albatta, o‘zbek tilining tengsiz xazinasi hisoblangan maxsus leksik boyliklarsiz samarali bo‘lishi qiyin. Nafaqat imlo o‘qitishda, balki tilning barcha sathlarini o‘qitishda matal, topishmoq, tez aytish, latifa, lof, terma va doston namunalaridan tahlil materiali sifatida foydalanish ona tili ta’limida samaradorlikka erishishda, barkamol avlodni tarbiyalashda muhim vosita bo‘lib xizmat qila oladi. “Ona tili” darsliklarida to‘g‘ri talaffuz va imlo me’yorlarini ko‘nikma sifatida shakllantirish borasida ko‘plab mashqlar, turli tushuntirishlar beriladi. Ammo nutqiy faoliyat davomida ayrim nutq tovushlarining adabiy talaffuzi va imlosini o‘quvchiga o‘rgatish qator qiyinchiliklarni keltirib chiqaraveradi. Adabiy talaffuz va uning me’yorlari masalasi dunyoning rivojlangan mamlakatlari tillarida atroflicha o‘rganilganligini kuzatamiz [ingliz, fransuz va b.]. Bu borada jahon tajribasida, jumladan, ingliz tilida imloviy mashqlardan unumli foydalaniladi. Shuning uchun ham amaldagi asosiy darslik va o‘quv qo‘llanmalarida har bir nutq tovushining hosil bo‘lish jarayoni haqida batafsil ma’lumot beriladi [15; b.7]. Oliy maktab va umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun nashr ettirilgan darslik hamda o‘quv qo‘llanmalarda tovushlarning talaffuz holati aks etgan maxsus chizma (rasm)lar yo‘q. O‘zbek tiliga xos bo‘lgan ayrim tovushlarning to‘g‘ri talaffuzini oddiy, an’anaviy mashqlar bilan yetarli darajada o‘rgatib bo‘lmasligini bugungi o‘quvchi, talaba, hatto ayrim katta yoshdagi ziyoli kishilar, xususan, o‘qituvchilarning nutqi ham isbotlab turibdi. Muammoning bir uchi yana o‘rta umumta’lim maktablarida ona tili o‘qitish masalasiga borib taqaladi. Adabiy talaffuz – madaniyatlilik belgisi. O‘rta umumta’lim tizimida 5-sinfdan boshlab talaffuzning asosiy birligi hisoblangan nutq tovushlari “Imlo” bo‘limi tarkibida tizimli o‘qitila boshlaydi. “Imlo” bo‘limi ta’limi taqozosiga ko‘ra shu yerda o‘quvchilarga nutq tovushlari bilan birga to‘g‘ri talaffuz hamda imlo qoidalarini singdirish talabi ham qo‘yiladi. O‘zbek adabiy tili turli lahjalardan o‘sib chiqqanligi sababli uning talaffuzi borasida hududlar bilan bog‘liq jiddiy muammolar bor. Maktab ona tili darsliklarini tuzishda, ayniqsa, imloga doir o‘quv materiallarini berishda mualliflar aholi hududiy talaffuzining tilga ta’sirini inobatga olishlari kerak. (Masalan, AQShda har bir shtat uchun alohida darslik yaratilgan.) Shu ma’noda dastur va darsliklar tuzishda orfoepik nuqtai nazardan har bir hududning talaffuzidagi muammolari e’tiborga olinishi lozim. Masalan, Xorazm vohasida ayrim so‘zlar talaffuzida [ q] undoshi o‘rnida [ k] nutq tovushini qo‘llash ko‘nikmaga aylanib qolgan. Demak, xorazmlik o‘quvchiga adabiy talaffuz me’yorlarini singdirish uchun darslikda berilgan ikkita mashq yetarli bo‘lmaydi. Mavzuga monand, ammo darslikdagi o‘quv topshiriqlarini aynan takrorlamaydigan o‘quv topshiriqlarini tuzish, mashqlar tizimini yaratish va ulardan unumli foydalanishni barcha o‘qituvchi ham bir xilda amalga oshiravermaydi. Toshkent viloyati, xususan, shahar hududida ommaviy tarzda [ h] bo‘g‘iz undoshi o‘rnida muntazam [ x] chuqur til orqa undoshining ishlatilishi ( xandaley, xurmat, xamma va b. ), shuningdek, Buxoro, Samardand (shahar hududida), Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlarining ayrim tumanlarida [ o‘] unlisining talaffuzida muammolar borligini aytish mumkin. Bu borada Samarqand viloyatiga alohida to‘xtalish mumkin. Pastdarg‘om, Urgut va Nurobod tumanlarida [ i]–[e] unlilarining aytilishida chalkashliklar borligi kuzatiladi. Xuddi shunday Kattaqo‘ g‘ on tumanida [ o‘] – [u] unlilarining ishlatilishida muammo lar mavjud. Mazkur h ududda yashovchilar, o‘quvchilar, hatto o‘qituvchilar ham [ o‘] unlisi ni [u] , [u] unlisini [ o‘] o‘rnida qo‘llaydilar . Ko‘rinadiki, 5-sinf “O na tili ” darsligida yuqorida keltirilgan nutq tovushlarini o‘zlashtir i shga mo‘ljallangan nazariy ma’lumotlar va ularni mustahkamlovchi mashqlar yetarli e mas. Mazkur nutq tovushlarini sanab o‘tilgan h udud lar ning o‘quvchilar i nutqida adabiy me’yor holatiga keltirish uchun bu g ungi darslik va qo‘llanmalarda deyarli e’tibor qaratilmagan maxsus imloviy mashqlar, tovushlar talaffuzi jarayonida nutq a’zolarining ko‘rinishi aks e t gan alohida oksilografik chizma(rasm)lar ishlab chiqilishiga ehtiyoj seziladi . Shuningdek, [ h] bo‘ g‘ iz undoshining ko‘pchilikning ham yozma, ham o g‘ zaki nutqda noto‘ g‘ ri qo‘llanilayotgani, uni bartaraf etishga qaratilgan sa ’ y- harakatlarning deyarli sezilmayotgani bu borada zarur tavsiyalar ishlab chiqishni va ularni zudlik bilan amaliyotga tatbiq etishni taqazo e tadi . 1999-2000-yillar keng amaliyotda qo‘llangan H.Ne’matov boshchiligida yaratilgan 5-sinf “Ona tili” darsligida [h] va [ x] undoshlarini imloda ham talaffuzda farqlash uchun berilgan o‘quv materiali boshqalariga nisbatan o‘quvchiga ancha foydali [31; b.102]. O‘zbek tilida [o‘] unlisi so‘zning turli o‘rinlarida bir-biridan farqli talaffuz etilishi ma’lum, biroq uni o‘quvchilarga farqlab berish masalasi muammoligicha qolmoqda. [o‘] unlisi talaffuzi bilan bog‘liq nozik jihatlarga aksariyat ona tili darsliklarida e’tibor qaratilmasligi o‘quvchilarimizning adabiy nutq me’yorlarini to‘la o‘zlashtirishlariga soya tashlab turadi. Oliy ta’limning sohaga tegishli amaldagi darsliklarida mazkur masalaga qisman e’tibor qaratilgan nazariy ma’lumotlar uchraydi, ammo u amaliy jihatdan ishlanmagan [43; b.19]. Ta’kidlash kerakki, bugun keng amaliyotda bo‘lgan 5-sinf “Ona tili” darsligidagina [o‘] unlisi talaffuzda farq qilishi to‘g‘risidagi ma’lumotlar misollari bilan keltirilgan [21; b.224]. Bu, albatta, ijobiy hodisa, biroq “bir holatda torroq, boshqasida kengroq aytiladi”, degan izoh o‘quvchiga amaliy jihatdan yordam berishi qiyin. Keltirilgan misollarni o‘qituvchi ko‘magisiz to‘g‘ri talaffuz qilib bo‘lmaydi. Masalan, torroq aytilishiga ko‘l, kengroq aytilishiga bo‘ri so‘zlari misol tariqasida keltirilgan bo‘lsa-da, bu hamisha ham kutilgan natijani beravermaydi. Shuni inobatga olib, [o‘] unlisi talaffuzi bilan bog‘liq mashqlarga keng o‘rin berish zarur. Mashq uzluksiz takrorga asoslangandagina samara beradi. O‘quv materiallarining o‘quvchi tomonidan samarali o‘zlashtirilishi takror bilan bog‘liq . Zero, “Bilimning onasi takror ”dir. Ma’lumki, psixologik nuqtai nazardan inson xotirasi, jumladan, o‘quvchi xotirasi ham muayyan turlarga bo‘linadi. Ma’lumotlarni bir marta o‘qish oddiy xotirada vaqtincha saqlanadi va qisqa muddatda unutiladi. Agar uzluksiz takrorlansa, u doimiy xotiraga o‘tadi. E.G‘oziyev ta’kidlagan G.Ebbingauzning o‘quvchi eslab qolishi mumkin bo‘lgan ma’lumotlar tarkibi, miqdori va sifati haqida olgan xulosalarini shu o‘rinda keltirish o‘rinli. U hech qanday ma’no anglatmaydigan 38 ta bo‘g‘inni o‘quvchi 55 marta takrorlaganda eslab qolganini; 38 – 40 ta so‘zdan iborat materialni eslab qolish uchun esa, 6-7 marta takrorlash kifoya qilganni aniqlagan [51, b.221-222]. O‘quvchining ijtimoiy hayotda aloqa- aralashuvni to‘g‘ri amalga oshirishida xizmat qila oladigan zaruriy ma’lumotlarni uning uzoq muddatli xotirasiga o‘tkazish uchun o‘sha ma’lumotlarni ko‘p marta takrorlatish va xotirasida qayta tiklab turish lozim. Shu o‘rinda aytish mumkinki, imlo sathini o‘qitishda mashq va topshiriqlarning o‘quv materialini tashkil etuvchi sermazmun, purhikmat matnlardan o‘rinli foydalanilsa, o‘quvchi ularni bir-ikki takrorlash bilan uzoq muddatli xotirasiga “yozib qo‘yadi”. Biror jismoniy harakat avtomatlashish darajasiga yetishi uchun qancha uzluksiz mashq zarur bo‘lsa, muayyan nutqiy malakaning shakllanishiga ham shuncha mashq, harakat kerak bo‘ladi. 5-sinfda imlo sathi ta’limini takomillashtirishda ilg‘or pedagogik texnologiyalardan unumli foydalanish ham muhim ahamiyatga molik. Ma’lumki, maktabda bugungi “Ona tili” o‘quv predmeti ta’limida omilkor o‘qituvchilar tomonidan ko‘plab innovatsion texnologiyalar zamon talablariga mos holda qo‘llanilmoqda. Tabiiyki, bu “Imlo” sathi ta’limida, jumladan, o‘quvchiga nutq tovushlarining to‘g‘ri talaffuzini o‘rgatish jarayonida juda qo‘l keladi. Ammo amaldagi ishlar yetarli darajada emas, chunki o‘quvchilar nutqida tovushlar talaffuzi bilan bog‘liq muammolar to‘la bartaraf bo‘lgani yoki mazkur muammoning yechimi sifatida asosli tavsiya-yu metodik ko‘rsatmalar ishlab chiqilib keng amaliyotga tatbiq etilgani yo‘q. Mazkur masalaning yana bir jihati borki, har qanday sharoitda ham ona tili o‘qituvchilari mazkur bo‘limni o‘z imkoniyat va salohiyatlaridan kelib chiqib tushuntiradilar. Odatda, o‘quvchi uchun o‘z ona tilining hamma tovushlari ham talaffuz va imloda qiyinchilik tug‘diravermaydi. Mahalliy til hisoblangan sheva ta’sirida ayrim unli va undosh tovushlarning aytilishi hamda yozilishida chalkashliklar, xatolar bo‘lishi mumkin. Amaliy kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, respublikamizning turli hududlarida o‘quvchilar nutqida, asosan, unlilardan [i] – [e], [o‘] – [u] va undoshlardan [ h ], [ x ] , [ q ] , ba’zan [j] tovushlari talaffuzida, ba’zan shuning ta’sirida imloda ham xatoga yo‘l qo‘yishadi. Bunday vaziyatlarda amalda qo‘llanilayotgan topshiriq xarakteridagi mashqlar bilan qancha ko‘p ishlansa ham, kutilgan natijaga erishish qiyin kechmoqda. O‘quvchining og‘zaki nutqi tug‘ilib o‘sgan yeri, oilasi, yaqinlari ta’sirida shakllangan holda maktabga keladi. Ba’zan ularni o‘zlari o‘rganib qolgan holatdan adabiy talaffuz me’yorlari doirasiga o‘tkazish ancha qiyinchilik tug‘diradi. Bunday sharoitda o‘qituvchi, albatta, imlo o‘qitish jarayonidagi dastlabki faoliyatni hududiy muammolardan kelib chiqqan holda talaffuzi qiyin nutq tovushlar i ustida ishlashga qaratishdan boshlashi zarur. Aks holda, ayrim o‘quvchilar balo g‘ atga yetganda ham ba’zi nutq tovushlari talaffuzini eplay olmaydigan bo‘lib qolishadi. Bu kabi “nutqiy kemtiklik” madaniy davralarda o‘quvchiga bir umr xalaqit berishi mumkin. O‘qituvchi o‘z vaqtida og‘zaki nutqida muammolari bor o‘quvchilarga alohida e’tibor berib, maxsus talaffuz mashqlari ustida muntazam ishlasa, muammoga o‘rin qolmasligi aniq. Biroq bu borada maktabning amaldagi didaktik ta’lim vositalari (darslik, qo‘llanmalar)da imloviy mashqlarga maxsus o‘rin ajratilmagan . Fikrimizcha, imloga doir o‘quv materiallarining shakllanishi, tarixiy taraqqiyoti tahlilidan kelib chiqib bu boradagi muammolarni atroflicha o‘rganish ularning yechimini topish imkonini beradi. 1.2-§. Imloga doir o‘quv materiallari mazmuni va ularning takomillashish jarayoni Tilimizga xos barcha birliklarni milliylik nuqtai nazaridan to‘la o‘rganilgan deb bo‘lmaydi. Xususan, o‘zbek tilining tovush tizimi ilmiy va metodik jihatdan hali yetarli darajada tadqiq etilgan emas. Turmushi, urf-odatlari biri ikkinchisidan farq qiluvchi xalqlarning tilida ham alohida o‘ziga xosliklar bo‘lishi tabiiy hol, albatta. To‘g‘ri, o‘zbek tili imlosi ilmiy jihatdan ma’lum ma’noda o‘rganilgan, biroq bu borada hozirgacha to‘plangan nazariy ma’lumotlar uning o‘ziga xosligi, milliy xususiyatlarini to‘laligicha yoritib berolmaydi. Davr taqozosi bilan XX asrning 40-yillaridan boshlab boshqa til qoliplari asosida o‘lchangan ona tilimizda hamon eski qoliplar asoratidan to‘la-to‘kis xalos bo‘la olmagan o‘rinlar seziladi. Buning natijasi ona tili ta’limiga, ayniqsa, maktabda ona tili o‘qitilishiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Respublika umumta’lim maktablarida ona tili, o‘zbek tili bo‘yicha amalda bo‘lgan dasturlarning mazmuni va asosiy yo‘nalishlari 1950-yillarning o‘rtalarida shakllangan bo‘lib, shundan beri ular ayrim o‘zgarishlar, to‘ldirishlar bilan bugunga qadar kun tartibidan tushgani yo‘q. Shu asosda darsliklar yaratildi, ular takror-takror davr sinovidan o‘tdi. Bir tomondan qaraganda bu boradagi ishlar takomillashib, mukammallashib borganga o‘xshab ko‘rinadi. Biroq ijtimoiy hayotimizda keyingi chorak asrdan ko‘proq o‘tgan vaqt mobaynida siyosiy, iqtisodiy, ma’naviy, ma’rifiy jihatdan keskin o‘zgarishlar ro‘y berdi; milliy dunyoqarashimizda, shu bilan bog‘liq shaxs tarbiyasiga munosabat masalasida yangilanishlar kuzatildi; mustaqillik mafkurasi jamiyatning har bir a’zosi, har bir sohasi, har bir ko‘rinishi oldiga yangicha talablarni qo‘ydi. Jamiyatimizda ulkan o‘zgarishlar ro‘y berdi va ro‘y bermoqda. Shunday o‘zgarishlar sirasida o‘zbek tilshunosligi va uning tadriji bilan bog‘liq yangilanishlar ham yaqqol ko‘zga tashlanadi. Jumladan, o‘zbek tilshunosligida tilni umumiylik, mohiyat, imkoniyat, sabab xarakteridagi tizim; nutqni esa alohidalik, hodisa, voqelik, oqibat sifatida o‘rganuvchi substansial tilshunoslik yo‘nalishi shakllandi, rivojlandi, ulkan yutuqlarni qo‘lga kiritdi. Biroq bu yangilanishlarning barchasi ta’lim tizimi bosqichlarida saralanib, birdek qabul qilingani yo‘q. Jumladan, o‘zbek substansial tishunosligining yuzaga kelishi uchun poydevor vazifasini o‘tagan an’anaviy tilshunoslik yutuqlari oliy ta’lim dastur-u darsliklarida ham, o‘rta maxsus ta’lim tizimida ham, maktab programmasida ham yangi yo‘nalish yutuqlari bilan qorishib ketdi. Bir-birini rad etuvchi nazariy bilimlar maktab darsliklarida ko‘plab uchrashi ham achinarli holdir. Atrofimizga nazar tashlasak, ilg‘or davlatlarning ko‘pida ona tilidan ta’lim mazmuni tubdan yangilandi. “Ta’lim mazmuni sirasida o‘quvchilarga taqdim etilayotgan bilimlar ularning ijtimoiy ehtiyojlarini qondira olishi, ularni ijodkorlikka, bunyodkorlikka undashi lozim” [48; b.11] ligi belgilandi. O‘quvchilarda ijodkorlikni, mustaqil fikrlash ko‘nikmasini shakllantirish , fikr mahsulini nutq sharoitiga mos ravishda og‘zaki va yozma shaklda to‘g‘ri, ravon ifodalashga o‘rgatish uchun ona tili ta’limining mazmunini tubdan yangilash, o‘quv materiallarini zamon ehtiyojiga moslash talab qilindi [53; b.27]. Buni amalga oshirishda, tabiiyki, ta’lim vositalari muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunga qadar bir qator maktab “Ona tili” darsliklari yaratildi, lekin ulardagi o‘quv materiallarning hammasi ham talabga javob beradimi, degan savol atrofida mulohaza yuritishga to‘g‘ri keladi. Professorlar Hamid Ne’matov va Askar G‘ulomov ona tili ta’limining bugungi holatini, uni yaxshilashda nimalar qilish kerakligini, o‘quvchilarga nimalarni o‘rgatish lozimligini jiddiy tahlil orqali o‘rinli asoslagan edilar [53; b.32]. Jahonga bo‘ylasha oladigan malakali kadrlarni tarbiyalash ona tili ta’limi oldida turgan dolzarb vazifa bo‘lib , uni amalga oshirish umumiy o‘rta ta’limning asosiy vositasi bo‘lgan darsliklar, ulardan o‘rin olgan o‘quv materiallarining saviyasiga ko‘proq bog‘liqdir. Shu o‘rinda ta’kidlash lozimki, bugungi kun ona tili ta’limi maqsadi darslarda asosiy ta’lim vositasi faqat darslik bo‘lishini taqozo etmaydi. O‘qituvchi ham, o‘quvchilar ham belgilangan mavzular mohiyati bilan bog‘liq tarzda, odatda, “Axborot banki” materiallari (lug‘atlar, ma’lumotnomalar, qomuslar, qaydlar va h.lar)ga tez-tez murojaat etishlari lozim. Afsuski, ona tili ta’limi mazmuni yangilanganiga qariyb yigirma yildan oshgan bo‘lsa-da, maktab o‘qituvchilarimizning aksariyati hamon faqatgina darslik materiallaridan foydalanishmoqda. “Ona tili” darsliklarida berilgan nazariy ma’lumotlar orasidagi ayrim chalkashlik, noaniqliklarni bartaraf etish, o‘quv materialini darsliklarda qay tarzda berish masalalari hamon azaliy muammoligicha qolmoqda. (Ellik-oltmish yil avval qanday bo‘lsa, hozir ham “Ona tili” darsliklari mavzuning nazariy jihatiga asosiy e’tiborni qaratib har bir mavzu doirasida ikkitadan beshtagacha qoida bermoqda. Demak, grammatizmdan hamon qutilganimiz yo‘q.) Xo‘sh, o‘quvchiga darslikda zarurmi, yo‘qmi, qoida taqdim etyapmiz. Qoida noto‘g‘ri, yoki g‘aliz bo‘lsa-chi?! Muammo ustiga muammo paydo bo‘laveradi, darsda mavzu bo‘yicha ko‘zlangan maqsadga, aniqrog‘i, o‘quvchi egallashi zarur bo‘lgan malakaga erishish qiyin kechadi. Shu ma’noda mazkur muammoning yechimini topish uchun “Ona tili” darsliklari tarixi hamda ularning mazmun-mundarijasini o‘rganib chiqishni zarur, deb hisobladik. “Ona tili” darsliklarida mavjud nazariy ma’lumotlar, ularni mustahkamlovchi mashq va topshiriqlar qachondan boshlab va nima uchun maktab darsliklariga kiritilganligining sabablarini o‘rganish bu boradagi tasavvurni tiniqlashtiradi. “XIX asrning ikkinchi yarmi XX asrning boshlarida vatanimizda ona tili ta’limining jadidchilik harakati bilan bog‘liq yangi turdagi o‘zbek maktablari uchun darslik va qo‘llanmalar yaratish davri boshlandi” [48; b.32]. Ko‘rinib turibdiki, bugungi “Ona tili” darsliklariga tamal toshni jadidlar qo‘ygan. O‘tgan asrning 30-yillarida yaratilgan “Ona tili” darsliklari, xususan, ilk “O‘zbek tili darslik”larining yaratilishiga xizmat qilgan olim Abdurauf Fitratning “O‘zbek tili qoidalari to‘g‘risida bir tajriba” “Sarf” kitobida imloga oid ma’lumotlar ham berilgan. Mazkur qismda Fitrat nutq tovushlarini tavsiflab, ularni unli va unsiz tovushlar deb ikki guruhga ajratadi. Olim unlilarni 9 ta, unsizlar sonini esa 23 ta deb keltiradi. Shundan so‘ng tovush o‘zgarishlariga to‘xtalib, tovush tushishi hamda tovush almashishi haqida ma’lumot beradi va “Bu holat tilimizning yengillik istaganidan kelib chiqib qolg‘on bir hol” deb izoh beradi [17; b.36]. Uning fikriga ko‘ra, o‘zbek tili yalpi turk tilining keng bir tarmog‘i sifatida barcha turkiy tillarga xos xususiyat o‘zbek tilida ham bo‘lishi tabiiy ekanligi, turkiy tillarning barcha tarmoqlarida bo‘lgani kabi o‘zbek tilida ham ohangdoshlik, so‘zlar ohangi e’tiboriga ko‘ra yo‘g‘on va ingichka ga bo‘linishi aytiladi. Masalan, sin so‘zi yo‘g‘on bo‘lsa, min so‘zi ingichka deb e’tirof etilgan. Shuningdek, ohang masalasi eski yozma asarlarimizda, qishloq shevalarida uchrashi, fors adabiyoti ta’siri bilan buzilgan shahar shevasida bo‘lmasa-da, o‘zbek tilida bu hodisani yo‘q deb bo‘lmasligini ta’kidlaydi. Professor A.Fitratning imlo, xususan, nutq tovushlari, talaffuz va ohangdoshlik masalalariga milliylik nuqtai nazaridan yondashishni kuzatamiz. Darhaqiqat, til millat belgisi sifatida doimo o‘ziga xos xususiylikka ega bo‘ladi. Olimning milliylikka yo‘g‘rilgan ilmiy asoslari pishiq qarashlari o‘z vaqtida maktab o‘quvchilari uchun yaratilgan “O‘zbek tili uchun darslik”larida ham o‘z aksini topgan edi. Xususan, buni bevosita Q.Ramazon va X.Qayyumiylarning darsligi [40; b.149] misolida ham ko‘rishimiz mumkin. Darslik mualliflari ham A.Fitrat yo‘lidan borib tilning milliy xususiyatlarga jiddiy e’tibor qaratishgan. Ta’kidlash kerakki, darslikdagi atamalarning ham aksariyati o‘zbekcha ( so‘zlav a’zolari, so‘z tuzumi. ..). Ushbu darslikda imloga alohida e’tibor berilib, nutq tovushlari unli va unsiz (joriy darsliklarda buning o‘rniga undosh atamasi qo‘llangan. 1940 - yillar darsliklarining ayrimlarida shovqinlilar )ga ajratilgan. Har bir nutq tovushiga (bugungi imloviy talqinlarga unchalik o‘xshamagan) alohida tavsif berilgan. Unlilarning talaffuzi va imlosi batafsil yoritib berilgan. Shuningdek, bo‘g‘in mavzusiga doir nazariy ma’lumotlar ham bugungi talqinlarga o‘xshamaydi. Masalan, “ So‘zning ayrim havo zarbiga to‘g‘ri keladigan bo‘lagi bo‘g‘in deyiladi ” [ 40; b.149] . Jadidlar davri darsliklari bilan hozirda amaldagi darslik ma’lumotlar orasida uyg‘un o‘rinlar ham uchraydi. Masalan, urg‘u haqidagi nazariy ma’lumot joriy darsliklardagiga aynan o‘xshashdir. Unda nazariy ma’lumotlarni mustahkamlovchi mashqlarning mavjud emasligini ham ta’kidlash joizdir. Bizningcha, darsliklar tarixini o‘rganish ta’limning kelajagini belgilashda muhim omil vazifasini bajaradi. Istalgan sohada biror yangilik yaratish, albatta, avval erishilgan tajriba yoki natijalarga asoslangandagina uning yashovchanligini va amaliy qiymatini ta’minlashi ma’lum. Darslik yaratish borasida ham bu yondashuv qo‘l keladi. Quyida 1930-1940-yillarda umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun chop etilgan “Ona tili” darsliklari mundarijasining diqqatga sazovor o‘rinlariga e’tibor qaratamiz. O‘tgan asrning 30-yillarida amalda bo‘lgan (lotin alifbosidagi) “O‘zbek tili” darsliklarining imlo bo‘limiga doir “ Unsiz tovushlar”, “Lab ohangi”, “Ohangdoshlik”, “Yo‘g‘on va ingichkalik”, “Bosim” kabi bir qator atamalar XX asr boshlarida A.Fitrat, Q.Ramazon va X.Qayyumiylar tomonidan yaratilgan darslik hamda qo‘llanmalarda ham uchraydi. Mazkur atamalar bugungi kun o‘zbek terminologiyasida ishlatilmasa-da, ular o‘zbek tilining milliy tabiatigagina xos tushunchalarni ifodalay olishi bilan muhimdir. Jadidchilik davri asarlarida milliy xarakterning ustuvorligi ma’lum. Shu nuqtai nazardan yondashilganda, bu davrda yaratilgan tilshunoslikka aloqador darslik va qo‘llanmalarda ham ona tilidagi nutq tovushlarining o‘ziga xos milliy xususiyatlari ko‘proq tadqiq qilinganligini kuzatamiz. Professor A.Fitrat dastlab o‘zbek tilini turk tilining keng bir tarmog‘i hisoblab, boshqa turkiy tillardagi kabi o‘zbek tilida ham mavjud bo‘lgan so‘zlar ohangi masalasiga to‘xtaladi va bu borada “yo‘g‘on” hamda “ingichka” atamalarini qo‘llaydi. A.Fitrat yo‘g‘on va ingichka likni so‘zlarga nisbatan qo‘llagan bo‘lsa, Q.Ramazon hamda X.Qayyumiylar [40; b.37] mazkur atamani nutq tovushlariga nisbatan ham ishlatadi. “Inichka tavuş demak, asasij maxraclar blan bolgan hadisa ustiga tilni aldqa taman cozib arqada koprak kenglik qaldirib ciqarilgan tavuş demakdir: kana(kene), saman, gullar. Jog‘an tavuş demak, tavuşni hasil etgac, tilni arqa tamanga tartib chiqarilgan tavuş demakdir: qarat, Turg‘un”. Bundan tashqari, mualliflar darslikning imlo bo‘limida “Lab ohangi” atamasini ham qo‘llaydilar va quyidagicha ta’rif beradilar: “ Baş bog‘unda kelgan lab unlilarining ikkinchi bog‘unda ham lab unlilarini istaşi lab ahani deb ataladi” [40; b.28]. A. Fitrat so‘z va uning turlari mavzusiga to‘xtalganda “so‘z” atamasiga: “So‘z ma’no bildirgan tovushlar to‘dasidir”, deya o‘ziga xos ta’rif ham beradi. Ohang masalasiga yana murojaat qilib, asli o‘zbekcha so‘zlar yo yo‘g‘on, yo ingichka bo‘lishini, asosga qo‘shilgan qo‘shimchalarni ham yo‘g‘onlik-ingichkalikda o‘ziga ergashtirishini ta’kidlaydi. Uning “ bosim” atamasi haqidagi fikrlari ham diqqatga sazovordir: “ So‘z bir bo‘g‘unini qattiqroq uzub aytilishidur. Bu bizning tilda ko‘prak so‘zning oxirida voqe’ bo‘lsa ham hali qat’iy suvratda tekshirilgani yo‘q ” [17; b.29]. Jadidlar davrida qo‘llangan ushbu atama bugungi kundagi “urg‘u” terminiga to‘g‘ri keladi. Fitrat o‘zbek tili tovushlar tizimi haqida to‘xtalganda ularning tasnifiga doir quyidagi ikki atamani ishlatadi: Unsiz: b, p, t, ch, j,...(23ta). Unli: o, a, u; o‘-o‘, e, i-y (9 ta. Kirill alifbosiga tabdil qilingan variantidan foydalanildi). M. Mirtojiyev esa o‘zbek tilida 14 ta unli ( i, i, , ы, u, u, ye, a, á, ó, o, e.. . ) borligini ta’kidlaydi [2 8 ; b.424]. Unsiz atamasi bugungi tilshunoslik atamalari sirasida uchramaydi. Uning hozirgi varianti undosh bo‘lib, darsliklar tarixida shovqinlilar deb ham nomlangan. A.Yo‘ldoshevning ch alasav o dlar maktabi u ch un tuzilgan “O‘ zbek tili darsligi ” g rammatika va iml oni o‘qitishga mo‘ljallangan. Dastlabki bo‘lim “ Qanda y yo z ish kerak ? ” deb nomlanadi. Imlo, odatdagidek, tovush va harfni tushuntirishdan boshlangan. E’tiborli tomoni shundaki, “ Yo‘g‘o n va i ng i ch ka s o‘ zlar” , “ Yo‘g‘o n va i ng i ch ka t o vu sh lar” kabilar bugungi kunda imloga doir o‘quv materiallari sirasida uchramaydi. Beshinchi bo‘lim gazeta hamda kitoblar ustida ishlashni o‘rgatishga mo‘ljallangan ma’lumotlarni o‘zida jamlagan. Mazkur darslik A.Fitratning tajriba uchun yozilgan darsligi ta’sirida yaratilgan bo‘lib, aynan tovushlardagi yo‘g‘on va ingichkalik masalasi alohida o‘rganishni talab etadiki, mazkur tajribadan bugungi kunda ham foydalanish mumkin. Fikrimizcha, bu hozirgi talaffuz va imlo muammolarini yechishda samara beradi. Q.Ramaz o n va X.Qa yyu mi y [40; b.126] larning 5- , 6-sinflar u ch un yaratilgan grammatikaga bag‘ishlangan darsli gi “ Sarf” deb nomlanadi. Unda, asosan, morfologiyaga oid til materiallari berilgan bo‘lib, undan “Imlo” , “Ba’zi harflarni ng iml o si”, “ O ha ng d osh lik” kabi mavzular ham o‘rin olgan. Ta’kidlash kerakki, bu yerda undosh tovush atamasi uchramaydi, nutq tovushlari unli va unsiz tovushlarga bo‘lingan. Darslikda ohangdoshlik mavzusining mavjudligi diqqatga sazovordir. Bu yerda nutq tovushlarining o‘ziga xos xususiyatlari orqali so‘zlarda sodir bo‘layotgan yo‘g‘on va ingichkalik haqida ma’lumotlar morfologik yondashuv asosida yoritilgan. Jadidlarning sa’y-harakatlari bilan yaratilayotgan, o‘z davrida sekin-asta shakllanayotgan milliy ruhdagi “Ona tili” darsliklari o‘z o‘rnini 1939-yilga kelib A.G‘ulomov ta’kidlaganidek, 1938-yilda (S.Barxudarov va Dosichevalarning rus maktablari uchun “Rus tili” darsligi stabil qo‘llanma sifatida qabul qilingach), o‘zbek maktablari uchun ham keyingi yillarda til me’yorlarini belgilashda nazariy asos vazifasini o‘tagan Olim Usmon va Barot Avizovlarning to‘liqsiz o‘rta va o‘rta maktablar uchun tavsiya etilgan darsligi egalladi [46; b.235]. Keyinchalik professor A.K.Borovkov rahbarligida tuzilgan darsliklar [14; b.227] oldingilariga nisbatan ancha mukamallikka egaligi bilan ajralib turadi. Mazkur darslikda ot so‘z turkumini tushuntirishda shunday mashqlar tanlanganki, ular metodik jihatdan olib qaralganda o‘quvchi o‘zlashtirishi zarur deb hisoblangan bilim, malaka va ko‘nikmalar uchun har tomonlama foydali. Masalan, mazkur darslikdagi 40-mashq o‘nta gapdan iborat matndan tashkil topgan. Gaplar, odatda, turli so‘z turkumlari doirasida uchraydigan omonimlik asosida qurilgan. Shu asosda o‘tilgan mavzu, bugungi mavzu va o‘tilajak mavzular o‘rtasida uzviylik ta’minlangan. Ko‘rinadiki, mavzulararo uzviylikni ta’minlash yukini mashqlar zimmasiga osongina yuklash mumkin ekan. Bugungi kun “Ona tili” darsliklarida ham har bir mavzu o‘tilganda mustahkamlash uchun berilgan mashqlardan hech bo‘lmaganda bittasi shu xarakterda bo‘lsa, o‘tilgan – o‘tilayotgan – o‘tilajak mavzularni, birinchidan, bir-biriga bog‘laydi, ikkinchidan, o‘tilayotgan mavzu o‘tilgan mavzuni to‘ldiradi, o‘tilajak mavzu haqida o‘quvchida oldindan tasavvur uyg‘otadi. (XXI asrga kelib jahon tilshunosligida, jumladan, uning bir bo‘lagi bo‘lgan o‘zbek tilshunosligida ham tilni tizim sifatida o‘rganish to‘la o‘zlashdi. Nazariy taraqqiyot nuqtai nazaridan yondashilganda bu beqiyos yutuq. Biroq nazariy ma’lumotlarni akademizm asosida to‘la-to‘kis maktab darsliklariga ko‘chirish yoki singdirish, aslida, maktab o‘quvchisiga nima beradi?! Shuningdek, mashqlar tuzishda ko‘r-ko‘rona jimjimador jumlani mashqlar tarkibida keltirish ham yaramaydi.) Professor A.K.Borovkov rahbarligida tuzilgan mazkur darslikdagi imlo mavzusiga doir 2-mashqda o‘quvchilarga unli tovushlar haqida batafsil nazariy ma’lumot berilgan. Ta’lim oluvchilarni bilim olishga, mehnatsevarlikka, botirlikka, birso‘zli, nomusli bo‘lishga, birdamlikka undovchi insoniyat uchun “yashash qoidalari” hisoblangan xalq maqollaridan samarali foydalanilganligini kuzatamiz. Chunonchi, 2-mashq. Quyidagilarni o‘qing. Tor, o‘rta keng va keng unlilarni aniqlab, jadvalda ko‘rsating. 1. Ish ishga tortar, yalqovlik boshga tortar. 2. Bilgan bilganini ishlar, bilmagan barmog‘ini tishlar. 3. Qo‘rqqanga qo‘sh ko‘rinibdi. 4. Quyonni qamchi o‘ldirar, yigitni nomus o‘ldirar. 5. Arslon izidan qaytmas, botir so‘zidan qaytmas. 6. Yigit kishiga yetmish hunar oz. 7. Oyni etak bilan yopib bo‘lmas. 8. Ayrilganni bo‘ri yer [14 ; b.227] . Darsliklarda o‘quv materiallarining berilishi mavjud ikki usulda amalga oshiriladi: mashq – qoida (induktiv), qoida – mashq (deduktiv) shaklida. Tahlil qilinayotgan darslikda o‘quv materiallarining berilishi ham 1.1-jadvaldagi kabi butunlay o‘ziga xos bo‘lib, m isol-qoida-mashq usulida berilgan. Mavzu: Urg‘u haqida tushuncha 1.1.-rasm. Ta’lim tizimining ma’lum bir bosqichida o‘quv materiallarini misol – qoida – mashq shaklida berish samarali bo‘lishi mumkin. Imlo qismida hozirgi darsliklardan farqli ravishda tovushlar tasnifi berilgan, unli va undosh tovushlarning imlosiga alohida e’tibor qaratilgan. To‘g‘ri, darslik o‘z davrining talabi asosida tuzilgan. Uning asosiy qismi bugungi kunga mos kelmaydi, ammo o‘rgansa bo‘ladigan jihatlari ham ancha. Jumladan, nutq tovushlarining to‘g‘ri talaffuzi va imlosini o‘rgatishda mustahkamlovchi mashqlar tarkibida nasriy Qishlog‘imiz so‘zida beshta bo‘g‘in bor. So‘z oxiridagi “ da ” bo‘g‘ini boshqalariga qaraganda kuchliroq aytiladi. Tasavvur Misol Qoida So‘z bo‘g‘inlarining bittasida un(ovoz) kuchayib, shu bo‘g‘inning boshqalariga nisbatan kuchliroq aytilish hodisasi urg‘u deb ataladi. Xulosa Mashq 27-mashq . Quyidagi maqollarni o ‘ qing . Har bir so‘zning qaysi bo‘g‘ini boshqalaridan kuchliroq aytilishiga diqqat qiling. Mustahkamlash matnlar bilan birga she’riy matnlardan foydalanilganligi tilni adabiyot bilan bog‘lashni ta’minlagan va nutq tovushlarining matndagi xususiyatlarini to‘laroq o‘rgatish, provardida, o‘quvchilarni talaffuz, ohang, urg‘u va bo‘g‘in haqida ko‘proq ma’lumotga ega bo‘lishiga olib keladi. Har bir mavzu dastlab o‘quvchini mavzuga tayyorlash – misol, o‘quvchiga ma’lum bo‘lgan tushunchalar ehtiyojdan kelib chiqish asosida tuzilgan qoida, so‘ngra o‘quvchi olgan yangi bilimlarni mustahkamlash uchun mashq tarzida berilgan. Eng muhimi, hozirgi maktab darsliklarida uchramaydigan unli va undosh tovushlarining hosil bo‘lishini yaqqol tasavvur ettirish maqsadida nutq organlarining maxsus chizmasi yordamida har bir tovushning talaffuz holati aks etgan rasmlar berilgan. Ayniqsa, unlilarning ifodalanishiga alohida urg‘u berilgan. Masalan, [ e] unlisining talaffuzi haqida quyidagilarni keltiradi: “ e harfi so‘z boshida kelsa [ye] tarzda talaffuz qilinadi: ye r, yemish, yelka, yetmish va b. Undosh tovushlardan keyin kelsa [e] tarzda aytiladi: kel, bel, terak, kerak va sh.k. Metodik jihatdan e’tiborga molik bu dalillar barcha ona tili darsliklarida, ayniqsa, ta’lim boshqa tillarda olib boriladigan maktab o‘quvchilariga mo‘ljallangan darsliklarda ham o‘rni-o‘rni bilan yoritilishi kerak. Biz tahlil etayotgan darslikda undosh tovushlarni tushuntirishda ham she’riy matnlardan o‘rinli foydalanilgan. Ba’zan [ n ] burun tovushi chuqur til orqa shovqinlilaridan bo‘lgan [ q ] , [ g‘ ] oldidan kelib, shunqor, chanqov, chanqoq, qorong‘i, yong‘oq, qo‘ng‘iz, qo‘ng‘ir kabi so‘zlarda [ ng ] tarzda aytilsa ham, [ n ] yozilishi ta’kidlangan. Mustahkamlash uchun esa 9-mashqda Fozil Yo‘ldosh ijodidan foydalanilgan. Chunonchi, [ q ] , [ g‘ ] undoshlaridan oldin kelgan [ n ] undoshning aytilishi va yozilishiga diqqat qiling. Baring Qo‘ng‘irotda davron surgansan, Alpomishman bir suhbatda turgansan. Unlilarning ifodalanish i ga ko‘proq ahamiyat berilgan . Chunki ular bo‘g‘in hosil qiladi, urg‘u masalasi ham unli tovushlar bilan bog‘liq, hatto, so‘zning lug‘aviy ma’nosiga ham ta’sir qiladi. Unli tovushlarning so‘zdagi ahamiyatini tushuntirish uchun unli tovushlarning har biriga bittadan mashq ajratilgan. Ko‘rinadiki, 1940-yildan to 1980-yillargacha yaratilgan maktab “O‘zbek tili” darsliklarining asosiy mualliflari – A.Borovkov, A.G‘ulomov, T.Shermuhammedov, Z.Ma’rupov, Y.Abdullayev kabilardir. Ular yaratgan “O‘zbek tili grammatikasi” darsligidan o‘z davrida o‘sha davr ta’lim maqsadiga mos mukammal o‘quv vositasi sifatida foydalanilgan. Mazkur darslikning birinchi va keyingi to‘ldirilgan nashrlari o‘rtasida bir qator farq hamda o‘zgarishlar uchraydi. Masalan, IV nashrda berilgan o‘quv materiali bilan XIV nashrdagisi o‘rtasida ba’zi o‘zgarishlar bor. Darslikning VII nashrida o‘quv materiallarining kimlar tomonidan ishlanganligi haqida ma’lumot berilgan. Prof. A.K.Borovkov imlo, so‘z sostavi va leksika bo‘limlarini; A.G‘ulomov ot va fe’l mavzularini; Z.Ma’rufov sifat, ravish, olmosh; T.Shermuhammedov son, yordamchi so‘zlar va undov so‘z turkumlarini ishlaganligi ta’kidlangan. Darsliklar mazmunini tarixiy- qiyosiy aspektda o‘rganish mobaynida tilning, tilshunoslikning, o‘zbek tili o‘qitish metodikasining tadrijiy taraqqiyotini ham bevosita kuzatish mumkin. Tom ma’noda, “O‘zbek tili grammatikasi” darsligi yillar mobaynida nazariy ma’lumotlar bilan boyitib borilgan. Chetdan kuzatilsa, mazkur darslik o‘zbek bolalariga o‘z ona tillarining imkoniyatlaridan samarali foydalanish yo‘llarini o‘rgatishga emas, balki barcha o‘zbek bolalaridan tilshunoslar tayyorlash (hech mumkin bo‘lmagan holat)ga mo‘ljallangaligi ko‘rinadi. Umumiy o‘rta ta’lim tizimida nazariy ma’lumotlarning o‘quvchilarga to‘la tushunarli emasligi tufayli o‘tilayotgan mavzuning mazmun-mohiyati kutilganicha anglanmaydi, natijada ta’limning samarasi past bo‘lib qolaveradi. Hozirda ham ona tili ta’limida grammatizmga berilish, xos atamalarning qo‘llanilishida ham angashilmovchiliklar, chalkashliklarning mavjudligi o‘qitish sifatini yaxshilashga ma’lum ma’noda to‘sqinlik qilmoqda. O‘zbek tilshunosligiga taalluqli atamalarning ko‘pchiligi rus va rus tili orqali kirib kelganligi bugungi kunda sir emas. Buni professorlar A.Q.G‘ulomov, H.G‘.Ne’matov va I.K.Mirzayev [26; b.61-63] larning ilmiy mulohazalari ham tasdiqlaydi. Ta’kidlanganidek, “Ona tili” darsliklariga kirib qolgan ayrim atamalar o‘tgan asrning 30-yillarida rus tilidan tarjima yo‘li bilan yaratilgan “O‘zbek tili grammatikasi” darsligida mavjud edi. Shu o‘rinda imlo bo‘limiga tegishli atamalar xususida to‘xtalamiz. Hozirda bu sohaga aloqador terminlar deyarli o‘zgarmagan, yangi istilohlar kiritilmagan. Bir atamaning turli darslik hamda o‘quv qo‘llanmalarda mualliflar tomonidan har xil talqin etilishi masalasiga ham e’tibor qaratish zarur. Bugungi darsliklarda uchraydigan undosh atamasi A.Fitrat va undan keyin 1937-yilda Q.Ramazonlar darsliklarida unsiz , 1939-yil O.Usmon va B.Avizovlar darsligida undosh , 1946- yilda professor A.Borovkov boshchiligida tuzilgan grammmatikada shovqinlilar atamalari bilan qo‘llangan. A.Borovkov, A.G‘ulomov, Z. Ma’rufov, T.Shermuhammedovlarning “O‘zbek tili grammatikasi darsligi”ning 1946-yilgi to‘rtinchi nashrida shovqinlilar atamasi qo‘llangan bo‘lsa-da, keyingi nashrlari (1949-yil, VII nashrida)da mazkur termin undosh atamasiga almashtirilgan. IV nashrda mualliflar bu haqda quyidagi fikrlarini bayon etadilar: “Shovqinli tovushlar odatdagiday bir bo‘g‘inda unlilar bilan birga aytiladi. Ko‘p vaqt bu ikki xil tovushni bir-biriga bog‘lab, nom ham berganlar. Ruschada unlini glasnыy , shovqinli tovushni esa soglasnыy, ya’ni unli bilan birga aytiladigan tovush deb ataydilar. Shuningdek, darsliklarimizda shovqinli tovushlarni undoshlar deb xuddi shu ma’noda ishlatganlar [14; b.227]. M.Asqarova, K.Qosimovalar tomonidan tuzilgan 5-sinflar uchun “Ona tili” darsligining 1993-ildagi 13-nashrida imloga doir o‘quv materiallarining berilishi “Imlo va grafika”dan boshlangan. Bo‘limning birinchi mavzusi “Nutq tovushlari va ularning hosil bo‘lishi” deb nomlangan. Mualliflar tomonidan mazkur darslikda o‘quv materiallarini, hatto rasmdagi nutq a’zolari aks etgan chizmani ham, o‘quvchining o‘zi tushunib, xulosa chiqara oladigan darajada, u bilishi tabiiy bo‘lgan misollar asosida keltirilgani e’tiborga loyiqdir. Xususan, unli va undosh tovushlar quyidagi tartibda tushuntiriladi: Rasmda ko‘rsatilgan predmetlarni bildiradigan so‘zlarni ayting. (Rasmda olma, gilos, uzum keltirilgan.) Har bir so‘zdagi unli va undosh tovushlarni ko‘rsating. Siz aytgan unlilardan tashqari yana qanday unlilar bor? Avval unli keyin undosh tovushlarni talaffuz qiling va savollarga javob bering: a, b, o, u, t, o‘, q, i, p, ye. Qaysi tovushlarni talaffuz qilganingizda, havo og‘iz bo‘shlig‘ida ayrim to‘siqlarga uchraydi [13; b. 71 ]? Darslikdagi 180-mashqda tez aytishdan foydalanilgan. Mazkur tajribadan ona tili darslarida, ayniqsa, imlo mavzusi o‘tilayotganda ko‘proq foydalanilsa, samarali bo‘ladi, asosan, talaffuzi qiyin tovushlarning aytilishini mashq qildirishda qo‘l keladi. Ma’lumki, [ x ] va [ h ] undoshlarining talaffuzi va imlosida ko‘pchilik o‘quvchilar qiynaladi. Shu o‘rinda tez aytishlardan to‘g‘ri va o‘rinli foydalanish samara beradi. Imkoniyatga qarab o‘quvchilarning o‘zlari tez aytishlarga misollar topishsa, avvalo, ularning foalligi ortadi, qolaversa, bu o‘quvchini ijodiy o‘ylashga undaydi. Quyida H.Ne’matov, A.G‘ulomov, M.Qodirova hamda M.Abduraimovalarning 5-sinflar uchun “Ona tili” darsligi mazmuni xususida qisqacha to‘xtalamiz: Unda imlo ona tilining izchil kursi sifatida DTSning “Uqtirish xati”da keltirilganidek, butunlay induktiv usulda berilgan. Masalan, til fanining bo‘limlari ham 162-mashqqa biriktirilgan “Tilshunoslik fani” matni asosida berilgan. Mashqning sharti esa quyidagicha: Matnni o‘qing. Ajratib ko‘rsatilgan so‘zlarning ma’nosini darslikka ilova qilingan “Izohli lug‘at”dan aniqlang (matnda tilshunoslik atamalari ajratib ko‘rsatilgan) [32; b. 144 ] . Shundan keyin “Talaffuz va imlo” mavzusiga o‘tib ketiladi. Unda bir nechta tovushdosh so‘zlar berilgan bo‘lib, o‘quvchidan ularning talaffuz va yozuvda bir- biridan farqlanishini tushuntirish talab qilinadi. Xuddi shunday 163-, 164-, 165- mashqlar ham o‘quvchini oldingi bilimlariga tayangan holda mustaqil ishlashga undaydi. Ushbu darslikning o‘ziga xos tomoni nazariy ma’lumotlarni uzluksiz mashqlar tarkibiga kiritilganligidadir. O‘quvchiga nazariy materialni quruq yodlataverish uning nutqiy malakasi rivojiga ijobiy ta’sir qilmaydi. Aksincha, nazariy ma’lumotlardan adabiy talaffuz, imloviy savodxonlik, so‘z boyligini oshirish, mustaqil ishlay olish hamda ijodiy fikrlash kabi ko‘nikmalarni shakllantirishga ko‘maklashuvchi bir vosita sifatida foydalanish to‘g‘ri bo‘ladi. 1.3-§. “Ona tili” dastur va darsliklarining imloga doir o‘quv materiallari yuzasidan tahlili Ta’limning asosini tashkil etuvchi vositalar, ularning mazmun-mundarija va tarkibini o‘rganish hamda takomillashtirish mazkur sohaga doir tadqiqotlarning asosiy muammolaridan hisoblanadi. Adabiy tilda ravon, lo‘nda va mantiqan izchil so‘zlash uchun milliy imloning qonun-qoidalari, orfoepik jihatdan talaffuz me’yorlarini chuqur bilishni taqozo etadi. Sho‘ro davri darsliklarida o‘zbek tili imlosi uning butun grammatikasi kabi rus tili talqinlari asosida shakllantirilgan. Jamiyatdagi hukmron mafkura o‘zbek tilining boy imloviy imkoniyatlarini inobatga olinishiga yo‘l qo‘ymagan. Natijada o‘zbek adabiy tili talaffuz me’yorlarida hozirgacha ham g‘alizliklar seziladi. Ayrim viloyat vakillari teleko‘rsatuvlarda intervyu berganda kishida maktab ta’limini ko‘rmagandek taassurot qoldiradi, tushunib bo‘lmaydigan darajada shevalarda so‘zlashadi. Bu holat o‘zbek adabiy tilining shakllanish jarayoniga ham, “Davlat tili haqida”gi Qonunda belgilanganlarga to‘liq amal qilinishiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Maktabda ona tili ta’limiga qo‘yilgan eng muhim talablardan biri o‘quvchilarni o‘z fikrlarini bayon qilish faoliyatiga tayyorlash [53; b.23] ekanligi nuqtai nazari bilan bugun amalda bo‘lgan N.Mahmudov, A.Nurmonov, A.Sobirov, V.Qodirov va Z.Jo‘rayevalar muallifligidagi umumta’lim maktablarining 5-sinflari uchun “Ona tili” darsligi (imloga doir o‘quv materiallarining berilishi) tahliliga kirishamiz. Darslikda imloga doir o‘quv materiallari tegishli mavzular tarkibidan quyidagicha o‘rin olgan: Boshlang‘ich sinfda o‘tilganlarni takrorlash maqsadida 333-mashq berilgan. Uning sharti quyidagicha: “Boburning quyidagi baytiga diqqat qiling. Undagi unli va undosh tovushlarni ajrating. Yaxshi kishi ko‘rmagay yomonliq hargiz, Har kimki yomon bo‘lsa, jazo topqusidir” [ 22; b. 22 4 ]. Imlo va grafika haqidagi nazariy ma’lumotlardan oldin quyidagi topshiriq berilgan: Topshiriq. Bola, kitob so‘zlarini bo‘g‘inlarga, bo‘g‘inlarni tovushlarga ajrating. So‘zlarning nechta bo‘g‘in va tovushdan iborat ekanini ayting [ 21 , b. 119 ]. Mazkur darslikda nazariy ma’lumotlarni mustahkamlovchi mashqlarning o‘quvchilar qobiliyatiga qarab turlicha berilganligi, har xil boshqotirmalardan unumli foydalanilganligi, shuningdek, maqol va tez aytishlar o‘rni bilan keltirilishi, shubhasiz, ijobiy hodisadir. Albatta, yutuqlar ancha. Biroq to‘ldirilishi zarur bo‘lgan o‘rinlar ham mavjud. Masalan, o‘quvchi mustaqil shug‘ullanishi uchun mo‘ljallangan ba’zi mashqlarning sharti jo‘n va tushunarsizligi (333-, 334- mashqlar), mashqlar so‘ngidagi ayrim savol va topshiriqlarning o‘quvchilar yoshi hamda qobiliyatiga mos kelmasligi, shuningdek, bir savolning mazmunan ikkinchisida takrorlanishi kabi holatlar uchraydi [21, b. 120 ]. Darslikdagi o‘quv materiallar orasida boshqalarida uchramaydigan, juda muhim bo‘lgan [ o‘ ] unlisining talaffuz variantlari haqida ma’lumot mavjud. O‘quvchi nutqining ravon va ta’sirchan bo‘lishida birgina tovushning, asosan, unli tovushlarning ta’siri katta ekanligi barchamizga ma’lum. Agar so‘zlovchi birgina tovushni to‘g‘ri talaffuz qila olmasa ham, uning nutqi buziladi. Shuni inobatga olsak, mazkur darslikda [ o‘ ] unlisining so‘zlar tarkibida to‘g‘ri talaffuzi va ularning bir-biridan farqlanishi masalasiga e’tibor qaratilishi nihoyatda ahamiyatlidir. Buni darslikning yutug‘i deb baholash o‘rinli. Ammo e’tirof etish hamda o‘rganish, o‘rgatish boshqa-boshqa hodisalar ekanligi aniq. Darslikda aynan shu jihatga e’tibor qaratish zarur bo‘lgan o‘rinlar bor. Masalan, darslikning 139- sahifasida shunday ma’lumot berilgan: “ O‘ tovushi ko‘l, o‘s, cho‘l, jo‘ra, mo‘tabar kabi so‘zlarda torroq , bo‘ri, qo‘ri, xo‘roz, ro‘mol kabi so‘zlarda esa kengroq eshitiladi, ammo hamma vaqt bir xil yoziladi”. Kuzatishlar aytilgan fikrlarni asoslash, bu borada o‘quvchida zaruriy ko‘nikma va malakalarni hosil qilish uchun yanada aniqroq misollar keltirilishini talab etadi. Yaratilgan barcha “Ona tili” darsliklarida imlodan mavjud o‘quv materiallari o‘ziga xoslikka egadir. Hammasida ham unli va undosh tovushlar tavsiflangan, bo‘g‘in va urg‘u mavzulari, shuningdek, mashqlar tizimi ham keltirilgan. Imlo sathi orfografiya va orfoepiya bo‘limlari bilan chambarchas bog‘langan. Mustaqillik davrida yaratilgan “Ona tili” darsliklari oldingilariga nisbatan nazariy va amaliy jihatdan biroz boyitilganligini ko‘rish mumkin. Ayniqsa, [ o‘ ] unlisining ikki xil talaffuz varianti mavjudligi N.Mahmudov boshchiligida yaratilgan darslikka qadar umuman e’tirof etilmagan. Natijada o‘quvchi buni bilmagani uchun [ u ] va [ o‘ ] unlilarini imloda ham chalkashtirib kelmoqda. Maktabda ona tili o‘qitishni foydali maqsadlarga bo‘ysundirish, har bir o‘rganiladigan grammatik tushuncha, ma’lumot, ta’rif hamda qoidalarning og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirishga yordamini nazarda tutishni, (nazariy emas) amaliy tilshunoslikka e’tiborni kuchaytirishni taqozo etadi. Ona tili ta’limi oldiga qo‘yilgan yana bir muhim talab o‘quvchilar tafakkurini rivojlantirishdir [53; b.128]. Kompetensiyaviy yondashuv asosida ishlab chiqilgan davlat ta’lim standartlari bo‘yicha tuzilgan “Ona tili” dasturida imloga doir o‘quv materiallari quyidagicha berilgan. Dasturda berilganlarga diqqat qilsak, unda imloning asosi bo‘lgan nutq tovushlari talaffuzi va imlosiga soatlar ajratilganda bir darsda yonma-yon o‘rganilishi zarur bo‘lgan tovushlarga e’tibor qaratilmagan. Masalan, 35-, 36- mavzular “N utq tovushlarining ma’no farqlash vazifasi”, “ Ayrim unlilar talaffuzi va imlosi”, “ u va i unlilarining talaffuzi va imlosi”ga bag‘ishlangan. Agar o‘qituvchi [ i] va [ e] unlilarini bir darsda talaffuz asosida bir-biridan farqlab o‘rgatsa, yaxshi natijaga erishish mumkin. Chunki so‘zlovchilar, asosan, talaffuzda [ i] va [ e] unlilarini chalkashtirishlariga deyarli har kuni duch kelamiz. Dasturda yana 37-, 38-mavzular “a va o, o‘ unlilarining talaffuzi va imlosi”, “Qator kelgan unlilar talaffuzi va imlosi” uchun 2 soat vaqt ajratilgan. Fikrimizcha, [o‘] unlisining talaffuzi va imlosiga 2 soat vaqt ajratilishi lozim. Chunki [o‘] unlisining talaffuzi va shu asosda uning imlosiga ta’siri murakkab bo‘lib alohida shug‘ullanishni talab qiladi. Umumiy o‘rta ta’lim tizimida imlo o‘qitish jarayonida o‘quvchilarning talaffuzi bilan bog‘liq kamchiliklar ustida alohida shug‘ullanilmasligi jamiyatda qator kamchiliklarni yuzaga keltirmoqda. O‘quvchi nutqidagi talaffuziy “kemtiklik”larni akademik litsey yoki kasb-hunar kollejlari ham bartaraf etayotgani yo‘q. Adabiy tilda so‘zlash, to‘g‘ri talaffuz bilan bog‘liq muammolarning ko‘p sonli o‘qituvchilar nutqida, ba’zan ona tili va adabiyot o‘quv predmetlari o‘qituvchilarining ham nutqida mavjudligi achinarli holdir. Xorijiy tillarni o‘rganishga alohida ahamiyat berilayotgan bir davrda har bir kishi, avvalo, o‘z ona tilida ravon so‘zlay olishi zarur. Zero, bu insonning jamiyatdagi o‘rnini, madaniyat darajasini belgilab beradi. Mazkur darslikning 32-mavzu sida og‘zaki va yozma nutq tushunchalari haqida nazariy ma’lumot, ta’rif kiritilgan. Bizningcha, darslikning shu o‘rnida adabiy tilning o‘quvchi hayotidagi ahamiyati, adabiy talaffuzning o‘rni haqidagi muhim ma’lumotlar ham berilishi zarur. Chunki aksariyat darsliklarda adabiy tilning ta’rifi va shakllari haqida ma’lumot berilib, uning kishi kelajak hayotidagi buyuk xizmati, ahamiyati haqida hech narsa aytilmaydi. To‘g‘rirog‘i, adabiy tilning targ‘iboti shevada so‘zlaydigan o‘quvchi fikrini o‘zgartiradigan darajada aniq va ravshan bo‘lmog‘i juda-juda muhimdir. “Urg‘u va uning turlari”, “So‘z urg‘usi” mavzulariga 2 soat vaqt ajratilgan. Chuqurlashtirilgan sinflarda esa mazkur vaqt 4 soatni tashkil etadi. Biz buni (so‘z urg‘usi to‘g‘ri talaffuz uchun zaruriy kreteriy ekanligini inobatga olib) hamma darajalar uchun bir xilda 4 soatga mo‘ljallash kerak, deb hisoblaymiz. Darsliklardan o‘rin oladigan imloga doir o‘quv materiallari, jumladan, mashq namunalari hamda topshiriqlar kompleks shaklida bo‘lishi, ya’ni bir-birini to‘ldirishi muhimdir. Yuqorida ta’kidlangani kabi to‘g‘ri talaffuz bilan birga o‘quvchida imloviy savodxonlik, so‘z zaxirasining boyishi, mantiqiy fikrlash kabi malakalar ham bir paytda rivojlanib borishi kerak. Xo‘sh, amaldagi “Ona tili” darsliklarimiz umumiy o‘rta ta’limning asosiy ta’lim vositasi sifatida bu talablarga qay darajada javob bera olyapti? Quyidagi tahlillarimiz shu savolning javobi bilan bog‘lanadi. O‘quvchi talaffuzini adabiy til me’yorlariga moslashtirish murakkab masalalardan biri bo‘lib, mazkur jarayonda o‘quvchilarning har biri bilan alohida- alohida ishlash talab qilinadi. Mamlakatning turli hududlarida turli tovushlar, bo‘g‘inlar, qo‘shimchalar, so‘zlar talaffuzi bilan bog‘liq muammolar uchraydi. Darslikdagi mashqlarda, o‘qituvchi tomonidan tuzilgan o‘quv topshiriqlarida o‘quvchi uchun talaffuzi qiyin tovushlarning talaffuzini adabiy me’yorlarga moslovchi jihatlarga e’tibor berilishi lozim. Ma’lumki, unli tovushlardan [ u]-[o‘], [i]-[e]; undoshlardan [ h]- [x], [q], [j], [ng] kabilarning aytilishi va yozilishida xatoliklar ko‘p uchraydi. Demak, mazkur tovushlar talaffuziga doir mashqlarga asosiy e’tiborni qaratish kerak bo‘ladi. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining “Ona tili”dan 5-siflar uchun amaldagi dasturida 43-, 45-mavzular b, m undoshlaridan oldin kelgan n undoshining talaffuzi va imlosi. Jj (dj) undoshining talaffuzi va imlosi. X va H undoshlarining talaffuzi va imlosiga jami 3 soat vaqt ajratilgan. Oxirgi ikki undosh tovushning talaffuzi va imlosidagi muammo va chalkashliklar ustida ishlash uchun 2 soat kamlik qiladi. Bizningcha, [ x ] va [ h ] undoshlarini alohida mavzu qilib berish zarurati mavjud. Chunki o‘quvchilar, asosan, talaffuz va imloda shu ikki tovushni aralashtirishlarini doimiy kuzatish mumkin. Ona tili ta’limida, xususan, imlo o‘qitishda adabiy til imlosiga sheva imlosining ta’siri masalasi hal etilishi zarur bo‘lgan asosiy muammo sifatida turibdi. Mahalliy tilda unlining 9 xil talaffuz varianti mavjud. Ona tili o‘qituvchilarining aksariyati buni farqlamaydi. Aslida o‘qituvchi qat’iy tarzda adabiy tilda dars o‘tishi lozim. Darsliklarda bu jihat e’tiborga olinishi kerak. “Ona tili” darsliklarida [ i ] unlisining talaffuzi va imlosiga doir muhim ma’lumotlar berilgan bo‘lsa-da, imlo o‘qitish jarayonida ayrim munozaralar paydo bo‘lmoqda. O‘zbek tilida [ i ] rus tilidagi kabi talaffuz qilinmaydi. Shu o‘rinda tovushlarni ifoda etuvchi harflarning talaffuzi va nomlanishini o‘zaro farqlash lozim. “Bo‘g‘in ko‘chirish”ga alohida e’tibor berilgan. So‘zning bir yo‘ldan keyingi yo‘lga bo‘g‘inlab ko‘chirilishi. Bo‘g‘in hosil qilgan bir unli harfni oldingi yo‘lda qoldirib yoki keyingi yo‘lga ko‘chirib bo‘lmasligi. Bir bo‘g‘inli so‘zlar, ( ona, ahil, o‘rik, elak kabi ikki bo‘g‘inli so‘zlarning ko‘chirish uchun bo‘linmasligi. Tutuq belgisi qo‘yib yoziladigan so‘zlarni bo‘g‘in ko‘chirish uchun bo‘linishi, tutuq belgisining oldingi bo‘g‘inda qoldirilishi ( va’-da, mash’- al, ta’-lim ). Harf birikmali so‘zlarning bo‘g‘inlab ko‘chirilishi ( si-ngil, ko‘-ngil, tong-gi kabi) yonma-yon kelgan bir xil undoshli so‘zlarning bo‘g‘inlab ko‘chirilishi ( ik-ki, kat- ta, is-siq kabi) Jarangli va jarangsiz undosh tovushlar, ularning imlosi, bunday so‘zlarning yozilishini so‘z oxiriga unli tovush qo‘shib aytib tekshirish: ( maktabim – maktab, kitobim-kitob, maqsadim – maqsad, umidim – umid kabi) Aytilishda tushib qoladigan undoshlar. (Farzand, daraxt, do‘st kabi) ularning imlosi ga doir o‘quv materiallari o‘rin olgan. 3-sinf da imloga doir o‘quv materiallariga kamroq soat ajratilganligini ko‘rish mumkin. Masalan: Tovushlar va harflar. Unli va undosh tovushlar va harflar. Bo‘g‘in, so‘zlarni bo‘g‘inlarga bo‘lish va bo‘g‘inlarga bo‘lib ko‘chirish qoidalari. So‘zlarni bo‘g‘in, tovush va tovush – harf jihatdan tahlil qilish; Tutuq belgisi va uning ishlatilishi. sh, ch, ng harf birikmalari, ketma-ket kelgan bir xil undoshli so‘zlar va ularning imlosi. So‘z oxirida kelgan, jarangli, jarangsiz jufti bor undoshlar imlosi dan iborat. 4-sinfda ham imloga doir o‘quv materiallarini o‘qitishga 10 soat vaqt ajratilgan bo‘lib, ular quyidagi mazmunda: Unli va undosh tovushlar, ularning harfiy ifodasi; t alaffuzi va yozilishi farq qiladigan unli tovushli so‘zlarning talaffuzi va imlosi; j arangli va jarangsiz undoshlarning talaffuzi va imlosi; b ir xil qo‘sh undoshli so‘zlar va ularning imlosi; s o‘z oxirida qator kelgan undoshli so‘zlar va ularning imlosi, x-h tovushli so‘zlar va ularning imlosi , tutuq belgili so‘zlarning talaffuzi va imlosi kabilar. Bu sinfda ham “ Bo‘g‘in ” mavzusiga 2 soat ajratilgan. So‘zlarni bo‘g‘inlarga bo‘lish ; unli tovushlarning bo‘g‘in hosil qilishi ; so‘zlarni bir satrdan ikkinchi satrga bo‘g‘inlab ko‘chirish ; s o‘zlarni bo‘g‘in, tovush va harf jihatdan tahlil qilish , shuningdek, s o‘zlarni alifbo tartibida qayta tuzish , a lifboning ahamiyati haqidagi ma’lumotlar qamrab olingan. Boshlang‘ich sinf dastur va darsliklari tahlil qilinganda ularda ham maxsus talaffuz mashqlari yo‘qligi ma’lum bo‘ldi. Vaholanki, o‘quvchining nutq apparati shakllanayotgan bu davrda talaffuzi qiyin nutq tovushlari ustida takrorga asoslangan imloviy mashqlarni muntazam o‘tkazib borish lozim. Birinchi bob bo‘yicha xulosa Izlanishlarimizning mazkur bobida imloga doir o‘quv materiallari qachondan boshlab darsliklarga kiritilgani, ona tili ta’limi maqsadi, mazmuni, o‘quv materiali haqidagi ilmiy-nazariy fikrlar tahlil qilinib, kerakli o‘rinlarda munosabat bildirildi. Imloga doir o‘quv materiallarning asosini tashkil etuvchi mashq va topshiriqlar didaktik, metodik jihatdan tahlilga tortilib, ularni takomillashtirish zarurati mavjudligi ko‘rsatildi, kerakli o‘rinlarda tavsiyalar berildi. Ona tili mashg‘ulotlarida hozirgacha foydalanilgan va foydalanilayotgan o‘quv materiallarining berilishi, ularning tadrijiy taraqqiyoti tarixiy aspektda tekshirib ko‘rildi va quyidagi xulosalarga kelindi: 1. Maktabda imlo o‘qitish jarayonida o‘quvchi uchun talaffuzi va imlosi qiyin unlilar (masalan, [i]-[e], [u]-[o‘], [a]-[o]) va undoshlar([x]-[h], [g‘]-[q], [f]-[p])ga ko‘proq e’tibor berilsa, o‘quvchining og‘zaki va yozma nutqida sezilarli ijobiy o‘zgarish sodir bo‘lishini tjribalar dalillaydi. 2. Respublikamizning turli hududlarida xalq shevalari bilan bog‘liq holda adabiy me’yordagi bir tovush turlicha talaffuz ko‘rinishlariga ega bo‘ladi va bu, tabiiyki, talaffuzda hududiy muammolarni keltirib chiqaradi. Mazkur muammo o‘qituvchining imlo o‘qitishda darslik materiali bilangina ishlashi yetarli bo‘lmasligini ko‘rsatadi. Ularni bartaraf etish uchun esa orfoepik nuqtai nazardan puxta o‘ylangan hududiy darsliklar yaratish yoki maxsus imloviy mashq va o‘quv topshiriqlari tizimi ishlab chiqilishini taqozo etadi. 3. Adabiy talaffuz masalasiga jiddiy e’tibor berilishi, maktab o‘qituvchilarining barchasi, ayniqsa, ona tili o‘quv predmeti o‘qituvchisi bu borada o‘z o‘quvchilariga namuna bo‘la olishlari lozim. Ona tili o‘quv predmeti o‘qituvchisi aynan imlo bo‘limi ta’limida talaffuz mashqlarini sinfdagi har bir o‘quvchi bilan induvidual tarzda olib borgandagina kutilgan natijaga erishiladi. 4. Avval aytilishi qiyin tovushlarning o‘zini qayta-qayta ayttirish (ya’ni takror orqali mashq qildirish, o‘quvchining nutq apparatini shu tovushlar talaffuziga moslashtirish), keyin shu tovushlar ishtirok etgan bo‘g‘inlar, so‘zlar talaffuzi va nihoyat she’riy yoki nasriy jumla tarkibida aniq, jozibali talaffuz qilishni mashqlar vositasida amalga oshirish samara beradi. 5. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining “Ona tili” dastur va darsliklarda talaffuzi hamda imlosi qiyin bo‘lgan tovushlarga, urg‘u va bo‘g‘in ko‘chirilishi kabi mavzular ustida ishlashga amaldagidan ko‘proq dars soatlari ajratilishi lozim. II BOB. O‘QUVCHILARDA XATOSIZ YOZISH KO‘NIKMASINI SHAKLLANTIRISH METODIKASI 2.1. Imloga doir mashqlar va uning turlari. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida imlo o‘qitishni samarali bo‘lishiga erishish uchun amaldagi o‘quv materiallarini bu boradagi muammolarni inobatga olgan holda takomillashtirish maqsadga muvofiqdir. Muhimi shuki, o‘quvchida, avvalo, o‘quv soati uchun ajratilgan har bir daqiqadan, darsliklarda berilayotgan har bir ma’lumotdan unumli foydalanish ko‘nikma hamda malakasini shakllantirish va rivojlantirish talab etiladi. O‘quvchiga taqdim etilayotgan o‘quv materiallari birgina muammo yoki mavzu doirasidagina emas, balki birdaniga o‘quvchida ikki yoki uch zaruriy (adabiy talaffuz, imlo savodxonligi, zarur so‘z boyligi va mustaqil ishlash) malakalarini shakllantirishga xizmat qila olsa, ko‘zlangan maqsadga erishish oson bo‘ladi. Masalan, o‘quvchiga til fanining bo‘limlari haqida sof nazariy ma’lumotlarni ketma-ket (Amaldagi birgina 5-sinf darsligida “Bilib oling”, “Esda tuting” shaklida 200 dan ortiq sof nazariy qoida va ta’riflar borligini nazada tutyapmiz) taqdim etgandan ko‘ra, ularda to‘g‘ri talaffuz va o‘z fikrini rang- barang shakllarda aniq, ravon va sodda tarzda ifodalay olish ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qila oladigan amaliy jihatlarni o‘rgataylik. O‘quvchiga imloga doir biror topshiriq berishda nutq tovushlari haqidagi ma’lumotlarni berish asnosida imkon qadar unda ravon nutq, mazmunli muloqot malakasini, mustaqil ishlay olish ko‘nikmasini shakllantirishga erishish darsning samaradorligini ta’minlaydi. Shu o‘rinda o‘quvchiga tahlil uchun berilgan mashq yoki topshiriq mazmuni oddiy xabar emas, balki hikmatlar, iboralar, tasviriy ifodalar, yashash qoidalariga teng bo‘lgan xalq maqollari, xalq dostonlaridan zarur parchalar shaklida bo‘lsa, bir paytning o‘zida darsning ham ta’limiy, ham tarbiyaviy, ham rivojlantiruvchi maqsadlari amalga oshadi. Bugungi kunda ta’lim jarayoniga turli yangi pedagogik texnologiyalar tatbiq qilinmoqda. Ilmiy tadqiqotlar natijasida bir qator yangi tipdagi mashq va topshiriqlar amaliyotda sinab ko‘rilmoqda. Jumladan, I. Davronov [16, b.188-193] ning algoritmik mashqlar haqidagi fikr-mulohazalari bu boradagi yangicha yondashuvlardan biridir. Biroq ona tili o‘qitishda shunday mavzular bo‘ladiki, ularning ta’limida didaktik o‘yinlardan ko‘ra an’anaviy amaliy ishlar orqali kerakli natijaga erishish mumkin bo‘ladi. Ta’kidlash kerakki, talaffuzning imloga va, aksincha, yozuvning og‘zaki nutqqa ta’siri bo‘lishi tabiiy. Fan-texnika qanchalik shiddat bilan rivojlanmasin, zamonu zaminlar o‘zgarmasin, baribir insoniyat uchun yozma nutq masalasi hech qachon o‘z mohiyatini yo‘qotmaydi. Shunday ekan, bu masala hamisha ta’limning birinchi darajali muammosi bo‘lib qolaveradi. (Davrimiz kishilarining savodxonlik darajasi bilan maqtanib bo‘lmay qoldi. Maktab partasida o‘tirgan o‘quvchining yozma nutqini imloviy, ishoraviy, uslubiy xatolardan tozalashga o‘qituvchilarning qurbi yetmay qolayotganligini hech bir sabab bilan oqlab bo‘lmaydi.) O‘quvchilar o‘z ona tili imkoniyatlaridan mahorat bilan samarali foydalansalar, o‘z fikrlarini ta’sirchan, tushunarli bayon qila olsalar, ajdodlardan qolgan boy ilmiy, badiiy merosni chuqur anglash darajasida o‘z tilini bilsalar, ona tili ta’limi o‘z maqsadiga erishgan bo‘ladi . Buning uchun ona tili darslarida foydalaniladigan o‘quv materiallari nihoyatda puxta ishlanishi, ko‘nikmalarni kompleks tarzda shakllantirish imkoniyatiga ega bo‘lishi lozim. Bir paytning o‘zida ham talaffuz, ham imlo, ham so‘z boyligini oshirish, qolaversa, mustaqil fikrlashga yo‘naltirishga sharoit yaratish zarurati takrorlash jarayonini taqozo etadi, bu esa nutqiy mahoratni oshiradi. O‘quvchi nutqiy malakasining shakllanishi va rivojlanishiga zamin yaratuvchi imlo, orfografiya, orfoepiya, punktuatsiya bo‘limlarini o‘qitishda mashqlardan muntazam foydalanish, qolgan bo‘limlarni esa topshiriqlar asosida o‘qitish, fikrimizcha, kutilgan natijani beradi. Avvalo, boshlang‘ich sinf “Ona tili” darsliklarida talaffuz va imlo qoidalarini amaliy singdirishga ko‘proq e’tibor qaratilishi, talaffuz ustida ishlash keyingi sinflarda ham uzluksiz davom ettirilishi lozim. Zero, madaniyatlilikning eng muhim belgisi kishining to‘g‘ri so‘zlay olishi hamda xatosiz yoza bilishidir. Nutqning ta’sirchan, mazmunli bo‘lishida tilning so‘zdan boshqa ifoda vositalaridan ham o‘rinli va unumli foydalanish lozim. Masalan, xalq maqollari nafaqat “Adabiyot”, balki “Ona tili” darsliklarida ham ko‘proq keltirilsa, foydadan xoli bo‘lmaydi. U “yashash qoidalar” sifatida o‘quvchiga oddiy misolga qaraganda ko‘proq ma’lumot beradi. Xususan, imlo mavzularini o‘qitishda bu jihatga e’tibor qilish zarurati mavjud. Chunki, imlo tovushlar talaffuzi bilan bog‘liq bo‘lib, maqollar ma’lum ohangdorlikka egadir. Mamlakatimiz umumiy o‘rta ta’lim o‘quv dasturida ona tili ta’limi oldiga quyidagi bosh maqsad qo‘yildi: “Ona tili mashg‘ulotlari bolalarda ijodiylik, mustaqil fikrlash, ijodiy fikr mahsulini nutq sharoitiga mos ravishda og‘zaki, yozma shakllarda to‘g‘ri, ravon ifodalash ko‘nikmalarini shakllantirish va rivojlantirish” ga qaratish lozim [25, b.16]. Chunki 8-9-sinf o‘quvchilarining ruhiy holati, fikrlash qobilyati o‘ziga xos shakllanayotgan bo‘ladi. Shuning uchun o‘quvchilarda ijod qilish, yaratuvchanlik, turli xil fikrlarni mantiqiy o‘ylab tahlil qilish jarayoni amalga oshayotgan vaqt hisoblanadi. O‘quvchining aynan shunday qobilyatlarini shakllantirish ya’ni to‘g‘ri boshqarish til va adabiyot o‘qituvchilarining zimmasiga tushadigan vazifadir. Ona tili darslarida o‘qituvchilar o‘quvchilarning so‘z boyligini oshirishga, so‘zlarning ma’no jihatlarini farqlashga, so‘zlardan o‘rinli qo‘llashga, imloviy savodxonlikni oshirishga, so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz va yozishga, so‘zlardan gap, matn, jumlalar hosil qilishga, matn va jumlalardagi xatolarni topishga, mantiqiy fikrlash qobilyatini oshirishga katta e’tibor qaratish kerak. 2.2-§. Mashq va topshiriqlar tizimi – imloviy ta’lim samaradorligining asosi Ona tili mashg‘ulotlarida imlo ta’limining maqsadi, mazmuni takomilini ta’minlashda nutq tovushlariga oid mashqlarning o‘rni benihoya katta. Chunki ular yordamida o‘quvchi uchun adabiy tilda so‘zlashish, uning rang-barang imkoniyatlaridan foydalanish sharoiti paydo bo‘ladi. Mazkur masala, ya’ni dasliklarda imloviy materiallar talqini masalasi ingliz, nemis, fransuz tili darsliklarida ancha mukammal, to‘liq, rang-barang shakllarda berilgan va e’tiborga molik tomoni shundaki, imloviy mashqlardan foydalanish boshlang‘ich sinflardan keyingi ta’lim jarayonlarida ham davom ettiriladi. Adabiy til va uning muhim tarkibiy qismi bo‘lgan talaffuz me’yorlari millatning yuzi, madaniyatlilik belgisi sifatida namoyon bo‘ladi, shuningdek, shu millat vakillarining o‘zaro muloqotlari tushunarli va samarali bo‘lishini ta’minlaydi. Ona tili darslarida talaffuz ustida ishlanar ekan, hamma tovushlarning to‘g‘ri talaffuzi ham maxsus mashqni talab etavermaydi. Har bir tilda ham talaffuz va imlosi muammoli bo‘lgan nutq tovushlari mavjud. Jumladan, o‘zbek tilida ham. Asosan , o‘quvchilar, barcha soha vakillari, eng achinarlisi, ayrim mutaxassis- o‘qituvchilar ham [ x ] – [ h ] , [ u ] – [o‘] , [ i ] – [ e ] va ayrim hududlarda [ q ] , [ ng ] kabi tovushlarning aytilishi va yozilishida muntazam xatoga yo‘l qo‘yadilar. O‘.Usmonova bu masalani hal qilishdagi qiyinchiliklarga shevalarni sabab qilib ko‘rsatadi [45, b.3]. Tadqiqotchi talaffuz masalasi o‘zbek tilida o‘rganilmasdan kelinayotganligini ta’kidlaydi va bu borada o‘z ishida adabiy talaffuz me’yorlarini belgilash ishlariga birinchi bo‘lib qo‘l urgan olim F.K.Kamolov hamda professor S.I.Ibrohimovlarning qimmatli fikrlariga tayanadi. Bugungi kunda ham ayrim unli va undoshlar talaffuzini o‘rgatishda qiyinchiliklarga duch kelinadi. Talaffuzdagi har xillikka sabab sheva ekanligi nazarda tutilsa, adabiy talaffuzni shakllantirishning samarali yo‘li bu – imloviy mashqlar ustida ishlash ekanligi ma’lum bo‘ladi. Talaffuzda ham, yozuvda ham eng ko‘p chalkashlik bo‘g‘iz undoshi [h] bilan bog‘liq. Uni bartaraf qilish uchun quyidagicha yondashish tavsiya qilinadi: Agar biz videoproektor (imkoni bo‘lmasa, plakatlarga tushirib olish ham mumkin) orqali maxsus tuzilgan imloviy mashqlar va shu tovushlar talaffuz holati aks etgan oksilografik tasvirlardan foydalansak, natija ijobiyga o‘zgarishi mumkin. Nutqiy malakalarni shakllantiruvchi vosita, bizningcha, quyidagicha mashqlardan muntazam foydalanishdir. [X] va [H] harflarining talaffuzi hamda imlosi. [h] – bo‘g‘iz undoshi bilan [ x] – chuqur til orqa undoshining ba’zan imloda, asosan, talaffuzda almashtirilib, xato qo‘llanilmoqda. Bu borada ko‘plab metodik tavsiyalar, hatto maxsus lug‘atlar (“h”li va “x”li so‘zlar lug‘ati) yartilgan bo‘lsa-da, bu borada hozirgacha sezilarli natija yo‘q. Quyida b o‘g‘iz undoshininig talaffuzi va imlosiga doir maxsus mashq va topshiriqlar ni tavsiya etamiz: 1-mashq. Quyidagi ma ’ lumotlarni o‘qing va t o‘g‘ ri talaffuz qilishni mashq qiling. [ h ]- bo‘g‘izda hosil bo‘luvchi yagona undosh tovush bo‘lib, o‘pkadan chiqayotgan havo bo‘g‘izda to‘siqqa uchraydi. Unli tovushlardan farqi shovqindan iboratligidadir. Chuqur til orqa undoshi [ x ] dan talaffuziga ko‘ra farqlanadi: [ h] - talaffuzda til tanglayga tegmaydi, titramaydi. [ x] - talaffuzda tilning orqa qismi qattiq tanglayga tegadi va o‘pkadan kelayotgan havo bosimi til va tanglay orasidan sirg‘ a lib, titrab o‘tadi. h al – hol – hil – ho‘l x ol – xil – xo‘r – xas h ol – xol hush – xush h am – xam h il – xil h amma – xamma h atto – xato O‘qituvchi shu holatni videoproektor orqali (uning hajmi katta bo‘lganligi sababli sinfdagi barcha o‘quvchi tasvirni yaqqol ko‘rib turadi va bu eng muhimidir) batafsil izohlab, shu asosda to‘ g‘ ri talaffuz qilib bera olsa, natija istalgandek bo‘ladi. So‘ng mustahkamlash uchun biror matn, masalan, Muhammad Yusufning “Ilm istang” she’ri [ h] va [ x] harflari tushirilgan holda ekranga chiqarilsa, o‘quvchilar bir vaqtning o‘zida mustaqil o‘rganganlarini amaliyotda qo‘llab ko‘rish imkoniga ega bo‘ladilar. Vaqt ham tejaladi. Uyga vazifa sifatida biror sevimli asar misolida [ x] yoki [ h] tovushi ishtirok etgan 20 ta so‘z topish topshiriladi. Bu borada she’riy matnlar ustida ko‘proq ishlash yaxshi natija beradi. 1-mashq. Berilgan she’riy matndagi bo‘sh o‘rinlarga kerakli harflarni qo‘ying va she’rni ifodali o‘qing. Alp o‘ g‘ lonlar o‘lkasi bu ko‘…na Turon, Qalqonlari, qanotlari , ilm istang. Yarim ja…on bunyod etgan so…ibqiron, Alisherning avlodlari , ilm istang. Ilm istang , izingizdan ibrat yog‘sin, I…losingiz sha…dingizdan shiddat yog‘sin, Ortingizdan mag‘rur-mag‘rur millat yo g‘sin Mulki Turon najotlari , ilm istang. (M.Yusuf) 2-mashq . “Adabiyot” darsligidan uyga vazifa sifatida o‘qishga berilgan biror asardan [ x] va [ h] undoshlari ishtirok etgan so‘zlarga 15 tadan misol topib daftaringizga yozing va ularni to‘g‘ri talaffuz qilishga odatlaning. 3-mashq . Tezaytishlarni takrorlang va siz ham shunday tezaytishlar tuzishga harakat qiling. 1.Hamid hali ham Hamidadan hayiqadi. 2.Xurshid xo‘rozining xunukligidan xo‘rsindi. Tutuq belgisining ifodalanishi. Tutuq belgisi ishtirok etgan so‘zlarning talaffuzida , ba’zan imlosida ham kamchiliklar uchraydi. Darsliklarda mazkur belgining uch vazifasi haqida batafsil ma’lumot berilgan bo‘lsa-da, talaffuzda chalkashliklar mavjud. Ya’ni unlidan keyin kelganda ham, undoshdan keyin kelganda ham ajratib aytilaveradi. Ma’/naviyat, ma’/rifat, ma’/no. Muammoni bartaraf etish uchun, bizningcha, masalaga quyidagicha yondashish mumkin : E slatma [ : ] cho‘zi qlikni bildiradi . 1-mashq. Talaffuzda qiyoslang. Tana – ta ’ : na ma’ : no Davo – da’ : vo ma’ : rifat Sher – she’ : r ma’ : naviyat Agar tutuq belgisi unlidan keyin kelsa, shu unli tovush cho‘ziqroq talaffuz qilinadi. 2- mashq . Qoidaga asosan to‘g‘ri talaffuz qilishni mashq qiling . San’/at – sanat mas’/ul Tal’/at – talat jur’/at Qal’/a – qala mas’/ud Sur’/at – surat in’/om tal ’/ at Agar tutuq belgisi undoshdan keyin kelsa, u o‘zidan keyingi tovushdan ajratib talaffuz qilinadi. 1-topshiriq. Dastlab tutuq belgisining unli harflardan keyin kelishiga, so‘ng undosh harflardan keyin kelishiga xalq maqollari orasidan misollar topib yozing va talaffuz asosida farqlang. Masalan , - Va’daga vafo mardning ishidir. - Da’vogar sust bo‘lsa, Qozi muttaham bo‘lar. - Elga ma’qul-senga ma’qul. - Mehnat-e’tibor garovi. - Ma’raka-mardniki, Ziyofat-xalqniki. - Da’vo qilma domladan, Qarzdor bo‘lma so‘fidan. 2-topshiriq. Uyga vazifa. Nutq tovushlarini aniq talaffuz qilishni mashq qiling. Qanday hodisa yuz berayotganini yozma izohlang. Har bir so‘z ishtirok etgan she’riy misra keltiring. Jumladan, o‘quvchilarga “U r g‘ u ” mavzusi ni o‘rgatishda ham maxsus mashqlardan unumli foydalanish nutqning ta’sirchanligini oshirishga yordam beradi. Ekranda havola etiladigan mashq namunalari dastlab boshqa til so‘zlariga qiyoslab o‘rgatilishi maqsadga muvofiq. 1-mashq. To‘ g‘ ri talaffuz qilishni mashq qiling. Óna (margarin) – oná (oyi) ; Samára ( joy nomi ) – samará ( natija ) Akadémik (olim) – akademúk (litsey) ; Alish é r – P u’ shkin Nutq tovushlarining ma ’ no farqlash vazifasi ni aniqlash orqali o‘quvchilarning s o‘ z za x irasini boyitish 3-mashq . Berilganlarni t o‘g‘ ri talaffuz qilishni mashq qiling. i t – ye t i s – e s i l – e l i sh – esh t ish – tesh p ish – pesh i n – e n i z – e z 3-topshiriq . Berilgan matndan ma’no farqlaydigan unli va undosh tovushlar ishtirok etgan so‘zlarni toping. Kimki o‘z (uz, o ‘s ) yo‘lidan borayotgan ekan, u hamma narsani biladi ( bel ) va uddalay oladi. Faqat bir narsa orzuning ro‘yobga chiqishiga mone’lik qiladi – bu omadsizlikdan cho‘chish. O‘quvchilar uchun talaffuzi hamda imlosi qiyin nutq tovushlarini o‘zlashtirishga mo‘ljallangan maxsus imloviy mashq va topshiriqlar 4-mashq . Quyidagi so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilishni mashq qiling. nutq – huquq qo‘l – qul sulh – xulq teri – tire rol – rul hush – xush radio – yadro t o‘ zgan – tuzgan I nternet – internat ajdar – ajal I unlisining talaffuzi va imlosi 5 -mashq . Qanday so‘zlarda i unlisi yoziladi , lekin o‘qilmaydi? Misollar keltiring. [ i ] unlisi o‘zbekcha va arabcha so‘zlarda juda qisqa talaffuz qilinadi. Chunonchi, b ilim, iliq, din, asir, amir va b. Rus va tojik tilidan o‘zlashgan so‘zlarda aniqroq, cho‘ziqroq talalaffuz qilinadi. Masalan, kino, bino, fizika, durbin va hk . 6 -mashq . Berilgan ma’lumotlarni o‘qing va imloviy mashqlar ustida ishlang. [ i ] va [ u] unlilari ayrim holatlarda [ e] va [ o‘] unlilari bilan almashtirilib imlo va talaffuzda turli xatoliklarni keltirib chiqarmoqda. Uni bartaraf etish uchun darslikdagi ma’lumotlar kifoya qilmaydi. Fikrimizcha, [ i ] unlisining qipchoq lahjasi vakillari nutqidagi talaffuzi boshqacharoq bo‘lib, barcha o‘rinlarda qisqa [ e] tarz i da talaffuz qilinadi. Bu muammoni bartaraf etish uchun darslikka ilova tarzda quyidagi imloviy mashqlarni berish zarur. 7- mashq . T o‘g‘ ri talaffuz qiling. i n – e n ; i z – e z ; i qtisod– i qtidor ; i flos– n afis ; i roda– i bora …. 8-mashq. Berilgan so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qiling, ma’nosini bir-biridan farqlang. Har biriga ma’nodosh so‘z toping va ular ishtirokida jumla tuzing. e t – it e’lon – ilon el – il eshon – ishon ez – iz echki – ichki en – in endi – indi 9 -mashq . [ i ] – [ u ] ishtirokidagi so‘z juftlarini talaffuz me’yorlari asosida o‘qing va qaysi to‘g‘ri ekanligini aniqlang. qurish – qurush tuzilish – tizilish tug‘ulish – tug‘ilish surush – surish tuzum – tuzim turush – turish turmish – turmush tiyish – tuyish 10 -mashq . Quyidagi so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qiling va xato yozilganlarini aniqlang. Qipchoq lahjasiga mansub o‘quvchilar ko‘p holatlarda [ o‘ ] unlisini [ u ] unlisi bilan talaffuzda va imloda almashtirib noto‘g‘ri qo‘llashadi. q o‘l – qul q o‘sh – qush g‘o‘ ra – g‘ura g‘ o‘z a – g‘uza q o‘ra – qura q o‘shiq – qushiq q o‘zi – quzi o‘zim – uzim qo‘y – quy to‘y – tuy o‘y – uy so‘y – suy [a] va [o] unlilari talaffuzi hamda imlosi O‘zbekcha so‘zlarda [a] unlisi, odatda, asliga ko‘ra talaffuz qilinadi, biroq ayrim so‘zlarda [o]ga o‘xshab aytiladi , lekin a yoziladi. Masalan, d avom, ravon, vagon, narvon… 11-mashq . O‘zbek tilidagi til orqa [o] unlisi boshqa tillardagi [o] ga shaklan o‘xshasa ham , talaffuzda farq qiladi.( O‘ qituvchi yordamida talaffuz qiling.) ton (so‘zidan ton di) – ton (ohang) tok ( uzum ) – tok (kuchlanish) tom (uyning tomi) – tom (bob) 12 - mashq . Uyga vazifa. Keltirilgan xalq maqollaridagi s o‘ zlardan qaysilarida [a] unlisi [o] kabi talaffuz qilinadi, ammo [a] yoziladi . 1. Achchiq savol berib, shirin javob kutma. 2. Toza havo – tanga davo. [ o‘ ] unlisining talaffuzi va imlosi [ o‘ ] unlisinining tilimizda bir xil talaffuz etilmasligi ma’lum. Dastlab [ o‘ ] unlisining ikki xil talaffuzini farqlab olish uchun misollar shakldosh so‘zlardan keltiriladi va o‘qituvchi ko‘magida birma-bir talaffuz qilinadi: to‘r (uyning to‘ri) to‘r (setka) o‘r (sochni) o‘r (o‘tni) o‘t (harakat ) o‘t (maysa) o‘sma (harakat) o‘sma (ot) So‘z tarkibida talaffuz qilib bo‘lgandan so‘ng quyidagi mashq orqali jumla tarkibida ham aytib ko‘ramiz. 13-mashq. Berilgan gaplardagi tagiga chizilgan so‘zlarni ma’nosiga ko‘ra to‘g‘ri o‘qing va ma’nodoshlarini toping. Mehmon uyning to‘r ida o‘tiradi. Biz to‘r ni olib baliq tutgani yo‘l oldik. Onasi qizining sochini o‘rib qo‘ydi. Niholni erta ekkan, hosilni erta o‘rar . Oltin o‘tda bilinar – odam mehnatda. O‘t gan bulutdan yomg‘ir kutma. O‘sma qoshni o‘stiradi. 14-mashq. Berilgan she’riy matnni ifodali o‘qishni mashq qiling. Undan [ o‘ ] unlisi ishtirok etgan so‘zlarni talaffuz asosida ikki ustunga ajratib yozing. Qiyosi yo‘q aslo, mehri bir daryo, O‘xshasa o‘ziga o‘xshaydi o‘zbek. Bolalariga-ku bildirmas, ammo, Dunyoda bolam, deb yashaydi o‘zbek. O‘nta bo‘lsa , o‘rni boshqa uning-chun: O‘g‘lim otashimdan yaralgan uchqun, Qizim parilardan chehrasi gulgun, Yuzlari lolam deb, yashaydi o‘zbek. (M. Yusuf) Agar o‘zbek tili ikkinchi til yoki davlat tili sifatida o‘qitilayotgan bo‘lsa, mashqlar qatorini o‘quvchining ona tilidagi tovushlar bilan ham davom ettirish mumkin: bol– bol but – but kon – kon sol – sol tut – tut ton – ton son – son tush – tush tok – tok ton – ton shum – shum dom – dom Bunday mashqlar birinchidan, o‘quvchi nutqini adabiy talaffuzga odatlanishini ta’minlaydi, ikkinchidan, o‘quvchining rus va o‘zbek tili bo‘yicha bilimlarini ham boyitadi. Qolaversa, o‘qituvchi mazkur mashqdagi so‘zlarni namuna sifatida talaffuz qilib berayotganda so‘zlarning ma’nosini o‘quvchilarga tushuntirishga harakat qilib, sinonimlardan foydalanadi, natijada ta’lim oluvchining so‘z boyligi oshishiga ham erishiladi. Yoki talaffuz mashqi tugagach, o‘quvchilarning o‘zlariga o‘zbekcha so‘zlarga ma’nosi to‘g‘ri keluvchi boshqa so‘zlar topish topshirig‘i berilsa, ularning mustaqil ishlashlariga, fikrlashlariga, oldin o‘rganilganlarini amaliyotda qo‘llashlariga sharoit yaratiladi. Nazariy ma’lumot. Ayyub G‘ulomov ham urg‘u masalasiga alohida ahamiyat berib, o‘zbek tili urg‘usi chuqur tekshirishni talab etishini, ham nazariy, ham amaliy jihatdan ahamiyatli bo‘lgan qaltis hodisa ekanligini ta’kidlaydi [52, b.80]. O‘z tekshirishlarini quyidagicha bayon qiladi: “ Bizning o‘zbek tili yuzasidan bo‘lgan kuzatuvimiz oddiy undash holida urg‘uning o‘z o‘rnida qolishini, biror jahl bilan qattiq gapirishda, jiddiy kuchli undashda haqiqatan, ko‘chirilishini ko‘rsatadi ” [52, b.3-4]. Olim o‘zbek tilida urg‘u undalmalarning ohangida, emotsional munosabat ifodalashda turlicha bo‘lishini qayd etgan o‘rinlar ham mavjud. Maktab darsliklarida o‘quvchiga bu haqda ma’lumot berilmaydi. 1 -topshiriq. “Insonni tafakkur ma ’ rifatli qiladi, tu yg‘ u esa uni boshqaradi”. (J.J.Russo) jumlada nechta bo‘g‘in bor. Ulardan qaysi biri aytilishi da boshqalaridan balandroq, cho‘ziqroq talaffuz qilinadi. 1 -mashq . Quyidagilarni mantiqiy urg‘usiga e ’ tibor berib o‘qishni mashq qiling. Hayot nafas olish miqdori bilan o‘lchanmaydi. U n afasni tutib turishga bizni majbur etgan onlar miqdori bilan o‘ lchanadi. Vaqt bizdan har bir soniyada o‘ tib ketaveradi. Uni hozirning o‘ zidayoq sarflash kerak. 2 -mashq . O‘zbek tilida urg‘u, asosan, so‘zning oxirgi bo‘g‘iniga tushadi. Aytib k o‘ ring : bolá , kit ó b , savdó , davó… 3 -mashq . Tilimizda urg‘usi birinchi bo‘g‘inga tushadigan so‘zlar ham mavjud. Talaffuz qiling: lékin, ámmo, bálki, hátto,… 4 -mashq . Boshqa tillardan o‘zlashgan so‘zlarda urg‘u, ko‘pincha, so‘z o xiriga tushmaydi. O‘ qituvchi bilan birga t o‘g‘ ri talaffuz qilishni mashq qiling: tráktor, fùzika, matemátika, diréktor, fonétika, gráfika, krédit, téxnika, prùnter, skáner, páynet,… 5 -mashq .So‘zlarni t alaffuzda farqlashni o‘ rganing. O‘zbek tilida so‘z urg‘usi ma ’ no farqlash vazifasini ham bajaradi : ólma (harakat)– olmá (meva), tórtma (harakat)– tortmá (stolning tortmasi),… 6 -mashq . Uyga vazifa. She’rni o‘qing. So‘z urg‘ularini qo‘yishni mashq qiling. Topshiriqlar – bilim olish va mustaqil fikrlashga yo‘naltiruvchi vosita Ona tili ta’limi oldi d a tur gan aasosiy maqsad o‘quvchilar ning ijodiy tafakkurini shakllantirish va rivojlantirishdir. Zero : “ Demokratik jamiyatda bolalar , umuman , har bir inson erkin fikrlaydigan etib tarbiyalanadi . Agar bola erkin fikrlashni o‘rganmasa, berilgan ta’limning samarasi past bo‘lishi muqarrar. Albatta , bilim kerak , ammo bilim o‘z yo‘liga , mustaqil fikrlash ham katta boylikdir ” [7, b.4-19]. Bugungi kun izlanishni, yangilikni, qulaylikni talab qilar ekan, dars jarayonida rasm va boshqa ko‘rgazmali vositalardan o‘rni bilan maqsadli foydalanish zarur. Ishimizda an’anaga aylanib qolgan topshiriqlardan farqli o‘laroq ehtiyojlarni o‘rganish asnosida maxsus topshiriqlar tizimi ishlab chiq ildi va ular ba’zi umumta’lim maktab larida sinab ko‘rildi . Quyidagi fikrlarimiz shular bilan bog‘lanadi. Biz 5-sinflar uchun quyidagi takomillashtirilgan topshiriqlarlarni taklif etamiz: 1-topshiriq . Berilgan hikmatli so‘z ma’nosini tushuntiring. Unda ishtirok etayotgan tovushlarning hosil bo‘lish o‘rnini talaffuz asosida mustaqil aniqlang. Har bir so‘zning ma’nodoshini topib yozing. Janjallashayotgan ikki kishining qaysi biri aqlliroq bo‘lsa, o‘sha aybdor. 2-topshiriq . Berilgan xalq maqoli ma’nosini tushuntiring. Unda ishtirok etayotgan tovushlarning hosil bo‘lish o‘rnini talaffuz asosida mustaqil aniqlang. Bilimliga yorug‘ dunyo, Bilimsizga – qorong‘u. 3-topshiriq . Maqollarni o‘qing. Xato yozilgan so‘zlarni topib, ularni tuzating va maqollarni tanlab yod oling. Tuzatilgan so‘zlar imlosini lug‘atdan tekshiring. Ilim o‘lchovi – aqil, Zehin o‘lchovi – naql. Kitop ko‘rmagan kala – Giyox unmagan dalla. Bilmaganini so‘rap organgan olim, Orlanip suramagan o‘ziga zolim. 4 -topshiriq . Keltirilg a n maqollarni davom ettiring va maqollar tarkibida ajratib ko‘rsatilgan harflar boshqalaridan qanday farq qilishini tushuntiring. I sh i sh taha o ch ar … Mehnat. Mehnatni ng tagi … U ch i sh ga qanot kerak. O‘qi sh ga… 5 -topshiriq. Berilgan oddiy qoidalarni ifodali o‘qing va ularni hamisha yodda tuting. 1. K o‘ nglingizni nafratdan xalos eting – kimdan ranjigan b o‘ lsangiz, barchasini kechiring. 2. Yur a gingizni hayajondan ozod qiling – ularning k o‘ pchiligi foydasiz. 3. Oddiy hayot kechiring va nimagaki ega b o‘ lsangiz, barini qadrlang. 4. K o‘ proq bering. 5. Kamroq narsa kuting. 6 -topshiriq. Fikrni oxiriga yetkazing va imloviy o‘ zgarishlarni aniqlang. Odam tushunishning iloji yo‘ q narsani ham tushunmo g‘ i kerak: aks holda… 7- topshiriq . Quyida berilgan gaplardagi imloviy hodisalarni aniqlab, ular haqidagi mulohazalaringizni yozma bayon qiling. Ilovadagi hikmatli s o‘ zlardan unga mosini keltiring. Chaqin b o‘ lma, b o‘ lma guldirak, Yerdan k o‘ p ham uzoqlab ketma. Ovozingni yirtmagin bekor, Yerni quchma, quloching yetmas. Undan k o‘ ra biror odamning Makoni b o‘ l – irmoqli, soyli . Shamollarni t o‘ sgan to g‘ i b o‘ l, Osmoni b o‘ l – yulduzli, oyli. ( Sh. Rahmon ) Imlo o‘qitish orqali o‘quvchilarni bog‘lanishli matn tuzishga o‘rgatish ham mumkin. Bunda o‘quvchi o‘z fikrlarini donolar fikrlari orqali asoslashni, jumlalarni bir-biriga mantiqan bog‘lashni o‘rganadi. 1 -topshiriq . Quyidagi uch jumlani mazmunan bo g‘ lang. Undosh tovushlar bilan bo g‘ liq tovush o‘ zgarishlarini ham yozma izohlang. 1. Inson hayotida hammasidan k o‘ ra eng kerakli bilim – o‘ z- o‘ zini anglashdir. 2. Asosiy raqiblaring sening o‘ zingda mavjud: bular – yalqovlik, q o‘ rquv, ikkilanish, qat ’ iyatsizlikdir. 3. Taqdir – tasodifiy vaziyatlarning natijasi hisoblanmay, balki tanlov natijasidir; uni kutish emas, balki yaratish kerak ( B. Fontenel ) . 2-topshiriq . Quyidagi ikki alohida fikrni yana bir uchinchi o‘ zingizdagi (yoki biror manbadagi) fikr orqali bo g‘ lang. Hosil b o‘ lgan matndan talaffuzi va yozilishi mos kelmaydigan s o‘ zlarni ajrating. Sabr bizni maqsad sari yaqinlashtiradi, faraz esa undan uzoqlashtiradi ( J. Dyube ) . Hech kim o‘ z kuchini amalda q o‘ llamay turib, uning qay darajada ekanligini bilmaydi ( Gyote ) . 3 -topshiriq . Jumlada qanday imloviy hodisalar mavjudligini s o‘ zlab bering . Qaysi tovushlar alohida belgiga ega ? Qanday xususiyatiga k o‘ ra aksariyat tovushlar bitta birlashtiruvchi belgiga ega b o‘ lad i? E ’ tibor – qalbimizning yagona eshigi b o‘ lib, ong-shuurda nimaiki b o‘ lsa, barchasi zudlik bilan u orqali kiradi ( K. Ushinskiy ) . 4 -topshiriq . Uyga vazifa . O‘ nta tasviriy ifodani muqobil s o‘ zlari bilan yozing. Maqol va aforizmlarda ifodalanishiga misollar keltiring, keyin ularning orfografik tahlilini amalga oshiring . Imlo o‘qitishda tahlil materiali sifatida iboralardan foydalanish ham o‘rinli ekanligini aytgan edik. Har bir o‘quvchini til imkoniyataridan samarali foydalanishga o‘rgatish ona tili darslarining asosiy vazifalaridandir. Xalqimizda “So‘z ko‘rki – maqol” deb bejiz aytilmagan. Hikmatli so‘zlar, maqol va matallardan tashqari yana bir ta’sirli til birligi iboralar ekanligini inobatga olsak, ular ham imlo ta’limi jarayonida asosiy tahlil materiallaridan biri bo‘la olishi anglashiladi. Iboralardan istalgan mavzuni o‘tayotganda ham tahlil materiali sifatida foydalanish mumkin. 1 -topshiriq . Berilgan iboralar o‘rniga ma’nosi iboraga teng keladigan so‘z toping va ulardan tanlaganlaringiz ishtirokida gaplar tuzing. Gapda ishtirok etgan s o‘ zlardagi undoshlar dan talaffuzda jarangsizlashadiganlarini a niqlang. Qo‘li ochiq , ko‘zi to‘q , bo‘yi yetgan , ko‘ngli oq , og‘zi katta , ko‘z ochib yumguncha , oyoqqa turib , ko‘ngli g‘ash , belini mahkam bog‘la b, ko‘z ilg‘amas , ko‘z tutmoq , ko‘z boylash , ko‘z tashlamoq , ko‘zingga qara , oyog‘ini qo‘liga olib , ko‘zi ochi lmoq. 2 -topshiriq . Iboralarni ko‘chiring. Unda ishtirok etayotgan qator undoshli s o‘ zlarni aniqlang. 1. Ikkovlari oralaridan qil o‘tmaydigan do‘st edilar . 2. O‘ziyam tegirmonga k irsa , butun chiqadi - ya! 3. Onasi o‘ g‘lini ko‘zi to‘rt bo‘lib kutdi . 4. Ming xil masala ustida bosh qotirishga to‘g‘ri keladi . 5. Hammamiz bir yoqadan bosh chiqaraylik . 6. “ Nega daming chiqmaydi, ko‘ruvding - ku?” – dedi To‘la. 3 -topshiriq . Iboralarni o‘qib ma’nosini izohlang. Har bir iboraga ma ’ nodosh s o‘ z , imkoni b o‘ lsa , ibora ham toping. Keyin ularga mantiqiy ur g‘ u q o‘ ying. 1. G‘ulomjon qishloqqa tarvuzi qo‘ltig‘idan tushib qaytib keldi . 2. Sattorov oyog‘i kuygan tovuqdek tipir chilab qoldi . 3. Cholning dami ichiga tushib ket d i . 4. Saida boshini quyi soldi . 5. Ular boshlarini qashishga vaqt topolmay qoldilar . 6. Hammaning og‘zi ochildi-qoldi . 7. Hamid jon kuyd i rib ishlar edi. 4 -topshiriq . Ibora lar ning ma’nosi ga teng kel adigan so‘zlarni topib ko‘chiring . Keyin ochiq b o‘g‘ inlar sonini aniqlab undosh tovushlarining hosil bo‘lish o‘rnini ayting . 1. Tog‘ni ursa talqon qiladigan. 2. Quloq solmadi . 3. Esi chiqib ket d i . 4. Bir mayizni teng bo‘lib yeydi. 5. Oyoq - qo‘li yengil. 6. Ye ng shimarib. 7. O‘zini tomdan tashla y di. 5 -topshiriq . Nuqtalar o‘rniga iboraning ma’nosi teng keladigan so‘zlarni ilovadan olib yozing va n echta s o‘ zda tovush o‘ zgarishi sodir b o‘ lganini aniqlang. 1. Ko‘ngli joyiga tushdi –…… 2. Tepa sochi tikka bo‘ldi –…… 3. Xamirdan qil sug‘urganday –……… 4. Tekkanga tegib tegmaganga kesak otadi –…….5. Tutgan yeridan kesadi – …….. 6. Aravani quruq olib qochadi –....... 7. E ti suyagiga yopishgan –…….8. Ye rga ursa ko‘kka sapchiydi –........ 9. Qo‘y og‘zidan cho‘p olmagan – ……… 6 -topshiriq . Berilgan birikmalarni so‘z birikmasi va ibora sifatida qo‘llab ikkitadan gap tuzing. Gapda nechta s o‘ zda tovush almashinish hodisasi sodir b o‘ lganini aniqlang. 1. Bo‘yniga ilmoq. 2. Tarvuzi qo‘lti g‘ idan tushmoq. 3. To‘nini teskari kiymoq. 4. Qo‘li ochiq . 5. Tosh otmoq. 6. O‘z yog‘ida qovrilmoq. 7. Qulog‘iga quymoq . 7-topshiriq . Berilgan iboralarni teng kelgan so‘z lari bilan birga yozing. 1. Gap tashiydi . 2. Gap k o‘ tarmaydi . 3. Gapning tagiga yetdi . 4. Jonini hovuchladi . 5. Boshi qotdi . 6. Peshonasi tirishdi . 7. Yuzi shuvut bo‘ldi . Chaqimchi, aniqladi, adashdi, arazladi, qo‘rqdi, o‘ylandi, g‘azablandi, uyaldi. 8 -topshiriq . Tana a’zolari bilan bog‘liq iboralarga ikki guruhga b o‘ linib kim o‘ zarga misollar keltiring. Ma g‘ lub bo‘lgan jamoa undan imloviy yozuvda yoziladigan s o‘ zlarni topadi. 9 -topshiriq . O‘qing. Berilgan iboralarni ng ma’nolarini tushuntirib bering. Imloviy va morfologik tamo y ilga mansub s o‘ zlarni alohida-alohida yozing. 1. Yuzini teskari qilsin . 2. Ko‘z ostiga oldi . 3. Quloq solmadi . 4. Qulog‘idan kun ko‘rinadi . 5. Qulog‘iga ildi . 6. Burni ko‘tarilgan . 7. Burnidan chiqdi. 8. Burnidan baland gapirib bo‘lmaydi. 10 -topshiriq . Berilgan gap tarkibidagi iboralarni toping. Ularni sinonimlari bilan almashtirishga ur i nib ko‘ring. 1. Burnidan ip o‘tkazib olgan . 2. Og‘ziga talqon soldi . 3. Og‘zi kuydi . 4. Tishini ng kirini so‘ryapti . 5. Tishini tishiga qo‘ydi . 6. Tishining oqini ko‘rsatdi . 7. Tishining kavagida saqladi . 11 -topshiriq . Berilgan iboralarning shakldoshlarini toping. Unda tovush o‘ zgarishlarining qaysi turlari mavjud? 1. Qulog‘iga ildi . 2. Og‘zi kuygan . 3. Og‘ziga talqon soldi . 4. Boshi devorga ur i ldi . 5. Bo‘yniga ilmoq. 6. To‘nini teskari kiymoq . 7. Tosh otmoq . 8. Qulog‘iga quydi . 9. Qo‘li ochiq . 12 -topshiriq . Quyidagi iboralarni o‘qing. Ma’nolarini tushuntirib bering. Tovush tushish hodisasi r o‘ y bergan s o‘ zlarni ayting. 1.Tilini tiydi . 2. Tili kuydi . 3. Tilining uchida turibdi . 4. Tilini tishladi . 5. Bo‘yniga ip bog‘ladi . 6. Bo‘yniga ildi . 7. Bo‘ynini qisdi . 8. Tomog‘i tushdi . 9. Tomog‘ini moyladi . 13 -topshiriq . Berilgan iboralarni «K laster » usulidan foydalanib guruhlarga ajrating. 1. Ye lkamning chuquri ko‘rsin . 2. Ye lkasi tirishdi . 3. Ye lkasiga shayton mindi . 4. Ye lkasidan tog‘ ag‘darildi . 5. Orqa o‘girdi . 6. Orqa qildi. 7. Qo‘l yetma di. 8. Qo‘li uzun. 9. Qo‘li qisqa. 10. Qo‘lini paxsa qildi . 11. Qo‘lini yuvib qo‘ltig‘iga urdi . 12. Qo‘li qichidi . 14 -topshiriq . Quyidagi iboralarning antonimlarini toping. Tovush o‘ zgarishlarining qaysi turi k o‘ proq ekanligini aniqlang. Qo‘li egri , q o‘li yengil , q o‘li shirin , q o‘li gul , q o‘l uchida kun ko‘radi, p ichog‘i yog‘ ustida , yuragi yo‘q , yu ragi baquvvat , yu ragidan urdi , yu ragi jiz etmadi . 15 -topshiriq . Tana a’zolari bilan bog‘liq iboralar ga bittadan misol keltiring. Ochiq bo‘g‘inlarni aniqlang. 16 -topshiriq . Matnni ifodali o‘qing. Iboralarni ng tagiga chizing. Unda bir tovushdan iborat bo‘g‘inlar soni qanchaligini aniqlang. Matluba xonaga tarvuzi qo‘ltig‘idan tushib qayt d i. Dugonasi buni ko‘rib og‘zi ochilib qoldi. Chunki, odatda, Matluba ushlagan joyini uzadigan qiz edi. Sababini so‘ramoqchi edi, dugonasi xafa bo‘lib qolishini o‘ylab tilini tishladi. Ertasiga ham uni ng peshonasi tirishib yurdi. Keyin dugonasi chidayolmay og‘iz juftladi. Matluba unga bor voqeani aytib berdi va yengil tortdi. Fonetka o‘qitishni mashq va topshiriqlar orqali takomillashtirish o‘quvchilarda DTS malaka talablari va dasturda belgilangan ko‘nikma hamda malakalarini, nutqiy kompetensiyani shakllantiradi. 2.3-§. Imloga doir o‘quv materiallarini interfaol usullardan foydalangan holda o‘qitish yo‘llari Imlo o‘qitishda o‘quv materiallarini o‘quvchilarga qaysi metod orqali tushuntirish yaxshi natija beradi? Quyida imloga doir o‘quv materiallarini o‘qitishda qo‘l keladigan samarador usullar ustida ishlab, aytilgan fikrlarni ayrim misollar bilan asoslashga harakat qilindi. Har qanday ma’lumotni qay darajada o‘zlashtirish tinglovchining xohish-irodasiga bog‘liqdir. Psixologik nuqtai nazardan darsda, ayniqsa, yangi dars bayonida o‘quvchini qiziqtirish lozim. Aks holda, harakat besamar ketishi mumkin. Shu ma’noda imlo o‘qitishda ham turli noan’anaviy dars usullaridan foydalanish lozim. Quyida “Urg‘u” mavzusining noan’anaviy ta’limi xususida to‘xtalamiz: 1. “Qiyoslash” metodi. Bir predmet haqida aniq tasavvurga ega bo‘lish uchun uni ikkinchisi bilan qiyoslash o‘quvchida yorqin tasavvur hosil qiladi. Shu ma’noda o‘quvchiga ona tilini boshqa bir tilga qiyoslab o‘rgatish eng samarali usuldir. O‘qituvchi ona tili darslarida, xususan, imlo mavzusini tushuntirayotganda ma’lumotlarni o‘quvchiga imkon qadar u o‘rganayotgan biror chet tilidagi zaruriy bilimlar bilan taqqoslasa, dars yanada samarali bo‘ladi. O‘qituvchining taqqoslanayotgan tilni qay darajada bilishi natijaga salbiy yoki ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. “Urg‘u” mavzusini tushuntirish uchun unga istagancha ta’rif keltirgan bilan kutilgan natijaga erishish qiyin. Lekin o‘zbek tili urg‘usini rus, nemis yoki bo‘lmasa ingliz tillaridan biridagi so‘z urg‘usi bilan solishtirish, o‘quvchida darhol tushuncha hosil qiladi: (bolalàr , rebyata, chíldren ) , ya’ni o‘zbek tilida urg‘u, asosan, so‘zning oxirgi bo‘g‘iniga tushadi. Boshqa tillarda esa, aksincha. Nafaqat urg‘u, balki butun imloni qiyoslash usuli bilan o‘qitish yaxshi samara beradi. Dars jarayonida ikki til tovushlari taqqoslanadi, ularning har biri o‘ziga xos xususiyatga egaligi uqtiriladi. Tillar o‘rtasidagi imloviy farq va o‘xshashliklar aytiladi. Misol uchun [ q ] , [ h ] , [ g‘ ] , [ o‘ ] va [ ng ] tovushlarining rus tilida yo‘qligi, alifbodagi farqlar, ingliz tilida ikki unlining bir o‘rinda kelib talaffuzda boshqa unli tovush sifatida aytilishi ( g oo d , b oo k, ch oo se , mee t ) yoki bo‘lmasa so‘z oxirida ye unlisining o‘zak tarkibidagi biror unliga qo‘shib o‘qilishi ( take [te y k]) kabilarni tushuntirishda; o‘zbek tiliga xos jaranglilarning talaffuzda jarangsizlashuvi, ba’zi burun tovushlarining ham boshqacha talaffuz etilishi (ta n bur-ta m bur), og‘zaki nutqda ba’zi so‘zlarda oxirgi tovushning tushib qolishi (Samarqand – Samarqan, go‘sht – go‘sh, baland – balan...) , bo‘g‘in hodisasidagi farqlar, umuman, tovushlarning aytilishi va yozilishidagi muvofiq hamda nomuvofiqliklar o‘rni bilan taqqoslab boriladi. Bu jarayonda o‘quvchilar darsning faol ishtirokchisiga aylanadi, qolaversa, sekin-asta qiyoslashni o‘zlari davom ettira boshlaydi. Zero, taqqoslash – o‘quvchida mustaqil fikrlash ko‘nikmasini ham shakllantiradi. Bu esa bugungi ta’limning maqsadini tashkil etadi. O‘quvchida solishtirish jarayonida o‘zbek tilining o‘zigagina xos bo‘lgan jihatlari haqida tushuncha paydo bo‘lgach, o‘z tilidan faxrlanish, shuning barobarida, unda milliy g‘urur ham shakllanib boradi. 2. “Klaster” metodidan foydalanib, bellashuvchi ikki guruh a’zolaridan qaysi biri bo‘g‘inlarni tez va to‘g‘ri joylashtirsa, undan xalq maqolining bir qismi kelib chiqadi. Davomini topgan ham g‘olib bo‘ladi. “Davomini top!” usuliga doir klaster: 1. T- chizma asosida [o‘] unlisining talaffuzdagi farqlarini aniqlash Ikkala guruhga T – chizma beriladi. Ular aralash holda berilgan so‘zlar orasidan [o‘] unlisining tor va keng talaffuz qilinadiganlarini ikkiga ajratadilar. Vazifani to‘g‘ri va to‘liq bajargan guruh ishtirokchilari baholanadi. O‘r (sochni), to‘r(setka), o‘r(o‘tni), bo‘l(nonni), to‘r(uyning), o‘z (olmosh), (talaba) bo‘l, (pulini) to‘la, to‘la (idish), o‘n (so‘m), o‘n (fe’l), o‘z(fe’l) 2. “ Veen diagrammasi” asosida unli va undosh tovushlar tasnifini samarali o‘rgatish mumkin. Ikki guruhga bo‘linib unli va undosh tovushlarning farqli hamda o‘xshash jihatlari quyidagi ma’lumotlar asosida ajratiladi: Sinf o‘quvchilari ikki guruhga bo‘linib ma’lumotlarni doiralarga joylashtiradilar. Noto‘g‘ri yoki chalkash ma’lumot yozgan jamoa mag‘lub bo‘ladi. 2. “Klaster” shaklidan foydalanib ikkala guruh a’zolari ham birma-bir jarangli va jarangsiz undoshlarni jufti bilan jadvallarga joylashtiradi. Juftini bilasizmi? 3. “Zanjir” usuli ona tili darslarida keng qo‘llanilayotgan usullardan hisoblanib, o‘quvchilarni topqirlikka, tez fikrlashga undaydi. O‘yin tartibiga ko‘ra bir o‘quvchi biror bo‘g‘iz undoshi bilan boshlanadigan so‘z aytadi, ikkinchi o‘quvchi esa so‘z oxiridagi tovush bilan boshlanuvchi tarkibida h harfi bo‘lgan so‘z aytishi lozim. Masalan, halqa – aholi – ilhom – mahliyo.... kabi. Bu usul imlo bo‘limida quyidagicha qo‘llaniladi. Usulni boshqa talaffuzi qiyin unli va undosh tovushlar asosida ham o‘tkazish mumkin. Masalan: i tovushi. Sinf o‘quvchilari ikki guruhga bo‘linadi. 1-guruh i bilan boshlanadigan so‘z aytadi. 2-guruh so‘z oxiridagi tovush bilan boshlanuvchi tarkibida i bor so‘z bilan davom ettiradi. So‘z topa olmay qolgan guruh yutqazadi. Bu o‘yinni boshqa bir shaklda ham o‘tkazish mumkin. O‘qituvchi o‘quvchilarga unli bilan boshlanib unli bilan tugaydigan yoki undosh bilan boshlanib undosh bilan tugaydigan so‘zlarni topshiriq qilib beradi. Sinf o‘quvchilarini ikki guruhga bo‘lib, 1-guruhga unli bilan boshlanib unli bilan tugovchi so‘zlarni, 2-guruhga undosh bilan boshlanib undosh bilan tugovchi so‘zlarni topshiriq qilib berilsa, o‘yin yanada qiziqarli o‘tadi. O‘quvchilarda hozirjavoblik, topqirlik bilan birga to‘g‘ri talaffuz malakasi ham shakllanadi. 4. “Juftini bilasizmi?” usuli ham o‘quvchini tez fikrlashga, topqirlikka undaydi. O‘yinni amalga oshirish uchun o‘quvchilarga biror bir til sathida oid birliklarning ma’lum qismi beriladi. O‘quvchilar esa uni to‘plashi lozim bo‘ladi. Mazkur o‘yindan tilning barcha sathlarida foydalanish mumkin. “Imlo” bo‘limida o‘quvchilar jarangli va jarangsiz undoshlar haqida bilimga ega bo‘ladilar. Jarangli undoshlar Jarangsiz undoshlar p.. b.. Ma’lumki, 8ta jarangsiz undosh 8ta jarangli juftiga ega. Bularni yoddan bilishning ahamiyati katta. Chunki bu o‘quvchi savodxonligining asoslaridan biridir. O‘qituvchi o‘quvchilarga jarangli – jarangsiz undoshlarga oid bilimlar hosil bo‘lgan shu o‘yinni o‘tkazishi mumkin. O‘quvchilardan undoshlar berilgan holatda ulardan jarangli yoki jarangsiz juftini topishi talab qilinadi: a) berilgan jarangli undoshlarning juftlarini toping: v, d, g, (f, t, k) ; b) berilgan jarangsiz undoshlarning juftini toping: s, t, f (z, d, v). O‘quvchilarga jarangli – jarangsiz undoshlar xato qo‘llangan so‘zlar beriladi. O‘quvchilar so‘z tarkibidagi xato qo‘llangan undoshlarning juftini topib yozishlari kerak: kitop – kitob, bunyotkor – bunyodkor, tussiz – tuzsiz, tog‘ – toq, o‘rig – o‘rik, shavqat – shafqat. O‘yin musobaqa tarzida ikki o‘quvchi orasida yoki guruhlar o‘rtasida o‘tkazilishi mumkin. 5. Paronim so‘zlardan foydalanib imlo o‘qitish ham maqsadga muvofiq, chunki har doim bu so‘zlar ikki qismdan iborat bo‘ladi. Masalan, berilgan so‘zlarning paronim juftini topish buyuriladi. Ma’lumki, paronim so‘zlar talaffuzdosh so‘zlardir. Bu – talaffuz mashqlari o‘tkazishda qo‘l keladi. Kafe – amr – kafe –kofe amr – amir Afzal – devon – afzal – a b zal devon – dovon Razm – bob – razm – ramz bob – bop Sada – tup – sada – sado tup – to‘p Juft va takroriy fe’llarga oid ham shunday topshiriqlar beriladi: Berilgan so‘zlarni juftini topib, juft va takroriy fe’llar hosil qilganda tovushlar takrori ham vujudga keladi. Bajarilishi: O‘ynab – o‘ynab-kulib yayrab – yayrab-yashnab qochdi – qochdi-ketdi aytdi – aytdi-qo‘ydi qo‘llab – qo‘llab-quvvatlamoq o‘ylab – o‘ylab-o‘ylab gapira – gapira-gapira yig‘lay – yig‘lay-yig‘lay 6. “Tarmoqlar” usuli. Ikki guruhga bo‘linib quyidagi “Klaster”ni bajaradilar. Qaysi guruh birinchi bo‘lib to‘g‘ri to‘ldirsa, g‘olib jamoa bo‘ladi. Har bir doiraga uchtadan so‘z yoziladi. Demak, didaktik o‘yinlar o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishlarini oshirishga yordam beradi. Shu orqali o‘tilayotgan mavzuni oson va tez tushunib oladilar. To‘g‘ri tashkil qilingan didaktik o‘yin o‘quvchini dars jarayonining faol ishtirokchisiga aylantiradi, uni zerikishdan va toliqishdan asraydi. Didaktik o‘yinlar ona tili darslarida yaxshi samara beradi. Ona tili ta’limining “Imlo” bo‘limida ham bunday o‘yin darslaridan foydalanish 5-sinf o‘quvchilarida mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi, ularda adabiy talaffuz ko‘nikmasini shakllantiradi. 7 . “Domino” usuli. Bunda o‘quvchilar ikki guruhga bo‘linadi. Jamoalardagi har bir o‘quvchi ishtirok etadi. O‘qituvchi tomonidan aytilgan topishmoqning javobini birinchi topgan jamoa o‘yinni boshlaydi. Guruhlar parta boshidan navbat bilan chiqaveradi. Ish sinftaxtasida bajariladi. “Domino”ning sharti shunday: birinchi chiqqan ishtirokchi bir bo‘g‘in yozadi va o‘tiradi. Navbatdagi jamoa vakili unga bo‘g‘in qo‘shganda so‘z hosil bo‘lishi kerak. O‘yin shunday davom etaveradi. 15 sekundda javob topmagan jamoa o‘yindan chiqadi. Namuna: xum-don-li-bos-ma-na-sim-li-kop - 8. “ Kim ko‘p so‘z topadi? ” o‘yini o‘quvchilarni qiziqtirish va idrokini tekshirib ko‘rish maqsadida tashkil etildi. Natija kutilgandan ham yaxshi chiqdi . Ya ’ ni ayrim o‘quvchilar rasmdan 18 tagacha so‘z topgan bo‘lsa , ba’zilar 7 tagina so‘z yoza olgan . Ba’zi o‘quvchilar ning bulut ortidagi osmonni, yerdagi kashta suratini, maqbara tarkibidagi minora va gumbazlarni ham ko‘ra olganligi, aksariyat o‘quvchilarning ko‘rinib turgan nar s alarni ham idrok eta olmasligi ma’lum bo‘ldi. Ushbu topshiriq bolalarda idrokni shakllantiradi. Ona tili fanini san’at bilan bo g‘ laydi. Bunday topshir i qlarni bajarib ko‘nikma hosil qilgach, boshqa suratlarni ko‘rganda ham ularga shunchaki emas, sinchkovlik bilan qarashga o‘rganadi. Bola ko‘rgan narsalarni o‘zi bilgancha nomlaydi, yoddan yozadi va bo‘g‘inlarga ajratadi. Bunda o‘quvchining so‘z qo‘llashi, tanlashi hamda imloviy savodxonligi ochiq namoyon bo‘ladi. Bo‘g‘in haqida olgan nazariy ma’lumotlarini amaliyotda qo‘llab ko‘radi, mustahkamlaydi. 9. “Kim xattot?” usuli. Sinf uch guruhga bo‘linadi. Qur’a tashlash yo‘li bilan ulardan biri ekspert, qolgan ikkisi bahslashuvchi jamoalarga ajratiladi. Ekspert guruhi jamoasi x va h undoshi ishtirok etgan so‘zlarni aralash holda aytaveradi, bu so‘zlardan bir jamoa tarkibida x undoshi ishtirok etgan so‘zlarni, ikkinchi jamoa tarkibida h undoshi ishtirok etgan so‘zlar qatorini yozib boradilar. Belgilangan vaqtda jamoalar ishi to‘xtatiladi. Ekspertlar jamoasi ikkala guruh ishlarini tekshirib beradi. Ish yakunida o‘qituvchi uchala guruh ishlarini ko‘rib chiqib baholaydi. 10. “Kim notiq?” usuli. O‘qituvchi ekspert bo‘lib turadi. Uchta jamoaga uchta o‘ unlisi ko‘proq ishtirok etgan she’riy matn beriladi. Guruhlar kelishib olib, bittadan notiq tayinlaydi. Ular matnlarni o‘qiydi. Guruhning boshqa a’zolari o‘ tovushi ishtirok etgan so‘zlarni farqiga ko‘ra ikkiga ajratib chiqadi. Qaysi jamoa ikkala topshiriqdan ham ball olsa, g‘olib bo‘ladi. 11. “Juftini top!” usuli. Bunda tutuq belgisi ishtirok etgan so‘zlarning paronim juftlarini topish uchun uchta jamoa bellashadi. Sardorlar bellashgan paytda qolganlar tutuq belgisi ishtirok etgan so‘z qatnashgan xalq maqollaridan topib turadi. Kimda misol ko‘p bo‘lsa, o‘sha jamoa g‘olibdir. Da’vo –davo, ta’na-tana, qal’a-qala, she’r-sher. 12. “O‘rnini top!” usuli. Bu usul mustahkamlovchi xarakterda bo‘lib [ i] unlisining talaffuz variantlari o‘rgatib bo‘lingandan so‘ng qo‘llaniladi. Birnchi guruh o‘quvchilari rasmda ko‘rsatilgan narsalarning nomlarini talaffuz qiladi. Ikkinchi guruh ularni jadvalga joylashtiradi. Rasmda (videoproyektor yoki plakatda it, ilon, tipratikon, ukki, tulki, bo‘ri, sigir, sichqon kabilarning rasmi beriladi) Birgina 8-sinf ona tili darsligida matnlar bilan ishlashga e’tibor qaratilgan. Bu darslik xalqaro baholash tizimi bo‘lgan PISA dasturiga turli xil topshiriqlarni bog‘lashga harakat qilingan. Darslikdagi matnlar o‘quvchini o‘qish savodxonligini oshirishga, matnni mantiqiy fikrlashga, turli xulosalar chiqara olishga qaratilgan. Matnlarda o‘qish savodxonligini oshirish bilan bir qatorda grammatik topshiriqlar ham berilgab bo‘lib, bu esa o‘quvchilarning yozma nutqini ham rivojlantirishga yordam beradi. 8-sinf darsligi bo‘yicha fikr yuritayotgan ekanmiz, aynan bir mavzu yuzasidan matn va topshiriqlarni tahlil qilamiz. Masalan: 76-77-darslar “Gapning ikkinchi darajali bo‘laklari yuzasidan tahlil” mavzusiga e’tibor qarataylik. Unda Ulug‘bekning shogirti va buyuk allomamiz Farobiyga bog‘liq bir matn berilgan [38, b.105-106]. Bunda har ikki matn doirasidan kelib chiqqan holatda topshiriqlarni tuzish mumkin. Aynan bu matnlarni Blum taksanomiyasi [41, b.18] orqali turli topshiriqlar o‘ylab topish mumkin. Blum taksanomiyasida savollar bosqichma bosqich tuziladi. Har bir bosqichda berilgan savollar matn mazmunini chuqurroq tushunishga va tahlil qilishga qaratilgan bo‘ladi. Savollar borgan sari murakkablashib boraveradi. Bilish. 1. Ikkinchi matn nima haqda? 2. Berilgan savolga Farobiy qanday javob berdi? ________________________________________ Tushunish. 1. Farobiy bunday javobi bilan nima demoqchi? 2. Nima uchun aynan Farobiyga bunday savol berdi? __________________________________________________ Qo‘llash. Ilmga nisbatan shunday ehtirom ko‘rsatish holatini hozir ham uchratish mumkinmi? Tahlil. Nima uchun odamlarni Ulug‘bekning shogirtidan qay holatda xabar olishi qiziqtirayapti? ______________________________________________________________ ____ Sintez. Har ikkala matnda ilm orqali qanday insonga xos bo‘lgan xislat ifodalangan? Shu bilan birga birinchi matn yuzasidan turli savol va topshiriqlar ham tuzish mumkin. O‘quvchilarni guruhlarga bo‘lib, har bir guruhga bitta-bitta topshiriq taqsimlab chiqsa ham bo‘ladi. Jumladan: 1-topshiriq. Matn nima haqda? Ulug‘bekning sevimli shogirdi kim? 2-topshiriq. “Yo‘l libosini keltiringlar, otlar hozirlansin!” – Ulug‘bek tomonidan bunday buyruq berilishiga sabab nima edi? 3-topshiriq . Ulug‘bek hasadgo‘ylarga nisbatan qanday yo‘l tutdi? 4-topshiriq. Hasadgo‘y kishi deganda qanday insonni tushunasiz? 5-topshiriq. “Ilm ahlini vaqti-vaqti bilan ziyorat qilib, holidan xabar olish savobdir” fikriga qanday munosabat bildirasiz? Yuqorida berilga savollar orqali o‘quvchilar o‘z fikrlarini ham yozma, ham og‘zaki bayon qilishi mumkin. Sizda, albatta, savol tug‘ilishi mumkin. Nima uchun birdaniga ikki xil shart, chunki bir sinfda 25-30 o‘quvchi bo‘lishi mumkin. Ularning og‘zaki va yozma nutqi har xil: kimdir fikrini og‘zaki yaxshi bayon qiladi, lekin juda imloviy xatolari ko‘p. Kimdir juda chiroyli yozadi, ammo og‘zaki nutqida bayon qila olmaydi. Shu orqali o‘qituvchi ma’lum darajada bir natijaga erisha oladi. O‘qituvchi qay yo‘l bilan bo‘lsa ham o‘quvchilarning ozgina bilimini oshirishga harakat qiladi. Umuman olganda berilgan topshiriqlarni bajarish orqali o‘quvchilarning firlash doirasi, dunyoqarashi kengayadi. Topshiriqlarga javob yozishda o‘zi o‘ylagan fikrlarini yozma bayon etish uning yozuv ko‘nikmasini ham shakllantiradi. Shu mavzuda grammatik mashqlar ham berilgan: 150-topshiriq. Matndan ikkinchi darajali bo‘laklarni aniqlang. 159-mashq. Berilgan so‘zlardan foydalanib, matndagi aniqlovchilarni sinonimlari bilan almashtiring. Foydalanish uchun so‘zlar: istiqomat qilmoq, buyuk, muhtaram, o‘zga, mashhur, qaror, farmon [39, b.105-106]. 153-topshiriq. Yuqoridagi berilgan matndan to‘ldiruvchilarni aniqlang. Bu mavzu ikki dars uchun mo‘ljallanganligi sababli uyga vazifa sifatida 154-155-topshiriqlar va 160-mashq berilgan. Bu topshiriq va mashqlarda so‘zlarning ma’nosi bilan lug‘at daftarga ko‘chirish, yod olish, jumlalarni to‘g‘ri tuzish, “Zukko tilshunos” musobaqasini o‘tkazish kabi shartlar bor. Aynan maktab darsliklarida bo‘layotgan o‘zgarishlar o‘quvchilarni mantiqiy fikrlashga, yozuv ko‘nikmalarini shakllantirishga qaratilayotganligini ko‘ramiz. Darsliklarda o‘zgarishlar bo‘lsa-da, o‘quvchilarda yozma nutq ko‘nikmasida kamchiliklar juda ko‘p. Shuning uchun boshlang‘ich sinf darsliklarida va yuqori sinf darsliklarida tilshunoslikning orfografiya bo‘limiga oid qoidalar, mashqlar kengroq berilib yoritilsa, yozma nutqimizda uchraydigan kamchiliklarni ancha qismini bartaraf etgan bo‘lamiz deb o‘ylayman. Birgina ona tili o‘qitish metodikasi darsligida ham grammatikaning ko‘p qoidalari orfografiya o‘qitish bilan, ayniqsa, aytilishi yozilishiga to‘g‘ri kelmaydigan so‘zlarning imlosi bilan uzviy bog‘liqligini, bu xil imlo qoidalarni grammatik ma’lumotsiz o‘quvchi ongiga singdirish qiyinligini, umuman, orfografiyani grammatikasiz o‘qitib bo‘lmasligini aytib o‘tadi [54, b.237]. Shunday ekan ona tili darslarida yozma nutqni rivojlantirish uchun turli xil mavzudagi diktant, bayon va insholarni yozdirish o‘rinlidir. Faqat yozdirish orqali yozma nutqni rivojlantirish qiyin masala. Topshiriq, mashq va o‘quvchini mantiqiy fikrlashga chorlovchi matnlar bilan ishlash katta samara berishini kuzatamiz. II bob bo‘yicha xulosa Mazkur bobda imloga doir o‘quv materiallarining metodik ta’minotini takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar, yangicha yondashuvlar taqdim qilindi. Umumta’lim maktablarida imlo o‘qitishda, asosan, imloviy mashqlardan unumli foydalanish lozim. O‘quvchilarga adabiy talaffuzni, imloni o‘rgatish mashqlar orqaligina amalga oshiriladi. Imloviy mashqlar ko‘nikma va malakani hosil qiladi. Topshiriqlar esa, o‘quvchini bilim olishga yo‘naltiradi, fikrlashga undaydi. Izlanishlarimizning mazkur ikkinchi bobi bo‘yicha quyidagi xulosalarga kelindi: 1. Imlo o‘qitishda topshiriqlar mazmuni iboralar, xalq maqollari, aforizmlar, donolar o‘giti, hadislardan iborat bo‘lsa, dars har tomonlama samarali bo‘lishi asoslandi. 2. Talaffuzi qiyin tovushlar ustida ishlanganda, albatta, tovushlar talaffuz holati aks etgan oksilografik chizmalardan foydalanish o‘quvchilarda adabiy talaffuz ko‘nikmasining shakllanishiga olib kelishi asoslandi. 3. Imlo o‘qitishda omonim va paronim so‘zlardan foydalanildi va ayrim nutq tovushlarining aniq talaffuzi (o‘ unlisi, h va x undoshlari, hatto urg‘u mavzusi)ni qulay o‘rgatishga erishildi. 4. Umumta’lim maktablarida imlo o‘qitish jarayonida mavzuni o‘quvchi o‘rganayotgan biror xorijiy tilga qiyoslab tushuntirish har tomonlama foydali bo‘lishi, avvalo, o‘z ona tilidagi nutq tovushlarini talaffuz qilganda uni rus yoki ingliz tili tovushlari, so‘zlari bilan taqqoslasa, tezroq tushuncha hosil bo‘lishi, ayniqsa, urg‘u mavzusida qo‘l kelishi ma’lum bo‘ldi. Qolaversa, tillar o‘rtasidagi integratsiyani ham ta’minlashi aniqlandi. 5. Bir paytning o‘zida adabiy talaffuz, imlo savodxonligi, lug‘at boyligining oshishi va fikrlay olish malakalarini shakllantirishga yo‘naltirilgan maxsus topshiriqlar tizimi ishlab chiqilib, dars jarayonida qo‘llab ko‘rildi va nutqiy malakalarni kompleks tarzda shakllantirishga erishildi. 6. Imlo o‘qitishda darslik materiali yetarli bo‘lmasligiga yana bir asos shuki, mamlakatning turli hududlari bilan bog‘liq turli nutq tovushlari talaffuzida muammolar borligi aniqlandi, darsliklar tuzishda tovushlar talaffuzining hududiy muammolarini inobatga olish yoki maxsus imloviy mashq va topshiriqlar tizimini joriy qilish lozimligi ta’kidlandi. 7. 5-sinfda imlo o‘qitishda bugungi o‘quvchilarning tasavvuri, dunyoqarashi, qiziqishlari inobatga olingan rasmlardan foydalanilganda, dars samaradorligining oshgani ma’lum bo‘ldi. 8. 5-sinf o‘quvchilarining yosh xususiyatlarini hisobga olib, ular bilan imlo o‘qitishni didaktik o‘yinlar asosida tashkil etish yaxshi samara beradi. Bir tomondan o‘quvchi mavzu haqida ma’lumotga ega bo‘lsa, ikkinchi tomondan hamkorlikda ishlash, tezkorlik, hozirjavoblik va to‘g‘ri talaffuz ko‘nikmalariga ham ega bo‘lgani kuzatildi. III BOB. IMLOGA DOIR TAKOMILLASHTIRILGAN O‘QUV MATERIALLARINING AMALIYOTDA QO‘LLANILISHI 3.1 §. O‘tkazilgan tajriba-sinov ishlarining mazmuni Ta’lim tizimining umumiy o‘rta ta’lim bosqichida o‘quvchilarni ona tili o‘quv predmeti asosida mustaqil ishlashga, o‘z fikrini og‘zaki va yozma shakllarda ravon va ta’sirchan ifodalay olish ko‘nikmalarini shakllantirish bugungi ta’lim oldida asosiy vazifa sifatida turibdi. Zero, o‘quvchilarni ma’rifatli, bir so‘z bilan aytganda barkamol shaxs sifatida tarbiyalashga alohida ahamiyat berilishi talab etilmoqda. Bu jarayonda yosh avlodning jamiyat rivojiga mos bilim, ko‘nikma va malakalar sohibi bo‘lishi muhimligini ta’kidlash lozim. Jumladan, umumta’lim maktablarining 5-sinf o‘quvchilarida ona tili fani, xususan, imlo bo‘limi orqali adabiy talaffuz, to‘g‘ri yozish (imlo qoidalari)ni ko‘nikma sifatida shakllantirish, shuning barobarida ularni mustaqil, ijodiy fikrlashga o‘rgatish, jozibali og‘zaki va yozma nutqning asosi bo‘lgan so‘z boyligini oshirish bugungi ona tili ta’limining mazmuni va maqsadini tashkil etadi. Uni amalga oshirish ona tili ta’limi oldiga zamonaviy pedagogik texnologiyadan foydalanish, innovatsion loyihalar yaratish muammosini ham qo‘ymoqda. Shu jihatdan olib qaraganda umumiy o‘rta ta’lim yo‘nalishida tadqiq qilinishi lozim bo‘lgan muhim masalalar tizimida o‘quvchilarda imloga oid o‘quv materiallar asosida mustaqil, ijodiy fikrlash hamda o‘z fikrini nutq sharoitiga mos holda to‘g‘ri va ravon ifodalash malakasini shakllantirish hamda takomillashtirishning pedagogik tizimini ishlab chiqish, uni tatbiq etishning yangi metodik yondashuvlarini joriy etish va amaliyotda sinab ko‘rish muhim pedagogik muammodir. Mazkur tajriba-sinov ilmiy tadqiqotning eng sermahsul usuli bo‘lib, u kuzatishlar jarayonida tug‘ilgan g‘oya, taqdim etilgan tavsiya va ishlab chiqilgan o‘quv topshiriqlarining samaradorlik darajasini belgilab beradi. Tajriba-sinov ishlarining asosiy maqsadi ham 5-sinf o‘quvchilarida ona tili o‘quv predmeti, xususan, imlo bo‘limi orqali adabiy talaffuz, (imlo qoidalari asosida) to‘g‘ri yozishni ko‘nikma sifatida shakllantirish, shuning barobarida ularni mustaqil, ijodiy fikrlashga o‘rgatish, jozibali og‘zaki va yozma nutqning asosi bo‘lgan so‘z boyligini oshirish ko‘nikmasini shakllantirishning didaktik imkoniyatlarini o‘rganish va mazkur jarayonga zamonaviy usullarni tatbiq etish bo‘yicha ilmiy-metodik tavsiyalar ishlab chiqishdir. Tajriba jarayonida 5-sinf o‘quvchilarining darslik materiallarini o‘zlashtirish imkoniyatlari aniqlandi va bu jarayonda ona tili o‘quv predmeti o‘qituvchilarning imlo bo‘limini tushuntirish yuzasidan kasbiy-pedagogik tayyorgarlik darajalari aniqlandi. O‘quvchilarni anketa yordamida mustaqil, ijodiy fikrlashga undaydigan maxsus imloviy mashq va topshiriqlarga bo‘lgan qiziqishlari, shuningdek, bilim darajalari aniqlandi. Yana quyidagilar ham ma’lum bo‘ldi: – 5-sinf o‘quvchilarining nutq tovushlari haqidagi bilimlari aniqlandi; – o‘qituvchilarning ona tili darslari, xususan, imlo bo‘limini o‘qitishda darslik va boshqa ko‘rgazmali vositalardan foydalanishdagi yutuq va kamchiliklar aniqlandi; –qiziqarli, noan’anaviy, ijodiy izlanishga asoslangan imloga doir mashq va topshiriqlarga nisbatan o‘quvchilarning munosabatini aniqlash hamda fikrlarni umumlashtirish maqsadida anketa-savol javoblari o‘tkazildi; –ta’kidlovchi tajriba-sinovda aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish usul, shakl va vositalari aniqlanib, 5-sinfda qiziqarli, noan’anaviy ijodiy izlanishga asoslangan imloga doir mashq va topshiriqlar asosida o‘quvchilarda adabiy talaffuz hamda imloga oid ko‘nikmalarni shakllantirish metodikasi ishlab chiqildi. Ijodiy izlanishga asoslangan imloga doir topshiriqlar, imloviy mashqlar orqali, avvalo, o‘quvchining har bir nutq tovushini to‘g‘ri talaffuz qila olishiga, to‘g‘ri yoza olishiga, nasriy va she’riy matnlarni ifodali o‘qiy olishiga, o‘rtaga qo‘yilgan muammo haqida shaxsiy fikrini og‘zaki va yozma shakllarda mazmunli ifodalay olishiga e’tibor qaratildi. Zero, sanab o‘tilganlarga nisbatan o‘quvchida ko‘nikma shakllantirish bugungi kundagi eng dolzarb va muhim pedagogik muammolardan biri hisoblanadi. Shuning uchun 5-sinf o‘quvchilarida ona tili darslari orqali ijodiy fikr mahsulini nutq vaziyatiga mos ravishda to‘g‘ri qo‘llash malakalarini shakllantirish talab etiladi. Tajriba-sinov ishlari jarayonida quyidagi ilmiy faraz tekshirib ko‘rildi va o‘z isbotini topdi: – o‘quvchilarda ijodiy fikrlash ko‘nikmasini imloviy topshiriqlar orqali shakllantirish; – imlo o‘qitish jarayoni maxsus o‘rganilib, undagi kamchiliklar, ularning sabablari aniqlanib, bartaraf etish yo‘llari va omillari ishlab chiqildi; – talaffuzi, imlosi qiyin bo‘lgan tovushlarni o‘rgatishning ahamiyati va didaktik imkoniyatlari anglangan holda metodik jihatdan to‘g‘ri tatbiq etildi; – o‘quvchilarga talaffuzi va imlosi qiyin bo‘lgan tovushlarni o‘rgatishning mazmuni, shakl, usul va vositalari ishlab chiqildi; – o‘quvchilarda ijodiy tafakkurni shakllantiradigan, o‘z fikrini turli shakllarda to‘g‘ri va ravon ifodalay olish ko‘nikmasini paydo qilishga yo‘naltirilgan hamda samaradorlik darajasi aniqlangan ilmiy-metodik tavsiyalar ishlab chiqildi. Shakllantiruvchi tajriba-sinov ishlarining maqsadini amalga oshirish uchun quyidagi vazifalar bajarildi: – o‘qituvchilar ishlab chiqilgan ilmiy-metodik tavsiyalar bilan tanishtirildi; – ishlab chiqilgan ilmiy-metodik tavsiyalar dars jarayoniga to‘liq tatbiq etildi; – olingan natijalarga ko‘ra ishlab chiqilgan ilmiy-metodik tavsiyalar takomillashtirildi. – 5-sinf o‘quvchilarida adabiy talaffuz va imlo, so‘z zaxirasini boyitish, mustaqil ishlay olish ko‘nikmalarini shakllantirishning yoritilmagan qirralari aniqlandi va kelajakda olib boriladigan ilmiy tadqiqot ishlariga material bo‘la oladigan tavsiyalar berildi. Umumta’lim maktablari ona tili darsliklarida imloga oid o‘quv materiallarining tarkibi va imlo o‘qitishning bugungi holatini aniqlash maqsadida dastlab tajriba-sinov maydonchalari aniqlab olindi. 3.2. Tajriba-sinov natijalari tahlili. Tajriba-sinovda jami 145 nafar o‘quvchi ishtirok etdi. Shundan 75tasi sinov guruhiga, 70 nafari nazorat guruhiga olindi. Tajribaning dastlabki kunlarida nazorat sinflaridan ham, tajriba sinflaridan ham yozma ishlar olindi. Bizga ikkala guruhning ham darslarni o‘zlashtirish darajasi deyarli bir xil ekanligi ma’lum bo‘ldi. “Uzuk voqeasi”, “Yosh tabiatshunoslar”, “Vatan mo‘tabar” kabi mavzularda sinash uchun yozma ishlar olindi. Olingan natijalardan o‘qitish samaradorligini baholash mezoni birdan kattaligi va bilish darajasini baholash mezoni noldan kattaligini ko‘rish mumkin. Bundan ma’lumki, tajriba guruhidagi o‘zlashtirish nazorat guruhidagi o‘zlashtirishdan yuqori ekan. Demak, 5-sinf o‘ quvchilarida imloviy mashqlar bo‘yicha amaliy ko‘nikma va malakalarni shakllantirishning o‘zlashtirish darajasini aniqlash yuzasidan o‘tkazilgan tajriba-sinov ishlari samarador ekan. Tajribaning dastlabki kunlarida nazorat sinflaridan ham, tajriba sinflaridan ham yozma ishlar olindi. Bizga ikkala guruhning ham darslarni o‘zlashtirish darajasi deyarli bir xil ekanligi ma’lum bo‘ldi. “Qanotli do‘stlar”, “Bobomning o‘gitlari”, “Bizning ko‘cha” kabi mavzularda sinash uchun yozma ishlar olindi. Samarqand shahridagi 5-umumta’lim maktabida olib borilgan tajriba-sinov jarayonida o‘quvchilar nutqida quyidagi kamchiliklar aniqlandi: – og‘zaki nutqida mahalliy til hisoblangan sheva elementlari sezilib turibdi; – yozma nutqda, asosan, jumla tuzishda qiynaladi. Imlosida xatoliklar bor. “Mening shahrim” mavzusida tajriba hamda nazorat guruhlaridan olingan bayon natijalari o‘quvchilarning 80%da mazkur xatolar borligini ko‘rsatdi: – o‘quvchilarning lug‘at boyligi nutqiy talabga javob bermasligi hollari ham sezildi. Aslida, kishida so‘z zaxirasi nochor bo‘lsa, nutqida ko‘plab uslubiy xatoliklarga yo‘l qo‘yadi. O‘quvchilarda og‘zaki nutq va imloviy savodxonlik ko‘nikmalari shakllanishida o‘qituvchilarning ta’siri katta ekanligi barchaga ma’lum. Umuman, darsni qanday tashkil qilish o‘qituvchining to‘plagan malakasiga bog‘liq. Umumta’lim maktablarida nutq o‘stirish bilan bog‘liq muammolarning bir uchi maktab o‘qituvchilariga ham borib taqalmoqda. Tajriba- sinov jarayonida shunday holatlarga duch kelindiki, ayrim o‘qituvchilar ona tili ta’limidan ko‘zlangan asosiy maqsad nima ekanligi haqida aniq tasavvurga ega emas. Hatto tajribali o‘qituvchilar ham darsni interfaol usulda turli zamonaviy metodlarda qiziqarli tashkil eta olsalar-da, o‘quvchilarga og‘zaki va yozma nutq bo‘yicha zarur ko‘nikma va malakalarni bera olmayapti. O‘quvchilarni darsga qiziqtira olish yaxshi, albatta, biroq shu qiziqtirish orqali o‘quvchini ijtimoy hayotda doim asqotadigan bilim va malakalar bilan qurollantirish asosiy masala ekanligini doim esda tutish zarur. Ushbu holatning sababini aniqlash maqsadida Samarqand shahridagi maktab o‘qituvchilari orasida anketa-so‘rov o‘tkazilganda quyidagilar aniqlandi: 1. O‘quvchilarning ko‘p imloviy xato qilishiga sabab nima? Javoblar (aynan keltirildi.):  Uquvsizlik.  O‘quvchilarning og‘zaki nutq tizimini mustaqil bilishi, nutq faoliyatini o‘stirish lozim.  O‘quvchilarni nutq tovushlari bilan yetarli darajada tanishtirish kerak edi.  Grammatik a yaxshi o‘qitilmayapti. Samarqand shahridagi 15-umumiy o‘rta ta’lim maktabi o‘qituvchilarining mazkur savolga bergan javobi, umuman, quyidagi mazmunda: “O‘quvchini to‘g‘ri nutq qila olish, imlo xatosiz yoza olishi uchun og‘zaki nutqini to‘g‘ri tarbiyalash, ravon qilish zarur”. Yuqorida keltirilgan javoblardan ko‘rinib turibdiki, ona tili darslarini tashkil qiluvchi, o‘quvchilarni tildan mohirona foydalanishga o‘rgatuvchi mutaxassislar KTMD talablarini, ona tilidan DTS malaka talablari va, eng muhimi, ona tili ta’limining maqsadini aniq bilishmaydi. Nutq o‘stirishdan ko‘zlangan maqsad ham ona tili o‘qitishning asosiy maqsadidan kelib chiqadi. Aytish kerakki, o‘qituvchilar orasida savolga aniq javob berganlar ham bor. Jumladan, 15-umumta’lim maktabi o‘qituvchisi (Nasimova Oynur) “Nutq o‘stirishdan ko‘zlangan maqsad o‘quvchilarning so‘z boyligini kengaytirish, talaffuz me’yorlarini shakllantirish, nutq va muloqot madaniyatini rivojlantirish, mustaqil fikrlay oladigan barkamol avlodni kamol toptirish lozim, ko‘p badiiy asar o‘qitish kerak shunda o‘quvchi bexato yozadi”, deb javob yozgan. Ammo bu o‘qituvchilarning umumiy soniga nisbatan juda ozdir. “Og‘zaki va yozma nutq mavzusi orqali o‘quvchilar qanday ko‘nikma yoki malakaga ega bo‘lishi kerak?”, degan savolga mantiqli javobning o‘zi yo‘q. Ba’zilari havola qilinadi. Mavzular bir-biri bilan o‘zaro aloqada, bog‘liqlikda bo‘ladi. Ayniqsa, nutq shakllari bo‘limini o‘qitishda uni tilning boshqa (leksikologiya, so‘z tarkibi, morfologiya, sintaksis va sh. k.) birliklariga bog‘lab tushuntirish katta natija beradi. So‘z jumla tarkibida o‘z ma’nolarini to‘la namoyon etgani kabi nutq tovushlari ham so‘z tarkibida, she’riy, nasriy va dramatik matnlarda o‘ziga xos barcha xususiyatlarini ifoda etadi. Bundan tashqari, nutq o‘stirish mashg‘ulotlarida mazkur mavzuni boshqa fanlar (masalan: tarix, adabiyot, san’at...) bilan bog‘lab o‘qitish o‘quvchilarga nihoyatda foydalidir. Til o‘qitishda, aynan, og‘zaki nutq o‘stirish uchun umumta’lim maktablarida davrning mazkur talabiga mos sharoitlar, imkoniyatlar davlat, ya’ni buyurtmachi tomonidan yaratib qo‘yilgan. Biroq til o‘rganish masalasi na davlatning na jamiyatning ehtiyojini qondira olmayapti. Bu borada yaqindan yordamchi ona tili darslari bo‘lishi zarur edi, ammo o‘quvchi o‘z milliy adabiy tilida fikrini turli shakllarda ravon, jozibali ifodalay olmaydi. O‘qituvchilarning bu boradagi fikrlarini bilish maqsadida anketaga quyidagi savol kiritilgan edi: “Nutq o‘stirishda qaysi texnologiya yoki metodlardan foydalanasiz?” “Lug‘at bilan ishlash, gap tuzish” (15-maktab o‘qituvchisi Nasimova Oynurning javobi aynan keltirildi). “Shevaga xos so‘zlarga, harf birikmalariga bog‘lab” (Payariq tumanidagi 53- umumta’lim maktabi o‘qituvchisi Ochilova Feruza.) Ayrim o‘qituvchilar aqliy hujum, ko‘rgazmali vositalar qolganlari esa rasm yoki til sathlariga bog‘lab tushuntirishini bayon qilgan. Ko‘rinib turibdiki, bu borada ham o‘qituvchilarga metodik yordam berish zarur. Dalillarni keltirishning boisi shuki, ta’limning asosiy vositasi hisoblangan darsliklar mazmun-mundarijasi talab darajasida bo‘lishi, o‘quv materiallari ta’lim maqsadi ro‘yobiga xizmat qila olishi shart, aks holda ayrim o‘qituvchilarning tushunchasi o‘zgarguncha, mohiyatni anglaguncha yosh avlod, davlat kutib turolmaydi. Darsliklardagi o‘quv materiallari shunday tuzilishi kerakki, o‘quvchini bilim olishga, mustaqil ishlashga avtomatik ravishda yo‘naltirsin. Respublikaning markazdan uzoq, chekka tumanlarida faoliyat ko‘rsatayotgan o‘qituvchilarning saviyasi past ekanligi, asosan, darslik materiallaridan foydalanishni, darsliklar davlatning eng uzoq qishloqlariga (u yerga ona tili o‘qituvchilari yetib bormagan bo‘lishi mumkin) ham yetib borishini inobatga olsak, barcha e’tiborni mukammal darslik yaratishga qaratish lozim bo‘ladi. Nutq o‘stirish mashg‘ulotlari uchun tuzilgan o‘quv materiallari – o‘quv topshiriqlarini amaliyotda sinashdan ko‘zlangan asosiy maqsad quyidagilar edi: – 5-6-sinf o‘quvchilarida yozma nutq o‘stirish mashg‘ulotlariga bo‘lgan qiziqishni orttirish; – 5-6-sinf o‘quvchilarida yozma nutq o‘stirish, mustaqil matn yaratish, ijodiy yondashish, muntazam o‘z so‘z boyligini oshirib borish va shular zamirida o‘z fikrini turli shakllarda to‘g‘ri va ravon ifodalay olishiga erishish; – o‘quvchini tavsiya etilgan nutq o‘stish mashq va torshiriqlarni bajarish jarayonida o‘z kuchiga, o‘zi mustaqil ishlay olishiga ishontirish; – mavzuga doir nazariy ma’lumotlarni ham o‘quvchining amaliy ko‘nikmalarini shakllantirishga bo‘ysundirish; – nutq o‘stirishga doir mashq va topshiriqlar orqali, avvalo, o‘quvchining nafaqat matn tuzish, balki, matndan so‘zlarni ajratish, almashtirish, tushirib qoldirilgan so‘zni yoki jumlani topish , o‘rtaga qo‘yilgan muammo haqida shaxsiy fikrini og‘zaki va yozma shakllarda mantiqli ifodalay olishiga erishish. Tajriba-sinov ma’lum ma’noda o‘z oldiga qo‘ygan maqsadni va undan kelib chiquvchi vazifalarni uddaladi. Buni quyidagi jadvallarda aniq ko‘rish mumkin. Samarqand shahri 15-umumta’lim maktabi o‘quvchilarining o‘zlashtirish darajalari 3.2.1-jadval Me’yorlar Sinf, sinf turi (nazorat yoki tajriba) O‘quv- chilar soni Xulosa chiqargan o‘quvchilar soni To‘g‘ri va to‘liq bajarilgan Qisman to‘g‘ri va xato bilan bajarilgan Xato bajarilgan T.bo sh. T.yaku ni T.bosh. T.yakuni T.bos h. T.ya kuni Jumlani to‘g‘ri yoza olish 5 - a sinf, nazorat 30 6 6 13 15 11 9 5 - b sinf, tajriba 32 7 14 14 13 11 5 So‘zni 5 - a sinf, 30 7 5 12 12 11 13 to‘g‘ri yoza olish nazorat 5 - b sinf, tajriba 32 4 18 15 11 13 3 Jumlani davom ettira olish 5 - a sinf, nazorat 30 5 7 11 16 14 7 5 - b sinf, tajriba 32 6 17 13 15 13 0 So‘zlarda n matn tuza olish 5 - a sinf, nazorat 30 8 4 12 14 10 12 5 - b sinf, tajriba 32 9 15 13 14 10 3 Ijodiy matn tuza olish 5 - a sinf, nazorat 30 7 6 11 13 12 11 5 - b sinf, tajriba 32 8 16 15 15 9 1 Yozma matn tuzib gapirib bera olish 5 - a sinf, nazorat 30 9 8 13 14 8 8 5 - b sinf, tajriba 32 8 16 14 10 10 6 Jami 5 - a sinf, nazorat 18 0 42 36 72 84 66 60 5 - b sinf, tajriba 1 92 42 96 84 78 66 18 O‘rtachasi 5 - a sinf, nazorat 30 7 6 1 2 14 11 10 5 - b sinf, tajriba 32 7 16 1 4 13 11 3 Payariq tumanidagi 53-umumta’lim maktabi o‘quvchilarining o‘zlashtirish darajalari 3.2.2-jadval Me’yorlar Sinf, sinf turi O‘quv- Xulosa chiqargan o‘quvchilar soni (nazorat yoki tajriba) chilar soni To‘g‘ri va to‘liq bajarilgan Qisman to‘g‘ri va xato bilan bajarilgan Xato bajarilgan T.bos h. T.yaku ni T.bosh. T.yakuni T.bos h. T.yak uni Jumlani to‘g‘ri yoza olish 6 - a sinf, nazorat 31 3 5 11 13 17 13 6 - b sinf, tajriba 30 4 12 14 11 12 7 So‘zni to‘g‘ri yoza olish 6 - a sinf, nazorat 31 5 7 13 15 13 9 6 - b sinf, tajriba 30 5 14 11 10 14 6 Jumlani davom ettira olish 6 - a sinf, nazorat 1 4 6 12 14 15 11 6 - b sinf, tajriba 30 3 13 16 10 11 7 So‘zlarda n matn tuza olish 6 - a sinf, nazorat 31 7 5 15 16 9 10 6 - b sinf, tajriba 30 6 15 15 12 9 3 Ijodiy matn tuza olish 6 - a sinf, nazorat 31 4 5 14 10 13 16 6 - b sinf, tajriba 30 5 16 16 10 9 4 Yozma matn tuzib gapirib bera olish 6 - a sinf, nazorat 31 7 8 13 16 11 7 6 - b sinf, tajriba 30 7 14 12 13 11 3 Jami 6 - a sinf, nazorat 1 86 30 36 78 84 78 66 6 - b sinf, tajriba 1 80 30 84 84 66 66 30 O‘rtachasi 6 - a sinf, nazorat 31 5 6 13 14 13 11 6 - b sinf, tajriba 30 5 14 14 11 11 5 3.2.2 - jadval natijalariga asoslangan holda 5-6-sinf o‘quvchilarida takomillashtirilgan pragmatik o‘quv topshiriqlarni o‘zlashtirish bo‘yicha amaliy ko‘nikma va malakalar shakllantirilganligi darajasini aniqlash yuzasidan tajriba boshi va yakunidagi natijalarni aniqlash bo‘yicha tajriba hamda nazorat guruhlaridagi o‘zlashtirishlari matematik-statistika metodi yordamida tahlil qilindi. Tajriba-sinovda 200 nafardan ortiq o‘quvchi qatnashdi. Hisoblash qulay bo‘lishi uchun reprezentativ ravishda tajriba-sinov o‘tkazgan har bir maktabdan bittadan sinf olib 145 nafar o‘quvchi bilan o‘tkazilgan sinov natijalarini ko‘rib chiqamiz. Shundan 70 nafar o‘quvchi tajriba guruhida va 75 nafar o‘quvchi nazorat guruhida qatnashishdi. Natija ijobiy tomonga o‘zgargan. Sinfda imlo xato bilan yozadigan o‘quvchilar soni 12 % ga kamaydi. III bob bo‘yicha xulosa Umumiy o‘rta ta’lim maktablari ona tili darsliklarida imloga oid o‘quv materiallarining tarkibi va imlo o‘qitishning bugungi holatini aniqlash maqsadida dastlab tajriba-sinov maydonchalari aniqlab olindi. Tajriba-sinov ishlari Samarqand shahridagi 15-maktabda, Payariq tumanidagi 53-maktablarda o‘tkazildi. Tajriba-sinovda jami 145 nafar o‘quvchi ishtirok etdi. Shundan 70 tasi sinov guruhiga, 75 nafari nazorat guruhiga olindi. Tajribaning dastlabki kunlarida nazorat sinflaridan ham tajriba sinflaridan ham yozma ishlar olindi. Umumiy o‘rta ta’lim tizimida imloga doir o‘quv materiallarining metodik ta’minotini takomillashtirishning ishlab chiqilgan mazmun, usul va vositalari amaliyotda sinab ko‘rildi. Olingan natijalar mazkur bobda tahlil qilindi, izohlandi. Umumlashtirilgach, quyidagi xulosalarga kelindi. 1. O‘tkazilgan tajriba-sinov ishlari 5-sinf ona tili darslarida qo‘llangan qiziqarli, noan’anaviy, ijodiy izlanishga asoslangan imloga doir mashq va topshiriqlar orqali , avvalo, o‘quvchining har bir nutq tovushini to‘g‘ri talaffuz qila olishiga, to‘g‘ri yoza olishiga, nasriy va she’riy matnlarni ifodali o‘qiy olishiga, o‘rtaga qo‘yilgan muammo haqida shaxsiy fikrini og‘zaki va yozma shakllarda mazmunli ifodalay olishiga erishish mumkinligi asosla ndi, bu esa ta’lim-tarbiya jarayonida katta ahamiyatga ega ekanligi ochib berildi. 2. 5-6-sinf o‘quvchilarida adabiy talaffuz, imloviy savodxonlik, mustaqil ishlay olish, muntazam so‘z boyligini oshirib borishga erishishda qo‘l keladigan yangi pedagogik texnologiyalardan samarali foydalanish imlo ta’limini takomillashtirishi ma’lum bo‘ldi. 3. O‘quvchilarning imlo bo‘limida olgan bilimlari va uning ko‘nikmaga aylanish darajasi, foydalanilgan o‘quv materiallarining o‘zlashtirilish jarayoni maxsus o‘rganilib, undagi kamchiliklar, ularning sabablari aniqlangach, mazkur kamchiliklarni bartaraf etish yo‘llari, omillari ishlab chiqildi. Shuningdek, didaktik imkoniyatlari anglagan holda metodik jihatdan to‘g‘ri tatbiq etildi. 4. Tajriba-sinov o‘qitish samaradorligining baholash mezoni birdan kattaligi va bilish darajasining baholash mezoni noldan kattaligini ko‘rsatdi. Demak, tajriba guruhidagi o‘zlashtirish nazorat guruhidagi o‘zlashtirishdan yuqori ekan. 5-sinf dars jarayonida imlo o‘qitish bo‘yicha qo‘llanilgan tavsiyalar nutqiy ko‘nikma va malakalarnining shakllanganlik darajasini aniqlash yuzasidan o‘tkazilgan tajriba- sinov ishlari samarador ekanligi isbotlandi. UMUMIY XULOSALAR 1. O‘zbek o‘quvchilariga ham nafaqat nutq organlari, shuningdek, tovushlar talaffuzi holati aks etgan maxsus oksilografik chizmalar asosida ta’lim berish, imloviy mashqlarga, imkoni boricha, boshlang‘ich sinflarda ko‘proq o‘rin ajratish, keyingi sinflarda ularga o‘rni bilan har sinfda qaytib turish adabiy til me’yorlarini egallashning muhim omili ekanligi tasdiqlandi. 2 . Tilning barcha ifoda vositalaridan (maqol, matal, ibora, tasviriy ifodalardan) foydalangan holda ona tilidan noan’anaviy darslar ham tashkil etish mumkin. Xususan, musobaqa asosiga qurilgan mashg‘ulotlar o‘tkazish orqali xalq ijodiyoti materiallaridan unumli foydalanib, o‘zbek tilida nutq tovushlari va ularning o‘ziga xos akustik xususiyatlarini o‘rgatish o‘qitish samaradorligini oshirishi aniqlandi. 3. Imlo o‘qitishda omonim va paronim so‘zlardan foydalanilganda ayrim nutq tovushlarning aniq talaffuzini (o‘ unlisi, h va x undoshlari, hatto urg‘u mavzusini) qulay o‘rgatishga erishildi. 4. Umumta’lim maktablarida imlo o‘qitish jarayonida mavzuni o‘quvchi o‘rganayotgan biror xorijiy tilga qiyoslab tushuntirish har tomonlama foydali bo‘lishi, avvalo, o‘z ona tilidagi nutq tovushlarini talaffuz qilganda uni rus yoki ingliz tili tovushlari, so‘zlari bilan taqqoslasa, tezroq tushuncha hosil bo‘lishi, ayniqsa, urg‘u mavzusida qo‘l kelishi ma’lum bo‘ldi. Qolaversa, tillar o‘rtasidagi integratsiyani ham ta’minlashi aniqlandi. 5. Bir paytning o‘zida adabiy talaffuz, imlo savodxonligi, lug‘at boyligining oshishi va fikrlay olish malakalarini shakllantirishga yo‘naltirilgan maxsus topshiriqlar tizimi ishlab chiqilib, dars jarayonida qo‘llab ko‘rildi va nutqiy malakalarni kompleks tarzda shakllantirishga erishildi. 6. Imlo o‘qitishda darslik materiali yetarli bo‘lmasligiga yana bir asos shuki, mamlakatning turli hududlari bilan bog‘liq turli nutq tovushlari talaffuzida muammolar borligi aniqlandi, darsliklar tuzishda tovushlar talaffuzining hududiy muammolarini inobatga olish yoki maxsus imloviy mashq va topshiriqlar tizimini joriy qilish lozimligi ta’kidlandi. 7. 5-6-sinfda imlo o‘qitishda bugungi o‘quvchilarning tasavvuri, dunyoqarashi, qiziqishlari inobatga olingan rasmlardan foydalanilganda, dars samaradorligining oshgani ma’lum bo‘ldi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I . Normativ-huquqiy hujjatlar 1. O‘zbekiston Respublikasining “ Ta’lim to‘g‘risida ” gi Qonuni.// Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. – T.: Sharq, 1997. – 64 b. 2. O‘zbekiston Respublikasining “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”.// Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. – T.: Sharq, 1997. – 64 b. 3. O‘zbekiston Respublikasining “Yoshlarga oid davlat siyosati to‘g‘risida”gi Qonuni.–“ICTWEEK Uzbekistan–2016” axborot-kommunikatsiya texnologiyalari haftaligi.–2016-yil, 20-sentabr. 4. Umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standarti va o‘quv dasturi. Ona tili. Adabiyot. – T.: Sharq, 1999. – 304 b. 5. Umumiy o‘rta ta’limning ona tili fanidan davlat ta’lim standarti va o‘quv dasturi.–Toshkent, 2017.–69 b. 6. O‘zbek maktablarida ona tili o‘qitish konsepsiyasi. – Toshkent: O‘zPFITI, 1993. – 21 b. II. O‘zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti asarlari 7. Karimov I.A. Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. –T.: O‘zbekiston, 1998.– 182 b. 8. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T.: Ma’naviyat, 2008. –176 b. I II. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari 9. Mirziyo y ev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – T.: O‘zbekiston, 2016. – 212 b. 10. Mirziyo y ev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. – 488 b. IV.Monografiya, ilmiy risola, darslik, o‘quv va metodik qo‘llanmalar 11. Abdulahatova R., Yusupova T., Do‘sanov K. Til ta’limida uzviylik va uzluksizlik. –T.: 2008. – 30 b. 12. Alavuddinova N. Ona tili darslarida ijodiy fikrlash ko‘nikmasini shakllantirish metodikasi: ped. fan. nom-di diss. avtoref.TDPU. – T., 2008.– 24 b. 13. Asqarova M., Qosimova K. O‘zbek tili. 5-sinf uchun darslik.–17- nashr.–T.: O‘qituvchi, 1993. –192 b. 14. Боровков A., Ғуломов A., Маърупов З., Шермуҳаммедов Т. Ўзбек тили грамматикаси. Етти йиллик ва ўрта 5 – 6 синфлари учун дарслик. I қисм. Фонетика ва морфология. –T:. Ўздавнашр, 1946 – 227 б. 15. Бонк Н. A., Котий Г. A., Лукянова Н. A. Учебник англиского языка. – М.: Деконт,1999. – С.: 7. 16. Davronov I. Algoritmik mashq va uning xususiyati. Filologiya va usuliyot masalalari. Ilmiy –usuliy maqolalar to‘plami. – Buxoro, 2010. – 188-193- b. 17. Фитрат Aбдурауф. Tанланган aсарлар. IV жилд. –T., 2006 –336 b. 18. Гулямов A. Meтодика развития учебно - рознователъной активности учащиxся в протсессе преподования роднога (узбекского) языка: ДисDis. док. пед. наук. –T.: TГПИ, 1991. – 37 б. 19. Husanboyeva Q. Adabiy ta’lim jarayonida o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga o‘rgatishning ilmiy-metodik asoslari: ped. fan. dok-ri diss. avtoref. –T.: TDPU, 2006. – 262 b. 20. Лернер Я. Дидактические основы методов обучения Текст. / И. Я. Лернер.–М. : Педагогика, 1981. – 186 с. 21. Mahmudov N., Nurmonov A., Sobirov A., Qodirov V., Jo‘raboyeva Z. Ona tili. Umumta’lim maktabl a rining 5-sinfi uchun darslik. – T .: Ma’naviyat , 2007. – 224 b. 22. Mahmudov N., Nurmonov A., Sobirov A., Qodirov V. Ona tili . Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik. – T.: 2015. – 224 b. 23. Mahmudov N., Sobirov A., Sattorov Sh., Toshmirzayeva Sh., Mannopova D. Ona tili . Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik. – T.: G‘.G‘ulom nomidagi nashriyot-manbaa ijodiy uyi, 2020. – 192 b. 24. Mahmudov N. va b. Ona tili. Umumta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik. –T., 2015. – 229 b. 25. Mengliyev B,.Suvonova X. “Ona tili”ni emas, “Ona tili”dan o‘rgatish kerak. (Til va adabiyot ta’limi jurnali) 2017-yil, 10-son, 16-b. 26. Mirzaqulov T. Grammatika o‘qitishning lingvistik asoslari. –T.: O‘qituvchi, 1994. –56 6. 27. Mirzayev I.K. O‘zbek va rus tillari grammatikalarida fonetik materiallarning berilishi haqida ayrim mulohazalar//QarDU axborotnomasi, 2010. –5-son. – 61 – 63-b. 28. Mirzohidova H. O‘zbek maktablarida fonetikani qirg‘iz tiliga qiyoslab o‘rganish : p e d . f a n . n o m - d i d i s s . T D P I –Toshkent, 1998. -143 b. Mirtojiyev M. O‘zbek tili imlosi. – T.: Fan, 2013. – 424 b. 29. Mirtojiyev M. O‘zbek tili fonetikasi. – T.: Fan, 2013 – 424 b. 3 0 . M u h i d d i n o v a X . Ta’lim bosqichlarida o‘zbek tili o‘qitilishi uzluksizligini ta’minlashning ilmiy-metodik asoslarini takomillashtirish p e d . f a n . n o m - d i d i s s . T D P I –Toshkent, 2011. -270 b. 31. Ne’matov H., G‘ulomov A., Abduraimova M., Qosimova N. Ona tili. Umumta’lim maktablarining 5-sinfi uchun sinov darsligi. – T.: O‘qituvchi, 1997. – 170 b. 32. Ne’matov H., G‘ulomov A., Abduraimova M., Qosimova N. Ona tili. Umumta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik.– T.: O‘qituvchi, 2000. – 144 b. 33. Ne’matov H., G‘ulomov A., Ziyodova T. O‘quvchilar so‘z boyligini oshirish. O‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma. –T.: O‘qituvchi,1996. – 125 b. 34. Неъматов Ҳ. Ўзбек тили тарихий имлоси. –T.: Ўқитувчи, 1992 – 92 б. 35. Ne’matova G. Ijodiy tafakkurni rivojlantirish texnologiyasi va o‘qituvchining mustaqil faoliyati. Ona tili o‘qituvchilari uchun metodik tavsiyalar. –Toshkent, 2001. – 96 b. 36. Nurmonov A., Sobirov A., Qosimova N. Hozirgi o‘zbek adabiy t ili. Akademik litseylar va kasb-hunar kollejlarining 1-bosqich talabalari uchun darslik.– Toshkent: Ilm ziyo, 2010. – 160 b . 37. Otamirzayeva S., Yusupova M. O‘zbek tili (Fonetika, grafika, orfoepiya va orfografiya). O‘quv qo‘llanma, Toshkent-2004. 168-b. 38. Pedagogika Ensiklopediyasi. 2-jild. –T.: J – M., 2012. – 223-b. 39. Qodirov M., Ne’matov H., Abduraimova M., Sayfullayeva R., Mengliyev B. Ona tili (umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik) Toshkent-2019. 105-106-b. 4 0 . Р а м а з а н Қ . , Қайюмий X. Грамматик. Сарф. Ўрта мактаблар учун дарслик. I қисм. –T:.Ўқувпеддавнашр, 1937. –149 б. 41. Saidov M. O‘zbek maktablarining 5-sinflarida ona tili ta’limi jarayonida tafakkurni rivojlantiruvchi o‘quv topshiriqlari va ulardan foydalanish metodikasi: ped. fan. nom-di diss. avtoref.TDPU. –Toshkent, 2000.– 25 b. 42. Toshniyozova R. Ona tili ta’limida kompetensiyaviy yondashuv. (Til va adabiyot ta’limi jurnali) 2018-yil, 8-son, 18-b. 43. Турсунов У., Мухторов A., Раҳматуллаев Ш. Ҳозирги ўзбек адабий тили. –T.: Ўзбекистон, 1992. – 321 b. 44. To‘xliyev B., Shamsiyeva M., Ziyodova T. O‘zbek tili o‘qitish metodikasi. O‘quv qo‘llanma. O‘zbekiston Yozuvchilar uyishmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti, T.: 2006. 192-b. 45. Усмонова Ў. Талаффуз маданияти. –T.: Фан, 1976. –124 б. 46. Усман A., A визов Б . Ўзбек тили грамматикаси . Биринчи бўлим . Фонетика ва морфология . T ўлиқсиз ўрта ва ўрта мактаблар учун дарслик .–T:. Ўздавнашр , 1939 . –235 б . 47. Yuldasheva N. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida lug‘aviy sinonimlarni yangi pedagogik texnologiyalar asosida o‘qitish metodikasi: ped.fan. nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilan diss.–T., 2002. –123b. 48. Yo‘ldosheva D. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi talablari asosida ta’lim maqsadini belgilashning didaktik asoslari.–T.: Fan, 2006. – 21-b. 49. Yusupova Sh. Ona tili ta’limi samaradorligini oshirish va ilg‘or pedagogik texnologiyalarni joriy etish: ped. fan. nom-di diss. TDPI. –T.,1998.– 137 b. 50. O‘zbek tilining izohli lug‘ati . 5 jildlik. 2-jild.–T.: O‘zME, 2004 . – 562-b. 51. G‘oziyev E. Umumiy pedagogika. –T., 2010. – 222-b. 52. G‘ulomov A. O‘zbek tilida urg‘u. –T.: O‘zMU nashriyoti, 2009.– 134 b. 53. G‘ulomov A., Ne’matov H. Ona tili ta’limi mazmuni. Ona tili o‘qituvchilari uchun qo‘llanma. –T.: O‘qituvchi, 1995. – 128 b. 54. G‘ulomov Y., Rasulov I., Rustamov H., Mirzaahmedov B. Ona tili o‘qitish metodikasi, Toshkent: “VNESHINVESTPROM” 2019. 320-b.

Ona tili mashg‘ulotlarida yozma nutq ko‘nikmalarini rivojlantiruvchi o‘quv topshiriqlarini ishlab chiqish mezonlari

Купить